MSỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HÓA PHÒNG GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO NHƯ THANH SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM KINH NGHIỆM DẠY BÀI “THỰC HÀNH: TÌM HIỂU CHỨC NĂNG LIÊN QUAN ĐẾN CẤU TẠO CỦA TỦY SỐNG” VÀ BÀI
Trang 11 M
SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HÓA
PHÒNG GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO NHƯ THANH
SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
KINH NGHIỆM DẠY BÀI “THỰC HÀNH: TÌM HIỂU CHỨC NĂNG (LIÊN QUAN ĐẾN CẤU TẠO) CỦA TỦY SỐNG” VÀ BÀI “PHẢN XẠ KHÔNG ĐIỀU KIỆN VÀ PHẢN XẠ CÓ ĐIỀU KIỆN” Ở SINH HỌC 8 ĐẠT HIỆU QUẢ CAO THEO ĐỊNH HƯỚNG ĐÁNH GIÁ 12 TIÊU CHÍ CỦA SỞ GD&ĐT THANH HÓA TẠI TRƯỜNG THCS XUÂN PHÚC.
Người thực hiện: Lương Thị Loan Chức vụ: Giáo viên
Đơn vị công tác: Trường THCS Xuân Phúc SKKN thuộc môn: Sinh học
THANH HÓA NĂM 2019
Trang 2Mục lục
1 Mở đầu 1
1.1 Lí do chọn đề tài 1
a Lí do khách quan 1
b Lí do chủ quan 1
1.2 Mục đích nghiên cứu 2
1.3 Đối tượng nghiên cứu 2
1.4 Phương pháp nghiên cứu 2
2 Nội dung sáng kiến kinh nghiệm 2
2.1 Cơ sở lý luận của sáng kiến kinh nghiệm 2
2.1.1 Quan điểm, đường lối giáo dục 2
2.1.2 Cơ sở lí thuyết 3
2.2 Thực trạng của vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm 4
2.2.1 Thực trạng 4
2.2.2 Kết quả thực trạng 5
2.3 Các sáng kiến kinh nghiệm hoặc các giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề 6
2.3.1 Đổi mới trong soạn giáo án 6
2.3.2 Hướng dẫn học sinh tự học hiệu quả ở nhà để nâng cao chất lượng giờ dạy 8
2.3.3 Sử dụng hiệu quả phương tiện dạy học và công nghệ thông tin trong từng giờ dạy cụ thể 8
2.3.4 Đổi mới phương pháp dạy học trong từng tiết học 9
2.3.5 Sử dụng các kỹ thuật dạy học phát huy tính tích cực và sáng tạo của học sinh 9
2.3.6 Vận dụng linh hoạt hình thức tổ chức hoạt động học tập trong từng bài cụ thể 9
2.4 Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm đối với hoạt động giáo dục, với bản thân, đồng nghiệp và nhà trường 19
3 Kết luận, kiến nghị 19
3.1 Kết luận 19
3.2 Kiến nghị 19
Trang 3Bước sang thời kì mới - thời kì cách mạng công nghiệp 4.0, đất nước tađứng trước những cơ hội và thách thức lớn, đó là: Đẩy mạnh công nghiệp hóa,hiện đại hóa để cơ bản trở thành nước công nghiệp theo hướng hiện đại, tiêntiến; Đẩy mạnh có hiệu quả quá trình hội nhập quốc tế; Nâng cao năng lực hợptác và cạnh tranh quốc gia trong bối cảnh phát triển kinh tế thị trường và hộinhập quốc tế ngày càng sâu rộng hơn; Bảo vệ toàn vẹn lãnh thổ, độc lập, chủquyền và an ninh quốc gia.
Những vấn đề trên đã và đang đặt ra những yêu cầu rất cao về nguồn lựccon người, với những giá trị xã hội mới, tiêu chí mới về phẩm chất và năng lựccủa mỗi con người và cả cộng đồng (như năng lực hợp tác, cạnh tranh, đấu tranhtrên trường quốc tế; Năng lực làm chủ - ứng dụng và sáng tạo khoa học và côngnghệ cao; Năng lực kết nối cộng đồng; Năng lực lập nghiệp;Văn hóa lao động,lối sống hiện đại, văn minh và mang đậm bản sắc dân tộc…) Tất cả những giátrị mới nêu trên tất yếu đặt ra những yêu cầu đổi mới về nhận thức, quan điểm,mục tiêu, cơ chế phát triển giáo dục; Về nội dung, chương trình và phương phápgiáo dục; Đòi hỏi phải đổi mới căn bản, toàn diện nền giáo dục của đất nước
Để đáp ứng định hướng đổi mới căn bản toàn diện giáo dục trước mắt cầnđổi mới phương pháp giảng dạy và cách thức kiểm tra đánh giá trong từngchương, bài cụ thể Đối với bộ môn Sinh học thì chương trình Sinh học 8 tìmhiểu về cơ thể và vệ sinh người, kiến thức rất thực tế nhưng đa số các bài có nộidung dài Đặc biệt chương thần kinh và giác quan không chỉ có nội dung dài màcòn rất khó và trừu tượng Vì vậy vấn đề đổi mới trong cả 3 nội dung: Kế hoạch
và tài liệu dạy học, tổ chức hoạt động học cho học sinh và hoạt động học của
học sinh (theo công văn 572 của sở GD&ĐT Thanh Hóa về hướng dẫn đánh giá, xếp loại giờ dạy giáo viên trung học) là cần thiết nhằm tạo hứng thú giúp
học sinh hiểu và say mê học tập Đây là vấn đề khó đòi hỏi sự sáng tạo của giáoviên trong quá trình soạn bài và sử dụng các phương pháp, kĩ thuật dạy học tíchcực trên lớp
b Lí do chủ quan.
