Sinh thái học cá thể và quần thể sinh vật Bài tập I. Mục tiêu Hệ thống được kiến thức về môi trường và các nhân tố sinh thái Chỉ ra được những dấu hiệu cơ bản của quần thể SV và các đặc trưng cơ bản của QTSV Phân biệt được quan hệ hỗ trợ và quan hệ cạnh tranh Phân biệt được biến động theo chu kì và biến động không theo chu kì Vận dụng được kiến thức để hoàn thành các câu hỏi bài tập trắc nghiệm II. Nội dung 1. Môi trường và các nhân tố sinh thái a. Môi trường : Môi trường sống là phần không bao quanh sinh vật mà ở đó các yếu tố cấu tạo nên môi trường trực tiếp hay gián tiếp tác động lên sự sinh trưởng, phát triển và những hoạt động khác của sinh vật. Mỗi loài sinh vật có những đặc điểm thích nghi về hình thái, sinh lý sinh thái và tập tính với môi trường sống đặc trưng. Chẳng hạn, sống trong nước, cá thường có thân hình thoi, có vẩy hay da trần được phủ bởi chất nhờn, có vây bơi. Những động vật sống trên tán cây có chi dài, leo trèo giỏi (khỉ, vượn) hay có màng da nối liền thân với các chi để bay chuyền từ tán cây này sang tán cây khác (sóc bay, cầy bay)... Các loại môi trường sống chủ yếu : + Môi trường đất gồm các lớp đất sâu khác nhau, trong đó có các sinh vật đất sinh sống. + Môi trường trên cạn bao gồm mặt đất và lớp khí quyển, là nơi sinh sống của phần lớn sinh vật trên trái đất. + Môi trường nước gồm những vùng nước ngọt, nước lợ và nước mặn có các sinh vật thuỷ sinh. + Môi trường sinh vật gồm có thực vật, động vật và con người, là nơi sống của các sinh vật khác như sinh vật kí sinh, cộng sinh. b. Nhân tố sinh thái : Nhân tố sinh thái là tất cả những nhân tố môi trường có ảnh hưởng trực tiếp hoặc gián tiếp tới đời sống của sinh vật. Các nhóm nhân tố sinh thái: + Nhóm nhân tố sinh thái vô sinh là tất cả các nhân tố vật lý và hoá học của môi trường xung quanh sinh vật. + Nhóm nhân tố sinh thái hữu sinh là thế giới hữu cơ của môi trường, là những mối quan hệ giữa một sinh vật (hoặc nhóm sinh vật) này với một sinh vật (hoặc nhóm sinh vật) khác sống xung quanh. Trong nhóm nhân tố sinh thái hữu sinh, nhân tố con người được nhấn mạnh là nhân tố có ảnh hưởng lớn tới đời sống của nhiều sinh vật. c. Giới hạn sinh thái: Giới hạn sinh thái là khoảng giá trị xác định của một nhân tố sinh thái của môi trường mà trong đó sinh vật có thể tồn tại và phát triển ổn định theo thời gian. Trong giới hạn sinh thái có điểm giới hạn trên (max), điểm giới hạn dưới (min), khoảng cực thuận (khoảng thuận lợi) và các khoảng chống chịu. Vượt ra ngoài các điểm giới hạn, sinh vật sẽ chết. Khoảng thuận lợi và khoảng chống chịu : Khoảng thuận lợi là khoảng của các nhân tố sinh thái ở mức độ phù hợp, đảm bảo cho loài sinh vật thực hiện các chức năng sống tốt nhất. Khoảng chống chịu là khoảng của các nhân tố sinh thái gây ức chế cho hoạt động sinh lí của sinh vật d. Nơi ở và ổ sinh thái Nơi ở là địa điểm cư trú của loài. Ổ sinh thái là cách sinh sống của loài đó, là một “không gian sinh thái” (hay không gian đa diện) mà ở đó tất cả các nhân tố sinh thái của môi trường nằm trong giới hạn sinh thái cho phép loài đó tồn tại và phát triển. 