Với tính chất hai mặt: vừa là môn học vừa là môn nghệ thuật, môn Ngữ văn chính là cơ hội tốt nhất để phát triển năng lực thẩm mĩ cho học sinh, khi các em được tiếp xúc với vẻ đẹp của tác
Trang 11 Mở đầu
1.1.Lí do chọn đề tài
Nghị Quyết 29, Hội nghị Trung ương 8 khóa XI, về đổi mới căn bản giáo dục
toàn diện nêu rõ: "Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ và đồng bộ các yếu tố cơ bản của giáo dục, đào tạo theo hướng coi trọng phát triển phẩm chất, năng lực của người học… Đổi mới chương trình nhằm phát triển năng lực và phẩm chất người học, hài hòa đức, trí, thể, mỹ; dạy người, dạy chữ và dạy nghề Tập trung vào những giá trị cơ bản của văn hóa, truyền thống và đạo lý dân tộc, tinh hoa văn hóa nhân loại, giá trị cốt lõi và nhân văn của chủ nghĩa Mác-Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh."[1] Có thể
nói phát triển năng lực thẩm mĩ là một yêu cầu quan trọng trong quá trình đổi mới nội dung, phương pháp dạy học và phương pháp kiểm tra đánh giá theo định hướng phát triển năng lực học sinh
Goroki nói:" Con người về bản chất là một nghệ sĩ, ở đâu con người cũng mong muốn mang cái đẹp vào cuộc của mình"[2] Sống và sáng tạo theo quy luật của cái đẹp, là bản chất của con người Nhưng cuộc sống vốn đa dạng và phức tạp Do đó, cái khó là làm sao hướng dẫn và phát triển đúng đắn con đường đi đến cái đẹp đích thực, giúp con người có khả năng lựa chọn, đánh giá đặc biệt nhạy cảm trước cái đẹp, từ đó biết sáng tạo ra cái đẹp muôn màu trong mọi hoạt động sống của mình Chính vì vậy việc phát triển năng lực thẩm mĩ cho học sinh trở thành nhiệm vụ quan trọng trong công tác giáo dục của nhà trường
Qua các giá trị thẩm mĩ độc đáo, văn học đã làm thỏa mãn nhu cầu thẩm mĩ, phát triển năng lực và thị hiếu thẩm mĩ của con người Với học sinh Trung học cơ sở nhờ tiếp xúc với các tác phẩm văn học, tâm hồn của các em cũng trở nên nhạy cảm hơn, có khả năng cảm thụ tốt hơn các tác phẩm văn học Để có thể cảm nhận ra cái hay, cái đẹp của tác phẩm văn học, biết khám phá ra cái đẹp của thế giới xung quanh, chính vì vậy mà các em có thể cảm nhận cuộc sống một cách nhạy cảm, tinh tế hơn
Có thể nói về phương diện này văn học chính là nơi nuôi dưỡng cảm xúc thẩm mĩ của con người, nơi giữ gìn và phát triển chất nghệ sĩ vố có trong mỗi tâm hồn
Với tính chất hai mặt: vừa là môn học vừa là môn nghệ thuật, môn Ngữ văn chính là cơ hội tốt nhất để phát triển năng lực thẩm mĩ cho học sinh, khi các em được tiếp xúc với vẻ đẹp của tác phẩm văn chương Trong năng lực thẩm mĩ có cả yếu tố cảm xúc (rung động thẩm mĩ) và yếu tố lí trí (nhận xét, đánh giá,…); hai yếu tố này thường gắn bó, hòa quyện với nhau trong quá trình người học tiếp xúc với vẻ đẹp của tác phẩm Phát triển năng lực thẩm mĩ ở đây chính là bồi dưỡng cho học sinh về cả hai mặt cảm xúc và lí trí qua các khâu phát hiện cái đẹp, cảm thụ cái đẹp, đánh giá cái đẹp, sáng tạo cái đẹp…
Năng lực cảm thụ thẩm mĩ là năng lực đặc thù của môn học Ngữ văn, gắn với
tư duy hình tượng trong việc tiếp nhận văn bản văn học Quá trình tiếp xúc với tác phẩm văn chương là quá trình người đọc bước vào thế giới hình tượng của tác phẩm
và thế giới tâm hồn của tác giả từ chính cánh cửa tâm hồn của mình Từ việc tiếp xúc với các văn bản văn học, HS sẽ biết rung động trước cái đẹp, biết sống và hành động
vì cái đẹp, nhận ra cái xấu và phê phán những hình tượng, biểu hiện không đẹp trong cuộc sống, biết đam mê và mơ ước cho cuộc sống tốt đẹp hơn
Văn bản "Hai cây phong" trích tác phẩm "Người thầy đầu tiên" của Ai-ma-tôp
ở môn Ngữ văn lớp 8 đã thể hiện sự gắn bó máu thịt, tình yêu hai cây phong, yêu làng quê Ku-ku-rêu tha thiết của người họa sĩ Qua đó, bộc lộ tâm hồn nhạy cảm, tinh tế, tình yêu thiên nhiên, làng quê, lòng biết ơn người thầy đầu tiên, thầy Đuy-sen người
