Đề tài phân tích dự báo sản lượng chè xuất khẩu tỉnh Thái Nguyên

Đề tài phân tích dự báo sản lượng chè xuất khẩu tỉnh Thái Nguyên Đại học công nghệ thông tin và truyền thông Thái Nguyên ICTU Liên hệ zalo số điện thoại 0832668828 để lấy chương trình Thực tập chuyên ngành

MỤC LỤC

1 Tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước

Việc phát triển và ứng dụng Công nghệ thông tin (CNTT) và Truyền thông(TT) phục vụ cho việc phân tích dữ liệu và dự báo kinh tế được diễn ra hầu hết ởcác quốc gia trên thế giới Tuỳ thuộc vào trình độ phát triển của mỗi quốc gia màviệc ứng dụng khác nhau theo từng cấp độ Hầu hết các quốc gia đều tồn tại các hệthống phân tích dữ liệu và dự báo kinh tế phục vụ cho phát triển kinh tế Ở châu Âu,các hệ thống phân tích dữ liệu và dự báo phụ thuộc vào lĩnh vực hoạt động, các lĩnhvực phân tích dữ liệu và dự báo liên quan đến hiện tượng tự nhiên thì phương phápđịnh lượng hay được sử dụng như mô hình hóa Tuy nhiên tùy vào từng lĩnh vực,ngành mà các phương pháp phân tích dữ liệu và dự báo có thể khác nhau Cụ thểtrong lĩnh vực năng lượng và môi trường, châu Âu hiện nay đang sử dụng một số

Hiện nay ở Việt Nam, cơ quan áp dụng nhiều hệ thống phân tích dữ liệu và dựbáo báo là Bộ Kế hoạch và Đầu tư, nơi có nhiều đơn vị tham gia công tác phân tích

dữ liệu và dự báo phục vụ việc lập và triển khai các hoạch phát triển kinh tế xã hộinhư Trung tâm Thông tin và Dự báo Kinh tế Xã hội Quốc gia, Viện Nghiên cứuQuản lý Kinh tế Trung ương, Viện Chiến lược phát triển, Tổng cục Thống kê và

Vụ Tổng hợp kinh tế quốc dân Tuy nhiên những cơ quan này chủ yếu tập trungphân tích dữ liệu và dự báo về lĩnh vực kinh tế, xã hội mà chưa có nhiều dự báo vềbiến động môi trường và tài nguyên thiên nhiên Bên cạnh đó, còn có các cơ quanbộ/ngành (Tập đoàn điện lực Việt Nam, Tập đoàn Than-Khoáng sản để dự báocung cầu điện và nhiên liệu,…), các Viện nghiên cứu (Viện Nghiên cứu Phát triểnThành phố Hồ Chí Minh, Viện Nghiên cứu Quản lý Kinh tế trung ương,…),trường đại học (Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh, Đại học Kinh tế Quốc

dân, ) và nhiều cá nhân sử dụng các phương pháp nghiên cứu phục vụ nhu cầunghiên cứu của mình

Trong lĩnh vực quản lý tài nguyên và môi trường, đã có một số hệ thốngphân tích dữ liệu và dự báo được áp dụng trong nghiên cứu chính sách, quy hoạchphát triển như:

• TS Nguyễn Trần Dương, GS.TSKH Nguyễn Quang Thái, TSKH TrầnTrọng Khuê, Bùi Trinh đã sử dụng mô hình I-O môi trường để phân tích dữliệu và dự báo định lượng giữa tăng trưởng kinh tế và biến động môi trường

• Các tác giả Bui Trinh, Francisco T Secretario, Kim Kwangmun, Le HaThanh và Pham Huong Giang đã sử dụng mô hình I-O để phân tích và dựbáo tác động môi trường-kinh tế để phân tích mức độ phát thải của một sốkhí nhà kính, nước thải của từng ngành, từng khu vực khác nhau

2 Tính cấp thiết của đề tài

Phân tích dữ liệu và dự báo là một yếu tố quan trọng của hầu hết các quyếtđịnh kinh doanh và lập kế hoạch kinh tế Phân tích dữ liệu và dự báo như một tậphợp các công cụ giúp người ra quyết định đưa ra các phán đoán tốt nhất về các sựkiện tương lai Bài toán phân tích và dự báo đã được một số nhà quản lý, chuyên giakinh tế nghiên cứu và đề xuất một số giải pháp ứng dụng vào một số lĩnh vực cụthể: Phân tích và dự báo tình hình tài chính, tiền tệ, hoạch định và điều hành chínhsách tài chính, xây dựng mô hình dự báo chỉ số thống kê xã hội chủ yếu, dự báobiến động giá chứng khoán, dự báo sự tác động của vốn đầu tư từ nước ngoài, dựbáo giá một số mặt hàng tư liệu sản xuất Tuy nhiên, những nghiên cứu này chưatập trung nhiều vào việc dự báo sản lượng xuất khẩu cho một số cây công nghiệpnhằm có được những biện pháp phát triển đem lại hiệu quả kinh tế cao

