Âm nhạc trong nhà trường không đơn thuần là để giải trí và làm phong phú tâm hồn của học sinh mà Âm nhạc ở đây còn mang tính giáo dục, nó có sự kết hợp sự liên hệ với kiến thức của các m
Trang 11 MỞ ĐẦU.
1.1 Lí do chọn đề tài.
Âm nhạc đóng góp một vai trò quan trọng trong đời sống xã hội, Âm nhạc phát triển cùng với sự phát triển của xã hội loài người Trong suốt cuộc đời của mỗi con ngưới , Âm nhạc luôn song hành với ta trong cuộc sống Từ khi mới sinh ra chúng ta được nghe những lời ru của bà, của mẹ, lớn lên Âm nhạc là món ăn tinh thần không thể thiếu được: Âm nhạc để giao lưu, Âm nhạc để giải trí, Âm nhạc để thể hiện tình cảm, nguyên vọng Âm nhạc giúp chúng ta thông cảm sẻ chia, Âm nhạc giúp chúng ta yêu Tổ quốc, yêu quê hương, yêu mảnh đất và con người nơi mình đang sống Âm nhạc xuất hiện trong những ngày buồn, ngày vui và trong các nghi lễ long trọng nhất đó là lúc chúng ta đứng trang nghiêm dưới lá cờ Tổ quốc để làm lễ chào cờ Giai điệu hùng tráng của bài Quốc ca làm ta thấy vô cùng tự hào, lòng tự hào dân tộc, cho đến lúc ta vĩnh biệt cõi đời Âm nhạc tiễn đưa ta về cõi vĩnh hằng Trong xã hội hiện đại ngày nay, Âm nhạc lại có tính phổ biến và nhanh chóng thu hút sự quan tâm của nhiều tầng lớp xã hội Đánh giá được sự quan trọng và vai trò thiết yếu của nó trong đời sống, vì vậy mà Đảng và Nhà nước
ta đã đưa bộ môn Âm nhạc vào chương trình giáo dục của ba cấp học: Mầm non, Tiểu học và Trung học cơ sở
Âm nhạc trong nhà trường không đơn thuần là để giải trí và làm phong phú tâm hồn của học sinh mà Âm nhạc ở đây còn mang tính giáo dục, nó có
sự kết hợp sự liên hệ với kiến thức của các môn học khác như: Văn học, Lịch
sử, Địa lý, Giaó dục công dân ,… để giáo dục học sinh một nền tảng kiến thức phong phú gắn liền với thực tiễn đời sống xã hội Trong sự phát triển tâm sinh lí của lứa tuổi từ 11 đến 15 tuổi chúng ta đều biết đây là lứa tuổi mà các em thích sinh hoạt tập thể, thích vui chơi ca hát, thích khám phá cuộc sống và xã hội, thích khám phá năng lực của bản thân để bước đầu thể hiện cái “Tôi” của mình
Môn học Âm nhạc là một môn học giúp các em có được một nền tảng kiến thức phong phú về xã hội, giúp các em có có những kiến thức Âm nhạc
sơ đẳng và quan trong hơn là các em thấy được cái hay, cái đẹp, cái tích cực
mà Âm nhạc mang lại từ đó giúp các em hình thành một thị hiếu Âm nhạc lành mạnh, bổ ích phù hợp với văn hóa Việt Nam Từ thực tế trong nhiều năm trực tiếp giảng dạy với suy nghĩ là làm thế nào để kết hợp với kiến thức của các môn học khác để giảng dạy bộ môn Âm nhạc đạt hiệu quả theo hướng tích hợp kiến thức liên môn vào giảng dạy bộ môn Âm nhạc vì vậy tôi
đã chọn đề tài: “Một số kinh nghiệm dạy học theo phương pháp tích hợp kiến thức liên môn của môn âm nhạc trung học cơ sở” để nghiên cứu và
ứng dụng tại trường trung học cơ sở Lộc Sơn huyện Hậu Lộc tỉnh Thanh Hóa
1.2 Mục đích nghiên cứu.
Hình thành một phương pháp giảng dạy theo hướng đổi mới phương pháp dạy học Dạy học gắn liền với thực tiễn, phát huy tính tích cực của học sinh, kết hợp
Trang 2kiến thức liên môn làm cho môn học sinh động hấp dẫn, gần gũi Thông qua môn học giáo dục học sinh tình yêu thiên nhiên, tình yêu quê hương đất nước con người Học sinh biết trân trọng những giá trị văn hóa, giá trị lịch sử biết yêu hòa bình và những giá trị cuộc sống ngày hôm nay
1.3 Đối tượng nghiên cứu.