Trang 2đã trồng hai cây phong cũng là người đem lại tương lai cho lũ trẻ làng quê nghèo Ku-ku-rêu, Từ đó giúp các em thấy được vẻ đẹp của thiên nhiên, bức tranh làng quê, vẻ đẹp của tình thầy trò để bồi đắp trong các em tình yêu thiên nhiên, yêu quê hương, lòng biết
ơn người thầy Văn bản giúp các em biết rung cảm với những gì gần gũi, thân thuộc với con người, để các em có mơ ước, có khát vọng vươn tới những giá trị nhân văn cao đẹp trong cuộc sống
Thế nhưng, trên thực tế giảng dạy, tôi nhận thấy chưa thực sự đáp ứng được những điều đã nói trên Có một điểm chung đó là nhiều giáo viên còn lúng túng khi tiếp cận văn bản, chưa thực sự khơi dậy được năng lực thẩm mĩ cho học sinh Tâm lí chung của học sinh là ngại học văn bản văn học nước ngoài, đặc biệt là những văn bản khó như văn bản: "Hai cây phong" Những nguyên nhân trên dẫn đến chất lượng giờ dạy của văn học nước ngoài nói chung, văn bản: "Hai cây phong" nói riêng chưa cao, chưa đáp ứng được yêu cầu Cụ thể học sinh vẫn chưa thấy hết được, vẻ đẹp của thiên nhiên, vẻ đẹp của làng Ku-ku-rêu, của hai cây phong, vẻ đẹp của tình thầy trò, để phân tích, cảm nhận, đánh giá, những vẻ đẹp đó nên các em chưa tiếp cận tới bức thông điệp
mà nhà văn muốn gửi gắm cho thế hệ trẻ là tình yêu quê hương đất nước và lòng biết ơn người thầy
Phải thừa nhận một thực tế là đa số học sinh hiện nay không thích học môn Ngữ văn, không có hứng thú trong việc tiếp thu kiến thức văn chương Do tính đặc thù môn học, là một môn học mang tính cảm xúc, tư duy trừu tượng, chịu chi phối rất nhiều bởi yếu tố văn hóa, tâm lí, cảm xúc, đòi hỏi người học phải có trí tưởng tượng phong phú Đây cũng là môn học mà nội dung không chỉ hiện ra trên dạng câu từ mà
nó còn bao hàm, ẩn chứa nhiều tầng nghĩa sâu xa (đặc biệt phần văn bản), vì thế việc tiếp nhận môn học này đối với học sinh là rất khó khăn Mà học sinh nhiều em rất thiếu lòng quyết tâm học tập, cứ khó khăn là nản, bỏ, không học,… dẫn đến yếu kém rồi chán môn học đó
Xuất phát từ những lí do trên, tôi đi sâu tìm hiểu và thực hiện đề tài " Một số biện pháp nhằm phát huy năng lực thẩm mĩ cho học sinh qua dạy học văn bản " Hai cây phong" - Ngữ văn 8 tập 1"
1.2 Mục đích nghiên cứu.
Trên cơ sở tìm hiểu, nghiên cứu về: các khái niệm năng lực thẩm mĩ nói chung,
về phương pháp dạy học theo định hướng phát triển năng lực học sinh và việc phát triển năng lực thẩm mĩ cho học sinh trong dạy học Ngữ văn, qua đề tài này tôi muốn:
- Đưa ra các giải pháp, biện pháp nhằm phát triển năng lực thẩm mĩ cho học sinh qua dạy học văn bản: "Hai cây phong" - Ngữ văn 8, tập 1
- Góp phần đổi mới nội dung, phương pháp dạy học, phương pháp kiểm tra đánh giá theo định hướng phát triển năng lực học sinh
- Đúc rút kinh nghiệm dạy học để nâng cao chất lượng bộ môn
1.3 Đối tượng nghiên cứu.
Đối tượng nghiên cứu của đề tài là: "Một số biện pháp nhằm phát triển năng lực thẩm mĩ cho học sinh qua tiết dạy văn bản "Hai cây phong" trích tác phẩm
"Người thầy đầu tiên" của Ai-ma-tôp - Ngữ văn 8, Tập1"
1.4 Phương pháp nghiên cứu.
Để thực hiện đề tài nghiên cứu này tôi sử dụng các phương pháp nghIên cứu sau đây:
- Phương pháp quan sát, trực quan
- Phương pháp khảo sát, thống kê
- Phương pháp so sánh, đối chiếu
- Phương pháp phân tích, tổng hợp
Trang 32 Nội dung sáng kiến kinh nghiệm
2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm.
Để có cơ sở lí luận vững chắc cho việc nghiên cứu đề tài, bản thân tôi đã dựa trên những lí thuyết cơ bản như sau:
2.1.1 Những hiểu biết chung về năng lực thẩm mĩ [ 3]
Năng lực: Là sự kết hợp một cách linh hoạt và có tổ chức kiến thức, kĩ năng với thái độ, tình cảm, giá trị, động cơ cá nhân nhằm đáp ứng hiệu quả một yêu cầu phức hợp của hoạt động trong bối cảnh nhất định.