Với kinh nghiệm nhiều năm được phân công giảng dạy bộ môn Sinh học,
Trang 4giảng dạy các bài trong chương trình Sinh học lớp 8 nói chung, đặc biệt là chươngthần kinh và giác quan nói riêng Trong đó tôi đặc biệt đầu tư và yêu thích bài thực
hành “Thực hành: Tìm hiểu chức năng (liên quan đến cấu tạo) của tủy sống”, bài lý thuyết “Phản xạ không điều kiện và phản xạ có điều kiện” Hai bài học là
đại diện cho 2 dạng bài lí thuyết và thực hành xuyên suốt trong chương trình Sinhhọc THCS, áp dụng thành công ở hai bài học này sẽ tạo tiền đề giúp giáo viên dạytốt ở các bài trong chương trình Sinh học 8 Nhìn lại quá trình áp dụng các phươngpháp giảng dạy tôi nhận thấy soạn giáo án và thực hành dạy trên lớp theo địnhhướng phát triển năng lực học sinh theo công văn 572 của Sở GD&ĐT ThanhHóa đã phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh, từ đó hình thành
và phát triển khả năng tự học cho các em; Đảm bảo tính phù hợp với đối tượnggiáo dục và đặc điểm vùng, miền; Đảm bảo tính trực quan nhằm khơi dậy hứngthú học tập, giúp hình thành và phát triển ở các em năng lực tư duy sáng tạo, chủđộng trong học tập, rèn luyện các kĩ năng sống cơ bản để trở thành chủ nhântương lai của đất nước
Với những lí do trên tôi đã quyết định nghiên cứu và trình bày đề tài:
Kinh nghiệm dạy bài "Thực hành: Tìm hiểu chức năng (liên quan đến cấu tạo) của tủy sống” và bài “Phản xạ không điều kiện và phản xạ có điều kiện”
ở Sinh học 8 đạt hiệu quả cao theo định hướng đánh giá 12 tiêu chí của sở GD&ĐT Thanh Hóa tại trường THCS Xuân Phúc.
1.2 Mục đích nghiên cứu.
- Mục đích của đề tài là giúp học sinh chủ động nắm bắt kiến thức trong
bài “Thực hành: Tìm hiểu chức năng (liên quan đến cấu tạo) của tủy sống” và bài “Phản xạ không điều kiện và phản xạ có điều kiện” trong chương thần kinh
và giác quan ở Sinh học 8
1.3 Đối tượng nghiên cứu.
- Bài “Thực hành: Tìm hiểu chức năng (liên quan đến cấu tạo) của tủy sống” và bài “Phản xạ không điều kiện và phản xạ có điều kiện”.
- 12 tiêu chí đánh giá, xếp loại giờ dạy theo công văn 572 của Sở GD&ĐTThanh Hóa (ngày 29 tháng 03 năm 2017)
1.4 Phương pháp nghiên cứu.
Để hoàn thành sáng kiến này tôi đã sử dụng kết hợp nhiều phương phápnghiên cứu khác nhau, trong đó các phương pháp được vận dụng chủ yếu là:Đọc tài liệu, điều tra (dự giờ, thực nghiệm, kiểm tra, so sánh kết quả); Phươngpháp nghiên cứu lý luận, phương pháp trình bày tài liệu, phương pháp phân tích