Trong các cây công nghiệp trên địa bàn Trung du và miền núi phía Bắc nóichung và Thái Nguyên nói riêng, chè là cây công nghiệp quan trọng trong phát triểnkinh tế, xã hội của khu vực Trước yêu cầu phát triển kinh tế, đặc biệt là trong quátrình hội nhập kinh tế quốc tế hiện nay, để tồn tại và phát triển vững chắc ngành chèphải có những giải pháp mới phù hợp để có thể phát triển sản lượng và chất lượngchè Một trong những công việc cấp thiết của các giải pháp là việc phân tích đánhgiá và dự báo sản lượng chè xuất khẩu trong những năm tiếp theo ở tỉnh TháiNguyên

Xuất phát trong hoàn cảnh đó việc nghiên cứu đề xuất ra giải pháp xây dựngmột chương trình phân tích và dự báo sản lượng chè xuất khẩu là một việc làm hếtsức cấp thiết

• Gặp gỡ trao đổi với các nhà khoa học, nhà nghiên cứu có chuyên môn sâu vềlĩnh vực này

4.2 Phương pháp nghiên cứu

• Đặc tả lý thuyết

• Nghiên cứu các kỹ thuật phân tích dữ liệu và dự báo kinh tế

• Nghiên cứu và phân tích một số phương pháp phân tích chuỗi tuần tự theothời gian

• Thu thập số liệu sản lượng chè xuất khẩu Tỉnh Thái Nguyên và một số nhân

tố ảnh hưởng

• Xây dựng chương trình phân tích chuỗi tuần tự theo thời gian và dự báo sảnlượng chè xuất khẩu Tỉnh Thái Nguyên

4.3 Phạm vi nghiên cứu

• Nghiên cứu tổng quan về phân tích dữ liệu và dự báo kinh tế

• Nghiên cứu một số phương pháp liên quan và đề xuất phương pháp phù hợp

dự báo sản lượng chè xuất khẩu Tỉnh Thái Nguyên

• Xây dựng chương trình phân tích chuỗi tuần tự theo thời gian và dự báo sảnlượng chè xuất khẩu Tỉnh Thái Nguyên

DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ

SỐ TRAN G

1 Hình 1.1 Lưu đồ thuật toán phương pháp hồi quy tuyến tính 25

2 Hình 1.2 Lưu đồ thuật toán phương pháp san bằng mũ 27

3 Hình 1.3 Lưu đồ thuật toán PP Trung bình động giản đơn 29

4 Hình 2.1 Những nhiệm vụ chính trong QT tiền xử lý dữ liệu 36

6 Hình 2.3 Biểu đồ luồng dữ liệu mức khung cảnh 37

8 Hình 2.5 DFD mức dưới đỉnh chức năng xử lý dữ liệu 38

9 Hình 2.6 DFD mức dưới đỉnh chức năng phân tích dự báo 38

10 Hình 3.1 Biểu đồ thể hiện xu hướng của dữ liệu 41

11 Hình 3.2 Kết quả dự báo phương pháp san bằng mũ 41

12 Hình 3.3 Kết quả dự báo phương pháp hồi quy tuyến tính 42

13 Hình 3.4 Kết quả dự báo phương pháp trung bình động 42

14 Hình 3.5 Kết quả dự báo phương pháp holt - winter 42

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC CÔNG NGHỆ THÔNG TIN VÀ TRUYỀN THÔNG

THÔNG TIN KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU

1 Thông tin chung:

- Tên đề tài: Nghiên cứu phương pháp phân tích chuỗi tuần tự theo thời gian và

dự báo sản lượng chè xuất khẩu tỉnh Thái Nguyên

- Mã số: T2014-07-38

- Chủ nhiệm: Lê Anh Tú

- Cơ quan chủ trì: Trường Đại học Công nghệ thông tin và Truyền thông

- Thời gian thực hiện: 12 tháng

3 Kết quả nghiên cứu:

+ Chương trình phân tích chuỗi tuần tự theo thời gian dự báo sản lượng chè xuấtkhẩu Tỉnh Thái Nguyên

4 Sản phẩm:

+ Chương trình phân tích và dự báo sản lượng chè xuất khẩu tỉnh Thái Nguyên.