Năng lực thẩm mĩ là tổng thể các thuộc tính tâm lí, sinh lí cùng những phẩm chất đặc biệt về thể chất tinh thần giúp cá nhân có khả năng phát hiện, cảm thụ, đánh giá, sáng tạo các giá trị thẩm mĩ trong cuộc sống Mỗi con người đều có
một năng lực thẩm mĩ nhất định và phát triển ở trình độ khác nhau, tùy thuộc vào năng khiếu bẩm sinh và điều quyết định hơn cả là quá trình tu dưỡng, học tập, rèn luyện trong các hoạt động thực tiễn Năng lực này được thể hiện qua các mặt: nhu cầu thẩm mĩ, tình cảm thẩm mĩ, thị hiếu thẩm mĩ
Nhu cầu thẩm mĩ của con người là một mặt quan trọng của năng lực thẩm mĩ,
là cơ sở để phát triển năng lực thẩm mĩ Nếu nhu cầu thẩm mĩ chính đáng cao đẹp, khi được thỏa mãn không những làm phát triển mà còn thúc đẩy nhân cách của con người Một nhân cách cao đẹp trước hết phải là con người không ngừng vươn tới những giá trị chân - thiện - mĩ của cuộc sống
Tình cảm thẩm mĩ cũng như các loại tình cảm khác, vốn là một thuộc tính tâm
lí tương đối ổn định, nó được hình thành từ khi con người tri giác thẩm mĩ và được bộc lộ ra bằng cảm xúc Nếu tình cảm thẩm mĩ thường lắng đọng sâu kín thì cảm xúc thẩm mĩ thường được phơi bày trong các sắc thái diễn cảm của nét mặt, điệu bộ, ngữ điệu lời nói…Tình cảm thẩm mĩ của mỗi người, bắt đầu từ xúc cảm thẩm mĩ, được ổn định ở thị hiếu và hoàn chỉnh ở lí tưởng thẩm mĩ
Thị hiếu thẩm mĩ là một biểu hiện quan trọng của năng lực thẩm mĩ Thị hiếu
thẩm mĩ giúp con người tiến sâu hơn vào thế giới thẩm mĩ bằng những mẫn cảm đặc biệt và đạt được thói quen trong thưởng thức sáng tạo, không có thị hiếu thì không có cuộc sống đẹp, vì vậy thị hiếu thẩm mĩ được coi là một phần tiềm năng sáng tạo của con người Một thị hiếu phát triển ở một trình độ nhất định bao giờ cũng thấm nhuần một lí tưởng thẩm mĩ cụ thể Lí tưởng thẩm mĩ đóng vai trò quan trọng trong đánh giá thẩm mĩ theo chuẩn mực xã hội Thị hiếu thẩm mĩ vừa là biểu hiện của năng lực, tình cảm vừa là biểu hiện của trình độ trí tuệ
2.1.2 Dạy học theo định hướng phát triển năng lực học sinh [ 4 ]
Dạy học theo định hướng phát triển năng lực người học được xem như một nội dung giáo dục, phương pháp giáo dục hiện đại trong xu thế đổi mới căn bản và toàn diện Giáo dục và Đào tạo hiện nay Điểm khác nhau giữa cách dạy này so với các phương pháp dạy học trước đây là ở chỗ dạy học phát triển phẩm chất, năng lực người học có yêu cầu cao hơn, mức độ khó hơn, đòi hỏi người dạy phải có phẩm chất, năng lực giảng dạy nói chung cao hơn trước đây Điều quan trọng hơn cả là nếu so sánh với các quan niệm dạy học trước đây, việc dạy học phát triển phẩm chất, năng lực sẽ làm cho việc dạy và việc học được tiếp cận gần hơn, sát hơn với mục tiêu
Trang 42.1.3 Dạy học theo định hướng phát triển năng lực học sinh ở môn Ngữ văn.
Môn Ngữ văn được coi là môn học công cụ, nó mang đặc thù riêng của môn học, do đó các năng lực chuyên biệt: năng lực tiếp nhận văn bản và năng lực tạo lập văn bản - năng lực thưởng thức văn học/cảm thụ thẩm mĩ là những năng lực đóng vai trò quan trọng hình thành và phát triển nhân cách con người trong việc xác định các nội dung dạy học của môn học
Quá trình dạy học Ngữ văn đồng thời giúp học sinh hình thành và phát triển các năng lực, đáp ứng với các yêu cầu phát triển của xã hội, thông qua việc rèn luyện
và phát triển các kỹ năng đọc, viết, nghe, nói Với đặc trưng của môn học, môn Ngữ văn triển khai các mạch nội dung bao gồm các phân môn Văn bản, Tiếng Việt, Tập làm văn, nhằm hướng dẫn học sinh đọc hiểu các văn bản và tạo lập được các văn bản theo các kiểu loại khác nhau
Trong quá trình hướng dẫn học sinh tiếp xúc với văn bản, môn Ngữ văn giúp học sinh từng bước hình thành và nâng cao các năng lực học tập của môn học, cụ thể
là năng lực tiếp nhận văn bản (gồm kĩ năng nghe, đọc) và năng lực tạo lập văn bản (gồm kỹ năng nói và viết) Năng lực đọc - hiểu văn bản của học sinh thể hiện ở khả năng vận dụng tổng hợp các kiến thức về tiếng Việt, về các loại hình văn bản và kỹ năng, phương pháp đọc, khả năng thu thập các thông tin, cảm thụ cái đẹp và giá trị của tác phẩm văn chương nghệ thuật
