Quyền và nghĩa vụ của cha mẹ và con theo pháp luật hôn nhân và gia đình việt nam trong mối quan hệ so sánh với pháp luật hôn nhân và gia đình của nước cộng hòa dân chủ nhân dân lào

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ TƯ PHÁP TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT HÀ NỘI BOUNCHANH SEARKAUHER QUYỀN VÀ NGHĨA VỤ CỦA CHA MẸ VÀ CON THEO PHÁP LUẬT HÔN NHÂN VÀ GIA ĐÌNH VIỆT NAM TRONG MỐI QUAN HỆ SO

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ TƯ PHÁP

TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT HÀ NỘI

BOUNCHANH SEARKAUHER

QUYỀN VÀ NGHĨA VỤ CỦA CHA MẸ VÀ CON THEO PHÁP LUẬT HÔN NHÂN VÀ GIA ĐÌNH VIỆT NAM TRONG MỐI QUAN HỆ SO SÁNH VỚI PHÁP LUẬT HÔN NHÂN VÀ GIA ĐÌNH CỦA NƯỚC CỘNG HÕA

DÂN CHỦ NHÂN DÂN LÀO

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

HÀ NỘI - 2018

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ TƯ PHÁP

TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT HÀ NỘI

BOUNCHANH SEARKAUHER

QUYỀN VÀ NGHĨA VỤ CỦA CHA MẸ VÀ CON THEO PHÁP LUẬT HÔN NHÂN VÀ GIA ĐÌNH VIỆT NAM TRONG MỐI QUAN HỆ SO SÁNH VỚI PHÁP LUẬT HÔN NHÂN VÀ GIA ĐÌNH CỦA NƯỚC CỘNG HÕA

DÂN CHỦ NHÂN DÂN LÀO

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

Chuyên ngành: Luật Dân sự và Tố tụng dân sự

Mã số: 8380103

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS.TS NGUYỄN THỊ LAN

HÀ NỘI - 2018

LỜI CAM ĐOAN

TÁC GIẢ LUẬN VĂN

BOUNCHANH SEARKAUHER

MỤC LỤC

Trang

CHƯƠNG 1

KHÁI QUÁT CHUNG VỀ QUYỀN VÀ NGHĨA VỤ CỦA CHA MẸ VÀ

CON TRONG PHÁP LUẬT VIỆT NAM VÀ LÀO

6

1.1 Khái niệm chung về quyền và nghĩa vụ của cha mẹ và con 6

1.1.2 Khái niệm quyền và nghĩa vụ của cha mẹ và con 15 1.2 Ý nghĩa của việc pháp luật quy định quyền và nghĩa vụ của cha mẹ và con 17

1.3 Sơ lược lịch sử phát triển các quy định về quyền và nghĩa vụ của cha mẹ

và con trong pháp luật hôn nhân và gia đình của Việt Nam và Lào 18 1.3.1 Sơ lược về sự hình thành và phát triển các quy định về quyền và nghĩa

vụ của cha mẹ và con trong pháp luật hôn nhân và gia đình Việt Nam 19 1.3.2 Sơ lược về sự hình thành và phát triển các quy định về quyền và nghĩa

vụ của cha mẹ và con trong pháp luật hôn nhân và gia đình Lào 23

CHƯƠNG 2

PHÁP LUẬT VIỆT NAM HIỆN HÀNH VỀ QUYỀN VÀ NGHĨA VỤ CỦA

CHA MẸ VÀ CON TRONG MỐI LIÊN HỆ VỚI PHÁP LUẬT CHDCND

LÀO

29

2.1 Quyền và nghĩa vụ của cha mẹ đối với con theo pháp luật Việt Nam trong

2.1.1 Quyền và nghĩa vụ về nhân thân của cha mẹ đối với con theo pháp luật Việt Nam trong mối liên hệ với pháp luật CHDCND Lào 29 2.1.1.1 Quyền và nghĩa vụ đăng ký khai sinh, đặt họ tên, xác định tôn giáo,

2.1.1.2 Nghĩa vụ và quyền thương yêu, trông nom, chăm sóc, bảo vệ con 36 2.1.1.3 Nghĩa vụ và quyền của cha, mẹ về việc giáo dục con cái 39 2.1.1.4 Quyền và nghĩa vụ của cha mẹ về việc đại diện cho con 42 2.1.2 Quyền và nghĩa vụ về tài sản của cha mẹ đối với con theo pháp luật Việt Nam trong mối liên hệ với pháp luật CHDCND Lào 45 2.1.2.1 Nghĩa vụ và quyền của cha mẹ trong việc nuôi dưỡng con cái 45 2.1.2.2 Nghĩa vụ và quyền của cha, mẹ trong việc cấp dưỡng đối với con cái 48 2.1.2.3 Nghĩa vụ và quyền của cha mẹ trong việc quản lý, định đoạt tài sản