+ Báo cáo tổng kết đề tài

+ 01 bài báo đã đăng tạp chí Khoa học và Công nghệ - Đại học Thái Nguyên.+ 01 bài báo đã được chấp nhận đăng trên tạp chí Khoa học và Công nghệ - Đạihọc Thái Nguyên

+ 01 báo cáo tại hội thảo khoa học có yếu tố quốc tế ICTEA2013

+ Hướng dẫn 01 thực tập chuyên ngành

5 Hiệu quả:

+ Đối với giáo dục và đào tạo: Giúp cho giảng viên và sinh viên Khoa HTTT Kinh

tế có được chương trình thực hành thí nghiệm, gắn kết giữa lý thuyết với thực hành.Điều này giúp nâng cao chất lượng giáo dục và đào tạo

+ Đối với kinh tế - xã hội: Ứng dụng các hệ hỗ trợ ra quyết định dựa trên hệthống phân tích dữ liệu và dự báo kinh tế giúp các cơ quan ban ngành của tỉnhThái Nguyên xây dựng chiến lược phát triển xuất khẩu chè đúng đắn của mìnhtrong tương lai, mang lại hiệu quả to lớn cho cá nhân, tổ chức

6 Khả năng áp dụng và phương thức chuyển giao kết quả nghiên cứu:

+ Áp dụng cho các đơn vị đào tạo giảng dạy môn học “phân tích dữ liệu và dựbáo kinh tế”

+ Áp dụng cho các cơ quan, doanh nghiệp trong phân tích và dự báo các lĩnh vựchoạt động sản xuất, kinh doanh…

Thái Nguyên, Ngày 20 tháng 11 năm 2014

Cơ quan chủ trì

(ký, họ và tên, đóng dấu)

Chủ nhiệm đề tài

(ký, họ và tên)

THAI NGUYEN UNIVERSITY

UNIVERSITY OF INFORMATION AND COMMUNICATION

- Implementing institution: University of Information and Communication Technology

- Duration: from January, 2014 to December, 2014

+ The analysis and forecast output of Thai Nguyen tea exports

+ Report summarizing topics

+ 01 articles were published journals Science and Technology - Thai NguyenUniversity

+ 01 articles have been accepted in the journal Science and Technology - ThaiNguyen University

+ 01 reported at scientific conferences with international factors ICTEA2013

+ Guide 01 specialized practice.

5 Effects:

+ For education and training: Help for Student and Faculty of Economics filesystems has been carried out experimental programs, links between theory andpractice This helps to improve the quality of education and training

+ For economic - social support systems application decisions based on dataanalysis systems and economic forecasting agencies help the province of ThaiNguyen strategy development right tea exports their propriety in the future, bringgreater efficiency to individuals and organizations

6 Transfer alternatives of research results andapplic ability:

+ Apply for units training courses teaching "economic analysis forecasts"

+ Apply for agencies and businesses in analyzing and forecasting the areas ofproduction, sales

Chương 1.

TỔNG QUAN VỀ PHÂN TÍCH CHUỖI TUẦN TỰ

THEO THỜI GIAN VÀ DỰ BÁO 1.1 Chuỗi tuần tự theo thời gian

1.1.1 Định nghĩa

Chuỗi tuần tự theo thời gian là một chuỗi các gía trị của một đại lượng nào

đó được ghi nhận tuần tự theo thời gian

Ví dụ:

• Số lượng hàng bán được trong 12 tháng của một công ty

Các giá trị của chuỗi tuần tự theo thời gian của đại lượng X được ký hiệu X1,X2, ………, Xt, … Xn, với Xt, là gía trị quan sát của X ở thời điểm t

1.1.2 Các thành phần của chuỗi tuần tự theo thời gian

Các nhà thống kê thường chia chuỗi tuần tự theo thời gian ra làm 4 thành phần:

- Thành phần xu hướng dài hạn (long-term trend component)

- Thành phần mùa (Seasonal component)

- Thành phần chu kỳ (Cyclical component)

- Thành phần bất thường (irregular component)

1.1.2.1 Thành phần xu hướng dài hạn

Thành phần này dùng để chỉ xu hướng tăng giảm của đại lượng X trong khoảng thời gian dài Về mặt đồ thị thành phần này có thể diễn tả bằng một đường thẳng hay bằng một đường cong tròn (Smooth curve)

Ví dụ: Lượng dòng chảy đến hồ chứa Trị An từ năm 1959 đến 1985

1.1.2.4 Thành phần bất thường

Thành phần này dùng để chỉ những sự thay đổi bất thường của các gía trị trongchuỗi tuần tự theo thời gian Sự thay đổi này không thể dự đoán bằng các số liệukinh nghiệm trong qúa khứ, về mặt bản chất này không có tính chu kỳ

1.2 Tổng quan về phân tích và dự báo

1.2.1 Khái niệm

Dự báo đã hình thành từ đầu những năm 60 của thế kỉ 20 Khoa học dự báovới tư cách một ngành khoa học độc lập có hệ thống lí luận, phương pháp luận vàphương pháp hệ riêng nhằm nâng cao tính hiệu quả của dự báo Người ta thườngnhấn mạnh rằng một phương pháp tiếp cận hiệu quả đối với dự báo là phần quantrọng trong hoạch định Khi các nhà quản trị lên kế hoạch, trong hiện tại họ xác địnhhướng tương lai cho các hoạt động mà họ sẽ thực hiện Bước đầu tiên trong hoạchđịnh là dự báo hay là ước lượng nhu cầu tương lai cho sản phẩm hoặc dịch vụ và cácnguồn lực cần thiết để sản xuất sản phẩm hoặc dịch vụ đó