2.1.4 Phát triển năng lực thẩm mĩ cho học sinh qua môn Ngữ văn.
Ở môn Ngữ văn, năng lực thẩm mĩ gồm các năng lực nối tiếp nhau trong quá trình tiếp xúc với vẻ đẹp của tác phẩm văn chương và tiếng Việt: Năng lực khám phá cái đẹp và năng lực sáng tạo cái đẹp
Năng lực khám phá cái đẹp lại gồm hai năng lực phát hiện cái đẹp và những rung động thẩm mĩ Cái đẹp nghệ thuật thường không bộc lộ ngay, nên phải có con mắt tinh tường trên cơ sở những rung động thẩm mĩ mạnh mẽ thì mới phát hiện được Còn năng lực thưởng thức cái đẹp chính là năng lực cảm thụ cái đẹp và đánh giá cái đẹp Khi ấy con người sẽ sống cùng tác phẩm văn chương và chuyển hóa cái đẹp của tác phẩm thành cái đẹp trong lòng mình, thành tài sản tinh thần của mình Đó là quá trình: "đồng sáng tạo" cùng tác giả để tạo ra những "dị bản" trong lòng người đọc Và
từ cái đẹp của nghệ thuật mà họ nhận ra cái đẹp trong cuộc sống của con người Đây chính là sự đánh giá đúng đắn nhất, và sự đánh giá này là điều không thể thiếu trong năng lực thẩm mĩ của người học để họ chiếm lĩnh cái đẹp Như vậy trong năng lực thẩm mĩ có cả yếu tố cảm cúc (rung động thẩm mĩ ) và yếu tố lí trí ( nhận xét, đánh giá…); hai yếu tố này thường gắn bó hòa quyện với nhau trong quá trình người học tiếp xúc với văn chương và tiếng Việt
Phát triển năng lực thẩm mĩ ở môn Ngữ văn chính là bồi dưỡng cho thế hệ trẻ
về cả hai mặt cảm xúc và lí trí qua các khâu phát hiện cái đẹp, cảm thụ cái đẹp, đánh giá cái đẹp…Điều này giáo viên có thể làm được thông qua việc dạy trên lớp cũng như việc hướng dẫn học sinh tự đọc tác phẩm ở nhà
2.2 Thực trạng.
Thực tế hiện nay môn Ngữ văn đang dần mất đi vị trí quan trọng của nó Tuy
là một môn học có vai trò quan trọng nhưng rất nhiều người xếp nó sau một số môn học được coi là thực tế hơn để định hướng nghề nghiệp trong tương lai Hơn nữa văn chương lại là một môn học thường phải ghi chép nhiều, khó nhớ Tâm lí các em hiện nay có sự thay đổi các em thích nhanh chóng, thuận lợi, nhẹ nhàng Vì thế có nhiều
Trang 5em ham mờ đọc truyện tranh, đọc một cỏch "ngấu nghiến", bỏ ăn, ngủ, bỏ học Một số lại tỡm đến những tiểu thuyết ngụn tỡnh khụng phù hợp với lứa tuổi, một số lao v oào trũ chơi tiờu khiển trờn mạng, vùi đầu vào trang facebook nhưng lại quay lưng với mụn Ngữ văn Trong tỡnh hỡnh chung của việc dạy- học mụn Ngữ văn như vậy đó ảnh huởng khụng ớt đến việc bồi đắp năng lực thẩm mĩ cho học sinh
Cỏc văn bản nước ngoài núi chung, văn bản: "Hai cõy phong" - Ngữ văn 8, núi riờng là văn bản khú dạy, khú cảm thụ dẫn đến tõm lớ giỏo viờn e ngại, tõm lớ học sinh cũng nặng nề, choỏng ngợp khi tiếp cận tỏc phẩm Trước tỡnh hỡnh như vậy, Phũng giỏo dục huyện nhà đó tổ chức hẳn một buổi hội thảo dạy thử nghiệm để giỏo viờn bộ mụn Ngữ văn cú một cỏch tiếp cận thống nhất với văn bản này Tuy nhiờn sau bài dạy, rỳt kinh nghiệm vẫn cũn nhiều vấn đề tranh cói chưa thống nhất đặc biệt là định hướng tiếp cận đoạn trớch theo bố cục hay mạch kể
Trờn tinh thần chung như vậy, tụi tham khảo ý kiến cỏc đồng nghiệp, đọc tài liệu liờn quan đến cỏc văn bản nhưng đều cú những cõu trả lời chưa thật sự thỏa đỏng Tụi cũng đó tham khảo trờn phương tiện truyền thụng về những sỏng kiến kinh nghiệm liờn quan nhằm nõng cao hiệu quả tiết dạy nhưng hầu như khụng thấy
Đối với học sinh tôi đã tiến hành một cuộc điều tra nghiêm túc về hứng thú đối với tiết học văn bản: "Hai cõy phong" để nắm bắt đợc khả năng tự tiếp cận, hiểu, đỏnh giỏ văn bản của các em học sinh lớp 8 trong nhà trờng năm học 2017 - 2018 nh sau:
Khối Số HS
Chất lợng khảo sát đầu năm
Số l-ợng % Số l- ợng % Số l- ợng % Số l- ợng %
Khối Số HS
Mức độ hứng thú của HS đối với tiết học Hứng thú Bình thờng Không có hứng thú
Sau khi dạy xong tiến hành điều tra mức độ nhận thức của học sinh tụi nhận được kết quả như sau:
Khối Số HS
Kết quả tiết học Học sinh nắm vững nội
dung bài học, biết vận dụng liờn hệ.