2.2 Quyền và nghĩa vụ của con đối với cha mẹ theo pháp luật Việt Nam trong mối liên hệ với pháp luật Cộng hòa dân chủ nhân dân Lào 58 KẾT LUẬN CHƯƠNG 2

66

CHƯƠNG 3

THỰC TIỄN THỰC HIỆN PHÁP LUẬT VỀ QUYỀN VÀ NGHĨA VỤ CỦA

CHA MẸ VÀ CON MỘT SỐ KHUYẾN NGHỊ HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT

CỦA VIỆT NAM VÀ LÀO

67

3.1 Thực tiễn thực hiện pháp luật hôn nhân và gia đình của Việt Nam và Lào

3.1.1 Thực tiễn thực hiện pháp luật hôn nhân và gia đình của Việt Nam về

3.1.2 Thực tiễn thực hiện pháp luật gia đình của Lào về quyền và nghĩa vụ của

3.2 Giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật hôn nhân và gia đình Lào về quyền

và nghĩa vụ của cha mẹ và con trên cơ sở tham khảo kinh nghiệm của Việt Nam

80

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT

LỜI NÓI ĐẦU

1 Tính cấp thiết của việc nghiên cứu đề tài

Gia đình là tập hợp những người gắn bó với nhau do hôn nhân, quan hệ huyết thống hoặc do quan hệ nuôi dưỡng, làm phát sinh các nghĩa vụ và quyền giữa họ với nhau Trong mỗi gia đình vai trò của bố mẹ có vị trí quan trọng.Theo truyền thống Việt Nam và Lào, đàn ông thường là chủ của gia đình Người cha là trụ cột, là biểu hiện của nhân cách văn hóa cao đẹp nhất để con cái học tập và noi theo Còn người mẹ là chỗ dựa,

là hạt nhân tâm lý chủ đạo, nguồn lửa sưởi âm yêu thương trong gia đình, nguồn tình cảm

vô tận cho các con.Cho nên gia đình là cái nôi văn hóa đầu tiên hình thành nhân cách cho trẻ em

Ngày nay, với những biến đối của nền kinh tế hàng hóa và cơ chế thị trường ở cả hai nước Việt Nam và Lào, văn hóa gia đình đang có biểu hiện xuống cấp vì những tác động xấu của đời sống xã hội Nhận thức được vai trò quan trọng của cha mẹ, các nhà làm luật Việt Nam và Lào đều quy định quyền và nghĩa vụ của cha mẹ trong nuôi dưỡng, chăm sóc, bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của con cái trong pháp luật hôn nhân và gia đình mỗi nước

Việt Nam là quốc gia có nền lập pháp tiên tiến nhất là trong việc xây dựng các quy định của pháp luật về quyền và nghĩa vụ của cha mẹ đối với con cái.Lào và Việt Nam là hai nước trong khối ASEAN có cùng các điều kiện chính trị, kinh tế - xã hội, cùng có nhu cầu mở cửa, đổi mới, hội nhập và phát triển Do đó, cần so sánh pháp luật về nghĩa vụ và quyền của cha mẹ đối với con cái của Lào và Việt Nam để khẳng định những thành công

và chỉ ra những nhược điểm, bất cập nhằm khắc phục, học hỏi kinh nghiệm của nhau nhằm hoàn thiện lĩnh vực pháp luật này

Từ những lý do trên, tác giả đã chọn đề tài: “Q ề ĩ ụ ẹ

e V N q

ộ L ” làm luận văn thạc

sĩ tốt nghiệp của mình

2 Tình hình nghiên cứu đề tài

Quyền và nghĩa vụ của cha mẹ và con là một vấn đề rộng và luôn là vấn đề mang tính thời sự Vấn đề quyền và nghĩa vụ của cha mẹ và con được đề cập đến trong một số công trình nghiên cứu khoa học:

Ở Việt Nam: Các học giả, nhà nghiên cứu luật học đã có một số công trình nghiên cứu có giá trị như:

- Đỗ Thị Thu Hương, Vấn đề hạn chế quyền của cha, mẹ đối với con chưa thành niên trong luật hôn nhân và gia đình Việt Nam, luận văn thạc sĩ luật học, trường Đại học Luật Hà Nội, năm 2011;

- Bùi Minh Giang, Quyền và nghĩa vụ của cha mẹ sau ly hôn theo pháp luật Việt Nam, luận văn thạc sĩ luật học, Khoa Luật Đại học Quốc gia Hà Nội, năm 2013;

- Nguyễn Thị Giang, Bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của con khi cha mẹ ly hôn theo Luật hôn nhân và gia đình năm 2000, luận văn thạc sĩ luật học, Khoa Luật Đại học Quốc gia Hà Nội, năm 2013;

