SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁ PHÒNG GD&ĐT NGA SƠN SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM BIỆN PHÁP RÈN KỸ NĂNG SỐNG CHO HỌC SINH QUA DẠY MỘT SỐ BÀI THỰC HÀNH MÔN SINH HỌC LỚP 8 Ở TRƯỜNG THCS CHU VĂN
Trang 1SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁ
PHÒNG GD&ĐT NGA SƠN
SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
BIỆN PHÁP RÈN KỸ NĂNG SỐNG CHO HỌC SINH QUA DẠY MỘT SỐ BÀI THỰC HÀNH MÔN SINH HỌC LỚP 8
Ở TRƯỜNG THCS CHU VĂN AN
Người thực hiện: Nguyễn Thị Lan Chức vụ: Giáo viên
Đơn vị công tác: Trường THCS Chu Văn An SKKN thuộc lĩnh vực (môn): Sinh học
THANH HOÁ, NĂM 2019
Trang 2MỤC LỤC:
2.1 Cơ sở lý luận của sáng kiến kinh nghiệ Trang 3
2.2 Thực trạng của vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến Trang 4
2.3 Các giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề Trang 5
Trang 31 MỞ ĐẦU.
1.1 Lí do chọn đề tài:
Sinh học là môn học có vai trò quan trọng trong việc thực hiện mục tiêuđào tạo ở bậc THCS Chương trình Sinh học THCS có nhiệm vụ cung cấp chohọc sinh hệ thống kiến thức cơ bản, phổ thông về thế giới sinh vật và thói quenlàm việc khoa học, yêu thiên nhiên và bảo vệ môi trường, góp phần hình thành ởhọc sinh các năng lực nhận thức và các phẩm chất, nhân cách mà mục tiêu giáodục đã đề ra
Nội dung môn Sinh học lớp 8 ở trường THCS cung cấp cho học sinh nhữnghiểu biết khoa học về đặc điểm cấu tạo và mọi hoạt động sống của con người.Trên cơ sở đó, đề ra các biện pháp vệ sinh, rèn luyện thân thể, bảo vệ, tăngcường sức khỏe, nâng cao năng suất và hiệu quả trong học tập, góp phần thựchiện mục tiêu đào tạo những con người lao động linh hoạt, năng động, sáng tạo,đáp ứng nhu cầu phát triển kinh tế xã hội của đất nước Vì vậy, phát triển nănglực sáng tạo và kỹ năng sống cho học sinh là điều hết sức cần thiết nhằm đápứng với sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước
Giáo dục kỹ năng sống là nội dung rất quan trọng trong phong trào xâydựng trường học thân thiện, học sinh tích cực, là yêu cầu, là xu hướng của xã hộihiện đại trong thế giới đang toàn cầu hóa như hiện nay Bên cạnh đó khả năngđáp ứng của bộ môn Sinh học đặc biệt là môn Sinh học 8 đối với đề tài này là rấtlớn Nhưng ở một số nhà trường còn nặng về dạy kiến thức chứ chưa chú trọngđến việc dạy các em thái độ, kỹ năng ứng xử trong các mối quan hệ với conngười, với môi trường thiên nhiên… Hơn nữa, nhiều em chưa có những kĩ năng
tự chăm sóc sức khỏe, rèn luyện bản thân như: ngồi học không đúng tư thế, việcluyện tập thể dục thể thao chưa đúng lúc Trong thời gian qua, nhiệm vụ giáodục kĩ năng sống cho học sinh chủ yếu được xem là của giáo viên chủ nhiệm và
tổ chức Đoàn – Đội Trong khi đó giáo viên chủ nhiệm cả tuần còn phải thựchiện chuyên môn của mình, thời gian dành cho lớp chủ nhiệm còn ít, chủ yếu chỉthông qua tiết sinh hoạt lớp nên việc nắm bắt tình hình của từng học sinh cònhạn chế Thực tế, việc giáo dục toàn diện cho học sinh, trong đó rèn kỹ năngsống cho học sinh ở trường THCS Chu Văn An còn rất hạn chế Chính vì vậy,
bản thân tôi có những trăn trở suy nghĩ và xây dựng nên đề tài: “Biện pháp rèn
kỹ năng sống cho học sinh qua dạy học một số bài thực hành môn Sinh học lớp 8 ở trường THCS Chu Văn An”