Học sinh trung học cơ sở các khối 6, 7, 8, 9
1.4 Phương pháp nghiên cứu.
- Nghiên cứu tư liệu lịch sử gắn liền với kiến thức của từng bài học
- kết hợp lồng ghép trong từng tiết dạy và theo dõi kết quả
- Lồng ghép trong các buổi sinh hoạt ngoại khóa
- Nghiên cứu tư liệu về cuộc đời sự nghiệp của các nhạc sĩ Hoàn cảnh ra đời của các bài hát Các câu chuyện lịch sử, nhân vật lịch sử…
- Tham khảo các tác phẩm văn học, tài liệu lịch sử, dư địa chí, tài liệu giáo dục công dân…
- Dự giờ và tham khảo ý kiến đồng nghiệp, thao giảng rút kinh nghiệm, tổ chức hoạt động ngoại khóa, thông qua kết quả kiểm tra đánh giá học simh
1.5 Những điểm mới của sáng kiến kinh nghiệm.
- Kết hợp với hoạt động ngoại khóa và các sự kiện có thật của lịch sử và thực tiễn cuộc sống
- Bổ sung thêm một số ví dụ cụ thể ở phần nội dung
- Bổ sung kết quả của năm học gần nhất
2 NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM.
2.1 Cơ sở lý luận của sáng kiến kinh nghiệm.
Trong chương trình giáo dục Âm nhạc trung học cơ sở được chia làm 3 phân môn: “Học hát, Nhạc lý – Tập đọc nhạc và Âm nhạc thường thức” Đề tài
mà tôi nghiên cứu và thực nghiệm là phân môn: Học hát và Âm nhạc thường thức Sự tương tác giữa kiến thức liên môn và nội dung các bài hát ở đây chính
là phần ca từ của các bài hát và hoàn cảnh lịch sử mà bài hát ra đời Đối với các bài dân ca thì phần ca từ thường là các bài ca dao, tục ngữ gắn liền với hoàn cảnh và môi trường sống, với những tâm tư tình cảm mà ông cha ta muốn gửi gắm vào đó Phần lời thường ngắn gọn, giản dị, mộc mạc Các bài dân ca thường gắn liền với đặc điểm địa lý vùng miền nên chúng ta có thể tích hợp những kiến thức về Địa lý, cũng có khi phản ánh đôi nét về hoàn cảnh lịch sử trong thời điểm nó ra đời nên có thể tích hợp về kiến thức Lịch sử và đặc biệt là tập tục văn hóa của từng vùng miền Vì vậy thông qua đó mà giáo viên có thể khái quát những nét văn hóa tiêu biểu của vùng miền đó, từ đó giúp học sinh có những hiểu biết về sự phong phú, đa dạng và sự độc đáo của văn hóa Việt Nam Thêm yêu, thêm quí, thêm tự hào về văn hóa Việt Nam, con người Việt Nam Có thể liệt kê những bài dân ca tiêu biểu mà giáo viên có thể tích hợp những kiến thức
về Địa lý, Lịch sử, văn hóa vùng miền như: “ Lý dĩa bánh bò” với Nam Bộ, “
Đi cấy” với Thanh Hóa, “ Hò ba lý” với Trung Bộ, “ Lý cây đa” với vùng Kinh Bắc( Đồng bằng Bắc bộ), “ Đi cắt lúa” với Tây Nguyên….
Trang 3Đối với các ca khúc thiếu nhi thì phần lớn lời ca cũng khá phong phú và đa dạng đề cập đến nhiều đề tài như: ca ngợi tình bạn, mái trường, tình thầy trò, ca ngợi quê hương đất nước, ca ngợi nét đẹp thiên nhiên, ca ngợi hòa bình, thật là
đa dạng về chủ đề để giáo viên khai thác vào nội dung kiến thức liên môn thông qua phần ca từ ( Nội dung bài hát)
Với chủ đề Mái trường tình thầy cô bè bạn ca ngợi ca ngợi tình cảm vô tư
trong sáng của lứa tuổi học trò, ta có bài: “ Mái trường mến yêu”, “ Bóng dáng một ngôi trường”, “ Tia nắng hạt mưa”, “ Ngày đầu tiên đi học”, “ Tuổi hồng”, “ Mùa thu ngày khai trường”,…
Với chủ đề hòa bình, tình đoàn kết dân tộc, tình đoàn kết thân ái với bạn bè
năm châu ta có các bài như: “Tiếng chuông và ngọn cờ”, “ Ngôi nhà của chúng ta”, “ Nổi trống lên các bạn ơi”, “ Chúng em cần hòa bình”, “ Nối vòng tay lớn”,…
Với chủ đề về thiên nhiên tươi đẹp ta có các bài: “ Khúc ca bốn mùa”,
“ Khát vọng mùa xuân”, “ Tuổi đời mênh mông”,…
Trong một bài hát thì nội dung của nó có thể đề cập đến nhiều khía cạnh khác nhau, vì vậy giáo viên có thể vận dụng những kiến thức tổng hợp để lồng ghép làm phong phú nội dung tiết dạy giúp học sinh hiểu biết về nội dung bài hát một cách sâu sắc hơn, phong phú hơn làm cho bài hát thêm phần hấp dẫn, nâng cao giá trị biểu cảm của tác phẩm đó chính là giúp học sinh hiểu thêm cái hay, cái đẹp, cái bổ ích, cái tích cực của Âm nhạc gắn liền với đời sống thực tiễn của chúng ta Một yếu tố quan trọng trong nội dung bài hát thì phần ca từ trong các bài hát rất cô đọng, súc tích mang tính khái quát cao Ngôn từ sử dụng khá phong phú, một số lời của bài hát là một bài thơ hoặc giàu chất thơ giúp các em quá trình khám phá ngôn ngữ khai thác vốn từ vựng mà học sinh thường sử dụng rất máy móc, lúng túng trong môn Ngữ văn Có nhà phê bình đã nhận xét:
“ Các nhạc sỹ là bậc thầy của các nhà văn” quả cũng có phần không sai Âm
nhạc rất gần gũi với Văn học, ở các bài hát phần sử dụng ca từ cũng là một nghệ thuật, nó hòa quuyện tương tác với âm thanh tạo nên một bài hát hay Như vậy,
ta dễ nhận thấy rằng thông qua nội dung các bài hát để giáo dục kiến thức liên môn và ta giáo dục kiến thức liên môn lại giúp học sinh hiểu sâu sắc hơn một tác phẩm Âm nhạc, các em thấy hết được giá trị của nó trong cuộc sống, thấy được cái hiện thực, cái nghệ thuật mà nó phản ánh từ đó các em thêm yêu tác phẩm và thể hiện nó với những cảm xúc sâu sắc, toàn diện hơn Sự tương tác giữa kiến thức liên môn và nội dung các bài hát thật tuyệt vời