- Nguyễn Thị Thuý An, Một số vấn đề lý luận và thực tiễn về quyền và nghĩa vụ của cha mẹ đối với con sau khi ly hôn, luận văn thạc sĩ luật học, trường Đại học Luật Hà Nội, năm 2017;

Bên cạnh đó là các bài viết trên báo và tạp chí như:

- Phạm Xuân Linh, “Bàn về nghĩa vụ cấp dưỡng của cha mẹ đối với con theo luật Hôn nhân và gia đình năm 2000”, Tạp chí dân chủ và pháp luật số 9/2006;

- Nguyễn Thị Lan, “Một số vấn đề về lạm quyền của cha mẹ đối với con”, tạp chí Luật học, Số 2/2012, tr 32 – 39;

- Tiến Long, “Quan hệ giữa cha mẹ và con, giữa ông bà nội, ông bà ngoại và cháu, giữa anh chị em và giữa các thành viên trong gia đình, vấn đề cấp dưỡng và kiến nghị”, Tạp chí Tòa án nhân dân số 7/2013;

- Cao Vũ Minh, Nguyễn Nhật Khanh, Những quy định pháp luật về hạn chế quyền của cha, mẹ đối với con chưa thành niên và các kiến nghị hoàn thiện, tạp chí Nghiên cứu lập pháp Số 12(340) T6/2017, tr 41 – 46;

- Đồng Xuân Thuận, “Cha mẹ có quyền và nghĩa vụ gì với con sau khi ly hôn?”, Báo Đời sống pháp luật, tại địa chỉ: http://www.doisongphapluat.com/phap-luat/tinh-huong-phap-luat/quyen-va-nghia-vu-cua-cha-me-doi-voi-con-sau-khi-ly-hon-

a110729.html, ngày truy cập 16 tháng 03 năm 2018

Ở Lào, vấn đề quyền và nghĩa vụ của cha mẹ đối với con cái mới chỉ được đề cập đến trong một số ít công trình nghiên cứu khoa học, thí dụ như:

- Luận văn thạc sĩ luật học của Somsaone Sosavit năm 2005: “Pháp luật về nhiệm

vụ và quyền của cha mẹ đối với nhận con nuôi và nuôi con nuôi - Thực trạng và giải pháp

hoàn thiện” – Trường Đại học Quốc Gia Lào; Luận văn thạc sĩ của Phon Sa Đy Saiser, năm 2010: “Hoàn thiện pháp luật về quyền và nghĩa vụ của cha mẹ đối với con cái sau ly hôn” - một số vấn đề lý luận và thực tiễn” – Khoa Luật Học viện an ninh nhân dân Lào Gần đây có một số đề tài nghiên cứu cấp Nhà nước đáng chú ý như “Hoàn thiện pháp luật gia đình trước yêu cầu hội nhập quốc tế trong giai đoạn từ 2015-2020” năm 2015 của Kitisiak Boulom, Phalouda Sengsouda- Bộ Tư pháp Lào; “Vai trò của gia đình trong chăm sóc và giáo dục trẻ em – một số vấn đề lý luận và thực tiễn”, năm 2016, của Symaiteng Phalouk, sách chuyên khảo, Khoa luật Đại học Quốc gia Lào

Có thể thấy, mặc dù đã có nhiều đề tài khoa học, sách, sách chuyên khảo, các bài viết, công trình nghiên cứu, luận văn, luận án nhưng những công trình này nghiên cứu ở phạm vi hẹp, hay chuyên sâu đề cập đến những vấn đề riêng biệt về quyền và nghĩa vụ của cha mẹ đối với con cái, chưa có công trình so sánh pháp luật của các nhà khoa học hai nước Việt Nam và Lào về quyền và nghĩa vụ của cha mẹ và con Tuy nhiên, các công trình nêu trên là nguồn tài liệu tham khảo quý báu cho tác giả trong việc xây dựng các nội dung của luận văn

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu đề tài

- Đối tượng nghiên cứu của đề tài là: quyền và nghĩa vụ của cha mẹ và con theo pháp luật hôn nhân và gia đình Việt Nam trong mối quan hệ so sánh với pháp luật hôn nhân và gia đình của nước Cộng hoà dân chủ nhân dân Lào

- Phạm vi nghiên cứu của đề tài: Luận văn tập trung nghiên cứu một số vấn đề lý luận tập trung đi sâu nghiên cứu những vấn đề lý luận và thực tiễn pháp lý về nghĩa vụ và quyền của cha mẹ và con theo Luật hôn nhân và gia đình Việt Nam năm 2014 và Luật Gia đình Lào năm 2008 Bên cạnh đó Luận văn phân tích và chỉ ra những điểm giống nhau và khác biệt về nghĩa vụ và quyền của cha mẹ và con của Luật hôn nhân và gia đình Việt Nam năm 2014 so với Luật Gia đình Lào năm 2008 Do thời gian có hạn và trong khuôn khổ của một Luận văn thạc sỹ luật học nên đề tài chỉ tập trung nghiên cứu về thực tiễn thi hành các quy định về quyền và nghĩa vụ của cha mẹ và con tại Lào làm cơ sở cho đề xuất, kiến nghị về hoàn thiện pháp luật của Lào; luận văn không nghiên cứu quyền và nghĩa vụ của cha mẹ và con có ý nghĩa như thế nào