1.2 Mục đích nghiên cứu.
Qua nghiên cứu các bài thực hành trong chương trình Sinh học 8 tôi thấycác bài thực hành này rất thích hợp để rèn kĩ năng sống cho học sinh trong việcgiảng dạy kiến thức môn Sinh học, chú trọng đến việc hình thành kĩ năng chohọc sinh bằng các bài thực hành để chính các em tìm ra câu trả lời cho các vấn
đề được đặt ra trong cuộc sống thông qua tiến hành thực hành, quan sát, nghiêncứu tài liệu Vai trò của giáo viên rất quan trọng trong việc định hướng, gợi ý,giúp đỡ các em tự khám phá, tự đặt ra các câu hỏi để các em hiểu rõ được câuhỏi và vấn đề cần giải quyết của bài học, từ đó đề xuất các kĩ năng sống hợp lí
Vì vậy mặc dù chỉ mới bước đầu áp dụng, tôi vẫn mạnh dạn chọn đề tài nghiên
Trang 4cứu dạy một số tiết cụ thể để đồng nghiệp tham khảo, góp ý, để áp dụng phươngpháp này ở nhiều tiết sau, nhằm đáp ứng yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học,phát huy tính tích cực chủ động học tập của học sinh giúp các em yêu thích mônhọc và học tập tiến bộ hơn, tạo cơ sở vững chắc cho các em có một số kĩ năngtốt trong cuộc sống và tiếp tục học tốt hơn môn Sinh học ở các lớp trên.
1.3 Đối tượng nghiên cứu.
- Nghiên cứu về kĩ năng sống như: Kĩ năng thực hành, kỹ năng nói, kỹ
năng suy nghĩ tích cực, kỹ năng ra quyết định,
- Nghiên cứu các biện pháp rèn kỹ năng sống cho học sinh qua bộ mônSinh học 8 ở trường THCS
1.4 Phương pháp nghiên cứu.
- Phương pháp nghiên cứu xây dựng cơ sở lý thuyết
- Phương pháp điều tra khảo sát thực tế, thu nhập thông tin
- Phương pháp thống kê, xử lý số liệu
1.5 Những điểm mới của SKKN.
- Phần tổ chức cho học sinh thực hành kỹ năng sống vừa được học bổ sungthêm VD 3: Rèn kỹ năng sống liên quan đến trí tuệ, thực hành
- Giúp cho HS hiểu và ý thức được cần rèn luyện kĩ năng sống đây là vấn
đề mang tính chất toàn cầu và hiện nay được toàn thế giới quan tâm Vấn đề đó
có liên quan trực tiếp tới quá trình học tập môn Sinh học nói chung và môn Sinhhọc 8 nói riêng
- Làm rõ được vai trò của kĩ năng sống đối với mỗi học sinh nói riêng và toàn xã hội nói chung
- Nêu lên các giải pháp rèn kĩ năng sống cho học sinh
- Giáo dục các em thành các kĩ năng sống cần thiết trong cuộc sống
Trang 52 NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM.
