Một số kinh nghiệm đặt câu hỏi nhằm phát huy tính tích cực của học sinh khi dạy học phần văn bản trong chương trình ngữ văn lớp 9 ở trường THCS thành lộc huyện hậu lộc

Những kinh nghiệm trong việc lựa chọn hệ thống câu hỏi nhằm phát huy tính tích cực của học sinh trong giờ dạy học đọc hiểu văn bản 12 I.. Bắt nguồn từ thực tế đó, tôi đã không ngừng tìm

PHỤ LỤC

13 3.2 Các dạng câu hỏi sử dụng trong giờ dạy phần đọc hiểu văn bản 8

14 3.3 Những kinh nghiệm trong việc lựa chọn hệ thống câu hỏi nhằm

phát huy tính tích cực của học sinh trong giờ dạy học đọc hiểu văn

bản

12

I MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Ngữ Văn là môn học có một vị trí đặc biệt quan trọng trong chương trình của cấp học THCS Ngoài việc cung cấp kiến thức như các môn học khác, nó còn góp phần to lớn trong việc bồi dưỡng tư tưởng tình cảm cho các em học sinh: biết yêu thương, quý trọng gia đình, thầy cô, bạn bè, có lòng yêu nước, biết hướng tới những tư tưởng cao đẹp như lòng nhân ái, tinh thần tôn trọng lẽ phải,

sự công bằng, lòng căm ghét cái ác, cái xấu, bước đầu các em có năng lực cảm thụ các tác phẩm có giá trị nhân văn cao cả

Song hiện nay, nhiều ý kiến đang phê bình về công việc dạy - học văn trong nhà trường như học sinh ngày càng chán học văn, sợ học văn, học văn theo mẫu Đồng thời học sinh còn quá nhiều sai sót về dùng từ, diễn đạt, chưa cảm nhận được cái hay cái đẹp của tác phẩm văn chương Học sinh học văn chỉ học theo sự áp đặt của giáo viên

Vậy nguyên nhân của vấn đề là từ đâu Theo tôi thì có rất nhiều nguyên nhân, nhưng một nguyên nhân quan trọng và quyết định nhất chính là những người đang hàng ngày trực tiếp đứng trên bục giảng chưa có một phương pháp, một cách thức thực sự hấp dẫn và phù hợp với từng đối tượng học sinh, tâm lý của học sinh nên chưa tạo được sự lôi cuốn, hấp dẫn các em cùng tham gia vào

việc học bộ môn này.

Bắt nguồn từ thực tế đó, tôi đã không ngừng tìm tòi học hỏi, nghiên cứu

và rồi nhận ra rằng việc xây dựng được hệ thống câu hỏi ở nhiều hình thức khác nhau cho hệ thống bài giảng đọc hiểu văn bản là vô cùng quan trọng để vừa làm tăng sự hứng thú, hấp dẫn từ phía học sinh đến với môn học vừa góp phần nâng cao chất lượng môn học trong thời kỳ hiện nay Bởi một điều hiển nhiên là ở tất

cả các bộ môn học nói chung và môn ngữ Văn nói riêng, cấu trúc của một bài học kiểu mới không phải là thứ sân khấu độc thoại của thầy mà là sân khấu đối thoại của thầy và trò Ở đó người dạy tạo ra những hoạt động cụ thể và người học đáp lại bằng những việc làm của trí tuệ, cảm xúc Phương thức hoạt động hô ứng này tất nhiên phải tìm đến một biện pháp dạy học tương ứng đó là dạy học bằng việc thiết kế hệ thống câu hỏi đa dạng phức hợp Vấn đề đặt ra là phải soạn thảo một hệ thống câu hỏi như thế nào để bài học thực sự hiệu quả

Mặt khác, nếu các môn học khác, câu hỏi chỉ được dùng như một biện pháp dạy học bổ sung, thì ở môn ngữ Văn, câu hỏi trở thành một biện pháp hàng đầu của hoạt động dạy học đọc hiểu văn bản Hệ thống câu hỏi hợp lý khoa học không chỉ góp phần vào việc đổi mới phương pháp giảng dạy mà nó còn là yếu

tố quan trọng quyết định đến việc nâng cao chất lượng cũng như việc thẩm định kiến thức giáo dục hiện nay Sự thành công của giờ dạy văn không chỉ nhờ vào kiến thức của người dạy, nội dung bài giảng, mà còn phụ thuộc rất nhiều vào các yếu tố khác như: ý đồ thiết kế bài giảng, xây dựng hệ thống câu hỏi và việc ứng dụng các tiện ích từ công nghệ thông tin (CNTT)