4 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu đề tài

Khi nghiên cứu đề tài, tác giả luận văn sử dụng phương pháp luận biện chứng duy vật và các phương pháp nghiên cứu cụ thể như phân tích, diễn giải, chứng minh, đối chiếu, so sánh pháp luật, quy nạp, hệ thống hóa

5 Mục đích và nhiệm vụ của việc nghiên cứu đề tài

- Mục đích của việc nghiên cứu đề tài là đưa ra phương hướng và những giải pháp

cụ thể nhằm hoàn thiện pháp luật về quyền và nghĩa vụ của cha mẹ và con ở CHDCND Lào

- Từ mục đích nghiên cứu như trên, có thể xác định những nhiệm vụ chính của việc nghiên cứu đề tài như sau:

+ Nghiên cứu những vấn đề lý luận về quyền và nghĩa vụ của cha mẹ và con theo pháp luật Gia đình của Cộng hòa DCND Lào và pháp luật hôn nhân và gia đình Việt Nam;

+ Nghiên cứu và so sánh các quy định pháp luật hiện hành của Lào và Việt Nam về quyền và nghĩa vụ của cha mẹ và con;

+ Đưa ra những nguyên tắc, phương hướng và giải pháp cụ thể nhằm hoàn thiện pháp luật về quyền và nghĩa vụ của cha mẹ và con ở Cộng hòa DCND Lào

6 Những đóng góp mới của Luận văn

- Luận văn đã hệ thống hóa được những vấn đề lý luận cơ bản về quyền và nghĩa

vụ của cha mẹ đối với con cái nói chung;

- Luận văn đã nghiên cứu một cách đầy đủ, có hệ thống các quy định pháp luật hiện hành của Việt Nam và Lào về quyền và nghĩa vụ của cha mẹ và con;

- Luận văn đã trình bày được các giải pháp cụ thể, thiết thực, có tính khả thi nhằm hoàn thiện pháp luật về quyền và nghĩa vụ của cha mẹ và con theo Luật Gia đình Lào trên

cơ sở tham khảo kinh nghiệm của Luật HN&GĐ Việt Nam

7 Kết cấu của Luận văn

Ngoài Lời nói đầu, Kết luận và Danh mục tài liệu tham khảo, luận văn được kết cấu gồm ba chương là :

Chương 1 Khái quát chung về quyền và nghĩa vụ của cha mẹ và con trong pháp luật Việt Nam và Lào

Chương 2.Pháp luật Việt Nam hiện hành về quyền và nghĩa vụ của cha mẹ và con trong mối liên hệ với pháp luật CHDCND Lào

Chương 3.Thực tiễn thực hiện pháp luật về quyền và nghĩa vụ của cha mẹ và con Một số khuyến nghị hoàn thiện pháp luật của Việt Nam và Lào

CHƯƠNG 1

KHÁI QUÁT CHUNG VỀ QUYỀN VÀ NGHĨA VỤ CỦA CHA MẸ VÀ CON

TRONG PHÁP LUẬT VIỆT NAM VÀ LÀO

1.1 Khái niệm chung về quyền và nghĩa vụ của cha mẹ và con

Quyền và nghĩa vụ của cha mẹ và con là một phạm trù khoa học pháp lý và để hiểu được bản chất của nó trước tiên ta phải xác định r một người thế nào được gọi là cha, là

mẹ, là con của nhau

1.1.1 Khái niệm cha, mẹ và con

1.1.1.1 Khái niệm cha, mẹ

Xưng vị “cha” trong ngôn ngữ tiếng Việt bắt nguồn từ biến âm của tiếng Trung Quốc “爹” (với phiên âm là “Diē”) Trong tiếng Việt, từ “cha” còn gần nghĩa với từ bố - bắt nguồn từ “bô” (có nguồn gốc từ từ “父” với phiên âm địa phương là “pē”, phiên âm chính thống là “Fù” – tương ứng với Phụ ) là một trong những từ đầu tiên người Việt Nam dùng để gọi người đàn ông có công sinh thành ra mình, và có một biến âm là “bố” Tùy theo từng vùng địa lý mà từ “cha” được gọi khác nhau, thí dụ như: ba, tía (người miền Nam), Bọ (người Quảng Bình, Thầy (cách gọi của người Thái Bình)…