2.1 Cơ sở lý luận của sáng kiến kinh nghiệm.
Mục tiêu của giáo dục: Là đào tạo con người Việt Nam phát triển toàn diện,
có tri thức, có đạo đức, sức khỏe, thẩm mỹ và nghề nghiệp Hình thành và bồidưỡng nhân cách, phẩm chất và năng lực cho HS Với bộ môn Sinh học là giáodục trí dục, kỹ năng và thái độ sống, trong đó kỹ năng và thái độ bao hàm giáodục kỹ năng sống Qua giảng dạy bộ môn Sinh học 8, rèn cho các em có những
kĩ năng tự biết chăm sóc sức khỏe cho bản thân, kĩ năng liên quan đến trí tuệ, kĩnăng ứng phó nhanh với những tình huống xảy ra trong cuộc sống, Từ đó giáodục các em yêu thích bộ môn, có ý thức tự học và sáng tạo
Để nắm được bản chất của vấn đề - lồng ghép rèn luyện kỹ năng sống chohọc sinh vào bộ môn, mỗi giáo viên cần hiểu rõ một số khái niệm liên quan: Kỹnăng sống là cụm từ được sử dụng rộng rãi nhằm vào mọi lứa tuổi trong mọilĩnh vực hoạt động Kỹ năng sống đề cập đến mọi lĩnh vực hoạt động từ học tập
để chuẩn bị vào nghề, cách học ngoại ngữ, kỹ năng tổ chức trại hè đến kỹ nănglàm cha mẹ…Tuy nhiên, một số tác giả phân biệt giữa những kỹ năng để sốngcòn như học chữ, học nghề, làm toán đến bơi lội…với “Kỹ năng sống” theonghĩa mà tài liệu “Tập huấn giáo viên THCS, THPT” đề cập Đó là năng lực tâm
lý xã hội để đáp ứng và đối phó với những yêu cầu và thách thức của cuộc sốnghàng ngày, mà đặc biệt tuổi trẻ rất cần để vào đời Có nhiều định nghĩa khácnhau nhưng thống nhất trên nội dung cơ bản: Kỹ năng sống là khả năng thể hiện,
thực thi năng lực tâm lý xã hội này Đó là năng lực tâm lý xã hội để đáp ứng và
đối phó với những yêu cầu và thách thức của cuộc sống hằng ngày Đó là, khả
năng chuyển đổi kiến thức (phải làm gì) và thái độ (ta đang nghĩ gì, cảm xúcnhư thế nào, hay tin tưởng vào giá trị nào) thành hành động (làm gì và làm nhưthế nào)
Giáo dục kỹ năng sống cho học sinh phải đảm bảo các yếu tố sau: Giúp họcsinh ý thức được giá trị của bản thân trong mối quan hệ xã hội; giúp học sinhhiểu biết về thể chất, tinh thần của bản thân mình; có hành vi thói quen ứng xử
có văn hoá, hiểu biết và chấp hành pháp luật…Tuy nhiên, giáo dục kỹ năng sống
để đạt hiệu quả đòi hỏi nhiều yếu tố chứ không phải chỉ từ bài giảng
Trong chương trình dạy kỹ năng sống, không có khái niệm “vâng lời”, chỉ cókhái niệm “lắng nghe”, “đồng cảm”, “chia sẻ” Mục tiêu của giáo dục kỹ năngsống là rèn luyện cách tư duy tích cực, hình thành thói quen tốt thông qua cáchoạt động và bài tập trải nghiệm, chứ không đặt mục đích “rèn nếp” hay “nghelời” Công dân toàn cầu là người biết suy nghĩ bằng cái đầu của mình, biết phântích đúng sai, quyết định có làm điều này hay điều khác và chịu trách nhiệm vềđiều đó, chứ không tạo ra lớp công dân chỉ biết “biết nghe lời” Đây là sự khácbiệt cơ bản của việc giáo dục kỹ năng sống với các môn học
Chương trình giáo dục kỹ năng sống cho học sinh THCS được Bộ GD- ĐTtriển khai từ năm học 2010 – 2011, nhằm góp phần nâng cao năng lực giáo viênnói chung và giáo viên môn Sinh học nói riêng về giáo dục giá trị sống và kỹnăng sống cho học sinh, có thể nói kỹ năng sống chính là nhịp cầu giúp conngười biến kiến thức thành thái độ, hành vi và thói quen tích cực, lành mạnh.Giáo dục kỹ năng sống là yêu cầu cấp thiết đối với thế hệ trẻ
Trang 6Giáo dục kỹ năng sống nhằm thực hiện yêu cầu đổi mới giáo dục phổ thông.Giáo dục kỹ năng sống cho học sinh trong nhà trường phổ thông là xu thế chungcủa nhiều nước trên thế giới.