2.2 Thực trạng của vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm.
Trong thực tế giảng dạy Âm nhạc 20 năm qua tại trường Trung học cơ sở Lộc Sơn và dự nhiều giờ Âm nhạc của đồng nghiệp, tôi thấy giáo viên chưa chú trọng để kết hợp kiến thức liên môn vào giảng dạy ở các tiết dạy hát và Âm nhạc thường thức Các đợt tập huấn chuyên đề cũng chưa đề cập nhiều đến vấn đề này vì vậy mà giờ học hát chỉ chú trọng vào phần chuyên môn Âm nhạc, tức là dạy làm sao để học sinh hát đúng cao độ, trường độ hay hát rõ lời, rõ chữ và rèn luyện các kỹ năng mà chưa chú trọng nhiều đến phần tìm hiểu bài Vì vậy, phần
Trang 4này thường sơ sài, đơn điệu chưa khai thác một cách đầy đủ để học sinh hiều sâu sắc, toàn diện một tác phẩm nghệ thuật Với cách dạy như vậy một bài hát học sinh có thể thuộc lời, hát đúng đạt yêu cầu, nhưng phần nội dung các em hiểu lơ
mơ làm cho bài hát xa lạ với thực tiễn, xa lạ với cuộc sống, bộ môn Âm nhạc xa rời với bộ môn khác Theo tôi ý nghĩa giáo dục của bộ môn Âm nhạc sẽ không thể toàn vẹn nếu chúng ta không chú trọng đến vấn đề tìm hiểu tác phẩm Có hiểu rõ được tác phẩm thì mới thấy hết được giá trị của nó và trình bày nó một cách hiệu quả nhất Một thực tế nữa là các bài hát trong chương trình giáo dục
Âm nhạc Trung học cơ sở đa số là các bài tiêu biểu và rất phù hợp với lứa tuổi,
đề tài thì phong phú, đa dạng nhưng tôi thấy ở các cuộc biểu diễn văn nghệ của nhà trường học sinh rất ít sử dụng để dàn dựng biểu diễn, thực tế này làm tôi
thấy buồn và trăn trở Suy nghĩ như vậy là “ học” sẽ không đi đôi với “hành”,
nguyên nhân tại sao? Phải chăng các em không yêu thích các bài hát trong chương trình? Điều này giáo viên phải tìm hiểu để tìm ra nguyên nhân (phần này
sẽ nói rõ trong phần giải pháp)
Với điều kiện phương tiện dạy học còn thiếu chưa có phòng học bộ môn, tài liệu tham khảo còn hạn chế cũng là thực trạng làm cho dạy học theo hướng
“Tích hợp kiến thức liên môn” còn gặp khó khăn và chưa có hiệu quả cao Với những thực tiễn như vậy, tôi đã suy nghĩ và tích lũy kiến thức, tích lũy kinh
nghiệm xây dựng một kế hoạch dạy học theo hướng “Giáo dục kiến thức liên môn qua nội dung các bài hát” để đưa vào giảng dạy tại trường Trung học cơ