Còn ở Lào, “cha” được gọi là “ພ ໍ່ ” (phiên âm: Bo) trong hệ ngôn ngữ Lao - Tai1

- cách gọi này phổ biến trên toàn lãnh thổ Lào và không có sự khác nhau theo từng vùng địa lý như ở Việt Nam

Theo từ điển tiếng Việt, cha được định nghĩa là “người đàn ông có con, trong quan

hệ với con (có thể dùng để xưng gọi)”2

Từ điển oxford dictionaries cũng định nghĩa

“father:A man in relation to his child or children” (tạm dịch: cha là một người đàn ông có liên quan đến con mình hoặc là đứa trẻ)3

Dưới góc độ khoa học pháp lý, pháp luật Dân sự nói chung và pháp luật Hôn nhân

và Gia đình nói riêng của Việt Nam và Lào không có văn bản nào quy định về khái niệm

“cha” Trong pháp luật dân sự các nước trên thế giới, khái niệm “cha” lần đầu tiên được

1

Uỷ ban dân tộc Lào (2015), Ethnic of Lao, NXB Chính trị quốc gia Lào, trang 13

2 Viện ngôn ngữ học (2003), Từ điển tiếng Việt, Nxb Đà Nẵng, tr.130

3 Xem thêm tại địa chỉ: https://en.oxforddictionaries.com/definition/father , ngày truy cập 10 tháng 05 năm 2018

ghi nhận trong một văn bản luật - Bộ luật Dân sự Đức được ban hành năm 2002, được sửa đổi năm 2009 định nghĩa cha là “The father of a child is the man

1 Who is married to the mother of the child at the date of the birth,

2 Who has acknowledged paternity or

3 Whose paternity has been judicially established under section 1600d or section 182(1) of the Act on the Procedure in Family Matters and in Matters of noncontentious Jurisdiction” (Section 1592)4

Tạm dịch sang tiếng Việt như sau: “Cha của một đứa trẻ là một người:

1 Người kết hôn với mẹ của đứa trẻ vào ngày sinh,

2 Người đã công nhận quan hệ cha-con hoặc

3 Quan hệ cha-con của người mà đã được thiết lập một cách hợp pháp theo Mục 1600d hoặc Mục 182(1) của Đạo luật về thủ tục những vấn đề gia đình và vấn đề của thẩm quyền không tranh cãi” (Mục 1592)

Theo đó, Pháp luật Dân sự Đức sử dụng nguyên tắc suy đoán pháp lí rằng: người đàn ông có quan hệ hôn nhân với mẹ của đứa trẻ tại thời điểm mà nó được sinh ra là cha của đứa trẻ, thậm chí, nếu người mẹ của đứa trẻ có thai với một người đàn ông khác trước khi kết hôn với người đàn ông này nhưng chỉ cần tại thời điểm đứa trẻ được sinh ra, ông

ấy là chồng của mẹ đứa trẻ Tức là, vào ngày đứa trẻ được sinh ra, người đàn ông làm chồng của mẹ đứa trẻ chính là cha của đứa trẻ

Như vậy, các khái niệm trên đều đưa ra định nghĩa “cha” tương đối rộng nhưng chưa chỉ r mặt xã hội học của khái niệm này, một người được gọi là cha của một đứa trẻ khi đứa trẻ đó do vợ của ông ta sinh ra hoặc được nhận nuôi theo quy định của pháp luật Người cha có bổn phận bảo vệ và chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục, con mình theo các quy định pháp luật cũng như bản năng làm cha Mặt khác, các khái niệm trên còn hạn chế

ở chỗ không quy định cụ thể về “cha đẻ”, “cha không chính thức” và “cha chính thức” Vì theo quy định của pháp luật thì có những người cha được pháp luật công nhận là cha chính thức của một đứa trẻ nhưng không có quan hệ huyết thống với đứa trẻ do người đó

có quan hệ hôn nhân hợp pháp với mẹ của đứa trẻ và công nhận đứa trẻ là con của họ

4 Xem thêm Bộ luật dân sự Đức (German Civil Code), tr.430 tại địa chỉ: http://www.ilo.org/dyn/natlex/docs/EL ECTRONIC/61 880/99080/F 1903938413/D EU6 1880%20English.pdf, ngày truy cập 15 tháng 05 năm 2018

Như vậy, người cha đẻ có thể là người cha chính thức hoặc không chính thức và ngược lại