Nhận thức được tầm quan trọng của việc đặt câu hỏi trong giờ học Ngữ

văn, tôi đã chọn đề tài: “Một số kinh nghiệm đặt câu hỏi nhằm phát huy tính tích cực của học sinh khi dạy học phần văn bản trong chương trình Ngữ văn lớp 9 ở Trường THCS Thành Lộc -Huyện Hậu Lộc” để trao đổi kinh

nghiệm cùng đồng nghiệp

2 Mục đích nghiên cứu

Trong những năm gần đây, chất lượng dạy học nói chung và môn Ngữ văn nói riêng ở Trường THCS Thành Lộc chưa xứng đáng với bề dày thành tích của

điểm thi vào lớp 10 còn thấp, chất lượng đại trà chưa bền vững Điều đó có rất nhiều nguyên nhân nhưng có một nguyên nhân vô cùng quan trọng chính là chất lượng các giờ học chưa cao, học sinh chưa ham, chưa hứng thú với môn học Ngữ văn

Dạy văn là để dạy người, đạo đức, ý thức, sự hiểu biết… Chất lượng bộ môn là vấn đề cần phải được quan tâm thích đáng hơn nữa Làm sao để học sinh yêu môn văn và hứng thú học tập bộ môn này phần lớn phụ thuộc ở người dạy Một giờ học văn khiến học sinh say sưa, sôi nổi, cảm thụ được hết cái hay, cái đẹp thì phải có phương pháp sư phạm tốt, phương pháp rất đa dạng nhưng then chốt nhất là hệ thống câu hỏi phải đảm bảo nhằm kích thích được sự sáng tạo

của học sinh Chính vì vậy, tôi chọn đề tài “Một số kinh nghiệm đặt câu hỏi nhằm phát huy tính tích cực của học sinh khi dạy học phần văn bản trong chương trình Ngữ văn lớp 9 ở Trường THCS Thành Lộc Huyện Hậu Lộc” để

trao đổi cùng đồng nghiệp Đề tài nghiên cứu nhỏ này của tôi không nằm ngoài mục đích, góp phần nâng cao chất lượng và hiệu quả môn Ngữ văn nói riêng và chất lượng giáo dục nói chung

3 Đối tượng nghiên cứu: Đề tài này chủ yếu được áp dụng trong dạy học phần

đọc hiểu văn bản trong chương trình Ngữ văn lớp 9 ở Trường THCS Thành Lộc

4 Phương pháp nghiên cứu : Để thực hiện đề tài này, tôi sử dụng các phương

pháp sau đây :

- Phương pháp nghiên cứu lý luận

- Phương pháp khảo sát thực tiễn

- Phương pháp phân tích

- Phương pháp tổng hợp

- Phương pháp khái quát hóa

- Phương pháp quan sát

- Phương pháp tổng kết kinh nghiệm

Thời gian nghiên cứu: Từ ngày 20/8/2018 đến 08/02/2019 Tài liệu tham khảo: Để thực hiện đề tài này tôi dựa trên cơ sở những kiến thức đã được học tại Trường ĐH sư phạm, những kinh nghiệm giảng dạy thực tế, các tài liệu về phương pháp giảng dạy, các tài liệu bồi dưỡng thường xuyên, các tài liệu thay sách giáo khoa mới và các loại sách giáo khoa, sách giáo viên môn Ngữ văn bậc THCS,tham khảo ý kiến đồng nghiệp…

II NỘI DUNG ĐỀ TÀI

1 Cơ sở lí luận

Lí luận giáo dục hiện đại nhấn mạnh vai trò của người học với tư cách là người tham gia chủ động, trực tiếp vào quá trình dạy học để tìm kiếm kiến thức

và lĩnh hội kỹ năng dưới sự hướng dẫn của giáo viên Nhưng để người học có thể phát huy tối đa vai trò của mình thì các nhà giáo dục phải xây dựng được một môi trường giáo dục giúp học sinh có thể sử dụng năng lực tư duy ở mức tối

đa Môi trường ấy sẽ được xây dựng bằng các hoạt động tương tác giữa giáo viên với học sinh và giữa học sinh với nhau mà hệ thống câu hỏi là công cụ quan

hỏi trong những tình huống dạy học nhất định sẽ đòi hỏi học sinh phải vận dụng các thao tác tư duy như phân tích, so sánh, phán đoán, suy luận, đánh giá và giải quyết vấn đề Qua quá trình giải quyết vấn đề, học sinh vừa lĩnh hội kiến thức, hình thành kỹ năng vừa rèn luyện tư duy