2. Quần thể sinh vật a. Định nghĩa: Quần thể sinh vật là tập hợp các cá thể trong cùng loài, cùng sinh sống trong 1 khoảng không gian xác định, vào 1 thời điểm nhất định. Quần thể có khả năng sinh sản tạo thành những thế hệ mới. b. Quá trình hình thành quần thể: Đầu tiên những cá thể cùng loài đến môi trường sống mới; những cá thể nào không thích nghi với điều kiện sống mới sẽ bị tiêu diệt hay di cư đến nơi khác. Những cá thể còn lại sẽ gắn bó chặt chẽ với nhau thông qua các mối quan hệ sinh thái, dần dần thành quần thể ổn định, thích nghi với điều kiện ngoại cảnh. c. Quan hệ giữa các cá thể trong quần thể Quan hệ hỗ trợ: Là mối quan hệ giữa các cá thể cùng loài hỗ trợ lẫn nhau trong các hoạt động sống như: tìm thức ăn, chống kẻ thù, sinh sản …đảm bảo cho quần thể thích nghi với môi trường sống. Quan hệ hỗ trợ đảm bảo cho quần thể tồn tại ổn định, khai thác tối đa nguồn sống của môi trường, tăng khả năng sống sót và sinh sản của cá thể. Ví dụ: các cây sống thành nhóm gần nhau có thể chịu đựng được gió bão và hạn chế sự thoát hơi nước; các cây sống gần nhau có hiện tượng liền rễ để chia sẽ chất dinh dưỡng với nhau làm tăng khả năng chống chịu với điều kiện tự nhiên Quan hệ cạnh tranh: Xuất hiện khi các cá thể tranh giành nhau thức ăn, nơi ở, ánh sáng và các nguồn sống khác, con đực tranh giành con cái …Nhờ có cạnh tranh mà số lượng và sự phân bố của các cá thể trong quần thể duy trì ở mức độ phù hợp, đảm bảo sự tồn tại và phát triển của quần thể. Vídụ: khi thiếu thức ăn một số động vật ăn thịt lẫn nhau; cá mập con khi mới nở ra sử dụng ngay các trứng chưa nở làm thức ăn. 3. Các đặc trưng cơ bản của quần thể Tỉ lệ giới tính Nhóm tuổi Sự phân bố cá thể trong quần thể Mật độ cá thể Kích thước quần thể Sự tăng trưởng của quần thể 4.Biến động số lượng cá thể trong quần thể a. Khái niệm Biến động số lượng của quần thể là sự tăng, giảm số lượng cá thể của quần thể quanh giá trị cân bằng tương ứng với sức chứa của môi trường (sinh sản cân bằng với tử vong). b. Các kiểu biến động số lượng Có 2 kiểu biến động số lượng: biến động không theo chu kỳ và biến động theo chu kỳ. Biến động không theo chu kỳ xảy ra do các yếu tố ngẫu nhiên, không kiểm soát được như thiên tai, dịch bệnh. Biến động theo chu kỳ xảy ra do các yếu tố biến đổi có chu kỳ như chu kỳ ngày đêm, chu kỳ tuần trăng và hoạt động của thủy triều, chu kì mùa, chu kỳ nhiều năm. + Chu kì ngày đêm, phổ biến ở sinh vật phù du, như các loài tảo có số lượng cá thể tăng vào ban ngày và giảm vào ban đêm, do ban ngày tầng nước được chiếu sáng nên chúng quang hợp và sinh sản nhanh. + Chu kì tuần trăng và hoạt động của thủy triều, như rươi sống ở nước lợ các vùng ven biển Bắc Bộ đẻ rộ nhất vào các ngày thuộc pha trăng khuyết + Chu kì mùa, mùa xuân và mùa hè là thời gian thuận lợi nhất cho sinh sản và phát triển của hầu hất các loài động vật và thực vật. Như ruồi, muỗi sinh sản và phát triển nhiều nhất vào các tháng xuân hè, giảm vào các tháng mùa đông. + Chu kì nhiều năm, như loài chuột thảo nguyên có chu kì biến động số lượng theo chu kì từ 3 4 năm. c.Nguyên nhân gây biến đổi số lượng cá thể trong quần thể Nhân tố sinh thái phụ thuộc mật độ, nhân tố không phụ thuộc mật độ Hai nhóm nhân tố sinh thái gây nên biến động số lượng cá thể của quần thể là các nhân tố vô sinh và các