Ở Lào, khái niệm “cha” chưa được định nghĩa một cách r ràng và lần đầu tiên được đề cập đến trong công trình “Tiếp cận văn hóa dân tộc Lào qua nghiên cứu truyền thống và phong tục gia đình của người Lào” của tác giả Vilaychan Thao: “cha là người sinh ra những đứa trẻ và là người đứng đầu gia đình” Tác giả cho rằng quan điểm trên chưa chính xác, bởi theo cách tiếp cận dưới quan điểm của y học, cha là con người trực tiếp cung cấp tinh trùng trong quá trình thụ tinh nhằm tạo ra một cơ thể mới qua quá trình mang thai và sanh nở của người mẹ Còn quan điểm “cha là người đứng đầu gia đình” không đúng đối với trường hợp gia đình theo chế độ mẫu hệ - đây là hình thái tổ chức xã hội mà phụ nữ giữ vai trò lãnh đạo, con cái mang tên thị tộc mẹ, quyền lực và tài sản được truyền từ mẹ cho con gái Bên nhà gái làm lễ cưới chồng cho con và con sinh ra mang họ

mẹ Người phụ nữ có địa vị cao hơn đàn ông, được tôn kính trong gia đình và ngoài xã hội5

Vậy, theo quan điểm của tác giả, cha của một đứa trẻ là “người có quan hệ huyết thống với đứa trẻ đó hoặc được pháp luật công nhận”

Cũng như khái niệm cha, khái niệm mẹ chưa được hệ thống pháp luật Việt Nam đưa ra định nghĩa và chỉ có trong các từ điển Tiếng Việt.Theo đó, mẹ là “người đàn bà có con, trong quan hệ với con”6 Đây là một khái niệm rộng, nếu chỉ đưa ra khái niệm như vậy thì “mẹ ” sẽ bao gồm cả mẹ đẻ và mẹ nuôi7

Trong cuốn Từ điển tiếng Việt của Hoàng Yến – Thanh Long, mẹ là “người đàn bà sinh ra mình”8 Khái niệm này cũng giống với khái niệm mẹ được quy định trong Bộ luật Dân sự Đức năm 2002 sửa đổi và bổ sung năm 2009: “The mother of a child is the woman who gave birth to it” (Section 1591)9, tạm dịch là: “Mẹ của một đứa trẻ là người sinh ra nó” (Mục 1591) Cả hai khái niệm này đều tiếp cận dưới góc độ sinh học pháp lý,

5 Xem thêm: “Chế độ mẫu hệ ở một số dân tộc đương đại” tại địa chỉ: dan-toc-duong-dai/c/5826708.epi , ngày truy cập 15 tháng 05 năm 2018

https://baomoi.com/che-do-mau-he-o-mot-so-6 Viện ngôn ngữ học (2003), Từ điển tiếng Việt, Nxb Đà Nẵng, tr.626

7 Nguyễn Thị Lan (2008), Xác định cha, mẹ, con trong pháp luật Việt Nam, luận án tiến sĩ luật học, trường Đại học Luật Hà Nội, tr.8

8

Hoàng Yến, Thanh Long (2008),Từ điển tiếng Việt, Nhà xuất bản Văn hóa thông tin, tr 315

9 Xem thêm Bộ luật dân sự Đức (German Civil Code), tr.430 tại địa chỉ: http://www.ilo.org/dyn/natlex/docs/EL ECTRONI C/6 1 880/99080/F 1903938413/D EU6 1880%20English.pdf, ngày truy cập 15 tháng 05 năm 2018

khái niệm mẹ, con luôn gắn liền với những sự kiện pháp lý nhất định Quan hệ giữa mẹ và con về mặt pháp lý chỉ được phát sinh khi được sự chứng nhận của cơ quan nhà nước có thẩm quyền Xét về nguyên tắc, người mẹ, người con về mặt sinh học sẽ đương nhiên trùng với người mẹ về mặt pháp lý vì mối quan hệ này có xuất phát điểm là sự kiện sinh

đẻ để nhằm đảm bảo tính huyết hệ tự nhiên giữa hai thế hệ sinh ra kế tiếp nhau Tuy nhiên với trường hợp sinh con bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản thì người mẹ, người con về mặt sinh học có thể không trùng với người mẹ, người con về mặt pháp lý.Một vấn đề đặt ra là

hệ thống pháp luật cần thiết phải có cơ chế điều chỉnh phù hợp để người mẹ, người con về mặt pháp lý gần nhất với người mẹ, người con về mặt sinh học

Do đó, một câu hỏi được đặt ra là: “Có phải tất cả những người phụ nữ sinh ra mình đều có thể được gọi là mẹ không?” Có nhiều khả năng xảy ra như:

Pháp luật một số nước cho phép mang thai hộ nên người mang thai và sinh ra đứa trẻ lại không phải là mẹ của đứa trẻ mà thực chất là người phụ nữ khác

Có những trường hợp người mẹ sinh ra đứa trẻ nhưng xét nghiệm ADN cho thấy đứa trẻ có nhóm máu không phù hợp với cả mẹ lẫn bố đứa trẻ Y học đã chứng minh được những trường hợp này do người mẹ mắc chứng chimerism – trường hợp mà người mẹ khi mang bầu đã bắt đầu với đa thai Sau đó, tế bào của một thai khỏe hơn sẽ hấp thụ tế bào của thai song sinh và chiếm lấy, mang nó trở thành một phần cơ thể mình và có hai mã di truyền khác nhau – hai chuỗi ADN khác nhau10 Do đó, đứa trẻ do người mẹ sinh ra nhưng lại mang ADN của thai song sinh đã bị người mẹ của đứa trẻ chiếm lấy lúc còn trong bụng bà ngoại của đứa trẻ