Vì câu hỏi có một vai trò quan trọng như thế nên có thể nói chất lượng cũng như khả năng thành công của một bài học và một giờ dạy sẽ được quyết định chủ yếu qua hệ thống câu hỏi Bài học ấy, giờ học ấy đã thật sự phát huy được tính tích cực của người học hay chưa; mục đích của bài học ấy, giờ học ấy

có hướng đến phát triển năng lực hay không, về căn bản là do hệ thống câu hỏi quyết định Do đó, khả năng thành công của việc thay đổi chương trình theo hướng tiếp cận năng lực sẽ phụ thuộc nhiều vào nhận thức về bản chất và mục đích của hệ thống câu hỏi cũng như năng lực thiết kế những câu hỏi này của các nhà biên soạn sách giáo khoa và giáo viên đứng lớp

Với chương trình sách giáo khoa mới, ở môn ngữ Văn: phần Đọc hiểu văn bản là phần quan trọng nhất không chỉ quyết định đến việc đánh giá kết quả học tập bộ môn mà còn góp phần không nhỏ vào việc giáo dục nhân cách cho học sinh Từ đó ta có thể rút ra kết luận về vai trò, tác dụng của hệ thống câu hỏi trong dạy đọc hiểu văn bản như sau:

Câu hỏi có vai trò đặc biệt quan trọng ảnh hưởng đến sự thành công của các tiết học Nó làm thức tỉnh trí tò mò của học sinh, kích thích việc tư duy ở người học, thúc đẩy các em tìm kiếm tri thức mới Nhờ đó học sinh được đặt vào

vị trí trung tâm, vai trò chủ thể của người học mới được xác lập

Qua suy nghĩ, trả lời hệ thống câu hỏi, học sinh không chỉ hiểu kỹ, hiểu sâu tri thức mà còn được rèn luyện, phát triển tư duy, cảm xúc ; được hình thành phương pháp cách thức phát hiện tri thức; được hưởng niềm hạnh phúc của lao động trí tuệ

Việc sử dụng hệ thống câu hỏi còn đẩy mạnh sự tương tác giữa giáo viên

và học sinh, giữa người học với người học đem lại không khí đối thoại dân chủ trong giờ học Qua đó tập cho các em thói quen hợp tác, chung sống với tập thể, cộng đồng

Tạo cơ hội cho người học được trình bày những ý tưởng của mình đồng thời có cơ hội lắng nghe ý kiến của bạn bè để từ đó có cơ hội so sánh, đối chiếu, đánh giá và học hỏi lẫn nhau; nâng cao năng lực diễn đạt, năng lực giao tiếp cho người học

Về phía giáo viên việc sử dụng hệ thống câu hỏi để tổ chức dạy học giúp có được những thông tin phản hồi, từ đó rút kinh nghiệm cho việc giảng dạy của mình Tuy nhiên, trong các tiết dạy giáo viên cần chú ý đến mối quan hệ của hệ thống câu hỏi theo ba hướng cơ bản sau: Đọc - hiểu; suy nghĩ - vận dụng; liên tưởng - tích lũy của các phương pháp dạy học hiện đại

Như vậy về mặt lí luận, người giáo viên phải nắm vững được bản chất của

hệ thống câu hỏi và sự cần thiết phải xây dựng một hệ thống câu hỏi phù hợp,

vừa sức, đặc biệt là cách thức hỏi để tiết dạy thêm hấp dẫn, gây được hứng thú học tập cho học sinh và thực hiện tốt mục tiêu bài học theo chuẩn kiến thức

2 Thực trạng của vấn đề:

Những năm gần đây, một trong những vấn đề khiến nhiều giáo viên văn trăn trở, bối rối, buồn, thậm chí bất lực buông xuôi, đó là tình trạng học trò chán học văn, chán văn chương, rút gọn việc học văn bằng các hoạt động nhàm chán, miễn cưỡng với: nghe, ghi chép, trả bài - trong đó hoạt động nghe không còn hứng thú, hoạt động ghi không có sáng tạo và việc trả bài phần nào đúng với ý nghĩa là trả lại bài thầy cô đã giảng cho thầy cô, trả càng đủ, càng chính xác càng tốt!