Học sinh chưa nắm vững nội dung bài học
Kết quả sau tiết học từ những năm trước, kết quả điều tra được số học sinh, khiến tôi rất trăn trở và suy nghĩ phải tìm ra biện pháp để giúp các em có đợc hứng thú với tiết học văn bản nước ngoài núi chung văn bản:"Hai cõy phong" núi riờng để từ
đú nõng cao hiệu quả của tiết dạy và phỏt triển năng lực thẩm mĩ cho học sinh
2.3 Cỏc giải phỏp đó sử dụng để giải quyết vấn đề
Trang 6Để phát triển năng lực thẩm mĩ cho học sinh qua tiết dạy học văn bản: "Hai cây phong" trích: "Người thầy đầu tiên" của Ai-ma-tốp, Ngữ văn 8 - tập 1, ngoài những giải pháp cơ bản, đặc thù của môn dạy, bản thân tôi đã nghiên cứu, áp dụng một số biện pháp sau:
1 Làm tốt khâu chuẩn bị bài
2 Xây dựng hệ thống câu hỏi hướng đến phát triển năng lực thẩm mĩ cho học sinh
3 Thực hiện giờ dạy theo hướng mở, vận dụng các phương pháp dạy học tích cực
4 Thực hiện dạy học tích hợp liên môn
5 Tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin
6 Thực hiện tốt kiểm tra đánh giá theo định hướng phát triển năng lực học sinh Với mỗi biện pháp đã nêu, tôi đã xác định rõ cơ sở lí luận và thực tiễn của mỗi biện pháp, từ đó, căn cứ vào mục tiêu của bài học để đưa ra các biện pháp tổ chức dạy học cho phù hợp với đối tượng học sinh
2.3 1 Làm tốt khâu chuẩn bị bài
2.3 1.1 Đối với giáo viên.
Với quan điểm dạy học theo phương pháp mới hiện nay đã nhấn mạnh: "Thầy chủ đạo, trò chủ động", "Học sinh là chủ thể sáng tạo" Để phát huy tính tích cực, năng lực của học sinh, thì giáo viên phải làm tốt vai trò của người hướng dẫn Đối với môn ngữ văn nói chung, phần văn bản nước ngoài nói riêng và cụ thể khi dạy đoạn trích: "Hai cây phong" thì theo tôi khâu chuẩn bị bài vô cùng quan trọng
Trước khi dạy văn bản tôi xác định mục tiêu đặc thù của bài học văn bản văn
học nước ngoài là để giúp trang bị kiến thức và trau dồi tư tưởng, tình cảm thái độ cho học sinh Cung cấp và mở rộng hiểu biết cho học sinh về những giá trị văn hóa độc đáo tiêu biểu của một số nước tiên tiến trên thế giới, những vấn đề gần gũi, bức thiết đang diễn ra trong đời sống xã hội qua các thời đại.Từ đó giúp các em nhận thức được vai trò vị trí của mình trong đời sống gia đình và cộng đồng xã hội để có thái độ
và trách nhiệm sống đúng đắn hơn
Để đạt được mục tiêu này tôi phải trang bị thêm cho mình những kiến thức mở rộng, hỗ trợ cho bài giảng như thu thập các tư liệu có liên quan đến bài giảng trên các nguồn thông tin đại chúng (phát thanh, truyền hình, mạng Internet, báo chí, sách vở, tranh ảnh, âm nhạc )
Ngoài ra, để phục vụ tốt, hiệu quả bài giảng của mình tôi còn phải chuẩn bị tốt phương tiện dạy học Các phương tiện dạy học truyền thống như: SGK, bảng đen, phấn trắng chưa thể đáp ứng đựơc hết nhu cầu dạy học văn bản văn học nước ngoài Khi thực hiện tiết dạy này tôi đã chuẩn bị thêm một số phương khác như: USB, tivi, máy tính
Muốn dạy tốt - học tốt các tác phẩm văn chương nước ngoài phải trực tiếp tiếp xúc với tác phẩm Hiểu đúng nó, tìm hiểu nó đúng trong vị trí tác phẩm, hiểu được toàn bộ tác phẩm và dụng ý nghệ thuật của tác giả từ đó mới lựa chọn được vấn đề và cách hướng dẫn học sinh tìm hiểu, khám phá và lĩnh hội cho phù hợp với trình độ học sinh Vì vậy trước khi dạy văn bản này tôi đã cố gắng tìm đọc toàn bộ tác phẩm:
"Người thầy đầu tiên"
Ngoài ra còn phải tìm hiểu những vấn đề liên quan đến tác phẩm: Sự hiểu biết về tác giả, về thời đại, về đất nước đó sản sinh ra tác phẩm, những đặc sắc về thiên nhiên, về tập tục xã hội nhất là về tâm lý dân tộc Vì vậy việc tìm đọc các tài liệu có liên quan trên các tạp chí, các sách báo rất cần thiết đối với giáo viên và học sinh nhất
Trang 7là giáo viên trong việc dạy học tác phẩm văn chương, nhất là tác phẩm văn chương nước ngoài
2.3.1.2 Đối với học sinh.