nhân tố hữu sinh. + Các nhân tố vô sinh tác động trực tiếp và một chiều lên sinh vật mà không phụ thuộc vào mật độ cá thể trong quần thể nên còn được gọi là các nhân tố sinh thái không phụ thuộc mật độ cá thể trong quần thể. Các nhân tố sinh thái vô sinh ảnh hưởng tới trạng thái sinh lí của các cá thể. Sống trong điều kiện tự nhiên không thuận lợi, mức sinh sản của cá thể giảm, khả năng thụ tinh kém, sức sống của con non thấp, ... + Các nhân tố hữu sinh như sự canh tranh giữa các cá thể trong cùng đàn, số lượng kẻ thù ăn thịt, mức sinh sản và mức độ tử vong, sự phát tán của các cá thể trong quần thể ... là các yếu tố bị chi phối bởi mật độ cá thể của quần thể nên gọi là các nhân tố phụ thuộc mật độ cá thể trong quần thể. Các nhân tố hữu sinh ảnh hưởng rất lớn đến khả năng tìm kiếm thức ăn, nơi ở, nơi đẻ trứng, khả năng sinh sản và nở trứng, khả năng sống sót của con non ,... và do đớ ảnh hưởng tới số lượng cá thể trong quần thể. Ví dụ: đối với sâu bọ ăn thực vật thì các nhân tố khí hậu có vai trò quyết định, còn đối với chim nhân tố quyết định lại thường là thức ăn vào mùa đông và sự cạnh tranh nơi làm tổ vào mùa hè. Ý nghĩa của nghiên cứu về biến động số lượng cá thể Những nghiên cứu về biến động số lượng cá thể có thể giúp các nhà nông nghiệp xác định đúng lịch thời vụ, để vật nuôi, cây trồng sinh trưởng trong điều kiện thích hợp nhất trong năm, nhằm đạt được năng suất cao. Đồng thời giúp các nhà bảo vệ môi trường chủ động trong việc hạn chế sự phát triển quá mức của các loài sinh vật gây hại, gây mất cân bằng sinh thái. d. Quần thể điều chỉnh số lượng cá thể Khi số lượng cá thể giảm xuống quá thấp hoặc tăng lên quá cao, các nhân tố của môi trường hoặc có thể tác động làm giảm số cá thể của quần thể hoặc tác động làm tăng số cá thể của quần thể : + Trong điều kiện môi trường thuận lợi (môi trường cí nguồnn sông dồi dào, ít sinh vật ăn thịt . . .) quần thể tăng mức sinh sản, giảm mức độ tử vong, nhiều cá thể từ nơi khác nhập cư tới sống trong quần thể, ... làm cho số lượng cá thể của quần thể tăng lên nhanh chóng, đôi khi vượt hơn hẳn mức độ bình thường. + Khi số lượng cá thể trong quần thể tăng cao, sau một thời gian, nguồn sống trở nên thiếu hụt, nơi sống chật chội, ... cạnh tranh gay gắt lại diễn ra làm hạn chế gia tăng số cá thể của quần thể. Trạng thái cân bằng của quần thể đạt được khi quần thể có số lượng cá thể ổn định và cân bằng với khả năng cung cấp nguồn sống của môi trường. 5. Bài tập trắc nghiệm Câu 1. Khái niệm môi trường nào sau đây là đúng? A. Môi trường là nơi sinh sống của sinh vật bao gồm tất cả các nhân tố hữu sinh ở xung quanh sinh vật. B. Môi trường là nơi sinh sống của sinh vật bao gồm tất cả các nhân tố vô sinh và hữu sinh ở xung quanh sinh vật, trừ nhân tố con người. C. Môi trường là nơi sinh sống của sinh vật bao gồm tất cả các nhân tố vô sinh xung quanh sinh vật. D. Môi trường gồm tất cả các nhân tố xung quanh sinh vật, có tác động trực tiếp hoặc gián tiếp tới sinh vật; làm ảnh hưởng đến sự tồn tại, sinh trưởng, phát triển và những hoạt động khác của sinh vật. Câu 2. Đối với mỗi nhân tố sinh thái thì khoảng thuận lợi (khoảng cực thuận) là khoảng giá trị của nhân tố sinh thái mà ở đó