sở Lộc Sơn từ năm học 2009-2010
2.3 Các giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề.
2.3.1 Từng bước xây dựng và hoàn thiện cơ sở vật chất và thiết bị dạy học đáp ứng yêu cầu của bộ môn Âm nhạc.
Về trường trung học cơ sở Lộc Sơn công tác từ năm 1996, tôi thấy cơ sở vật chất vô cùng lạc hậu, thiết bị dạy học không có một thứ gì ( dạy chay), phòng học bộ môn không có Sự quan tâm của ban giám hiệu nhà trường về bộ môn này cũng không đúng mức, kể cả ban giám hiệu cũng còn xem nhẹ, coi đó là môn phụ, học sinh tỏ ra thờ ơ với môn học Trước tình hình thực tế như vậy tôi
đã có những suy nghĩ phải làm thế nào để học sinh yêu thích môn học này, và phải làm cho mọi người hiểu được giá trị đích thực của việc giáo dục Âm nhạc trong nhà trường, làm nó trở thành một môn học cần thiết có giá trị thực tiễn trong giáo dục nhân cách học sinh Muốn thực hiện mục tiêu đó tước hết phải dạy học thật tốt, làm sao cho tiết học Âm nhạc thật nhẹ nhàng, vui tươi mang tính hấp dẫn cao thu hút sự thích thú của học sinh đối với môn học Nhà trường không có đàn tôi đã mang đàn phím điện tử của mình để phục vụ cho các tiết dạy Có đàn việc dạy Âm nhạc khác hẳn, tiết học đã trở nên hiệu quả hơn, hấp dẫn hơn rất nhiều Tiếp theo tôi đã đề nghị với ban giám hiệu nhà trường mua máy nghe nhạc dùng đĩa VCD để phục vụ cho môn Âm nhạc và môn Tiếng Anh, từng bước hoàn thiện hệ thống điện, mua ổn áp lioa để ổn định nguồn điện ( Điện ở nông thôn rất yếu) Tôi đề xuất xin một phòng học riêng, quét dọn, sửa sang lại đôi chút tạm làm phòng học bộ môn để bước đầu chủ động cho việc
Trang 5chuẩn bị các tiết dạy Song song với việc tham mưu, tuyên truyền, thuyết phục ban giám hiệu nhà trường tạo điều kiện hoàn thiện cơ sở vật chất phục vụ cho môn học, tôi đã từng bước đưa phong trào văn hóa văn nghệ vào các buổi ngoại khóa cũng như tổ chức liên hoan văn nghệ chào mừng ngày Nhà giáo Việt Nam 20-11 hoặc các ngày lễ lớn trong năm làm cho trường lớp vui tươi, học sinh tích cực tham gia Có thể nói môn Âm nhạc đã làm mềm hóa sự căng thẳng do môn học văn hóa mà các em phải học rất nhiều Với sự kiên trì tuyên truyền, thuyết phục cộng với sự nỗ lực dạy tốt của bản thân, ban giám hiệu nhà trường dần có
sự quan tâm đặc biệt đến môn học, các thiết bị dạy học đã từng bước được hoàn thiện, cho đến năm học 2012-2013 một phòng đa năng được xây dựng với đầy
đủ các thiết bị dạy học như: Đàn Oóc gan, tăng âm, loa,màn hình,máy chiếu… đáp ứng nhu cầu dạy học theo hướng đổi mới phù hợp với tình hình thực tế hiện nay
2.3.2 Một số phương pháp và kiến thức cần lưu ý khi thực hiện dạy học theo
ý tưởng “Giáo dục kiến thức liên môn thông qua các bài hát”.
2.3.2.1 Đối với các bài hát dân ca:
Ta cần phân chia nó ra từng vùng miền Tìm hiểu xem ở vùng miền đó có nét văn hóa nào đặc trưng, đặc điểm về địa hình có gì nổi bật, hiện nay vùng miền ấy kinh tế, văn hóa phát triển như thế nào, có những tiềm năng nào, nội dung bài hát đề cập đến vấn đề gì trong cuộc sống… Khi đã nghiên cứu kỹ về bài hát ta phải hình thành một ý tưởng thông qua bài hát truyền thụ đến HS kiến thức gì bổ ích phù hợp với lứa tuổi và sự hiểu biết của các em Sau đó sưu tầm
tư liệu, tranh ảnh, các đoạn video clip để minh họa, các đoạn văn thơ, trích đoạn các bài viết, các câu nói,… để phục vụ cho ý tưởng
Ví dụ: Khi dạy bài hát “ Lý dĩa bánh bò” dân ca Nam bộ (tiết 4 lớp 8) ta thấy
dòng sông Cửu Long ( sông Mê Công) sau khi chảy qua 5 nước: Trung Quốc, Mian ma, Thái Lan, Lào, Căm phu chia khi về tới Việt nam đã chia thành 9 cửa sông đổ ra biển đông vì vậy mới gọi là sông Cửu Long và tạo thành một vùng đồng bằng rộng lớn ở phía Nam nước ta đó là đồng bằng sông Cửu Long Thiên nhiên ưu đãi cho nơi đây một vùng đất rộng lớn, đất đai phì nhiêu, khí hậu ôn hòa, cây trái bốn mùa xanh tốt, tôm cá và các loại thủy hải sản nhiều vô kể Kênh rạch chằng chịt, cầu tre lắt lẻo gập ghềnh, người dân Nam Bộ sống phóng khoáng, giản dị, mộc mạc, hài hước, hóm hỉnh, yêu ca hát Nơi đây đã hình thành một loại hình nghệ thuạt độc đáo đó là “ Đờn ca tài tử Nam Bộ” đã được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể của thế của nhân loại, sau đó giáo viên dẫn dắt đến bài hát Lưu ý: Bài hát này cũng có tính chất hóm hỉnh, hài hước và