Thông qua việc dự giờ của các đồng nghiệp ở trường, trong cụm chuyên môn và ở chính nơi tôi đang công tác vẫn có nhiều câu hỏi không cần thiết phải hỏi, không kích thích được tư duy của học sinh, những câu hỏi quá dễ, quá khó hoặc quá mơ hồ, ví dụ: Em hãy tóm tắt phần tiểu dẫn; hoặc khi dạy Truyện Kiều

- Nguyễn Du, giáo viên đặt câu hỏi: Em cho biết Truyện Kiều của ai? Truyện Kiều viết về ai? Viết vào năm nào? Tâm sự của Nguyễn Du là gì?,… Vấn đề này

là do giáo viên khi thực hiện các tiết dạy đọc hiểu văn bản không để tâm đến tính khoa học, liên tưởng, mở rộng, trong việc xây dựng hệ thống câu hỏi Chính

từ sự không ý thức như đã nêu ở trên khiến cho tiết dạy không thành công, không đáp ứng được mục tiêu của bài học Nếu có dự giờ kiểm tra thì chỉ đưa vào vài ba câu hỏi cốt là để cho học sinh được đứng lên ngồi xuống thay vì các

em ngồi yên nghe cô giảng; có trường hợp gặp phải vấn đề mới, khó đã khiến cho thầy cô lúng túng, không lý giải, sau đó lờ luôn Bên cạnh đó việc giáo viên không biết cách khai thác hệ thống câu hỏi hợp lý vừa không giúp học sinh nắm được bài học cũng như bộc lộ suy nghĩ, quan điểm lại vừa tạo cho không khí lớp học trở nên nặng nề, gây áp lực tâm lý, tạo cảm giác bi quan chán nản khi đứng trước những vấn đề quá khó, quá mới Vì vậy trong những trường hợp này giáo viên cần phải sử dụng linh hoạt các phương pháp, ví dụ như xen kẽ vào đó các câu trắc nghiệm khách quan, hoặc những câu hỏi gợi mở dần dần vấn đề

Nói như vậy cũng là để thấy được vai trò vô cùng quan trọng của các yếu tố: Người thầy, học trò, kiến thức, phương pháp trong việc dạy tác phẩm văn chương và muốn dạy học có hiệu quả bộ môn nghệ thuật này người thầy cần đảm bảo nhiều yếu tố trong đó yếu tố mà tôi cho là quan trọng đó là việc vận dụng một cách bài bản lý thuyết về câu hỏi trong dạy văn để tránh được việc nêu câu hỏi một cách tuỳ tiện

Vì vậy sau đây tôi muốn góp ý một vài kinh nghiệm đặt câu hỏi nhằm phát huy tính chủ động, tích cực của học sinh trong dạy học phần văn bản văn chương trong chương trình Ngữ văn lớp 9 Nếu vận dụng tốt thì sẽ thu được kết quả cao Đó cũng là trách nhiệm và lương tâm nghề nghiệp khi đứng trước học sinh, đứng trước một tác phẩm văn chương, sự trăn trở làm sao để các em cảm thụ hết được vẻ đẹp đích thực của những tác phẩm văn học

3 Các giải pháp đã thực hiện để giải quyết vấn đề

Từ trước đến nay, câu hỏi trong dạy học luôn được xem là một trong những cách thức tích cực hóa vai trò của người học một cách hợp lý nhất Đó là một trong những công cụ quan trọng để hướng dẫn người học chiếm lĩnh tri thức và hình thành kỹ năng Hệ thống câu hỏi giúp cho học sinh phát huy được tính tích cực của mình qua cách suy nghĩ, tự lực và giúp các em học bài có chất lượng cao để thể vận dụng tốt Nó cho phép học sinh thực hành các khái niệm và quy tắc các em được học, đồng thời nó cũng tạo cơ hội cho chính chúng ta - người giáo viên - kiểm tra và sửa lỗi ngay tại chỗ Điều đó sẽ cung cấp cho giáo viên thông tin phản hồi để biết được học sinh có hiểu bài hay không

Học sinh thường nhận thấy được hỏi và trả lời là một hoạt động thú vị và sôi nổi, đặc biệt là khi trả lời đúng, các em sẽ vui, phấn khởi tự tin hơn rất nhiều

và có cảm giác thành công Ngay cả khi những học sinh không được gọi trả lời cũng thấy tự tin hơn nếu các em cũng nghĩ được câu trả lời đúng Cảm giác tự tin, thành công này, cùng với những lời khen ngợi và tán thưởng của giáo viên

sẽ cổ vũ các em rất nhiều trong giờ học

Từ thực tế trên và qua quá trình thực nghiệm vào giảng dạy môn Ngữ văn lớp 9 tại Trường THCS Thành Lộc, tôi mạnh dạn đưa ra những kinh nghiệm trong việc lựa chọn hệ thống câu hỏi nhằm phát huy tính tích cực trong tư duy, sáng tạo của học sinh như sau:

3.1 Yêu cầu của các loại câu hỏi:

- Câu hỏi phải gợi mở để tìm tòi vấn đề, phải đạt được mục đích kích thích

sự cảm thụ của học sinh với tác phẩm, phải gây được những phản ứng bên trong của HS Chúng ta không nên đưa những dạng câu hỏi mà chỉ yêu cầu HS trả lời

có hoặc không Ví dụ: Khi dạy - học văn bản “Chuyện người con gái Nam Xương” của Nguyễn Dữ, chúng ta không nên đặt những câu hỏi như: Đọc xong tác phẩm, em thấy Vũ Nương có phải là người phụ nữ có số phận bất hạnh không? mà chúng ta phải đặt những câu hỏi giúp HS tìm những chi tiết cho thấy

số phận bất hạnh, bi kịch như thế nào? Vì sao Vũ Nương lại có số phận như vậy?…

- Câu hỏi phải tác động đến cảm xúc và rung động thẩm mỹ, đặc biệt là tác động đến trực giác của HS Ở dạng câu hỏi này tôi đã lựa chọn những chi tiết nghệ thuật đặc sắc, có tác dụng thẫm mỹ cao Ví dụ: Cách sử dụng các từ láy ở 6 câu thơ cuối trong đoạn trích “Cảnh ngày xuân” trích “Truyện Kiều” của Nguyễn Du gợi tả được điều gì?

Tà tà bóng ngả về tây Chị em thơ thẩn dang tay ra về

Bước lần theo ngọn tiểu khê, Nhìn xem phong cảnh có bề thanh thanh

Nao nao dòng nước uốn quanh, Nhịp cầu nho nhỏ cuối ghềnh bắc ngang

Ở câu hỏi này GV giúp HS phân tích để thấy được cái vẻ đẹp của bức tranh cảnh ngày xuân lúc chị em Thúy Kiều du xuân trở về Cảnh vẫn mang cái thanh, cái dịu của mùa xuân: nắng nhạt, khe nước nhỏ, một nhịp cầu nhỏ bắc ngang Mọi chuyển động đều nhẹ nhàng: mặt trời từ từ ngả bóng về tây, bước chân người thơ thẩn, dòng nước uốn quanh Tuy cái không khí nhộn nhịp, rộn ràng của lễ hội không còn nữa, tất cả đang nhạt dần, lặng dần Cảnh mùa xuân ở sáu câu cuối và bốn câu đầu bên cạnh những nét giống nhau còn có sự khác nhau là bởi thời gian, không gian thay đổi, nhưng điều quan trọng là cảnh được cảm nhận qua tâm trạng Những từ láy “tà tà”, “thanh thanh”, “nao nao” không chỉ biểu đạt sắc thái cảnh vật mà còn bộc lộ tâm trạng con người Hai chữ “nao nao” đã nhuộm màu tâm trạng lên cảnh vật Cảm giác bâng khuâng xao xuyến

về một ngày vui xuân đang còn, và sự linh cảm về điều sắp xảy ra đã xuất hiện Dòng nước uốn quanh đó “nao nao” như báo trước ngay sau lúc này thôi Kiều sẽ gặp nấm mồ Đạm Tiên, sẽ gặp chàng thư sinh “Phong tư tài mạo tót vời” - “Vào trong phong nhã, ra ngoài hào hoa” .là Kim Trọng.

- Câu hỏi phải hướng vào thao tác tư duy: Phân tích, tổng hợp, khái quát Cần có những câu hỏi nhỏ gợi ý, tạo điều kiện để HS nhận ra yêu cầu và trả lời được VD: Khi dạy phần đầu đoạn trích “Kiều ở lầu Ngưng Bích” trích “Truyện Kiều” - Nguyễn Du, chúng ta có thể đặt câu hỏi: “Em hiểu gì về hoàn cảnh của Kiều qua 6 câu đầu”? Để hiểu rõ được câu hỏi này GV phải gợi mở cho HS tìm hiểu về: không gian trước lầu Ngưng Bích, thời gian Kiều bị người khóa xuân đang ở trong tâm thế như thế nào…từ đó đi đến kết luận: Đó là một khung cảnh thiên nhiên rộng mênh mông, vắng lặng không một bóng người Cái vắng lặng của thiên nhiên và cái mênh mông của đất trời đã khắc sâu vào trong lòng người với cảm giác cô đơn, lẻ loi trong tâm hồn Thúy Kiều đã dồn tới lớp lớp những nỗi niềm chua xót đau thương Chỉ sáu câu thơ thôi, nhưng bằng nét bút tài hoa của tác giả mà bức tranh thiên nhiên hiện lên luôn làm nền cho hoạt động nội tâm của Kiều Cảnh tình như hòa hợp làm một: cảnh buồn, tình buồn, ngổn ngang tâm trạng buồn tủi, cô đơn của Kiều thể hiện sâu lắng Qua đó chúng ta thấy được sự thành công của Nguyễn Du trong việc sử dụng bút pháp tả cảnh để ngụ tình