sinh vật A. phát triển thuận lợi nhất B. có sức sống trung bình. C. có sức sống giảm dần. D. chết hàng loạt. hàng loạt. Câu 3. Trong rừng mưa nhiệt đới, những cây thân gỗ có chiều cao vượt lên tầng trên của tán rừng thuộc nhóm thực vật A. ưa bóng và chịu hạn. B. ưa sáng C. ưa bóng. D. chịu nóng. Câu 4. Có các loại môi trường phổ biến là: A. môi trường đất, môi trường nước, môi trường trên cạn, môi trường sinh vật. B. môi trường đất, môi trường nước, môi trường trên cạn, môi trường bên trong. C. môi trường đất, môi trường nước, môi trường trên cạn, môi trường ngoài. D. môi trường đất, môi trường nước ngọt, môi trường nước mặn và môi trường trên cạn. Câu 5. Có các loại nhân tố sinh thái nào: A. nhân tố vô sinh, nhân tố hữu sinh, nhân tố sinh vật. B. nhân tố vô sinh, nhân tố hữu sinh, nhân tố con người. C. nhân tố vô sinh, nhân tố hữu sinh, nhân tố ngoại cảnh. D. nhân tố vô sinh, nhân tố hữu sinh. B. khoảng thuận lợi. C. khoảng chống chịu. D. giới hạn sinh thái. Câu 6. Tập hợp sinh vật nào sau đây không phải là quần thể? A. Tập hợp cây thông trong một rừng thông ở Đà Lạt. B. Tập hợp cây cọ ở trên quả đồi Phú Thọ. C. Tập hợp cây cỏ trên một đồng cỏ. D. Tập hợp cá chép sinh sống ở Hồ Tây. D. hỗ trợ cùng loài. Câu 7. Tập hợp những quần thể nào sau đây là quần thể sinh vật? A. Những cây cỏ sống trên đồng cỏ Ba Vì. B. Những con cá sống trong Hồ Tây. C. Những con tê giác một sừng sống trong Vườn Quốc Gia Cát Tiên. D. Những con chim sống trong rừng Cúc Phương. Câu 8. Sự cạnh tranh giữa các cá thể trong quần thể sinh vật có thể dẫn tới: A. giảm kích thước quần thể xuống dưới mức tối thiểu. B. tăng kích thước quần thể tới mức tối đa. C. duy trì số lượng cá thể trong quần thể ở mức độ phù hợp. D. tiêu diệt lẫn nhau giữa các cá thể trong quần thể, làm cho quần thể bị diệt vong. Câu 9. Nếu mật độ của một quần thể sinh vật tăng quá mức tối đa thì: A. sự cạnh tranh giữa các cá thể trong quần thể tăng lên. B. sự cạnh tranh giữa các cá thể trong quần thể giảm xuống. C. sự hỗ trợ giữa các cá thể trong quần thể tăng lên. D. sự xuất cư của các cá thể trong quần thể giảm tới mức tối thiểu. D. Làm tăng khả năng sống sót và sinh sản của các cá thể. Câu 10. Điều nào sau đây không đúng với vai trò của quan hệ cạnh tranh? A. Đảm bảo sự tăng số lượng không ngừng của quần thể. B. Đảm bảo số lượng của các cá thể trong quần thể duy trì ở mức độ phù hợp. C. Đảm bảo sự tồn tại và phát triển của quần thể. D. Đảm bảo sự phân bố của các cá thể trong quần thể duy trì ở mức độ phù hợp.
Trang 1Sinh thái học cá thể và quần thể sinh vật- Bài tập
I Mục tiêu
- Hệ thống được kiến thức về môi trường và các nhân tố sinh thái
- Chỉ ra được những dấu hiệu cơ bản của quần thể SV và các đặc trưng cơ bản của QTSV
- Phân biệt được quan hệ hỗ trợ và quan hệ cạnh tranh
- Phân biệt được biến động theo chu kì và biến động không theo chu kì
- Vận dụng được kiến thức để hoàn thành các câu hỏi bài tập trắc nghiệm
II Nội dung
1 Môi trường và các nhân tố sinh thái
a Môi trường :
- Môi trường sống là phần không bao quanh sinh vật mà ở đó các yếu tố cấu tạo nên
môi trường trực tiếp hay gián tiếp tác động lên sự sinh trưởng, phát triển và những hoạt động khác của sinh vật.