độc đáo rất gần với tính cách của người dân Nam Bộ Qua một lượng thời gian
từ 5 đến 7 phút GV đã có thể khái quát để HS hình thành một khái niệm về một vùng đất, hình thành khái niệm về một vùng văn hóa đặc sắc đó là “ Văn hóa Nam Bộ”
Ở bài hát này cũng có cách tích hợp khác liên quan đến nội dung liên quan
đến bài hát đó là: cô chủ nhà thương anh học trò nghèo ở trọ nên đã dấu cha, dấu mẹ đem cho anh ta một dĩa Bánh Bò để cho anh có sức mà đi thi Giáo viên
Trang 6có thể cung cấp cho học sinh hiểu được đôi nét của các kỳ thi ngày xưa ở thời
kỳ phong kiến: 4 năm mới có một kỳ thi, thí sinh phải vất vả lên kinh thành để
dự thi, đi đến đâu thì xin ở trọ ở đó, nếu thi trượt thì đợi 4 năm sau mới có kỳ thi tiếp theo Thật là việc học hành thi cử ở chế độ phong kiến thật vất vả và khốc liệt Qua những hiểu biết như vậy giúp học sinh hiểu và cảm nhận được những
bối cảnh lịch sử mà dân ca ra đời để các em hiểu sâu sắc hơn nội dung tác phẩm Đối với các bài dân ca khác, ta cũng có thể khai thác một cách tương tự như:
“Đi cấy” dân ca Thanh Hóa, “ Lý cây đa” dân ca quan họ Bắc Ninh, “ Đi cắt lúa” dân ca Hơ rê Tây Nguyên,…Nếu như Thanh hóa có trống đồng Đông Sơn
biểu tượng văn hóa Việt Nam, thành nhà Hồ di sản văn hóa thế gới, Cầu Hàm Rồng biểu tượng chủ nghĩa anh hùng cách mạng, Bà Triệu, Lê Lợi những vị anh hùng cứu nước thì Bắc Ninh (Kinh Bắc) lại là vùng đất của thi ca, lễ hội những làng nghề truyền thống, nét đẹp văn hóa Việt Cổ Vùng đất Tây Nguyên hùng vĩ với trường ca Đăm San, vùng đất với những huyền thoại, những tiềm năng kinh
tế trong tương lai,…chẳng hạn: khi dạy bài hát “ Đi Cấy” dân ca Thanh Hóa, ở
phần giới thiệu bài giáo viên cần lồng ghép đưa vào một số câu hỏi như: người
ta thường nói: “Thanh Hóa đất rộng người đông” vậy em hãy cho biết Thanh Hóa của chúng ta về diện tích đứng thứ bao nhiêu của cả nước Dân số đứng thứ bao nhiêu của cả nước có nhiều học sinh trả lời, có đúng và có sai Đáp án là về diện tích Thanh Hóa xếp thứ 2 sau tỉnh Nghệ An và dân số xếp thứ 3 sau thành phố Hồ Chí Minh và thành phố Hà Nội hay câu hỏi: Ở Thanh Hóa người ta đã tìm ra một vật và có thể nói là nó được lấy làm biểu tượng cho văn hóa Việt Nam Đáp án: Trống đồng Đông Sơn Hay: Em hãy cho biết ở Thanh Hóa có một địa danh được chọn là biểu tượng của chủ nghĩa anh hùng cách mạng Đáp án: Cầu Hàm Rồng vv… như vậy chúng ta đã có thể tích hợp một cách hiệu quả kiến thức về địa lý và lịch sử cho các em vừa nhẹ nhàng dễ hiểu và không gò bó các em sẽ nhớ rất lâu Có thể nói, ở bài nào nếu giáo viên chịu khó tìm tòi, sáng tạo và xây dựng một ý tưởng để dạy học thì ta đều có thể tìm ra được những kiến thức bổ ích để cung cấp cho học sinh
Trong các tiết dạy hát các bài dân ca có một phương pháp để thực hiện việc tích hợp kiến thức liên môn mà giáo viên thường ít quan tâm đó là đặt lời mới cho dân ca, giáo viên có thể hướng dẫn ngay từ lớp 6 để học sinh làm quen Lưu
ý cho các em lời hát phải phù hợp với giai điệu để khi hát lên người nghe dễ hiểu, dễ hát và không hiểu sai nghĩa đó là sự liên quan giữa dấu hỏi, ngã, sắc, huyền, nặng với giai điệu trong bài hát Đặt lời mới cho dân ca là phương pháp rất hiệu quả và được học sinh rất hứng thú Thông qua việc đặt lời hát học sinh
đã khai thác và củng cố được khả năng văn học của bản thân, tăng cường tìm tòi
về lịch sử và các lĩnh vực khác của cuộc sống, của xã hội mang tính thực tiễn cao (Học đi đôi với hành) giáo viên cần gợi ý về chủ đề để học sinh lựa chọn, có thể chia thành nhóm theo chủ đề
2.2.3.2 Đối với các bài hát :
Trang 7Các bài hát trong chương trình trung học cơ sở có chủ đề rất phong phú vì
vậy ta phải xếp các bài hát thành từng cụm chủ đề để khi giới thiệu bài này ta lại liên hệ được với bài kia
Ví dụ: Khi dạy bài hát: “ Khúc ca bốn mùa “ ( Tiết 22 lớp 7 ) giáo viên đặt
câu hỏi đối với học sinh: Năm học lớp 6 các em đã được học một bài hát viết về
nắng và mưa, đó là bài hát nào? Học sinh sẽ dễ dàng trả lời: đó là bài hát “ Tia nằng hạt mưa”; giáo viên hỏi tiếp: Vậy trong bài hát tia nắng hạt mưa tác giả