Có những trường hợp, người phụ nữ sinh ra đứa trẻ và bỏ rơi nó cho người cha của

nó ngay sau khi sinh con vì nhiều lý do khác nhau Ví dụ: chị A sau khi sinh con đã để lại con cho bố của nó là anh B Hai người không có đăng ký kết hôn và chưa làm Giấy Khai sinh cho con Sau đó, anh B lấy người phụ nữ khác là chị C làm vợ, đồng thời ghi tên

10

Xem thêm Hội chứng chimerism tại địa chỉ: twin.htm ; https://khoedep.xyz/con-do-chinh-cha-me-sinh-ra-nhung-xet-nghiem-adn-lai-khong-phai-con-ruot.html, ngày truy cập 17 tháng 06 năm 2018

https://science.howstuffworks.com/life/genetic/chimerism-be-own-người mẹ là chị C trong Giấy Khai sinh của con Tức là, dù chị A là https://science.howstuffworks.com/life/genetic/chimerism-be-own-người sinh ra đứa trẻ nhưng người mẹ được pháp luật công nhận là chị C11

Trường hợp khác là sau khi sinh con ngoài ý muốn và bị người đàn ông là cha của đứa trẻ bỏ rơi, người mẹ không muốn hủy hoại tương lai của mình nên đã nhờ một trong những người thân của mình đứng ra làm cha mẹ của đứa trẻ và ghi vào Giấy Khai sinh của nó

Như vậy, trong các trường hợp trên, người đàn bà sinh ra đứa trẻ không phải là mẹ của nó về mặt pháp lý Do đó, một khái niệm mẹ đầy đủ theo quan điểm của tác giả phải bao gồm các các khái niệm: mẹ, mẹ đẻ (mẹ ruột), mẹ chính thức, mẹ không chính thức Theo đó, mẹ đẻ là “người phụ nữ có cùng huyết thống với đứa con”, mẹ chính thức là

“người phụ nữ được pháp luật công nhận trong Giấy Khai sinh của đứa con”, mẹ không chính thức là “mẹ đẻ nhưng không có tên trong Giấy Khai sinh của đứa con” Các khái niệm trên có quan hệ mật thiết với nhau.Mẹ chính thức có thể hoặc không phải là mẹ đẻ

và ngược lại.Mẹ không chính thức là mẹ đẻ

Từ những phân tích trên, tác giả cho rằng, mẹ là “người có quan hệ huyết thống với đứa con hoặc được pháp luật công nhận”

1.1.1.2 Khái niệm con

Từ điển tiếng Việt định nghĩa: “ ờ ộ q

ờ ”12 Khái niệm “ ”theo từ điển tiếng Việt tiếp cận theo hướng gắn liền với sự kiện sinh đẻ nghĩa là “ ờ ” Người trực tiếp

sinh ra đứa con có thể hiểu là bố mẹ đẻ hay bố mẹ ruột của đứa con Tuy nhiên, theo quan điểm lập pháp của các nước trên thế giới đã ghi nhận việc mang thai hộ vì mục đích nhân đạo thì “người trực tiếp sinh ra” lại không phải là bố mẹ đẻ hay bố mẹ ruột của đứa con Mặt khác, con là khái niệm còn bao hàm cả con nuôi tương ứng với bố nuôi, mẹ nuôi nghĩa là bố nuôi, mẹ nuôi tuy không phải là bố, mẹ đẻ của đứa con nhưng là người trực tiếp nuôi dưỡng, yêu thương và chăm sóc đứa con Như vậy, khái niệm trên có hạn chế ở chỗ đã loại bớt các trường hợp khác: mang thai hộ và cha nuôi, mẹ nuôi của đứa con…

Từ điển tiếng Anh của các trường Đại học và các nhà xuất bạn tại Anh đều không đưa ra định nghĩa về “con” màđưa ra định nghĩa về đứa trẻ nói chung, thí dụ Nhà xuất bản

Đại học Cambridge đưa ra định nghĩa về “đứa trẻ”: “ ộ é ặ ừ

ặ ộ ờ ặ ộ ở

ổ ”13

Khác với khái niệm của từ điển tiếng Việt, khái niệm trên tiếp cận theo quan điểm giới, có nghĩa là khái niệm đã có sự phân biệt một đứa trẻ là con trai hoặc con gái và mở rộng quan hệ cha, mẹ và con hơn bao gồm: một cậu bé hoặc một cô gái có thể là con có quan hệ huyết thống với cha, mẹ hoặc cũng có thể là con nuôi của cha nuôi, mẹ nuôi…Do