Không chỉ có sự chuẩn bị của giáo viên mới quan trọng Sự chuẩn bị bài của học sinh cũng là một yếu tố quyết định đến việc tiếp nhận, lĩnh hội văn bản đặc biệt là khi dạy học văn bản theo định hướng phát triển năng lực của học sinh Vì vậy tôi rất coi trọng hoạt động hướng dẫn học sinh chuẩn bị bài sau mỗi tiết học
Hướng dẫn chuẩn bị bài là hoạt động cuối cùng của một tiết học Mục đích là
để tổng kết lại nội dung của tiết đang trực tiếp dạy và hướng dẫn học sinh học tập ở tiết tiếp theo Để chuẩn bị tốt cho tiết dạy đồng thời hướng đến mục tiêu phát huy năng lực thẩm mĩ cho học sinh qua tiết dạy bài: "Hai cây phong", ở mục hướng dẫn chuẩn bị bài của tiết dạy trước đó tôi đã hướng dẫn học sinh chuẩn bị cho tiết dạy này như sau:
Bước 1: Chia lớp làm 3 nhóm yêu cầu các nhóm chuẩn bị theo nội dung hướng dẫn Các nhóm thực hiện chuẩn bị bài học trong thời gian ba ngày Các nhóm tự thảo luận, hoàn thành phần chuẩn bị và nộp kết quả cho giáo viên Ưu tiên các nhóm chuẩn bị tư liệu viết, tư liệu tranh ảnh ở bản mềm
- Đọc kĩ văn bản Tìm đọc toàn bộ tác phẩm: "Người thầy đầu tiên" Đọc chú thích trong sách giáo khoa, chú ý đến phần tóm tắt tác phẩm
- Trả lời các câu hỏi theo phần đọc- hiểu văn bản trong sách giáo khoa
- Sưu tầm, tìm hiểu một số tư liệu, tranh ảnh về tác giả Ai- ma- tốp Đất nước Cộng hoà Cư-rơ-gư-xtan
- Sưu tầm, tham khảo, đọc các nguồn tài liệu, các ý kiến đánh giá liên quan đến văn bản: "Hai cây phong"
- Kể tên những tác phẩm văn học nước ngoài mà em đã học thể hiện vẻ đẹp của quê hương đất nước, vẻ đẹp của thiên nhiên, vẻ đẹp của tình cảm thầy trò
Bước 2: Định hướng cho học sinh một số nguồn cung cấp tài liệu tham khảo hữu ích như:
- Các bài báo, bài giới thiệu về tác giả, tác phẩm
- Sách tham khảo Ngữ văn 8 thư viện nhà trường
- Các địa chỉ Website như: http://www.tailieu.vn, http://hocmai.vn,
Bước 4: Thu sản phẩm của các nhóm, kiểm tra, đánh giá chọn lọc tư liệu hữu ích để trình bày tại tiết học văn bản
Bước 5: Trình bày sản phẩm của các nhóm, dành khoảng 5 phút trong tiết dạy
để các nhóm tự nhận xét, giáo viên kết luận, ghi điểm cho các nhóm
Khi kiểm tra vở soạn, nghiệm thu sản phẩm các em đã chuẩn bị tôi thấy bước đầu các em đã: đọc kĩ đoạn trích, tóm tắt được tác phẩm theo phần chú thích sách giáo khoa, biết được một số nét chính về cuộc đời và sự nghiệp của nhà văn, gợi nhớ đến những tác phẩm văn học nước ngoài đã học có cùng chủ đề, tự sưu tầm được một
số nhận xét, đánh giá về tác phẩm, về đoạn trích…
Ví dụ :
Về tác giả các em sưu tầm được
Ai-ma-tốp là nhà văn nước Cộng hoà Cư-rơ-gư-xtan, một nước cộng hoà ở vùng Trung Á, thuộc Liên Xô trước đây Hoạt động văn học của Ai-ma-tốp bắt đầu từ năm 1952, khi ông là sinh viên Trường Đại học Nông nghiệp Cư-rơ-gư-xtan Từ năm
1956 đến năm 1958 ông học Trường viết văn M Goóc-ki ở Mát- xcơ-va Sau khi tốt
Trang 8nghiệp (1959), Ai-ma-tốp làm phúng viờn bỏo "Sự thật" thường trỳ tại Cư-rơ-gư-xtan Tỏc phẩm đầu tiờn khiến Ai-ma-tốp nổi tiếng là tập truyện"Nỳi đồi và thảo nguyờn" (được tặng giải thưởng Lờ-nin về văn học năm 1963) Cỏc tỏc phẩm chủ yếu tiếp theo là: "Cỏnh đồng mẹ" (1963), "Vĩnh biệt Gun-xa-rư" (1967), "Con tàu trắng" (1970), Đề tài chủ yếu trong cỏc truyện ngắn của Ai-ma-tốp là cuộc sống khắc nghiệt nhưng cũng đầy chất lóng mạn của người dõn vựng đồi nỳi Cư-rơ-gư-xtan, tỡnh yờu, tỡnh bạn, tinh thần dũng cảm vượt qua những thử thỏch hi sinh thời chiến tranh, thỏi độ tớch cực đấu tranh của tầng lớp thanh niờn, trước hết là nữ thanh niờn để thoỏt khỏi
sự ràng buộc của những tập tục lạc hậu.