Như vậy, dự báo là một khoa học và nghệ thuật tiên đoán những sự việc sẽ xảy

ra trong tương lai, trên cơ sở phân tích khoa học về các dữ liệu đã thu thập được

Khi tiến hành dự báo ta căn cứ vào việc thu thập xử lý số liệu trong quá khứ

và hiện tại để xác định xu hướng vận động của các hiện tượng trong tương lai nhờvào một số mô hình toán học

Dự báo có thể là một dự đoán chủ quan hoặc trực giác về tương lai Nhưng

để cho dự báo được chính xác hơn, người ta cố loại trừ những tính chủ quan củangười dự báo

Ngày nay, dự báo là một nhu cầu không thể thiếu được của mọi hoạt động kinh tế - xác hội, khoa học - kỹ thuật, được tất cả các ngành khoa học quan tâm nghiên cứu

1.2.2 Ý nghĩa

- Dùng để dự báo các mức độ tương lai của hiện tượng, qua đó giúp các nhàquản trị doanh nghiệp chủ động trong việc đề ra các kế hoạch và các quyết định cầnthiết phục vụ cho quá trình sản xuất kinh doanh, đầu tư, quảng bá, quy mô sản xuất,kênh phân phối sản phẩm, nguồn cung cấp tài chính… và chuẩn bị đầy đủ điều kiện

cơ sở vật chất, kỹ thuật cho sự phát triển trong thời gian tới (kế hoạch cung cấp cácyếu tố đầu vào như: lao động, nguyên vật liệu, tư liệu lao động… cũng như các yếu

tố đầu ra dưới dạng sản phẩm vật chất và dịch vụ)

- Trong các doanh nghiệp nếu công tác dự báo được thực hiện một cáchnghiêm túc còn tạo điều kiện nâng cao khả năng cạnh tranh trên thị trường.

- Dự báo chính xác sẽ giảm bớt mức độ rủi ro cho doanh nghiệp nói riêng vàtoàn bộ nền kinh tế nói chung

- Dự báo chính xác là căn cứ để các nhà hoạch định các chính sách phát triểnkinh tế văn hoá xã hội trong toàn bộ nền kinh tế quốc dân

- Nhờ có dự báo các chính sách kinh tế, các kế hoạch và chương trình pháttriển kinh tế được xây dựng có cơ sở khoa học và mang lại hiệu quả kinh tế cao

- Nhờ có dự báo thường xuyên và kịp thời, các nhà quản trị doanh nghiệp cókhả năng kịp thời đưa ra những biện pháp điều chỉnh các hoạt động kinh tế của đơn

vị mình nhằm thu được hiệu quả sản xuất kinh doanh cao nhất

1.2.3 Vai trò

- Dự báo tạo ra lợi thế cạnh tranh

- Công tác dự báo là một bộ phận không thể thiếu trong hoạt động của cácdoanh nghiệp, trong từng phòng ban như: phòng Kinh doanh hoặc Marketing,phòng Sản xuất hoặc phòng Nhân sự, phòng Kế toán – tài chính

1.3 Các loại dự báo

1.3.1 Căn cứ vào độ dài thời gian dự báo

Dự báo có thể phân thành ba loại

- Dự báo dài hạn: Là những dự báo có thời gian dự báo từ 5 năm trở lên.Thường dùng để dự báo những mục tiêu, chiến lược về kinh tế chính trị, khoa học

kỹ thuật trong thời gian dài ở tầm vĩ mô

- Dự báo trung hạn: Là những dự báo có thời gian dự báo từ 3 đến 5 năm.Thường phục vụ cho việc xây dựng những kế hoạch trung hạn về kinh tế văn hoá xãhội… ở tầm vi mô và vĩ mô

- Dự báo ngắn hạn: Là những dự báo có thời gian dự báo dưới 3 năm, loại dựbáo này thường dùng để dự báo hoặc lập các kế hoạch kinh tế, văn hoá, xã hội chủyếu ở tầm vi mô và vĩ mô trong khoảng thời gian ngắn nhằm phục vụ cho công tácchỉ đạo kịp thời

Cách phân loại này chỉ mang tính tương đối tuỳ thuộc vào từng loại hiệntượng để quy định khoảng cách thời gian cho phù hợp với loại hiện tượng đó: ví dụ

trong dự báo kinh tế, dự báo dài hạn là những dự báo có tầm dự báo trên 5 năm,nhưng trong dự báo thời tiết, khí tượng học chỉ là một tuần Thang thời gian đối với

dự báo kinh tế dài hơn nhiều so với thang thời gian dự báo thời tiết Vì vậy, thangthời gian có thể đo bằng những đơn vị thích hợp ( ví dụ: quý, năm đối với dự báokinh tế và ngày đối với dự báo dự báo thời tiết)