Mỗi loài sinh vật có những đặc điểm thích nghi về hình thái, sinh lý - sinh thái và tập tính với môi trường sống đặc trưng Chẳng hạn, sống trong nước, cá thường có thân hình thoi,
có vẩy hay da trần được phủ bởi chất nhờn, có vây bơi Những động vật sống trên tán cây
có chi dài, leo trèo giỏi (khỉ, vượn) hay có màng da nối liền thân với các chi để "bay" chuyền từ tán cây này sang tán cây khác (sóc bay, cầy bay)
- Các loại môi trường sống chủ yếu :
+ Môi trường đất gồm các lớp đất sâu khác nhau, trong đó có các sinh vật đất sinh
sống
+ Môi trường trên cạn bao gồm mặt đất và lớp khí quyển, là nơi sinh sống của phần lớn sinh vật trên trái đất
+ Môi trường nước gồm những vùng nước ngọt, nước lợ và nước mặn có các sinh vật thuỷ sinh
+ Môi trường sinh vật gồm có thực vật, động vật và con người, là nơi sống của các sinh vật khác như sinh vật kí sinh, cộng sinh
b Nhân tố sinh thái :
- Nhân tố sinh thái là tất cả những nhân tố môi trường có ảnh hưởng trực tiếp hoặc
gián tiếp tới đời sống của sinh vật.
- Các nhóm nhân tố sinh thái:
+ Nhóm nhân tố sinh thái vô sinh là tất cả các nhân tố vật lý và hoá học của môi
trường xung quanh sinh vật
+ Nhóm nhân tố sinh thái hữu sinh là thế giới hữu cơ của môi trường, là những mối quan hệ giữa một sinh vật (hoặc nhóm sinh vật) này với một sinh vật (hoặc nhóm sinh vật) khác sống xung quanh Trong nhóm nhân tố sinh thái hữu sinh, nhân tố con người được nhấn mạnh là nhân tố có ảnh hưởng lớn tới đời sống của nhiều sinh vật
c Giới hạn sinh thái:
- Giới hạn sinh thái là khoảng giá trị xác định của một nhân tố sinh thái của môi trường
mà trong đó sinh vật có thể tồn tại và phát triển ổn định theo thời gian
Trang 2- Trong giới hạn sinh thái có điểm giới hạn trên (max), điểm giới hạn dưới (min), khoảng cực thuận (khoảng thuận lợi) và các khoảng chống chịu Vượt ra ngoài các điểm giới hạn, sinh vật sẽ chết
Khoảng thuận lợi và khoảng chống chịu :
- Khoảng thuận lợi là khoảng của các nhân tố sinh thái ở mức độ phù hợp, đảm bảo cho loài sinh vật thực hiện các chức năng sống tốt nhất
- Khoảng chống chịu là khoảng của các nhân tố sinh thái gây ức chế cho hoạt động sinh lí của sinh vật
d Nơi ở và ổ sinh thái
- Nơi ở là địa điểm cư trú của loài
- Ổ sinh thái là cách sinh sống của loài đó, là một “không gian sinh thái” (hay không gian đa diện) mà ở đó tất cả các nhân tố sinh thái của môi trường nằm trong giới hạn sinh thái cho phép loài đó tồn tại và phát triển
2 Quần thể sinh vật
a Định nghĩa:
- Quần thể sinh vật là tập hợp các cá thể trong cùng loài, cùng sinh sống trong 1 khoảng không gian xác định, vào 1 thời điểm nhất định Quần thể có khả năng sinh sản tạo thành những thế hệ mới
b Quá trình hình thành quần thể:
- Đầu tiên những cá thể cùng loài đến môi trường sống mới; những cá thể nào không thích nghi với điều kiện sống mới sẽ bị tiêu diệt hay di cư đến nơi khác Những cá thể còn lại sẽ gắn bó chặt chẽ với nhau thông qua các mối quan hệ sinh thái, dần dần thành quần thể ổn định, thích nghi với điều kiện ngoại cảnh
c Quan hệ giữa các cá thể trong quần thể
* Quan hệ hỗ trợ:
- Là mối quan hệ giữa các cá thể cùng loài hỗ trợ lẫn nhau trong các hoạt động sống như: tìm thức ăn, chống kẻ thù, sinh sản …đảm bảo cho quần thể thích nghi với môi trường sống
- Quan hệ hỗ trợ đảm bảo cho quần thể tồn tại ổn định, khai thác tối đa nguồn sống của môi trường, tăng khả năng sống sót và sinh sản của cá thể
Ví dụ: các cây sống thành nhóm gần nhau có thể chịu đựng được gió bão và hạn chế sự thoát hơi nước; các cây sống gần nhau có hiện tượng liền rễ để chia sẽ chất dinh dưỡng với nhau làm tăng khả năng chống chịu với điều kiện tự nhiên
* Quan hệ cạnh tranh:
- Xuất hiện khi các cá thể tranh giành nhau thức ăn, nơi ở, ánh sáng và các nguồn sống khác, con đực tranh giành con cái …Nhờ có cạnh tranh mà số lượng và sự phân bố của các cá thể trong quần thể duy trì ở mức độ phù hợp, đảm bảo sự tồn tại và phát triển của quần thể
Vídụ: khi thiếu thức ăn một số động vật ăn thịt lẫn nhau; cá mập con khi mới nở ra sử dụng ngay các trứng chưa nở làm thức ăn
3 Các đặc trưng cơ bản của quần thể
- Tỉ lệ giới tính
Trang 3- Nhóm tuổi
- Sự phân bố cá thể trong quần thể
- Mật độ cá thể
- Kích thước quần thể
- Sự tăng trưởng của quần thể
4.Biến động số lượng cá thể trong quần thể
a Khái niệm
Biến động số lượng của quần thể là sự tăng, giảm số lượng cá thể của quần thể
quanh giá trị cân bằng tương ứng với sức chứa của môi trường (sinh sản cân bằng với tử vong).