- tổng hợp, phương pháp nêu và giải quyết vấn đề…
2 Nội dung sáng kiến kinh nghiệm.
2.1 Cơ sở lý luận của sáng kiến kinh nghiệm.
2.1.1 Quan điểm, đường lối giáo dục.
Nghị quyết số 29-NQ/TW đã được hội nghị Trung ương 8 (khóa XI) nêu rõ:
- Giáo dục và đào tạo là quốc sách hàng đầu, là sự nghiệp của Đảng, Nhànước và của toàn dân
Trang 5- Đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo là đổi mới những vấn đềlớn, cốt lõi, cấp thiết, từ quan điểm, tư tưởng chỉ đạo đến mục tiêu, nội dung,phương pháp, cơ chế, chính sách, điều kiện bảo đảm thực hiện …
- Tập trung phát triển trí tuệ, thể chất, hình thành phẩm chất, năng lựccông dân, phát hiện và bồi dưỡng năng khiếu, dạy cách học, cách nghĩ, khuyếnkhích tự học, tạo cơ sở để người học tự cập nhật và đổi mới tri thức, kỹ năng,phát triển năng lực…
(1) Nội dung 1: Kế hoạch và tài liệu dạy học Gồm 4 tiêu chí:
- Tiêu chí 1: Mức độ phù hợp của chuỗi hoạt động học với mục tiêu, nội dung
và phương pháp dạy học được sử dụng
- Tiêu chí 2: Mức độ rõ ràng của mục tiêu, nội dung, kĩ thuật tổ chức và sản
phẩm cần đạt được của mỗi nhiệm vụ học tập
- Tiêu chí 3: Mức độ phù hợp của thiết bị dạy học và học liệu được sử dụng để
tổ chức các hoạt động học của học sinh
- Tiêu chí 4: Mức độ hợp lí của phương án kiểm tra, đánh giá trong quá trình tổ
chức hoạt động học của học sinh
(2) Nội dung 2: Tổ chức hoạt động học cho học sinh Gồm 4 tiêu chí:
- Tiêu chí 5: Mức độ sinh động, hấp dẫn học sinh của phương pháp và hình thức
chuyển giao nhiệm vụ học tập.
- Tiêu chí 6: Khả năng theo dõi, quan sát, phát hiện kịp thời những khó khăn
của học sinh
- Tiêu chí 7: Mức độ phù hợp, hiệu quả của các biện pháp hỗ trợ và khuyến
khích học sinh hợp tác, giúp đỡ nhau khi thực hiện nhiệm vụ học tập
- Tiêu chí 8: Mức độ hợp lí của phương án kiểm tra, đánh giá trong quá trình tổ
chức hoạt động học của học sinh
(3) Nội dung 3: Hoạt động học của học sinh Gồm 4 tiêu chí:
- Tiêu chí 9: Khả năng tiếp nhận và sẵn sàng thực hiện nhiệm vụ học tập của tất
cả học sinh trong lớp
- Tiêu chí 10: Mức độ tích cực, chủ động, sáng tạo, hợp tác của học sinh trong
việc thực hiện các nhiệm vụ học tập
- Tiêu chí 11: Mức độ tham gia tích cực của học sinh trong trình bày, trao đổi,
thảo luận về kết quả thực hiện nhiệm vụ học tập.
- Tiêu chí 12: Mức độ đúng đắn, chính xác, phù hợp của các kết quả thực hiện
nhiệm vụ học tập của học sinh
2.1.2.2 Cấu trúc giáo án theo hướng đánh giá 12 tiêu chí
Căn cứ vào các tiêu chí đánh giá thì mẫu giáo án cũng thay đổi tương ứng
Cụ thể giáo án theo hướng đánh giá 12 tiêu chí được xây dựng theo các bước sau:
I MỤC TIÊU.
Sau bài học, học sinh đạt được:
Trang 61 Kiến thức.
2 Kĩ năng
3 Thái độ
4 Định hướng hình thành năng lực
II CHUẨN BỊ CỦA GIÁO VIÊN VÀ HỌC SINH.
1 Chuẩn bị của giáo viên
2 Chuẩn bị của học sinh
Qua khảo sát thực trạng dạy học Sinh học 8 nói chung, chương thần kinh
và giác quan cụ thể là bài“Thực hành: Tìm hiểu chức năng (liên quan đến cấu
tạo) của tủy sống” và bài “Phản xạ không điều kiện và phản xạ có điều kiện” ở
trường THCS Xuân Phúc tôi nhận thấy:
Trang 7- Do điều kiện kinh tế khó khăn, quan niệm lạc hậu của một bộ phậnkhông nhỏ người dân (trong đó có đến 70% người dân tộc thiểu số) nên sự quantâm đến vấn đề học tập của các em còn hạn chế, thời gian dành cho học tập củacác em còn ít cho nên khả năng tự phát hiện và vận dụng kiến thức còn rất kém.