1.3.2 Dựa vào các phương pháp dự báo

Dự báo có thể chia thành 3 nhóm

- Dự báo bằng phương pháp chuyên gia: Loại dự báo này được tiến hành trên

cơ sở tổng hợp, xử lý ý kiến của các chuyên gia thông thạo với hiện tượng đượcnghiên cứu, từ đó có phương pháp xử lý thích hợp đề ra các dự đoán, các dự đoánnày được cân nhắc và đánh giá chủ quan từ các chuyên gia Phương pháp này có ưuthế trong trường hợp dự đoán những hiện tượng hay quá trình bao quát rộng, phứctạp, chịu sự chi phối của khoa học - kỹ thuật, sự thay đổi của môi trường, thời tiết,chiến tranh trong khoảng thời gian dài Một cải tiến của phương pháp Delphi – làphương pháp dự báo dựa trên cơ sở sử dụng một tập hợp những đánh giá của mộtnhóm chuyên gia Mỗi chuyên gia được hỏi ý kiến và rồi dự báo của họ được trìnhbày dưới dạng thống kê tóm tắt Việc trình bày những ý kiến này được thực hiệnmột cách gián tiếp ( không có sự tiếp xúc trực tiếp) để tránh những sự tương táctrong nhóm nhỏ qua đó tạo nên những sai lệch nhất định trong kết quả dự báo Sau

đó người ta yêu cầu các chuyên gia duyệt xét lại những dự báo của họ trên cơ sởtóm tắt tất cả các dự báo có thể có những bổ sung thêm

- Dự báo theo phương trình hồi quy: Theo phương pháp này, mức độ cần dựbáo phải được xây dựng trên cơ sở xây dựng mô hình hồi quy, mô hình này đượcxây dựng phù hợp với đặc điểm và xu thế phát triển của hiện tượng nghiên cứu Đểxây dựng mô hình hồi quy, đòi hỏi phải có tài liệu về hiện tượng cần dự báo và cáchiện tượng có liên quan Loại dự báo này thường được sử dụng để dự báo trung hạn

và dài hạn ở tầm vĩ mô

- Dự báo dựa vào dãy số thời gian: Là dựa trên cơ sở dãy số thời gian phảnánh sự biến động của hiện tượng ở những thời gian đã qua để xác định mức độ củahiện tượng trong tương lai

1.3.3 Căn cứ vào nội dung (đối tượng dự báo)

Có thể chia dự báo thành: Dự báo khoa học, dự báo kinh tế, dự báo xã hội,

dự báo tự nhiên, thiên văn học…

- Dự báo khoa học: Là dự kiến, tiên đoán về những sự kiện, hiện tượng, trạngthái nào đó có thể hay nhất định sẽ xảy ra trong tương lai Theo nghĩa hẹp hơn, đó là

sự nghiên cứu khoa học về những triển vọng của một hiện tượng nào đó, chủ yếu lànhững đánh giá số lượng và chỉ ra khoảng thời gian mà trong đó hiện tượng có thểdiễn ra những biến đổi

- Dự báo kinh tế: Là khoa học dự báo các hiện tượng kinh tế trong tương lai

Dự báo kinh tế được coi là giai đoạn trước của công tác xây dựng chiến lược pháttriển kinh tế - xã hội và dự án kế hoạch dài hạn; không đặt ra những nhiệm vụ cụthể, nhưng chứa đựng những nội dung cần thiết làm căn cứ để xây dựng nhữngnhiệm vụ đó Dự báo kinh tế bao trùm sự phát triển kinh tế và xã hội của đất nước

có tính đến sự phát triển của tình hình thế giới và các quan hệ quốc tế Thường đượcthực hiện chủ yếu theo những hướng sau: dân số, nguồn lao động, việc sử dụng vàtái sản xuất chúng, năng suất lao động; tái sản xuất xã hội trước hết là vốn sản xuất

cố định: sự phát triển của cách mạng khoa học – kĩ thuật và công nghệ và khảnăng ứng dụng vào kinh tế; mức sống của nhân dân, sự hình thành các nhu cầu phisản xuất, động thái và cơ cấu tiêu dùng, thu nhập của nhân dân; động thái kinh tếquốc dân và sự chuyển dịch cơ cấu (nhịp độ, tỉ lệ, hiệu quả); sự phát triển các khuvực và ngành kinh tế (khối lượng động thái, cơ cấu, trình độ kĩ thuật , bộ máy, cácmối liên hệ liên ngành); phân vùng sản xuất, khai thác tài nguyên thiên nhiên vàphát triển các vùng kinh tế trong nước, các mối liên hệ liên vùng; dự báo sự pháttriển kinh tế của thế giới kinh tế Các kết quả dự báo kinh tế cho phép hiểu rõ đặcđiểm của các điều kiện kinh tế - xã hội để đặt chiến lược phát triển kinh tế đúngđắn, xây dựng các chương trình, kế hoạch phát triển một cách chủ động, đạt hiệuquả cao và vững chắc