b Các kiểu biến động số lượng
Có 2 kiểu biến động số lượng: biến động không theo chu kỳ và biến động theo chu kỳ.
- Biến động không theo chu kỳ xảy ra do các yếu tố ngẫu nhiên, không kiểm soát
được như thiên tai, dịch bệnh
- Biến động theo chu kỳ xảy ra do các yếu tố biến đổi có chu kỳ như chu kỳ ngày
đêm, chu kỳ tuần trăng và hoạt động của thủy triều, chu kì mùa, chu kỳ nhiều năm
+ Chu kì ngày đêm, phổ biến ở sinh vật phù du, như các loài tảo có số lượng cá thể
tăng vào ban ngày và giảm vào ban đêm, do ban ngày tầng nước được chiếu sáng nên chúng quang hợp và sinh sản nhanh
+ Chu kì tuần trăng và hoạt động của thủy triều, như rươi sống ở nước lợ các
vùng ven biển Bắc Bộ đẻ rộ nhất vào các ngày thuộc pha trăng khuyết
+ Chu kì mùa, mùa xuân và mùa hè là thời gian thuận lợi nhất cho sinh sản và
phát triển của hầu hất các loài động vật và thực vật Như ruồi, muỗi sinh sản và phát triển nhiều nhất vào các tháng xuân hè, giảm vào các tháng mùa đông
+ Chu kì nhiều năm, như loài chuột thảo nguyên có chu kì biến động số lượng
theo chu kì từ 3 - 4 năm
c.Nguyên nhân gây biến đổi số lượng cá thể trong quần thể
* Nhân tố sinh thái phụ thuộc mật độ, nhân tố không phụ thuộc mật độ
- Hai nhóm nhân tố sinh thái gây nên biến động số lượng cá thể của quần thể là các nhân tố vô sinh và các nhân tố hữu sinh
+ Các nhân tố vô sinh tác động trực tiếp và một chiều lên sinh vật mà không phụ thuộc vào mật độ cá thể trong quần thể nên còn được gọi là các nhân tố sinh thái không phụ thuộc mật độ cá thể trong quần thể Các nhân tố sinh thái vô sinh ảnh hưởng tới trạng thái sinh lí của các cá thể Sống trong điều kiện tự nhiên không thuận lợi, mức sinh sản của cá thể giảm, khả năng thụ tinh kém, sức sống của con non thấp,
+ Các nhân tố hữu sinh như sự canh tranh giữa các cá thể trong cùng đàn, số lượng
kẻ thù ăn thịt, mức sinh sản và mức độ tử vong, sự phát tán của các cá thể trong quần thể là các yếu tố bị chi phối bởi mật độ cá thể của quần thể nên gọi là các nhân tố phụ thuộc mật độ cá thể trong quần thể Các nhân tố hữu sinh ảnh hưởng rất lớn đến khả năng tìm kiếm thức ăn, nơi ở, nơi đẻ trứng, khả năng sinh sản và nở trứng, khả năng sống sót của con non , và do đớ ảnh hưởng tới số lượng cá thể trong quần thể
Trang 4Ví dụ: đối với sâu bọ ăn thực vật thì các nhân tố khí hậu có vai trò quyết định, còn đối với chim nhân tố quyết định lại thường là thức ăn vào mùa đông và sự cạnh tranh
nơi làm tổ vào mùa hè.