Kỹ năng sống có thể hình thành tự nhiên, học được từ những trải nghiệmcuộc sống và do giáo dục mà có Không phải đợi đến lúc được học kỹ năng sốngcác em mới có những kỹ năng sống đầu tiên Chính cuộc sống, những trảinghiệm, va vấp, thành công và thất bại giúp các em có được những bài học quýgiá về kỹ năng sống Tuy nhiên, nếu được dạy dỗ từ sớm, các em sẽ rút ngắnthời gian học hỏi qua trải nghiệm và sẽ thành công hơn
Môn Sinh học 8 không những trang bị cho học sinh những kiến thức về cấutạo cơ thể người phù hợp với lứa tuổi mà còn hình thành và phát triển ở các emnhững thói quen tập quán tốt trong nếp sống sinh hoạt, trong giữ gìn vệ sinh bảo
vệ môi trường chống bị ô nhiễm; giúp cho học sinh có sự thống nhất cao giữa ýthức và hành vi
2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm.
2.2.1 Thực trạng.
Ở một số môn học, các hoạt động ngoại khóa, giáo dục kỹ năng sống đã được
đề cập đến, tuy nhiên, do nội dung, phương pháp, cách thức truyền tải chưa phùhợp với tâm sinh lý của đối tượng nên hiệu quả lồng ghép còn chưa cao, hơnnữa, nghành giáo dục vẫn chưa có một chương trình, quy định cụ thể về đưa kỹnăng sống vào nhà trường
Tại tỉnh Thanh Hóa nói chung và huyện Nga Sơn nói riêng, với xu thế xã hộihiện đại cha mẹ bận lo kinh tế nên ít có thời gian quan tâm đến con cái, có phụhuynh còn cho rằng: Việc giáo dục con em họ chủ yếu là do nhà trường, nhàtrường dạy như thế nào thì các em như thế đó, phụ huynh không nhất thiết phảiquan tâm nhiều
Trong nhà trường, hiện tượng quá tải với các môn học cũng đang gây nhiều
áp lực đối với học sinh Cùng với đó là những tác động nhiều chiều của cácnguồn thông tin khác nhau trong đời sống xã hội khiến cho giới trẻ đặc biệt làhọc sinh đang đứng trước nhiều thách thức khi hoà nhập xã hội Bên cạnh thực
tế đó, chúng ta cần nhìn nhận một thực tế ở chính các thầy cô giáo:
Thứ nhất, đội ngũ giáo viên THCS cũng chưa được đào tạo cơ bản để dạy về
kỹ năng sống lồng ghép trong từng môn học, từng bài giảng; và trong quá trìnhsoạn giáo án dạy bộ môn của các thầy cô giáo chưa thực sự rõ ràng ở phần lồngghép kỹ năng sống vào để rèn luyện cho học sinh Hoặc chỉ là việc ghi cho đủ đềmục trong giáo án
Thứ hai là sự hướng dẫn của thầy cô giáo, nhà trường về việc rèn luyện kỹnăng sống cho học sinh chưa cụ thể, chưa dễ hiểu, chưa sâu sắc Khó khăn lớnnhất khi giảng dạy kỹ năng sống cho học sinh là phần lớn giáo viên đều chưa ýthức cao về trách nhiệm lồng việc rèn luyện kỹ năng sống vào bài giảng Nhiềugiáo viên còn hiểu nhầm “ Môn Giáo dục công dân mới là môn có trách nhiệmgiảng dạy kỹ năng sống” Việc phối hợp với phụ huynh là cực kỳ quan trọng,không nên phụ thuộc quá nhiều vào giáo viên vì giáo dục kỹ năng sống khôngphải chỉ trong ngày một ngày hai mà là cả quá trình lâu dài, liên tục
Trang 7Về phía học sinh: Có nhiều em học sinh cho rằng môn Sinh học là môn phụnên không chú trọng việc học để hiểu và để áp dụng trong cuộc sống mà các emhọc theo kiểu đối phó Có em còn cho rằng các kỹ năng cơ bản mình đã biết nênthấy việc vận dụng kiến thức vào thực tiễn cuộc sống là bình thường Song thực
tế, có nhiều kỹ năng cần thiết được hình thành từ môn học các em vận dụngchưa thành thạo và chưa theo một quy trình nhất định để có thể tự tin ứng phóvào mọi tình huống xảy ra
Về việc phối hợp giữa nhà trường và các tổ chức đoàn thể ở địa phương vẫncòn chưa chặt chẽ và chưa đồng đều, nên nhà trường còn gặp nhiều khó khăntrong việc rèn luyện kỹ năng sống cho các em