Nhiều tỏc phẩm của ụng từ lõu đó rất quen thuộc với bạn đọc Việt Nam như
"Cõy phong non trựm khăn đỏ", "Người thầy đầu tiờn", "Con tàu trắng",…
( Nguồn: học sinh sưu tầm)
Về tỏc phẩm cỏc em sưu tầm:
Truyện ngắn "Người thầy đầu tiờn" của nhà văn Ai-ma-tốp đó đưa chỳng ta về
với làng nhỏ Ku-ku-rờu của nước cộng hoà Cư-rơ-gư-xtan thuộc Liờn-Xụ (cũ) Cõu chuyện về người chiến sĩ Hồng quõn, đoàn viờn thanh niờn cộng sản Đuy-sen - người thầy đầu tiờn đó trồng hai cõy phong nhỏ cựng cụ bộ An-tư-nai thuở trước Để bốn
chục năm sau, cụ bộ đó là một viện sĩ danh tiếng, cũn Hai cõy phong đó trở thành
một phần khụng thể thiếu trong ký ức làng quờ của biết bao thế hệ dõn làng Ku-ku-rờu.
( Nguồn: học sinh sưu tầm)
Cỏc em nhớ đến một số tỏc phẩm cú cùng chủ đề đó học như văn bản: "Buổi học cuối cùng" của An-phụng-xơ Đụ- đờ Ngữ văn 6 - Tập 1, văn bản: "Bức thư của thủ lĩnh da đỏ" của Xi-ỏt-tơn, Ngữ văn 6- Tập 1, chùm thơ Đường ở Ngữ văn 7…
Việc chuẩn bị tốt bài ở nhà giỳp cỏc em cú thúi quen tốt trong học tập, hạn chế tham gia những trũ chơi vụ bổ, giải thoỏt cho cỏc em tõm lớ năng nề trước khi đến lớp, cỏc em hứng thỳ phấn khởi với tiết học mới hơn, tiết học hiệu quả hơn
Qua phần hướng dẫn chuẩn bị bài cho học sinh tụi đó giỳp cỏc em tự khẳng định vẻ đẹp của thiờn nhiờn, của quờ hương, vẻ đẹp tỡnh cảm thầy trũ …là nội dung,
là đề tài chủ yếu của tỏc phẩm văn chương núi chung, trong cỏc tỏc phẩm của nhà văn Ai-ma-tốp núi riờng và vẻ đẹp này được thể hiện rất rừ trong văn bản: "Hai cõy phong" Từ đú, tạo một tõm thế, một cỏi nhỡn khỏi quỏt cho học sinh về giỏ trị thẩm
mĩ của những tỏc phẩm văn học núi chung và văn bản: "Hai cõy phong" núi riờng Học sinh qua phần này cũng bước đầu phỏt hiện, cảm thụ được những giỏ trị thẩm mĩ qua tỏc phẩm văn học
2.3.2 Xõy dựng hệ thống cõu hỏi
Trong chương trình văn học nước ngoài, cú nhiều các tác phẩm, đoạn trích thể hiện vẻ đẹp của thiờn nhiờn, của làng quờ, vẻ đẹp tỡnh cảm thầy trũ, thể hiện rung cảm sõu sắc, tinh tế của nhà văn Đoạn trích "Hai cây phong" trớch tác phẩm "Người thầy
đầu tiên" của nhà văn nổi tiếng Ai-ma- tốp đã thể hiện thật sâu lắng những vẻ đẹp đú đồng thời bộc lộ những rung cảm vụ cùng tinh tế, của nhõn vật trữ tỡnh Làm thế nào
để khơi dậy trong tõm hồn các em những cảm xỳc sâu lắng ấy? Làm thế nào để cỏc
em tiếp cận tới bức thụng điệp của tỏc giả trong văn bản để rồi qua đú hướng cỏc em đến giỏ trị chõn - thiện - mĩ của cuộc sống theo tụi một phần quan trọng là phụ thuộc vào hệ thống câu hỏi do thầy, cụ thiết kế
Trang 9Để phát triển được năng lực của học sinh nói chung, năng lực thẩm mĩ của học sinh nói riêng qua tiết dạy văn bản: "Hai cây phong", khi thiết kế hệ thống câu hỏi tôi chú ý đến các hình thức cấp độ câu hỏi
2.3.2.1 C©u hái cấp độ:
Cấp độ nhận biết.
Ở mức độ này yêu cầu học sinh chỉ ra được những thông tin liên quan, được
thể hiện trong văn bản: các thông tin về tác phẩm, thể loại, tóm tắt cốt truyện, chỉ ra
đề tài, chủ đề, nhận diện hệ thống nhân vật: chính - phụ, chỉ ra các chi tiết, tình tiết truyện đặc sắc, chỉ ra được các đặc điểm nghệ thuật của truyện
Ví dụ :
- Giới thiệu về tác giả, tác phẩm?( Trình bày những hiểu biết của em về nhà văn Ai- ma - tốp?
- Văn bản sử dụng phương thức biểu đạt chính nào?
- Văn bản kể theo ngôi thứ mấy? Xác định hai mạch kể chuyện trong văn bản?
- Đoạn truyện sử dụng kết hợp những phương thức biểu đạt nào?
- Nhân vật tôi- người họa sĩ đã miêu tả làng Ku-ku- rêu qua những chi tiết nào?
- Hai cây phong được giới thiệu qua những chi tiết nào?
- Từ tình yêu tha thiết ấy, " tôi" đã có cảm nhận riêng gì về hai cây phong?
- Kỉ niệm năm học cuối cùng được kể, tả sinh động qua những hình ảnh nào?
- Bọn trẻ đã có tâm trạng và suy nghĩ gì từ những điều được nhìn thấy khi trèo lên hai cây phong?