- Dự báo xã hội: Dự báo xã hội là khoa học nghiên cứu những triển vọng cụthể của một hiện tượng, một sự biến đổi, một quá trình xã hội, để đưa ra dự báo hay

dự đoán về tình hình diễn biến, phát triển của một xã hội

- Dự báo tự nhiên, thiên văn học, loại dự báo này thường bao gồm:

+ Dự báo thời tiết: Thông báo thời tiết dự kiến trong một thời gian nhất địnhtrên một vùng nhất định Trong dự báo thời tiết có dự báo chung, dự báo khu vực,

dự báo địa phương, v.v Về thời gian, có dự báo thời tiết ngắn (1-3 ngày) và dự báothời tiết dài (tới một năm)

+ Dự báo thuỷ văn: Là loại dự báo nhằm tính để xác định trước sự phát triểncác quá trình, hiện tượng thuỷ văn xảy ra ở các sông hồ, dựa trên các tài liệu liên

quan tới khí tượng thuỷ văn Dự báo thuỷ văn dựa trên sự hiểu biết những quy luậtphát triển của các quá trình, khí tượng thuỷ văn, dự báo sự xuất hiện của hiện tượnghay yếu tố cần quan tâm Căn cứ thời gian dự kiến, dự báo thuỷ văn được chia thành

dự báo thuỷ văn hạn ngắn (thời gian không quá 2 ngày), hạn vừa (từ 2 đến 10 ngày);

dự báo thuỷ văn mùa (thời gian dự báo vài tháng); cấp báo thuỷ văn: thông tin khẩncấp về hiện tượng thuỷ văn gây nguy hiểm Theo mục đích dự báo, có các loại: dựbáo thuỷ văn phục vụ thi công, phục vụ vận tải, phục vụ phát điện,v.v Theo yếu tố

dự báo, có: dự báo lưu lượng lớn nhất, nhỏ nhất, dự báo lũ, v.v

+ Dự báo địa lý: Là việc nghiên cứu về hướng phát triển của môi trường địa

lí trong tương lai, nhằm đề ra trên cơ sở khoa học những giải pháp sử dụng hợp lí vàbảo vệ môi trường

+ Dự báo động đất: Là loại dự báo trước địa điểm và thời gian có khả năng xảy

ra động đất Động đất không đột nhiên xảy ra mà là một quá trình tích luỹ lâu dài, cóthể hiện ra trước bằng những biến đổi địa chất, những hiện tượng vật lí, những trạngthái sinh học bất thường ở động vật,.v.v Việc dự báo thực hiện trên cơ sở nghiên cứubản đồ phân vùng động đất và những dấu hiệu báo trước Cho đến nay, chưa thể dự báochính xác về thời gian động đất sẽ xảy ra

1.4 Các phương pháp dự báo

1.4.1 Phương pháp dự báo định tính

Các phương pháp này dựa trên cơ sở nhận xét của những nhân tố nhân quả,dựa theo doanh số của từng sản phẩm hay dịch vụ riêng biệt và dựa trên những ýkiến về các khả năng có liên hệ của những nhân tố nhân quả này trong tương lai(Những phương pháp này có liên quan đến mức độ phức tạp khác nhau, từ nhữngkhảo sát ý kiến được tiến hành một cách khoa học để nhận biết về các sự kiệntương lai)

Ưu điểm : Dễ dàng thực hiện, không đòi hỏi kiến thức về các mô hình toánhoặc kinh tế lượng, thường được chấp nhận

Nhược điểm: Mang tính chủ quan rất cao, không chuẩn, mất nhiều năm để trởthành người có khả năng phán đoán đúng Không có phương pháp hệ thống để đánhgiá và cải thiện mức độ chính xác

Dưới đây là các dự báo định tính thường dùng:

1.4.1.1 Lấy ý kiến của ban điều hành

Phương pháp này được sử dụng rộng rãi ở các doanh nghiệp Khi tiến hành

dự báo, họ lấy ý kiến của các nhà quản trị cấp cao, những người phụ trách các côngviệc, các bộ phận quan trọng của doanh nghiệp, và sử dụng các số liệu thống kê vềnhững chỉ tiêu tổng hợp: doanh số, chi phí, lợi nhuận Ngoài ra cần lấy thêm ý kiếncủa các chuyên gia về marketing, tài chính, sản xuất, kỹ thuật

Ưu điểm của phương pháp này là: Thu thập được nhiều kinh nghiệm từ nhiềuchuyên gia khác nhau