đã mượn hình tượng tia nắng, hạt mưa để liên hệ với hình tượng gì ? Học sinh
dễ dàng trả lời: Tia nắng như nét tinh nghịch của bạn trai, hạt mưa như nụ cười
duyên bạn gái Từ đây giáo viên dẫn dắt vào bài hát “ Khúc ca bốn mùa” Nếu như ở bài hát: “Tia nằng hạt mưa” tác giả đã mượn hình tượng tia nắng hạt mưa
để ca ngợi sự tinh nghịch, hồn nhiên ngây thơ, trong sáng của lứa tuổi học trò thì
ở bài hát “ Khúc ca bốn mùa” những hình tượng hết sức gần gũi đó là chuyện
nắng chuyện mưa lại liên hệ mật thiết với nhau và liên hệ mật thiết với thiên
nhiên, với cuộc sống: Nắng cho mẹ ra đồng, mưa cho lúa trỗ bông, nắng sưởi
ấm mưa, mưa lại làm dịu nắng để cây trái bốn mùa xanh tốt để nhịp đời mãi mãi sinh sôi Như vậy chuyện nắng chuyện mưa, những chuyện rất bình
thường song dưới cái nhìn tinh tế của tác giả ta lại thấy được những sự liên hệ hết sức thú vị Từ đây giáo viên giáo dục cho học sinh tình yêu thiên nhiên tình yêu cuộc sống và sự quan trọng là phải làm sao để bảo vệ thiên nhiên mãi mãi
tươi đẹp Tương tự như vậy ta cũng có sự liên hệ giữa bài: “ Tiếng chuông và ngọn cờ “ ( tiết 2 lớp 6) và bài: “Chúng em cần hoà bình” ( Tiết 8 lớp 7), ở
loại bài hát nói về chủ đề hoà bình Giáo viên có thể nêu lên sự tàn phá của chiến tranh thế giới lần thứ 2 và cuộc chiến tranh Việt Nam với những thống kê thiệt hại về người, về của về sự tàn phá thiên nhiên hoặc là hậu quả khủng khiếp của 2 quả bom nguyên tử mà Mỹ đã thả xuống Nhật Bản Từ những thảm hoạ và tội ác ghê rợn của chiến tranh giáo viên hướng học sinh đến sự quan trọng phải đấu tranh để gìn giữ lấy hoà bình và giáo viên cũng có thể liên hệ đến tình hình căng thẳng ở Biển Đông mà Trung Quốc gây ra Một vấn đề “ nóng” mà cả thế giới hết sức quan tâm và lo ngại Ở mỗi bài hát giáo viên đều có thể tìm thấy những sự liên hệ, phải tìm hiểu thật kĩ để phát hiện những chi tiết mà ta có thể giúp học sinh cảm thấy bài hát luôn gần gũi với cuộc sống của chúng ta kể cả
những chi tiết nhỏ giáo viên cũng liên hệ được Ví dụ: Khi dạy bài hát “ Ca chiu sa” ( Tiết 26 lớp 7), sau khi giới thiệu về bài hát học sinh biết được tên
bài hát đã được đặt tên cho một loại tên lửa đó là đài tên lửa ca chiu sa một loaị
vũ khí hiện đại và loại vũ khí này Liên Xô đã viện trợ cho Việt Nam sử dụng những ngày cuối cùng ở Điện Biên Phủ làm nên chiến thắng Điện Biên Phủ lừng lấy năm châu chấn động địa cầu
Ở mỗi chủ đề giáo viên cần phải xác định rõ mục đích mà phần tích hợp giáo dục cần hướng tới
Ví dụ : đối với các bài “ Khúc ca bốn mùa”; “Tuổi đời mênh mông” ; “ Ngôi nhà của chúng ta”; “Khát vọng mùa xuân” …Giáo viên cấn xác định đây
là những bài hát ca ngợi về những nét đẹp của thiên nhiên của cuộc sống vì vậy
Trang 8phải tìm những hình ảnh đẹp trong bài hát, phân tích để học sinh phát hiện liên
hệ với cuộc sống và môi trường hiện nay Từ đó nhấn mạnh một câu hỏi: Phải làm gì để bảo vệ cho thiên nhiên tránh được những thảm hoạ hiện nay và trong tương lai đó là những thảm họa biến đổi khí hậu, nước biển dâng, lũ lụt, sự cạn kiệt tài nguyên, những thảm hoạ do con người trực tiếp hoặc gián tiếp gây ra
Ở những bài hát này giáo viên cần lưu ý tính tích hợp chủ đề bảo vệ môi trường
Ở những bài hát về chủ đề: Tình bạn – mái trường; tình thầy cô như “ Mùa thu ngày khai trường”; “Tia nắng hạt mưa”;”Mái trường mến yêu”; “Ngày đầu tiên đi học” ; “Bóng dáng một ngôi trường” Giáo viên cần thông qua
những hình ảnh , hình tượng trong bài hát để liên hệ với mái trường mà các em đang học, những hình ảnh hàng cây, ghế đá, bảng đen, phấn trắng, tiếng ve ngân, mùa phượng đỏ với tiếng trống trường rộn rã, khăn quàng màu đỏ thắm trên vai đều là những hình ảnh gần gũi thân quen và đang hiện hữu từng ngày từng giờ, từng phút nơi ngôi trường thân yêu mà các em đang học tập, những tình cảm gắn bó thầy – trò tình bạn bè dưới mái trường mến yêu Giáo viên cần
nhấn mạnh “ đó là những kỷ niệm đẹp không thể phai mờ trong mỗi chúng ta”,
các em phải biết trân trọng và gìn giữ Về tình cảm bạn bè ta cần hướng các em
đến sự giao tiếp ứng xử sao cho đẹp theo phong trào “ nét đẹp học đường”, cần