- Hiện nay, cơ sở vật chất nhà trường tuy đã được đầu tư nhiều nhưng vẫncòn thiếu nhiều đồ dùng dạy học, nhiều thiết bị phương tiện không đảm bảo đãảnh hưởng nhiều đến việc tổ chức dạy học theo hướng đánh giá 12 tiêu chí
- Dạy học theo hướng đánh giá 12 tiêu chí là chuyên đề mới, nhiều giáoviên tiếp thu chưa sâu nên còn lúng túng, khó khăn trong việc áp dụng
- Dạy học theo tinh thần công văn 572 đòi hỏi giáo viên phải đổi mớitrong soạn giáo án, trong kĩ thuật tổ chức các hoạt động học tập của học sinh
để làm được điều đó giáo viên cần có sự đầu tư lớn cả về thời gian và trí tuệsong nhiều giáo viên ngại đọc, ngại học, ngại nghiên cứu và đặc biệt là có tư
tưởng ngại thay đổi những cái đã thành “lối mòn tri thức”
- Môn Sinh học là môn khoa học thực nghiệm, kiến thức của môn Sinhhọc gắn liền với cuộc sống Nhưng thực tế, nhiều học sinh quan niệm môn Sinhhọc là môn học phụ, không cần đầu tư nhiều thời gian nên đã ảnh hưởng đếnchất lượng giảng dạy bộ môn
- Bài “Thực hành: Tìm hiểu chức năng (liên quan đến cấu tạo) của tủy sống” và bài “Phản xạ không điều kiện và phản xạ có điều kiện” là 2 bài có nội
dung khó, trừu tượng Các bài thực hành trước thường từ cấu tạo đi đến tìm hiểu
chức năng nhưng riêng bài “Thực hành: Tìm hiểu chức năng (liên quan đến cấu tạo) của tủy sống” là bài thực hành tìm hiểu kiến thức mới lại đi ngược với quy
luật dạy thực hành trước đây vì vậy việc áp dụng dạy theo phương pháp mới gâykhó khăn cho giáo viên
Thực trạng trên dẫn đến chất lượng dạy và học Sinh học 8 nói chung bài
“Thực hành: Tìm hiểu chức năng (liên quan đến cấu tạo) của tủy sống” và bài
“Phản xạ không điều kiện và phản xạ có điều kiện” nói riêng chưa cao.
2.2.2 Kết quả thực trạng.
Năm học 2018 - 2019 để kiểm nghiệm hiệu quả của sáng kiến tôi quyếtđịnh tiến hành thử nghiệm ở 2 lớp 8 với lực học ngang nhau (lực học đã đượckiểm nghiệm cụ thể qua nhiều kênh đánh giá), lớp 8A tôi chưa vận dụng soạn vàdạy theo hướng đánh giá 12 tiêu chí còn lớp 8B tôi soạn và dạy theo hướng đánh
giá 12 tiêu chí - công văn 572 của sở GD&ĐT Thanh Hóa vào bài “Thực hành: Tìm hiểu chức năng (liên quan đến cấu tạo) của tủy sống” và bài "Phản xạ không điều kiện và phản xạ có điều kiện” Sau khi dạy xong, tiến hành 1 bài
kiểm tra 15 phút đánh giá chất lượng học tập của học sinh lớp 8A ở TrườngTHCS Xuân Phúc - Như Thanh - Thanh Hóa thu được kết quả như sau:
Lớp
(Khối) Sĩsố
Điểmgiỏi Điểmkhá Điểm TB Điểm yếu Điểmkém Ghi
chú
S
L % SL % SL % SL % SL %Lớp 8A 37 1 2,7 2 5,4 11 29,7 15 40,6 8 21,6
Trang 8Kết quả trên cho thấy: Tỉ lệ học sinh khá, giỏi rất thấp; tỉ lệ học sinh trungbình thấp; tỉ lệ học sinh yếu kém còn nhiều Chứng tỏ học sinh nắm bắt kiến
thức về “Chức năng (liên quan tới cấu tạo) của tủy sống” và “Phản xạ không điều kiện và phản xạ có điều kiện” chưa tốt.
Kết quả này đã thôi thúc tôi mạnh dạn áp dụng: Dạy bài “Thực hành: Tìm hiểu chức năng (liên quan đến cấu tạo) của tủy sống” và bài “Phản xạ không điều kiện và phản xạ có điều kiện” ở Sinh học 8 đạt hiệu quả cao theo định hướng đánh giá 12 tiêu chí của sở GD&ĐT Thanh Hóa tại Trường THCS Xuân Phúc
2.3 Các sáng kiến kinh nghiệm hoặc các giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề.
2.3.1 Đổi mới trong soạn giáo án.
Để có một tiết dạy đem lại hiệu quả cao thì giáo án là cơ sở và điều kiệncần thiết Giáo án sử dụng cho việc dạy học theo đánh giá 12 tiêu chí có nhiềuđiểm mới nên trong bài soạn cần chú ý những vấn đề sau:
* Xác định mục tiêu của bài học: Mục tiêu của bài học cần cụ thể mức độcần đạt được đối với chuẩn kiến thức, kỹ năng và phát triển tư duy của học sinh
ở 4 phương diện: kiến thức, kĩ năng, thái độ, định hướng hình thành năng lựccho học sinh
* Lựa chọn các phương pháp và phương tiện gắn với từng nội dung cụ thểgiúp học sinh chủ động khai thác, tự chiếm lĩnh từng đơn vị kiến thức đặt ra
* Xác định được những hoạt động trong quá trình dạy học Trong từnghoạt động phải tuân thủ theo 4 bước của mẫu giáo án mới:
- Giao nhiệm vụ học tập:
+ Nhiệm vụ học tập rõ ràng và phù hợp với khả năng của HS, thể hiện ở
yêu cầu về sản phẩm mà HS phải hoàn thành khi thực hiện nhiệm vụ;
+ Hình thức giao nhiệm vụ sinh động, hấp dẫn, kích thích được hứng thú
nhận thức của HS; đảm bảo cho tất cả HS tiếp nhận và sẵn sàng thực hiện nhiệm vụ
- Thực hiện nhiệm vụ học tập: Giáo án phải thể hiện được:
+ Khuyến khích HS hợp tác với nhau khi thực hiện nhiệm vụ học tập; + Phát hiện kịp thời những khó khăn của học sinh và có biện pháp hỗ
trợ phù hợp, hiệu quả; không có học sinh bị "bỏ quên"
- Thảo luận, trao đổi, báo cáo: Trong giáo án phải thể hiện rõ:
+ Hình thức báo cáo phù hợp với nội dung học tập và kĩ thuật dạy học
tích cực được sử dụng;
+ Khuyến khích cho học sinh trao đổi, thảo luận với nhau về nội dung
học tập;
- Phương án KTĐG: Cần thể hiện ở các mặt:
+ Nhận xét về quá trình thực hiện nhiệm vụ học tập của học sinh;
+ Phân tích, nhận xét, đánh giá kết quả thực hiện nhiệm vụ và những ý
kiến thảo luận của học sinh;
+ Chính xác hóa các kiến thức mà học sinh đã học được thông qua hoạt động.