Nhược điểm lớn nhất của phương pháp này là có tính chủ quan của các thànhviên và ý kiến của người có chức vụ cao nhất thường chi phối ý kiến của nhữngngười khác

1.4.1.2 Lấy ý kiến của người bán hàng

Ưu điểm của phương pháp này là: Những người bán hàng tiếp xúc thườngxuyên với khách hàng, do đó họ hiểu rõ nhu cầu, thị hiếu của người tiêu dùng Họ

có thể dự đoán được lượng hàng tiêu thụ tại khu vực mình phụ trách

Tập hợp ý kiến của nhiều người bán hàng tại nhiều khu vực khác nhau, ta cóđược lượng dự báo tổng hợp về nhu cầu đối với loại sản phẩm đang xét

Nhược điểm của phương pháp này là phụ thuộc vào đánh giá chủ quan củangười bán hàng Một số có khuynh hướng lạc quan đánh giá cao lượng hàng bán racủa mình Ngược lại, một số khác lại muốn giảm xuống để dễ đạt định mức

1.4.1.3 Phương pháp chuyên gia (Delphi)

Phương pháp này thu thập ý kiến của các chuyên gia trong hoặc ngoài doanhnghiệp theo những mẫu câu hỏi được in sẵn và được thực hiện như sau:

- Mỗi chuyên gia được phát một thư yêu cầu trả lời một số câu hỏi phục vụcho việc dự báo

- Nhân viên dự báo tập hợp các câu trả lời, sắp xếp chọn lọc và tóm tắt lạicác ý kiến của các chuyên gia

- Dựa vào bảng tóm tắt này nhân viên dự báo lại tiếp tục nêu ra các câu hỏi

để các chuyên gia trả lời tiếp

- Tập hợp các ý kiến mới của các chuyên gia Nếu chưa thỏa mãn thì tiếp tụcquá trình nêu trên cho đến khi đạt yêu cầu dự báo

Ưu điểm của phương pháp này là tránh được các liên hệ cá nhân với nhau,không xảy ra va chạm giữa các chuyên gia và họ không bị ảnh hưởng bởi ý kiến củamột người nào đó có ưu thế trong số người được hỏi ý kiến

1.4.1.4 Phương pháp điều tra người tiêu dùng

Phương pháp này sẽ thu thập nguồn thông tin từ đối tượng người tiêu dùng

về nhu cầu hiện tại cũng như tương lai Cuộc điều tra nhu cầu được thực hiện bởinhững nhân viên bán hàng hoặc nhân viên nghiên cứu thị trường Họ thu thập ýkiến khách hàng thông qua phiếu điều tra, phỏng vấn trực tiếp hay điện thoại Cáchtiếp cận này không những giúp cho doanh nghiệp về dự báo nhu cầu mà cả trongviệc cải tiến thiết kế sản phẩm Phương pháp này mất nhiều thời gian, việc chuẩn bịphức tạp, khó khăn và tốn kém, có thể không chính xác trong các câu trả lời củangười tiêu dùng

Ưu điểm: Cách tốt nhất để dự báo nhu cầu, sở thích của họ qua dự định muasắm của họ, điều tra được thị hiếu của khách hàng để cải tiến sản phẩm

Nhược điểm: Phù hợp cho các sản phẩm công nghiệp, tính chính xác của

dữ liệu

1.4.2 Phương pháp dự báo định lượng

Mô hình dự báo định lượng dựa trên số liệu quá khứ, những số liệu này giả

sử có liên quan đến tương lai và có thể tìm thấy được Tất cả các mô hình dự báotheo định lượng có thể sử dụng thông qua chuỗi thời gian và các giá trị này đượcquan sát đo lường các giai đoạn theo từng chuỗi

Ưu điểm:

- Kết quả dự báo hoàn toàn khách quan

- Có phương pháp đo lường độ chính xác dự báo

- Tốn ít thời gian để tìm ra kết quả dự báo

Nhược điểm:

- Chỉ dự báo tốt trong thời gian ngắn và trung hạn

- Không có phương pháp nào có thể đưa đầy đủ những yếu tố bên ngoài cótác động đến kết quả dự báo vào mô hình

Tính chính xác của dự báo

Tính chính xác của dự báo đề cập đến độ chênh lệch của dự báo với số liệuthực tế Bởi vì dự báo được hình thành trước khi số liệu thực tế xảy ra, vì vậy tínhchính xác của dự báo chỉ có thể đánh giá sau khi thời gian đã qua đi Nếu dự báocàng gần với số liệu thực tế, ta nói dự báo có độ chính xác cao và lỗi trong dự báocàng thấp