nhắc nhở các em về ngôn ngữ xưng hô phổ biến hiện nay trong trường học mà các em thường sử dụng đã đúng hay chưa, đã hay chưa và điều quan trọng nhất
là liên hệ giữa giáo dục học sinh về sự quan tâm giúp đỡ bạn bè, liên hệ với các phong trào mà nhà trường đang làm rất tốt và có ý nghĩa như: Thu góp phế liệu làm kế hoạch nhỏ gây quỹ giúp bạn nghèo, tham gia chương trình Tết ấm quê hương của Hậu Lộc; thăm hỏi động viên các bạn học sinh ốm đau hặc bố mẹ qua đời, rủi ro hoạn nạn … đây là những việc các em đang làm nên sự liên hệ rất cụ
thể và ý nghĩa giáo dục rất hiệu quả Khi dạy bài hát “ Bóng dáng một ngôi trường” tôi có kể cho học sinh: Thầy vừa đi dự buổi gặp mặt kỷ niệm 25 năm
ngày chia tay mái trường trung học phổ thông của lớp và của khoá, bạn bè từ khắp nơi tụ hội gặp nhau mừng mừmg tủi tủi ôm nhau khóc cười thật là cảm động và các em thấy phong trào họp lớp họp khoá bây giờ thật phổ biến, qua những lần gặp gỡ như vậy tình cảm của bạn bè càng thắm thiết hơn, quan tâm giúp đỡ hợp tác làm ăn để cùng nhau phát triển, thật là một nét đẹp trong đời sống Từ đó tôi hỏi học sinh: Vậy điều gì đã gắn bó liên kết để những người sau bao năm xa cách vẫn tìm về với nhau ? đó chính là tình bạn, là kỷ niệm, là ký ức
và quan trọng hơn cả là mái trường Chính mái trường đã gắn bó họ với nhau, họ học chung lớp, họ học chung trường Từ đó làm cho học sinh thêm yêu, thêm gắn bó ngôi trường mà các em đang học
Đối với chủ đề về tình đoàn kết dân tộc, lòng tự hào dân tộc về truyền thống
và con người Việt Nam ta có các bài: “ Quốc ca”; “ Nổi trống lên các bạn ơi”;
“ Nối vòng tay lớn” Giáo viên cần tìm hiểu kỹ về cuộc đời và sự nghiệp của tác
giả, những giá trị tư tưởng to lớn và tính phổ cập rộng rãi của tác phẩm Chú trọng nêu bật được ý nghĩa lợi ích dân tộc, lòng tự hào dân tộc là những vẫn đề
vô cùng quan trọng mà một công dân sống trong một đất nước cần phải coi điều
Trang 9này là quan trọng nhất, chúng ta đều là: “ là hoa một gốc, là con một nhà”,” là dòng giống con Hồng cháu Lạc” ( Nổi trống lên các bạn ơi) ; đất nước Việt Nam liền một giải không có điều gì có thể chia cắt : “từ Bắc vô Nam nối liền nắm tay …vòng tay ta nắm nối liền một vòng Việt Nam”( Nối vòng tay lớn) Từ
sự tự hào dân tộc, vì lợi ích dân tộc để giáo dục lòng yêu nước và trách nhiệm
đối với tổ quốc để rồi khi có giặc ngoại xâm chúng ta lại “ Tiến lên, cùng tiến lên, nước non Việt nam ta vững bền” ( Quốc ca Việt Nam)
2.2.3.3 Đối với phân môn Âm nhạc thường thức và các bài đọc thêm:
Ở phân môn Âm nhạc thường thức và các bài đọc thêm nếu giáo viên chịu khó tìm tòi các thông tin về tác giả, tác phẩm và biết lựa chọn một vài tác phẩm để xây dựng một chủ đề để tích hợp giáo dục thì hiệu quả cũng rất cao, tiết học sinh động hơn, hấp dẫn hơn mà học sinh lại biết kiến thức rất bổ ích
Ví dụ: Ở tiết 29 lớp 7 có bài đọc thêm “ Xuất xứ một bài ca” viết về hoàn cảnh ra đời của bài hát “ Như có Bác trong ngày vui đại thắng” của nhạc sỹ
Phạm Tuyên Đây là một bài hát quá quen thuộc mà người Việt Nam ai cũng biết đến song lời ca của bài hát lại chứa đựng những kiến thức về lịch sử mà HS lớp 7 rất ít em hiểu được Khi dạy đến bài này thì ở bài trước tôi đã ra một câu
hỏi để các em về nhà suy nghĩ: Trong bài hát “Như có Bác trong ngày đại thắng” của nhạc sỹ Phạm Tuyên có câu: “ Ba mươi năm đấu tranh giành toàn vẹn non sông Ba mươi năm dân chủ cộng hòa kháng chiến đã thành công” Vậy
ba mươi năm này là mốc lịch sử từ ngày tháng năm nào đến ngày tháng năm nào? Câu trả lời sẽ là: Đây là mốc lịch sử đánh dấu chặng đường đấu tranh gian khổ của nhân dân ta để đánh đuổi Đế quốc xâm lược thống nhất đất nước.
Đó là mốc lịch sử từ khi Bác Hồ đọc bản Tuyên ngôn độc lập ngày 2/9/1945 để khai sinh ra nước Việt Nam dân chủ cộng hòa cho đến ngày giải phóng đất nước thống nhất Tổ quốc 30/4/1975 Hoặc trong tiết 10 lớp 6 có phần giới thiệu
về nhạc sỹ Lưu Hữu phước tôi đã chọn bài hát “ Tiến về Sài Gòn” và bài hát “ Hồn tử sỹ” để xây dựng ý tưởng giáo dục lịch sử và giáo dục truyền thống cho các em Ở bài này tôi đã kể cho các em về hoàn cảnh ra đời của bài hát “ Tiến
về Sài Gòn ” của nhạc sỹ Lưu Hữu Phước Nhạc sỹ viết bài này vào năm 1967.