Trang 9- Chuẩn bị nội dung bài giảng theo hệ thống câu hỏi hoặc bài tập dướidạng các vấn đề mà giáo viên nêu ra Để thiết kế câu hỏi hoặc bài tập giáo viênphải nắm bắt được mục tiêu của bài học, ý đồ của người viết sách
+ Chương thần kinh và giác quan có 12 bài, mỗi bài có nội dung khác
nhau nhưng có thể chia thành 2 dạng cơ bản: dạng bài lí thuyết và dạng bài thựchành Cả 2 dạng này có thể chỉ nói về chức năng sinh lí thần kinh hoặc về cấutạo hay cả cấu tạo và chức năng sinh lí thần kinh
+ Mỗi dạng bài khác nhau có nội dung khác nhau vì vậy cách soạn và dạycũng khác nhau Để phù hợp với trình độ học sinh Xuân Phúc tôi đã lựa chọncách soạn đơn giản nhất nhưng đảm bảo tính hấp dẫn để khơi dậy tinh thần hamhọc của các em
a) Khi dạy bài “Thực hành: Tìm hiểu chức năng (liên quan đến cấu tạo) của tủy sống”
Đây là một bài thực hành tìm hiểu chức năng của tuỷ sống thông qua thínghiệm thực hành, mang tính chất nghiên cứu tìm tòi, chứ không phải là tiếtthực hành củng cố, rèn luyện kĩ năng Giáo viên sử dụng kĩ thuật bàn tay nặn bột
để tổ chức, điều khiển học sinh học tập
* Mục I tìm hiểu chức năng của tủy sống: Có 7 thí nghiệm, được tiếnhành theo 3 bước như SGK Giáo viên yêu cầu học sinh hoạt động nhóm, trựctiếp tiến hành thí nghiệm quan sát hiện tượng và ghi lại kết quả thí nghiệm:
- Bước 1: Giáo viên hướng dẫn học sinh hủy não (ếch tủy) Học sinh từngnhóm chuẩn bị ếch tuỷ theo hướng dẫn, đọc kĩ 3 thí nghiệm các nhóm phải làm,các nhóm lần lượt làm thí nghiệm 1, 2, 3 ghi kết quả quan sát vào bảng 44 SGK
và rút ra kết luận: Tủy sống có các căn cứ điều khiển phản xạ không điều kiện,các căn cứ đó có sự liên hệ theo chiều dọc (mang tính dự đoán)
- Bước 2 và bước 3: Để đảm bảo độ chính xác và thời lượng tiết học giáoviên phải trực tiếp làm và biểu diễn thí nghiệm để học sinh quan sát Sau đó họcsinh trình bày các bước và xác nhận kết quả dự đoán ở thí nghiệm 1, 2, 3: Thínghiệm 4, 5 khẳng định sự liên hệ giữa các căn cứ thần kinh ở phần khác nhau; Thínghiệm 6, 7 khẳng định tủy sống có nhiều căn cứ thần kinh điều khiển sự vận độngcủa các chi Giáo viên lưu ý để biết được thành phần nào là căn cứ của các phản xạkhông điều kiện, thành phần nào dẫn truyền chúng ta tìm hiểu ở mục II
* Mục II: Dựa vào các kết quả rút ra từ các thí nghiệm đối chiếu với cấutạo của tuỷ sống (H 44.1-2 SGK) ở mục III-2 SGK, làm việc độc lập và tự rút rađược cấu tạo của tủy sống và chức năng của chất xám và chất trắng
b) Khi dạy bài lí thuyết “Phản xạ không điều kiện và phản xạ có điều kiện”
- Mục I: Ở phần 1 đề cập tới kiến thức khái niệm Có nhiều cách thứckhác nhau để dạy mục này Nếu theo trình tự kênh chữ được trình bày trongsách giáo khoa thì ở phần này giáo viên yêu cầu học sinh nghiên cứu thông tin
sách giáo khoa hoạt động nhóm để hoàn thành “Bảng 52-1 SGK” để từ đó làm
cơ sở để cho học sinh rút ra khái niệm về phản xạ không điều kiện và phản xạ cóđiều kiện Như vậy ở đây chúng ta thấy nghịch lí là học sinh chưa hề có kiếnthức về phản xạ không điều kiện, cũng như phản xạ có điều kiện mà phải xácđịnh các phản xạ không điều kiện và phản xạ có điều kiện trong các ví dụ ở bảng
Trang 1052-1 SGK Mặt khác con đường để hình thành khái niệm Sinh học cho học sinhvới cách dạy như trên là chưa đúng với phương pháp dạy khái niệm Sinh học