Gọi: : giá trị thực tại giai đoạn t

: giá trị dự báo tại giai đoạn t

2 Sai số trung bình tuyệt đối MAE =

3 Sai số phần trăm trung bình MPE = x 100%

4 Sai số phần trăm trung bình tuyệt đối MAPE = x 100%

5 Sai số bình phương trung bình MSE =

6 Sai số bình phương trung bình chuẩn RMSE =

+ Sai số của dự báo:

+ Sai số dự báo là sự chênh lệch giữa mức độ thực tế và mức độ tính toántheo mô hình dự báo

+ Sai số dự báo phụ thuộc vào 03 yếu tố: độ biến thiên của tiêu thức trongthời kỳ trước, độ dài của thời gian của thời kỳ trước và độ dài của thời kỳ dựđoán

+ Vấn đề quan trọng nhất trong dự báo bằng ngoại suy hàm xu thế là lựachọn hàm xu thế, xác định sai số dự đoán và khoảng dự đoán:

- Công thức tính sai số chuẩn (δy)

i y

xỉ tốt nhất và được lựa chọn làm hàm xu thế để dự đoán Thông thường để việc dựđoán được tiến hành đơn giản ta vẫn chọn hàm xu thế làm hàm tuyến tính

Công thức tính sai số dự báo:

p

)12(311

−

−+++

n n

n n

y

δ : sai số chuẩn

+ Hệ số tương quan

Khái niệm: Hệ số tương quan là chỉ tiêu đánh giá mức độ chặt chẽ của mối

liên hệ tương quan tuyến tính đơn.

• Hệ số tương quan còn dùng trong nhiều trường hợp dự đoán thống kê và tính sai

số của dự đoán

Công thức tính: x y

y x xy r

Các tính chất của hệ số tương quan: Miền xác định: –1 ≤ r ≤ 1

• r > 0: Mối liên hệ tương quan tuyến tính thuận

• r < 0: Mối liên hệ tương quan tuyến tính nghịch

• r = ± 1: Mối liên hệ hàm số hoàn toàn chặt chẽ

• r = 0: Không có mối liên hệ tương quan tuyến tính giữa x và y

• r càng gần 1: Mối liên hệ càng chặt chẽ (cường độ mối liên hệ)

• r > 0,9: Mối liên hệ rất chặt chẽ

• 0,7 ≤ r ≤0,9: Mối liên hệ tương đối chặt chẽ

• 0,5 ≤ r ≤ 0,7: Mối liên hệ bình thường

• r < 0,5 : Mối liên hệ hết sức lỏng lẻo

+ Hệ số xác định (r2): Hệ số xác định dùng để đánh giá sự phù hợp của

mô hình, nó cho biết tỷ lệ % thay đổi của y được giải thích bởi mô hình.

1.4.2.1 Phương pháp hồi quy tuyến tính

Nhiệm vụ đầu tiên của phân tích hồi quy tương quan là xây dựng mô hìnhhồi quy và xác định tính chất cũng như hình thức của mối liên hệ (loại mô hình)

Mô hình dự đoán theo phương trình hồi quy: yˆ=a+b.t

Trong đó:

t : Trị số của tiêu thức gây ảnh hưởng (nguyên nhân) (biến độc lập)

yˆ: Trị số điều chỉnh của tiêu thức chịu ảnh hưởng (kết quả) (biến phụ thuộc)theo quan hệ với t

a: Hệ số tự do (hệ số chặn), là điểm xuất phát của đường hồi quy lý thuyết,nêu lên ảnh hưởng của các nhân tố khác (tiêu thức nguyên nhân khác) ngoài t tới sựbiến động của y.

b: Hệ số hồi quy (hệ số góc, độ dốc), phản ánh ảnh hưởng trực tiếp của tiêuthức nguyên nhân t đến tiêu thức kết quả y Mỗi khi t tăng lên 1 đơn vị thì y sẽ thayđổi trung bình b đơn vị b nói lên chiều hướng của mối liên hệ: b > 0: Mối liên hệthuận; b < 0: Mối liên hệ nghịch

+ Cách xác định tham số: a, b phải được xác định sao cho đường hồi quy lý

thuyết mô tả gần đúng nhất mối liên hệ thực tế Khoảng cách từ điểm thực tế đếnđiểm thuộc đường hồi quy lý thuyết nhỏ nhất sẽ là tốt nhất

Từ phương trìnhh trên bằng phương pháp bình phương nhỏ nhất hoặc thôngqua việc đặt thứ tự thời gian (t) trong dãy số để tính các tham số a, b Nếu đặt thứ tựthời gian t sao cho ∑t # 0 ta có công thức tính tham số như sau:

2 2

t t

t y t y a

−

−

=

b= y−a.t Nếu đặt thứ tự thời gian t sao cho ∑t = 0 ta có:

y n

Bắt đầu

Nhập số quan sát n Nhập giá trị x, y tương ứng

+ Lưu đồ thuật toán hồi quy tuyến tính

Hình 1.1 Lưu đồ thuật toán phương pháp hồi quy tuyến tính