2.2.2 Kết quả của thực trạng.
Chương trình học hiện nay, có thể nói quá nặng về kiến thức hàn lâm trongkhi những tri thức vận dụng cho đời sống hàng ngày bị thiếu vắng Hơn nữa,người học đang chịu nhiều áp lực về học tập khiến các em không còn nhiều thờigian cho các hoạt động ngoại khoá, hoạt động xã hội Qua thực tế giảng dạymôn Sinh học lớp 8 ở trường THCS, tôi thấy các em mới chỉ thuộc lý thuyết còn
kỹ năng thực hành, kỹ năng sống của các em chưa cao Chỉ một số bộ phận họcsinh có ý thức rèn luyện và tạo thói quen tốt, thường trực trong mọi mối quan hệ
xã hội khác nhau như có thái độ và cách ứng xử, xưng hô chuẩn mực, các kỹnăng phòng chống các tai nạn thương tích, sơ cứu ban đầu,
Từ tình hình đó, cùng với việc khảo sát chất lượng đầu năm học 2018-2019
và học kì I năm học 2018-2019, trước khi tôi áp dụng lồng ghép rèn luyện kỹnăng sống cho học sinh vào bộ môn Sinh học của học sinh khối 8 trường THCS
Chu Văn An qua bài khảo sát với chủ đề: “Kỹ năng của em” kết quả như sau:
2.3 Các giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề.
2.3.1 Cách tiếp cận trong giáo dục kỹ năng sống.
Thứ nhất, các hoạt động tập trung vào kỹ năng sống cốt lõi như kỹ năng tựnhận thức, kỹ năng giao tiếp, kỹ năng thương lượng Theo cách này, bằng hoạtđộng với chủ đề kỹ năng cụ thể, người học sẽ hiểu kỹ năng sống đó là gì, cáchhình thành kỹ năng sống đó và vận dụng để giải quyết các tình huống giả định.Thứ hai, Mỗi kỹ năng gắn với một vấn đề hay nảy sinh trong cuộc sống ở lứatuổi này và để giải quyết nó thì cần phải vận dụng kỹ năng sống khác nhau Qua
Trang 8đó, hình thành và rèn luyện những kỹ năng sống ấy Trong trường hợp này các
kỹ năng sống được gắn liền với các vấn đề cụ thể
2.3.2 Một số phương pháp dạy học.
Có rất nhiều phương pháp dạy học Song, tôi cảm thấy những phương phápdạy học có nhiều ưu thế trong việc phát huy tính tích cực của học sinh trong quátrình dạy học môn Sinh học đó là:
Phương pháp kích thích tư duy
Phương pháp thảo luận nhóm
- Nhóm 1: Kỹ năng sống liên quan đến thể chất, sức khỏe
- Nhóm 2: Kỹ năng sống liên quan đến trí tuệ, thực hành
- Nhóm 3: Kỹ năng sống liên quan đến tình cảm, tinh thần
b Nội dung giáo dục kỹ năng sống trong một số bài thực hành chương trìnhmôn Sinh học lớp 8 - THCS Giáo viên cần phải xác định rõ các kỹ năng sống cụthể trong từng bài thực hành để lồng ghép vào các tiết dạy sao cho hiệu quả
Trang 9cho bản thân và cho mọi người.
năng (liên quan
đến cấu tạo) của
c Những việc cần chuẩn bị
Về phía giáo viên cần chuẩn bị: Phương tiện dạy học: Máy chiếu, tư liệu, đồdùng thực hành, sách tài liệu tham khảo…Chọn những kỹ năng cần thiết phùhợp với địa phương phù hợp, gần gũi với học sinh để các em có khả năng trựctiếp thực hành kỹ năng sau khi tiếp cận
VD: Thực hành kỹ năng: Hô hấp nhân tạo
+ Giáo viên phải chuẩn bị các câu hỏi gợi ý hướng dẫn học sinh tự xác định các
kỹ năng sống cần đạt
VD: Bài thực hành yêu cầu gì?
Theo em cần phải làm gì để đạt được điều đó?
Trọng tâm bài ở chỗ nào?
Em cần có kỹ năng gì để thực hiện các vấn đề đó?