Từ những tồn tại trên, tôi đã đầu tư suy nghĩ xây dựng cách dạy phần nàynhư sau: Giáo viên lần lượt lấy 2 ví dụ rất thực tế mà gần gũi với học sinh, một
ví dụ về phản xạ không điều kiện, một ví dụ về phản xạ có điều kiện và phântích dẫn dắt để học sinh rút ra khái niệm phản xạ không điều kiện và phản xạ cóđiều kiện Khi học sinh hiểu khái niệm rồi giáo viên mới cho học sinh xác định
ví dụ nào thuộc phản xạ không điều kiện, ví dụ nào thuộc phản xạ có điều kiện ởbảng 52-1 SGK Để học sinh khắc sâu kiến thức khái niệm ở mục này giáo viênyêu cầu học sinh giải thích vì sao lại xếp các phản xạ đó vào phản xạ không điềukiện, vì sao xếp vào phản xạ có điều kiện
- Mục II: Đây là kiến thức quá trình sinh lí rất khó, rất trừu tượng lại chứađựng trong kênh hình và đòi hỏi sự liên hệ kiến thức của các bài trước nên giáoviên vừa hướng dẫn học sinh quan sát nhưng đồng thời phải sử dụng phươngpháp cũ là thuyết trình thì học sinh mới hiểu sâu sắc vấn đề Mục này kiến thứcgồm 2 phần nhỏ: phần 1 là các bước hình thành phản xạ có điều kiện, mục 2 là
ức chế phản xạ có điều kiện và từ 2 nội dung đó rút ra được ý nghĩa của việchình thành và ức chế phản xạ có điều kiện Quan trọng nhất ở mục này là giúphọc sinh hiểu rõ kích thích có điều kiện (kích thích không tương ứng với vùngchức năng), kích thích không điều kiện (kích thích tương ứng với vùng chứcnăng), bản chất của sự hình thành phản xạ có điều kiện là hình thành đường liên
hệ tạm thời và các bước hình thành phản xạ có điều kiện bất kì
- Mục III: Kiến thức dựa trên mục I và II: Giáo viên sử dụng kĩ thuật tia chớp
để tổ chức học sinh tham dự trò chơi ai nhanh hơn hoàn thành phiếu học tập bảng52.2 SGK từ bảng hoàn thành và thông tin trang 168 SGK học sinh rút ra đượcnhững điểm khác nhau về tính chất của phản xạ có điều kiện và phản xạ không điềukiện, mối quan hệ giữa phản xạ có điều kiện và phản xạ không điều kiện
Trong quá trình soạn giáo án giáo viên cần dự kiến các tình huống có thểxảy ra trong các hoạt động, hoạt động nào giải quyết nhanh và hoạt động nàocần cho học sinh suy nghĩ trao đổi để có giải pháp cho kịp thời gian của tiết dạy;Giáo viên không nên thuyết trình dài dòng, không nên giành lấy quyền kết luận
mà để cho học sinh tự kết luận, giáo viên chỉ bổ sung hay xác nhận
- Phần tổng kết và hướng dẫn học ở nhà trong giáo án: phải cụ thể, lưu ýđến phần kiến thức giảm tải của bài sau
2.3.2 Hướng dẫn học sinh tự học hiệu quả ở nhà để nâng cao chất lượng giờ dạy.
Giờ dạy sinh động hay không phụ thuộc phần lớn vào sự tích cực, chủđộng phát hiện kiến thức của học sinh muốn đạt được điều đó học sinh phải cóthời gian chuẩn bị, một trong những cách giúp học sinh chủ động đó là giáo viênhướng dẫn học sinh cách thu thập thông tin ở nhà thông qua mạng internet, tàiliệu, sách báo…
2.3.3 Sử dụng hiệu quả phương tiện dạy học và công nghệ thông tin trong từng giờ dạy cụ thể.
Đặc trưng của bộ môn Sinh học là từ trực quan sinh động đến tư duy trừutượng do đó đồ dùng dạy học là yếu tố không thể thiếu trong dạy học Sinh học
Trang 11Để tiết dạy thành công không chỉ chu đáo về giáo án mà cần chuẩn bị và sử dụnghiệu quả đồ dùng Với mỗi dạng bài, mỗi nội dung trong bài phải sử dụng cácphương tiện dạy học khác nhau để học sinh dễ tìm tòi phát hiện kiến thức.