Với những câu hỏi trên học sinh chỉ cần đọc kĩ văn bản, soạn bài chi tiết ở nhà
là có thể trả lời được Để tất cả học sinh đều phải làm việc, tôi thường ưu tiên câu hỏi này cho học sinh yếu, trung bình
Cấp độ thông hiểu.
Mục tiêu của cấp độ này là xác định ý tưởng, nội dung chính của văn bản yêu cầu học sinh phải kết nối thông tin từ những từ ngữ, bối cảnh trong văn bản để xác định được ý tưởng, nội dung quan trọng; kết nối các mối liên hệ trong văn bản để nhận xét về giá trị nội dung, nghệ thuật của văn bản, ý tưởng sáng tác của tác giả, các thông điệp được gửi gắm
Ví dụ
- Trong hai mạch kể chuyện trên thì mạch kể nào quan trọng hơn?
- Văn bản có thể chia bố cục làm mấy phần? Xác định nội dung của từng phần?
- Qua đó em có cảm nhận gì về tình cảm của: " tôi" , dành cho hai cây phong?
- Có điều gì đặc sắc trong cách miêu tả ấy? Nó chứng tỏ điều gì trong tâm hồn tác giả?
- Kí ức tuổi thơ Việt Nam thường gắn với loại cây nào?
- Qua chi tiết đó, cho biết lũ trẻ chúng tôi đã cảm nhận hình ảnh hai cây phong như thế nào ?
- Khi kể về điều này nhân vật tôi kể bằng giọng điệu gì? Kể bằng giọng điệu
đó nhân vật tôi muốn bộc lộ tình cảm gì?
Trang 10Để trả lời được các câu hỏi này học sinh không chỉ đọc kĩ mà phải hiểu, cảm nhận một cách sâu sắc các chi tiết, hình ảnh trong văn bản Các câu hỏi này tôi chủ yếu hướng tới học sinh trung bình khá
Cấp độ vận dụng thấp
Cấp độ vận dụng thấp, yêu cầu học sinh vận dụng thông tin vào tình huống giả định tương tự Cụ thể như sử dụng thông tin trong và ngoài văn bản, thông tin từ các nguồn khác và kinh nghiệm bản thân để giải quyết các tình huống/vấn đề tương tự những tình huống/vấn đề đã học
Ví dụ
- Em cảm nhận được tình cảm gì của tác giả đối với làng mình?
- Tình yêu đó gợi cho em tình cảm gì đối với thiên nhiên, quê hương, xóm làng?
- Nếu nhân vật tôi - người hoạ sĩ mang hình bóng tác giả thì em hiểu gì về Ai-ma-tốp qua bức tranh làng Ku-ku-rêu và hình ảnh hai cây phong trong cảm nhận của" tôi" ?
- Từ trên hai cây phong một thế giới như thế nào mở ra trước mắt bọn trẻ? Thế giới ấy được miêu tả qua những chi tiết nào? Có khác với những gì mà chúng thấy ở làng không?
- Qua hình ảnh và tình cảm của tác giả về hai cây phong, em hiểu tác giả là người như thế nào?
- Chọn và nêu cảm nhận của em về một hình ảnh so sánh em ấn tượng nhất?
Với những dạng câu hỏi này, học sinh cần thật sự thẩm thấu văn bản; có kiến thức sâu rộng về văn học nước ngoài; kiến thức liên môn (địa lí, âm nhạc, hội họa); kinh nghiệm của bản thân kết hợp với các kĩ năng so sánh, đối chiếu, tổng hợp, nhận xét, đánh giá mới có thể trả lời được Cụ thể tôi yêu cầu học sinh nghiên cứu kĩ văn bản, tìm đọc các văn bản nước ngoài cùng chủ đề như: "Buổi học cuối cùng" của An-phông- xơ Đô- đê, Ngữ văn 6- Tập 1; văn bản: "Bức thư của thủ lĩnh da đỏ" của Xi-át-tơn, Ngữ văn 6- Tập 1, chùm thơ Đường ở Ngữ văn 7…Tìm hiểu kiến thức địa lí
về đất nước Cư-grư- xtan xinh đẹp; những bài hát, bức tranh về đất nước vùng thảo nguyên thơ mộng
Cấp độ vận dụng cao.
Ở cấp độ này giáo viên chú trọng đến việc giải thích ý nghĩa của văn bản trong cuộc sống như suy nghĩ, bình luận, giải thích, ý nghĩa tư tưởng và các giá trị của văn bản trong cuộc sống; vận dụng để giải quyết các tình huống/vấn đề mới trong học tập
và cuốc sống; những quan điểm thể hiện rõ ý kiến của cá nhân được bảo vệ bằng lí lẽ
và dẫn chứng thuyết phục
Ví dụ.
- Từ tình cảm, cảm nhận được ở văn bản: " Hai cây phong" , em hãy viết một đoạn văn từ 4 đến 6 câu trình bày tình cảm của mình đối với quê hương đất nước.
- Từ tình cảm, cảm nhận được ở văn bản " Hai cây phong" , em hãy viết một đoạn văn từ 4 đến 6 câu trình bày tình cảm của mình đối với thầy giáo hoặc cô giáo để lại ấn tượng sâu đậm trong lòng em?
- Dựa vào truyện, tập sáng tạo một bức tranh, câu truyện ngắn, bài thơ viết
về tuổi thơ gắn với một hình ảnh thân thuộc nào đó (cánh đồng, dòng sông )