* Ý nghĩa của nghiên cứu về biến động số lượng cá thể
Những nghiên cứu về biến động số lượng cá thể có thể giúp các nhà nông nghiệp xác định đúng lịch thời vụ, để vật nuôi, cây trồng sinh trưởng trong điều kiện thích hợp nhất trong năm, nhằm đạt được năng suất cao Đồng thời giúp các nhà bảo vệ môi trường chủ động trong việc hạn chế sự phát triển quá mức của các loài sinh vật gây hại, gây mất cân bằng sinh thái
d Quần thể điều chỉnh số lượng cá thể
- Khi số lượng cá thể giảm xuống quá thấp hoặc tăng lên quá cao, các nhân tố của môi trường hoặc có thể tác động làm giảm số cá thể của quần thể hoặc tác động làm tăng
số cá thể của quần thể :
+ Trong điều kiện môi trường thuận lợi (môi trường cí nguồnn sông dồi dào, ít sinh vật ăn thịt ) quần thể tăng mức sinh sản, giảm mức độ tử vong, nhiều cá thể từ nơi khác nhập cư tới sống trong quần thể, làm cho số lượng cá thể của quần thể tăng lên nhanh chóng, đôi khi vượt hơn hẳn mức độ bình thường
+ Khi số lượng cá thể trong quần thể tăng cao, sau một thời gian, nguồn sống trở nên thiếu hụt, nơi sống chật chội, cạnh tranh gay gắt lại diễn ra làm hạn chế gia tăng số
cá thể của quần thể
- Trạng thái cân bằng của quần thể đạt được khi quần thể có số lượng cá thể ổn định
và cân bằng với khả năng cung cấp nguồn sống của môi trường
5 Bài tập trắc nghiệm
Câu 1 Khái niệm môi trường nào sau đây là đúng?
A Môi trường là nơi sinh sống của sinh vật bao gồm tất cả các nhân tố hữu sinh ở xung quanh sinh vật
B Môi trường là nơi sinh sống của sinh vật bao gồm tất cả các nhân tố vô sinh và hữu sinh ở xung quanh sinh vật, trừ nhân tố con người
C Môi trường là nơi sinh sống của sinh vật bao gồm tất cả các nhân tố vô sinh xung quanh sinh vật
D Môi trường gồm tất cả các nhân tố xung quanh sinh vật, có tác động trực tiếp hoặc gián tiếp tới sinh vật; làm ảnh hưởng đến sự tồn tại, sinh trưởng, phát triển và những hoạt động khác của sinh vật
Câu 2 Đối với mỗi nhân tố sinh thái thì khoảng thuận lợi (khoảng cực thuận) là khoảng
giá trị của nhân tố sinh thái mà ở đó sinh vật
A phát triển thuận lợi nhất B có sức sống trung bình
C có sức sống giảm dần D chết hàng loạt hàng loạt
Câu 3 Trong rừng mưa nhiệt đới, những cây thân gỗ có chiều cao vượt lên tầng trên của
tán rừng thuộc nhóm thực vật
A ưa bóng và chịu hạn B ưa sáng C ưa bóng D chịu nóng
Trang 5Câu 4 Có các loại môi trường phổ biến là:
A môi trường đất, môi trường nước, môi trường trên cạn, môi trường sinh vật
B môi trường đất, môi trường nước, môi trường trên cạn, môi trường bên trong
C môi trường đất, môi trường nước, môi trường trên cạn, môi trường ngoài
D môi trường đất, môi trường nước ngọt, môi trường nước mặn và môi trường
trên cạn
Câu 5 Có các loại nhân tố sinh thái nào:
A nhân tố vô sinh, nhân tố hữu sinh, nhân tố sinh vật
B nhân tố vô sinh, nhân tố hữu sinh, nhân tố con người
C nhân tố vô sinh, nhân tố hữu sinh, nhân tố ngoại cảnh
D nhân tố vô sinh, nhân tố hữu sinh
B khoảng thuận lợi
C khoảng chống chịu
D giới hạn sinh thái
Câu 6 Tập hợp sinh vật nào sau đây không phải là quần thể?
A Tập hợp cây thông trong một rừng thông ở Đà Lạt
B Tập hợp cây cọ ở trên quả đồi Phú Thọ
C Tập hợp cây cỏ trên một đồng cỏ
D Tập hợp cá chép sinh sống ở Hồ Tây
D hỗ trợ cùng loài
Câu 7 Tập hợp những quần thể nào sau đây là quần thể sinh vật?