Sau khi học xong bài này em rút ra điều gì?
Em sẽ ứng dụng như thế nào, làm gì trong cuộc sống hằng ngày khi gặp trườnghợp như trong bài?
Giáo viên cần chuẩn bị một giáo án lồng ghép cẩn thận (Có nêu ra cụ thể các
kỹ năng học sinh cần đạt sau khi học bài này; các kỹ thuật dạy học sử dụngtrong bài dạy; các phương tiện cần thiết phục vụ cho tiết dạy…)
Về phía học sinh: Học sinh phải chuẩn bị bài, xác định mục tiêu kiến thức bàihọc, bước đầu hình thành kỹ năng cần thiết ở mỗi bài học; tích cực trong các
Trang 10hoạt động giải quyết tình huống có vấn đề, trong các trò chơi sắm vai và vậndụng linh hoạt các kỹ năng sống vào các tình huống…khi giáo viên tổ chức Đây
là khâu chuẩn bị rất quan trọng đối với giáo viên và học sinh
2.3.5 Tổ chức cho học sinh thực hành kỹ năng sống vừa được học.
Giáo viên tổ chức cho các em hoạt động thực hành ngay tại lớp với tìnhhuống tương tự bài học để học sinh tự tìm ra hướng giải quyết vấn đề, sau đóhọc sinh tự nêu các kỹ năng mà em đã ứng dụng để giải quyết vấn đề đó Saukhi tổ chức thực hành thì giáo viên hướng dẫn học sinh tự tìm hiểu các tìnhhuống tương tự đã gặp ở cuộc sống thường ngày, ghi chép lại và nêu cách giảiquyết của bản thân để tiết học sau trình bày trước lớp cho các bạn nghe và bổsung chọn cách giải quyết tốt nhất Để làm sáng tỏ đề tài nghiên cứu, qua thực tếgiảng dạy tôi xin đưa ra một vài ví dụ về các bước để tổ chức thực hiện hoạtđộng giáo dục một số kỹ năng sống cho học sinh lớp 8-THCS để các đồngnghiệp tham khảo cụ thể như sau:
VD 1: Rèn luyện kỹ năng phòng ngừa tai nạn cho trẻ
Hoạt động 1: Giáo viên tổ chức cho học sinh thảo luận về chủ đề: Một số tai
nạn trong thực tế gây ngừng hô hấp đột ngột.
* Mục tiêu: Giúp các em tự phân tích và nhìn nhận thực tế về các khía cạnh khácnhau để hình dung, nhận biết về các tai nạn xảy ra trong cuộc sống hàng ngày,đồng thời rèn luyện kỹ năng lắng nghe, trình bày hiểu biết của mình
* Cách tiến hành:
- Bước 1: Làm việc cá nhân: Giáo viên phát cho mỗi học sinh một tờ giấy và yêucầu chuẩn bị (trong 3 phút) về những nội dung sau:
+ Kể tên một số tai nạn mà em thấy trong thực tế gây ngừng hô hấp
+ Kể tên một số tai nạn gây ngừng hô hấp hay xảy ra đối với lứa tuổi học sinh
- Bước 2: Chia sẻ theo từng cặp
+ Từng cặp chia sẻ những thông tin với nhau
+ Một vài em chia sẻ những thông tin mà mình có được với cả lớp
+ Em được giới thiệu có thể bổ sung, làm rõ hơn nếu thấy thông tin chưa đầy đủhoặc chưa chính xác
* Kết luận: Những tai nạn trong thực tế gây ngừng hô hấp đột ngột, những tainạn gây ngừng hô hấp ở trẻ như: đuối nước, điện giật chính là kỹ năng tựnhận thức thực tế của bản thân mình
Hoạt động 2: Giáo viên tổ chức cho học sinh thảo luận về con đường nâng cao
kỹ năng phòng ngừa tai nạn cho trẻ: Làm thế nào để có kỹ năng tự nhận thức đúng khi gặp một số tai nạn gây ngừng hô hấp trong thực tế?
* Mục tiêu: Giúp học sinh nắm được ý nghĩa của kỹ năng tự nhận thức và biếtcách rèn luyện kỹ năng tự nhận thức