- Phải có câu hỏi then chốt, trọng tâm với mục đích yêu cầu của bài giảng, tránh đưa ra những câu hỏi chung chung mơ hồ, vụn vặt, không khớp với nội dung vấn đề

- Hệ thống câu hỏi phải được sắp đặt hợp lý, được xác định phù hợp với đối tượng và phân loại đối tượng

Tóm lại, yêu cầu của câu hỏi trong giờ giảng văn phải vừa tạo ra sự kích thích, vừa tác động đến nhận thức, tư duy của HS Việc đưa ra câu hỏi phải căn

cứ vào nội dung bài học, vào đối tượng HS, vào điều kiện khách quan… để có cách đặt câu hỏi, cách lựa chọn hình thức câu hỏi và sử dụng lượng câu hỏi thích hợp

3.2 Các dạng câu hỏi sử dụng trong giờ dạy phần đọc hiểu văn bản

Để phân loại câu hỏi trong giờ dạy - học văn, tôi đã căn cứ vào tính chất hoạt động nhận thức của HS, kết hợp phương pháp dạy học bộ môn Ngữ văn và cách lập luận về các dạng câu hỏi để chia ra các loại câu hỏi sau:

3.2.1 Câu hỏi tái hiện

GV đặt ra những câu hỏi chỉ yêu cầu HS nhớ lại kiến thức đã biết và trả lời dựa vào trí nhớ, không cần suy luận Loại câu hỏi này giúp HS tái hiện thế giới nghệ thuật của tác phẩm như: Các hình ảnh, hình tượng, chi tiết nghệ thuật, nhân vật, bức tranh đời sống qua sự phản ảnh…Các câu hỏi này có khả năng khơi dậy

sự liên tưởng, tưởng tượng trong quá trình tiếp nhận ở HS Đó là một biện pháp được sử dụng khi cần đặt mối liên hệ giữa kiến thức đã học với kiến thức sắp học, hoặc củng cố kiến thức vừa mới học Ví dụ như khi giảng đoạn trích: “ Mã Giám Sinh mua Kiều” của Nguyễn Du chúng ta có thể đặt câu hỏi để học sinh tái hiện lại kiến thức đã học: Khi miêu tả tâm trạng Kiều tác giả đã sử dụng lại bút pháp nghệ thuật gì mà em đã học trong bài “Chị em Thúy Kiều”? Hãy nêu tác dụng của bút pháp ấy trong việc thể hiện tâm trạng Kiều? (Nguyễn Du đã sử dụng lại bút pháp ước lệ khi tả Kiều Đó là lấy vẻ đẹp của thiên nhiên để gợi tả

vẻ đẹp của con người Trước tình cảnh bán mình chuộc cha Nàng ngại ngùng, e thẹn, lo lắng, mỗi bước đi của người đẹp là bao hàng lệ nhỏ “Thềm hoa một bước, lệ hoa mấy hàng”) Nàng buồn bã, tủi hổ, câm lặng, chấp nhận tất cả: “Nét buồn như cúc, điệu gầy như mai”

3.2.2 Câu hỏi yêu cầu giải thích, minh hoạ

Loại câu hỏi này nhằm mục đích làm sáng tỏ một khái niệm, đề tài nào

đó Chúng ta lần lượt nêu ra những câu hỏi kèm theo những ví dụ minh hoạ để giúp HS dễ hiểu, dễ nhớ Phương pháp này được áp dụng có hiệu quả trong một

số trường hợp như khi chúng ta biểu diễn phương tiện trực quan (băng ghi hình, phim đèn chiếu, phim điện ảnh) Ví dụ: - Khi giảng văn bản “ Bài thơ về tiểu đội

xe không kính” của Phạm Tiến Duật, chúng ta có thể cho HS giải thích nhan đề của bài thơ thông qua hệ thống câu hỏi: Em thấy nhan đề bài thơ có gì khác lạ? Điều đó cho thấy dụng ý gì của tác giả? (Bài thơ có một nhan đề khá dài, tưởng như có chỗ thừa nhưng chính nhan đề ấy lại thu hút người đọc ở cái vẻ lạ, độc đáo của nó Nhan đề bài thơ đã làm nổi bật rõ hình ảnh của toàn bài: những

chiếc xe không kính Hình ảnh này là một sự phát hiện thú vị của tác giả, thể hiện sự gắn bó và am hiểu của nhà thơ về hiện thực đời sống chiến tranh trên tuyến đường Trường Sơn Nhưng vì sao tác giả còn thêm vào nhan đề hai chữ