Vào dịp Tết Mậu Thân 1968, ta tiến hành cuộc tổng tiến công và nổi dậy ở hầu hết các đô thị ở miền Nam, kể đến đây tôi cho học sinh nghe bài thơ chúc tết của Bác:
“Xuân này hơn hắn mấy xuân qua
Thắng trận tin vui khắp nước nhà
Nam Bắc thi đua cùng đánh Mỹ
Tiến lên toàn thắng ắt về ta.”
Bài thơ chúc tết của Bác cũng là hiệu lệnh của cuộc tổng tiến công và nổi dậy mùa xuân 1968 Tiếp theo tôi kể cho các em trận đánh vào đài phát thanh
Sài Gòn tối 31/01/1968: Một mũi biệt động Sài Gòn gồm 11 chiến sỹ đã nhận nhiệm vụ đánh đài phát thanh Họ lên đường nhận nhiệm vụ và mang theo băng ghi âm Bài hát “ Tiến về Sài Gòn” Khi chiếm được đài phát thanh thì phát sóng
bài hát và lời kêu gọi của Mặt trận giải phóng Miền Nam Việt Nam, sau đó thì
Trang 10giữ đài phát thanh đến 4 giờ sáng sẽ có lực lượng chủ lực đến thay thế Các chiến sỹ biệt động của chúng ta đã bất ngờ tiến công và chỉ 10 phút chiến đấu,
họ đã chiếm được đài phát thanh nhưng bọn giặc đã tắt toàn bộ nguồn điện nên không thể phát sóng được bài hát, bọn Mỹ ngụy đã điều quân bao vây với một lực lượng đông hơn rất nhiều lần, 11 chiến sỹ đã chiến đấu vô cùng anh dũng, quân chủ lực của chúng ta đã không thể đến tiếp ứng được và với một lực lượng chênh lệch như vậy, trong hoàn cảnh cảnh như vậy thì hy sinh là điều tất yếu
Họ đã chiến đấu đến viên đạn cuối cùng và trong 11 chiến sỹ biệt động Sài Gòn thì đã hy sinh 10 chiến sỹ, một chiến sỹ bị thương nặng Cho mãi đến 7 năm sau
đó vào ngày 30/4/1975 thì bài hát “Tiến về Sài Gòn” mới được vang lên trên đài
phát thanh Sài Gòn 11 chiến sỹ cùng với hàng trăm nghìn chiến sỹ đã hy sinh trong mùa xuân năm ấy Để có được độc lập tự do như ngày hôm nay đã có hàng triệu liệt sỹ ngã xuống, các em hãy đừng quên điều đó và hãy suy nghĩ phải làm
gì để xứng đáng với sự hy sinh ấy Tiếp theo cho học sinh nghe nhạc bài “ Hồn
tử sỹ” có phần hình ảnh lễ viếng tại nghĩa trang liệt sỹ đường chín Lưu ý các tư
liệu về bài hát theo kiểu Video clip rất nhiều trên mạng internet, giáo viên hãy lựa chọn cho phù hợp Có rất nhiều bài Âm nhạc thường thức và bài đọc thêm
mà giáo viên có thể xây dựng ý tưởng để tích hợp giáo dục kiến thức liên môn, ở đây trong khuôn khổ một sáng kiến kinh nghiệm , tôi không thể liệt kê hết được tình tiết từng bài, chỉ lưu ý đồng nghiệp là ở mỗi bài nếu ta tìm tòi sáng tạo và xây dựng một ý tưởng, ta đều có thể giáo dục cho học sinh những kiến thức rất
bổ ích gắn liền với thực tiễn cuộc sống và xã hội đương đại
2.3.3 Một vài vài hoạt động ngoại khóa bổ trợ cho mục tiêu dạy học “ Giáo dục kiến thức liên môn qua bài hát”
Ngoài các tiết học chính khóa thì việc xây dựng các hoạt động ngoại khóa về
Âm nhạc hoặc lồng ghép vào các buổi ngoại khóa khác cũng là một biện pháp hiệu quả Lợi thế của các buổi ngoại khóa là sự thoải mái về thời gian cũng như đối tượng học sinh tham gia cũng đông hơn lại được xây dựng theo hình thức “
sân khấu hóa” hoặc “ bán sân khấu hóa”, nên có sự hấp dẫn học sinh và nội
dung cũng phong phú hơn Vấn đề ở đây là giáo viên phải xây dựng được một nội dung tốt, một kịch bản đủ sức để hấp dẫn và tạo được không khí thoải mái
“học mà chơi, chơi mà học” nhưng cũng phải tạo được phần thi mang tính “đối kháng” cao, tạo sự thi đua giữa các đội tham gia, tạo được sự cổ vũ của khán
giả Trong khuôn khổ sáng kiến kinh nghiệm này tôi chỉ xin được trình bày vắn tắt nội dung sinh hoạt ngoại khóa mà tôi đã tổ chức trong năm học 2013- 2014
và đã thu được kết quả rất tốt
Tên hoạt động: “Dân ca - Tinh hoa tâm hồn Việt”
- Đối tượng HS tham gia: Khối 8 và 9
- Hình thức: Có hai đội chơi, mỗi đội gồm 9 học sinh
+ Đội: Lạc Long Quân( gồm 9 bạn nam)
+ Đội: Âu Cơ ( gồm 9 bạn nữ)
- Nội dung hoạt động gồm 4 phần thi:
+ Phần 1: Giải ô chữ.