A Những cây cỏ sống trên đồng cỏ Ba Vì
B Những con cá sống trong Hồ Tây
C Những con tê giác một sừng sống trong Vườn Quốc Gia Cát Tiên
D Những con chim sống trong rừng Cúc Phương
Câu 8 Sự cạnh tranh giữa các cá thể trong quần thể sinh vật có thể dẫn tới:
A giảm kích thước quần thể xuống dưới mức tối thiểu
B tăng kích thước quần thể tới mức tối đa
C duy trì số lượng cá thể trong quần thể ở mức độ phù hợp
D tiêu diệt lẫn nhau giữa các cá thể trong quần thể, làm cho quần thể bị diệt vong
Câu 9 Nếu mật độ của một quần thể sinh vật tăng quá mức tối đa thì:
A sự cạnh tranh giữa các cá thể trong quần thể tăng lên
B sự cạnh tranh giữa các cá thể trong quần thể giảm xuống
C sự hỗ trợ giữa các cá thể trong quần thể tăng lên
D sự xuất cư của các cá thể trong quần thể giảm tới mức tối thiểu
D Làm tăng khả năng sống sót và sinh sản của các cá thể
Câu 10 Điều nào sau đây không đúng với vai trò của quan hệ cạnh tranh?
Trang 6A Đảm bảo sự tăng số lượng không ngừng của quần thể.
B Đảm bảo số lượng của các cá thể trong quần thể duy trì ở mức độ phù hợp
C Đảm bảo sự tồn tại và phát triển của quần thể
D Đảm bảo sự phân bố của các cá thể trong quần thể duy trì ở mức độ phù hợp
D quá thiếu thức ăn
Câu 11 Quan hệ hỗ trợ trong quần thể là:
A mối quan hệ giữa các cá thể sinh vật trong một vùng hỗ trợ lẫn nhau trong các
hoạt động sống
B mối quan hệ giữa các cá thể sinh vật giúp nhau trong các hoạt động sống
C mối quan hệ giữa các cá thể cùng loài hỗ trợ nhau trong việc di cư do mùa thay
đổi
D mối quan hệ giữa các cá thể cùng loài hỗ trợ lẫn nhau trong các hoạt động sống
Câu 12 Quan hệ cạnh tranh là:
A các cá thể trong quần thể cạnh tranh nhau giành nguồn sống hoặc cạnh tranh
nhau con cái
B các cá thể trong quần thể cạnh tranh nhau giành nguồn sống như thức ăn, nơi ở,
ánh sáng
C các cá thể trong quần thể cạnh tranh giành nhau con cái để giao phối
D các cá thể trong quần thể cạnh tranh nhau giành nguồn sống hoặc nơi ở của
quần thể
Câu 13 Sự cạnh tranh giữa các cá thể cùng loài sẽ làm:
A tăng số lượng cá thể của quần thể, tăng cường hiệu quả nhóm
B giảm số lượng cá thể của quần thể đảm bảo cho số lượng cá thể của quần thể
tương ứng với khả năng cung cấp nguồn sống của môi trường
C suy thoái quần thể do các cá thể cùng loài tiêu diệt lẫn nhau
D tăng mật độ cá thể của quần thể, khai thác tối đa nguồn sống của môi trường
Câu 14: Ý nghĩa sinh thái của kiểu phân bố đồng đều của các cá thể trong quần thể là:
A.làm giảm mức độ cạnh tranh giữa các cá thể
B.làm tăng khả năng chống chịu của các cá thể trước các điều kiện bất lợi của môi
trường
C.duy trì mật độ hợp lí của quần thể
D.tạo sự cân bằng về tỉ lệ sinh sản và tỉ lệ tử vong của quần thể
B.1, 3, 4
C.2, 3
D.2, 3, 4
Trang 7Câu 15: Sự biến động số lượng của thỏ rừng và mèo rừng tăng giảm đều đặn 10 năm 1
lần Hiện tượng này biểu hiện:
A biến động theo chu kì ngày đêm B biến động theo chu kì mùa
C biến động theo chu kì nhiều năm D biến động theo chu kì tuần trăng
Câu 16: Trong đợt rét hại tháng 1-2/2008 ở Việt Nam, rau và hoa quả mất mùa, cỏ chết
và ếch nhái ít hẳn là biểu hiện:
A biến động tuần trăng
B biến động theo mùa
C biến động nhiều năm
D biến động không theo chu kì
III Rút kinh nghiệm
………
………
………