“Bài thơ”? Hai chữ “ bài thơ” nói lên cách nhìn, cách khai thác hiện thực của tác giả: không phải chỉ viết về những chiếc xe không kính hay là cái hiện thực khốc liệt của chiến tranh, mà chủ yếu là Phạm Tiến Duật muốn nói về chất thơ của hiện thực ấy, chất thơ của tuổi trẻ Việt Nam dũng cảm, hiên ngang, vượt lên những thiếu thốn, gian khổ, khắc nghiệt của chiến tranh )

3.2.3 Câu hỏi tìm tòi (vấn đáp phát hiện)

Đây là loại câu hỏi trọng tâm nhất trong một giờ học văn Sự cảm thụ tác phẩm của HS phải qua con đường của nhận thức Để HS nắm bắt chính xác tác phẩm, chúng ta phải đặt những câu hỏi khơi dậy tư duy ở các em Chúng ta cần thiết phải tổ chức việc trao đổi ý kiến - kể cả tranh luận - giữa thầy với cả lớp, có khi giữa trò với trò, thông qua đó HS nắm được tri thức mới Hệ thống câu hỏi được sắp đặt hợp lý nhằm phát hiện, đặt ra và giải quyết một vấn đề xác định, buộc HS phải liên tục cố gắng, tìm tòi lời giải đáp Trong vấn đáp tìm tòi, hệ thống câu hỏi của GV giữ vai trò chỉ đạo, quyết định chất lượng lĩnh hội của lớp học Trật tự logic của các câu hỏi hướng dẫn HS từng bước phát hiện ra bản chất của sự vật, quy luật của hiện tượng, kích thích tính tích cực tìm tòi, sự ham muốn hiểu biết Ở đây GV là người tổ chức sự tìm tòi còn HS là người tự lực phát hiện kiến thức mới, vì vậy kết thúc cuộc đàm thoại HS có được niềm vui của sự khám phá, vừa nắm được kiến thức mới, vừa nắm được cách thức đi tới kiến thức đó, trưởng thành thêm một bước về trình độ tư duy Cuối đoạn đàm thoại, GV cần biết vận dụng các ý kiến của HS để kết luận vấn đề đặt ra, dĩ nhiên là có bổ sung, chỉnh lí khi cần thiết Làm được như vậy, HS càng hứng thú, tự tin vì thấy trong kết luận của thầy có phần đóng góp ý kiến của mình

Để HS tìm tòi được kiến thức, chúng ta có thể đưa ra nhiều dạng câu hỏi khác nhau:

3.2.3.1 Câu hỏi nêu vấn đề:

Câu hỏi nêu vấn đề có liên quan chặt chẽ đến vấn đề và tình huống có vấn

đề Loại câu hỏi này phải làm rõ được vấn đề tiềm ẩn trong tác phẩm, phải gây hứng thú nhận thức cho học sinh và phải động viên, khuyến khích học sinh giải quyết vấn đề đã nêu Trong nhiều trường hợp khi đã xác định được vấn đề, nhờ câu hỏi (tuỳ thuộc vấn đề đơn giản hay phức tạp) mà GV tạo được tình huống có vấn đề, tức là xác định được cái chưa biết, cuốn hút sự quan tâm của HS và tiên lượng trước khả năng giải quyết vấn đề của các em Ở loại câu hỏi này có thể có nhiều tình huống khác nhau:

- Đối với tình huống lựa chọn: Là tình huống xuất hiện khi có nhiều ý

kiến khác nhau về một vấn đề buộc ta phải lựa chọn cách giải quyết hợp lý nhất, tối ưu nhất Ví dụ: Khi giảng bài “Chuyện người con gái Nam Xương” của Nguyễn Dữ chúng ta có thể đặt câu hỏi: Về cách thức kết thúc “Chuyện người con gái Nam Xương” có 2 ý kiến sau đây: Ý kiến thứ nhất: Chuyện nên dừng ở chỗ “bây giờ chàng mới tỉnh ngộ, thấu nỗi oan của vợ, nhưng việc trót đã qua