Ví dụ: Dạy nội dung cấu tạo nên sử dụng tranh hoặc mô hình, dạy nộidung sinh lí như quá trình hình thành phản xạ có điều kiện ở bài 52 nên sử dụngcác video mô tả quá trình (nhận biết hình ảnh của vật), chức năng sinh lí của tủysống ở bài 44 nên làm thí nghiệm hoặc sử dụng kết quả thí nghiệm…
Ứng dụng công nghệ thông tin là việc làm thiết thực hợp với xu thế phát triểnthời đại vừa giảm nhẹ cho giáo viên trong việc chuẩn bị đồ dùng, làm sinh động bàihọc vừa tạo hứng thú học tập, tăng khả năng tư duy, sáng tạo của học sinh
Lưu ý:
+ Trong một nội dung không nên sử dụng chồng chéo các phương tiện mà
lựa chọn và sử dụng hiệu quả 1 phương tiện để tránh gây nhiễu quá trình hìnhthành kiến thức
+ Không được lạm dụng kỹ thuật và tính năng đa dạng của công nghệthông tin để tạo sự hấp dẫn giả tạo, vô bổ đối với nội dung bài học Cần tránhkhuynh hướng dùng máy tính và projector thay cho bảng đen
2.3.4 Đổi mới phương pháp dạy học trong từng tiết học.
Đây là yếu tố quyết định cơ bản và trực tiếp tác động đến việc nâng caochất lượng và hiệu quả dạy học Đổi mới phương pháp dạy học theo tinh thầnđổi mới với tư tưởng lấy người học là trung tâm - chủ thể của hoạt động học,phát huy tính tích cực, chủ động của học sinh Đổi mới phương pháp dạy họckhông có nghĩa là loại bỏ các phương pháp dạy học truyền thống như thuyếttrình, đàm thoại, luyện tập mà cần bắt đầu bằng việc cải tiến, sử dụng hợp lí đểnâng cao hiệu quả và hạn chế nhược điểm của chúng
Mỗi phương pháp dạy học có ưu, nhược điểm riêng vì vậy khi dạy 2 bài
44 và 52 Sinh học 8 giáo viên phải khéo léo kết hợp các phương pháp dạy họcnhằm phát huy ưu điểm của các phương pháp dạy học, tăng hiệu quả giảng dạy
Bên cạnh phương pháp giảng dạy giáo viên sử dụng để làm rõ nội dungbài học cần bồi dưỡng các phương pháp học tập tích cực cho học sinh như:
+ Phương pháp đặt và giải quyết vấn đề, phương pháp trực quan, phươngpháp nghiên cứu tìm tòi, phương pháp vấn đáp tìm tòi
+ Phương pháp thu thập, xử lí đánh giá thông tin
+ Phương pháp làm việc nhóm, phương pháp làm việc độc lập…
2.3.5 Sử dụng các kỹ thuật dạy học phát huy tính tích cực và sáng tạo của học sinh.
Kỹ thuật dạy học là những cách thức hành động của của giáo viên và họcsinh trong các tình huống hành động nhỏ nhằm thực hiện và điều khiển quá trìnhdạy học Các kỹ thuật dạy học là những đơn vị nhỏ nhất của phương pháp dạy
học Trong dạy học bài“Thực hành: tìm hiểu chức năng (liên quan đến cấu tạo) của tủy sống” và bài “Phản xạ không điều kiện và phản xạ có điều kiện” tôi đã
lựa chọn và sử dụng kĩ thuật dạy học nhằm phát triển và phát huy tính tích cực,
sáng tạo của người học như: kĩ thuật đặt câu hỏi, kĩ thuật chia nhóm (chia nhóm
hợp lí có thể 4 - 6 HS/nhóm, gồm nhóm trưởng, thư kí và các thành viên của
Trang 12nhóm), kĩ thuật giao nhiệm vụ, kĩ thuật động não, kĩ thuật tia chớp, kĩ thuật bàntay nặn bột, kĩ thuật sơ đồ tư duy
2.3.6 Vận dụng linh hoạt hình thức tổ chức hoạt động học tập trong từng bài cụ thể.
Trong một bài học không phải mục nào cũng dạy theo hướng đánh giá 12tiêu chí thì mới nâng cao hiệu quả giảng dạy, giáo viên có thể lựa chọn một nộidung phù hợp để dạy theo hướng đánh giá 12 tiêu chí, các mục còn lại dạy theophương pháp cũ Khi đánh giá toàn bài thì căn cứ chủ yếu vào kết quả của nội
dung dạy theo hướng đánh giá 12 tiêu chí Ví dụ khi dạy bài“Phản xạ không điều kiện và phản xạ có điều kiện” mục II tôi không dạy theo hướng đánh giá 12
tiêu chí mà dạy theo phương pháp cũ Để tổ chức tốt kế hoạch bài học thì giáoviên sử dụng các phương pháp và kĩ thuật dạy học tích cực cho toàn bộ bài họccần phải hợp lý và linh hoạt với từng kiểu bài lên lớp
Để tổng kết lại những vấn đề mà tôi đã trình bày ở trên, tôi xin trình bày giáo án dạy học cụ thể cho tiết dạy bài thực hành và tiết dạy bài lý thuyết như sau:
Giáo án chi tiết của tiết 46 - bài 44 “Thực hành: Tìm hiểu chức năng (liên quan đến cấu tạo) của tủy sống”; Tiết 54 - bài 52 “Phản xạ không điều kiện và phản xạ có điều kiện” được soạn theo hướng đánh giá 12 tiêu chí của
công văn 572 sở GD & ĐT Thanh Hóa:
Tiết 46 - Bài 44: THỰC HÀNH: TÌM HIỂU CHỨC NĂNG
(LIÊN QUAN ĐẾN CẤU TẠO) CỦA TUỶ SỐNG
I MỤC TIÊU
Sau bài học, học sinh đạt được:
1 Kiến thức.
- Tiến hành thành công các thí nghiệm quy định
- Từ kết quả quan sát qua thí nghiệm:
+ Nêu được chức năng của tuỷ sống, phỏng đoán được thành phần cấu tạocủa tuỷ sống
+ Đối chiếu với cấu tạo của tuỷ sống để khẳng định mối quan hệ giữa cấu tạo và chức năng
II CHUẨN BỊ CỦA GIÁO VIÊN VÀ HỌC SINH.
1 Chuẩn bị của giáo viên.
+ Ếch 1 con Bộ đồ mổ (đủ cho các nhóm), giá treo
+ Dung dịch HCl 0,3%; 1%; 3% Khăn lau, bông
2 Chuẩn bị của học sinh
+ Ếch đồng, bông, khăn lău…; Kẻ sẵn bảng 44 vào vở
Trang 13III TỔ CHỨC CÁC HOẠT ĐỘNG HỌC TẬP.
1 Ổn định lớp.
2 Kiểm tra bài cũ.
Câu hỏi: Nêu các bộ phận và cấu tạo của các bộ phận của HTK?
Hoạt động của giáo viên và học sinh Nội dung chính (ghi bảng)
Hoạt động 1 : Tìm hiểu chức năng của
tuỷ sống (20 phút)
Bước 1 Giao nhiệm vụ
- GV: Giới thiệu cách tiến hành thí
nghiệm trên ếch đã huỷ não, yêu cầu các
nhóm tiến hành thí nghiệm 1, 2, 3; Quan
sát thí nghiệm 4, 5, 6, 7 do giáo viên biểu
diễn GV yêu cầu HS dự đoán về chức
năng của tuỷ sống
- HS: Sẵn sàng tiếp nhận nhiệm vụ
Bước 2 Thực hiện nhiệm vụ.
- HS:Từng nhóm chuẩn bị ếch tuỷ theo
hướng dẫn
+ Các nhóm lần lượt làm thí nghiệm 1, 2,
3 ghi kết quả quan sát vào bảng 44
+ Các nhóm quan sát giáo viên biểu diễn
thí nghiệm 4, 5, 6, 7 và ghi lại kết quả
Dự đoán chức năng của các thành phần
của tủy sống
- GV: Theo dõi HS làm thí nghiệm 1, 2,
3 hỗ trợ học sinh nhóm yếu Biểu diễn
thí nghiệm 4, 5, 6, 7 cho học sinh quan
sát
+ GV lưu ý HS: Nếu vết cắt nông có thể
chỉ cắt đường lên (trong chất trắng ở mặt
sau tuỷ), do đó nếu kích thích chi trước
thì chi sau cũng co (đường xuống trong
chất trắng còn); Sau mỗi thí nghiệm nên
rửa sạch chỗ da có a xít
Bước 3 Thảo luận, trao đổi, báo cáo.
- GV: Yêu cầu HS thảo luận thống nhất ý
kiến và thư kí ghi lại kết quả đã thống nhất
1 Chức năng của tuỷ sống.
- Các bước thí nghiệm:
+ Hủy não hoặc cắt đầu ếch
+ Treo lên giá, để cho hết choáng(khoảng 3 - 5 phút)
- Tiến hành thí nghiệm: Giống bảng 44 SGK
- Kết quả thí nghiệm:
+ Thí nghiệm 1: Chi sau bên phải co
+ Thí nghiệm 2: 2 chi sau co
+ Thí nghiệm 3: Cả 4 chi đều co.+ Thí nghiệm 4: Chỉ hai chi sau co.+ Thí nghiệm 5: Chỉ hai chi trước co
+ Thí nghiệm 6: 2 chi trước không co nữa
+ Thí nghiệm 7: 2 chi sau co
- Kết luận:
+Tuỷ sống có các căn cứ thần kinh điều khiển các phản xạ vận động của các chi (Phản xạ không điều kiện)
+ Các căn cứ thần kinh liên hệ với nhau nhờ các đường dẫn truyền dọc (Khi cắt ngang tủy sống kích thích chi sau, chi trước không co; kích thích chi trước, chi sau không co)