rồi” Ý kiến thứ hai: Chuyện nên dừng ở chỗ Vũ Nương trở về trong chốc lát rồi biến đi mất Em chọn ý kiến nào? Vì sao? Câu hỏi này chúng ta nên cho học sinh thảo luận nhóm nhỏ (theo bàn) để học sinh đưa ra câu trả lời (Chọn cách thứ 2 vì đó là một kết thúc phần nào có hậu Vì Vũ Nương được giải oan, nàng được sống ở chốn thủy cung với các nàng tiên, giống mô típ Thánh Gióng về trời, An Dương Vương xuống biển, Mị Châu chết, máu biến thành ngọc trai… trong truyện cổ tích Việt Nam Nó thể hiện ước mơ của nhân dân về sự công bằng trong cuộc đời: ở hiền gặp lành, người tốt dù có gặp bao nhiêu oan khuất, cuối cùng cũng sẽ được minh oan, được trả lại thanh danh và phẩm giá Tuy nhiên, kết thúc này vẫn mang màu sắc bi kịch: Vũ Nương trở về uy nghi, rực rỡ nhưng chỉ thấp thoáng, lúc ẩn lúc hiện ở giữa dòng sông rồi vĩnh viễn biến mất Tất cả chỉ là ảo ảnh, hư vô rồi nhanh chóng tan biến, nó góp phần tô đậm thêm nỗi đau của người phụ nữ bạc mệnh.Thực tại lại trở về với thực tại: Vũ Nương vĩnh viễn không thể trở về trần gian, nàng chẳng bao giờ được làm vợ, làm mẹ như mong muốn lớn nhất của đời nàng; chàng Trương vẫn phải trả giá cho hành động phủ phàng của mình, sống trong cảnh phòng không vắng vẻ…ngồi buồn dưới ngọn đèn khuya; bé Đản mãi mãi không còn mẹ…)

- Đối với tình huống mâu thuẫn: Là tình huống không phù hợp giữa hình thức

và nội dung, giữa nội dung này và nội dung khác hoặc giữa hình thức với hình thức trong một chỉnh thể tác phẩm văn học Rộng hơn có thể có cả mâu thuẫn trong cách đánh giá và tiếp nhận tác phẩm văn học đó Ví dụ: Khi giảng bài

“Làng” của Kim Lân chúng ta có thể đặt câu hỏi “Trong "Làng", Kim Lân có kể

về ông Hai cứ múa tay lên mà khoe nhà ông bị giặc đốt, đốt nhẵn Chi tiết này dường như vô lý Ý kiến của em như thế nào? Câu hỏi này buộc học sinh phải

phát hiện ra cái mâu thuẫn trong nghệ thuật cho thấy tài năng miêu tả tâm lý bậc thầy của Kim Lân (Trong "Làng", chi tiết kể về ông Hai cứ múa tay lên mà khoe

nhà ông bị đốt nhẵn Mới đọc chi tiết này, ta thấy dường như vô lý bởi ngôi nhà

là cả một tài sản quá lớn Hơn thế nó còn gắn với bao kỷ niệm vui buồn rất thiêng liêng của mỗi con người Mất nó ai mà không xót xa đau đớn ? Nhưng

ông Hai lại có cử chỉ “Múa tay lên để khoe" đó là biểu hiện của tâm trạng sung

sướng, sung sướng đến tột độ Tâm trạng này dường như có vẻ không bình thường Đặt ông Hai trong hoàn cảnh làng Dầu đang bị hai tiếng "việt gian",

và ông Hai đang ở trong tâm trạng đau khổ như thế nào mới thấy được sự vui sướng của ông Hai là có lí Ông không vui sướng sao được vì nhà bị tây đốt là bằng chứng hùng hồn rằng làng Dầu của ông vẫn theo kháng chiến, theo cách mạng Đó là một làng quê anh hùng, đứng dậy chống thực dân Pháp Chắc hẳn mất nhà ông Hai cũng đau lắm chứ, xót xa lắm chứ Nhưng dù thế nào thì nhà còn có thể xây dựng lại được, song danh dự của làng đâu dễ lấy lại? Ông đã quên sự mất mát riêng tư để tự hào sung sướng trong vẻ đẹp, sức mạnh chung của làng quê, đất nước Có thể thấy niềm vui, nỗi buồn của ông Hai luôn gắn liền với vận mệnh của Làng Dầu Thế mới biết ông Hai yêu làng quê tha thiết đến chừng nào! Tình yêu làng quê được mở rộng, hoà quyện trong tình yêu Tổ quốc thật sâu nặng và thiêng liêng)