đó, ta có thể tham khảo tính hợp lý của khái niệm đứa trẻ ở chỗ: tính hợp lý về sự phân biệt giới tính cụ thể, tính hợp lý về không giới hạn quan hệ cha, mẹ và con để từ đó xây dựng khái niệm “con” trong luận văn Tiếp cận theo hướng này, Từ điển Cambridge Advanced Learner's Dictionary & Thesaurus của Nhà xuất bản trường Đại học Cambridge định nghĩa “con trai”: “một đứa con trai liên quan đến bố mẹ của mình”14; “con gái”:

“một đứa con gái liên quan đến bố mẹ của mình”15

Dưới góc độ pháp lý, khái niệm con thường được đề cập đến là: con trong giá thú, con ngoài giá thú, con chung và con riêng, cụ thể như sau:

Luật Hôn nhân và Gia đình Việt Nam năm 2000 và năm 2014 chỉ quy định con chung của vợ chồng chứ không đưa ra ba khái niệm còn lại Theo đó, con chung là “con sinh ra trong thời kỳ hôn nhân hoặc do người vợ có thai trong thời kỳ đó là con chung của

vợ chồng Con sinh ra trước ngày đăng ký kết hôn và được cha mẹ thừa nhận cũng là con chung của vợ chồng” (Khoản 1 Điều 63 Luật Hôn nhân và Gia đình Việt Nam năm 2000

và Khoản 1, Điều 88 Luật Hôn nhân và Gia đình Việt Nam năm 2014) Đây là một khái niệm mang tính chất bình đẳng giới vì dù con được sinh ra là trai hay gái đều có vai trò, vị trí, quyền và nghĩa vụ ngang nhau đối với cha mẹ của chúng trong gia đình

Khái niệm “con riêng” cũng có nhiều định nghĩa khác nhau: “Con riêng của vợ là con mà chỉ người vợ là mẹ đẻ của cháu bé còn người chồng là bố dượng Con riêng của

13 Cambridge University Press (2018), Cambridge Dictionary, page.213& Xem thêm tại địa chỉ:https://dictionary cambridge.org/dictionary/english/child , ngày truy cập 02 tháng 07 năm 2018

14Cambridge University Press (2018), Cambridge Advanced Learner's Dictionary & Thesaurus ©, page.156

15Cambridge University Press (2018), Cambridge Advanced Learner's Dictionary & Thesaurus ©, page.345

chồng là con mà chỉ người chồng là cha đẻ của cháu bé còn người vợ là mẹ kế.”16

vợ hoặc chồng”

Pháp luật về hôn nhân và gia đình Việt Nam cũng sử dụng thuật ngữ “con trong giá thú” Theo từ điển Tiếng việt thì “giá thú” là “việc lấy vợ, lấy chồng được pháp luật thừa nhận”20, khái niệm này gần giống với khái niệm “hôn nhân”, nên có thể coi “con trong giá thú” là con của cha mẹ có hôn nhân hợp pháp Theo Luật HN&GĐ Việt Nam năm 2014 thì cha mẹ có hôn nhân hợp pháp là cha mẹ đã đăng ký kết hôn và tuân thủ đầy đủ các điều kiện kết hôn mà Luật HN&GĐ quy định, dựa theo các khái niệm tại Điều 3 Luật HN&GĐ thì: “Hôn nhân là quan hệ giữa vợ và chồng sau khi kết hôn” (khoản 1) và “Kết hôn là việc nam và nữ xác lập quan hệ vợ chồng với nhau theo quy định của Luật này về điều kiện kết hôn và đăng ký kết hôn” (khoản 5)

Hiện nay, hệ thống pháp luật hôn nhân và gia đình của Việt Nam vẫn thừa nhận quan hệ vợ chồng đối với trường hợp nam nữ chung sống với nhau như vợ chồng mà không đăng ký kết hôn trước ngày 3-1-1987 (ngày Luật HN&GĐ năm 1986 có hiệu lực)

Vì vậy, hôn nhân được thừa nhận trước pháp luật có hai loại:

- Có giấy đăng ký kết hôn

- Không có giấy đăng ký kết hôn nhưng được công nhận là vợ chồng trước pháp luật

Trong sách: “Hỏ ề q L H ”, tác giả Bùi Vân Thấm đưa gia khái niệm: Con trong giá thú là “ ẹ

ẹ ý ổ

ý ”21 Quy định trên không những dài mà còn thiếu vì có những trường hợp cha

mẹ của đứa trẻ không đăng ký kết hôn theo quy định của pháp luật nhưng đứa trẻ đó vẫn được pháp luật công nhận là con trong giá thú theo quy định của Nghị quyết số 35/2000/QH10 ngày 09/6/2000 của Quốc hội Việt Nam về việc thi hành Luật hôn nhân và gia đình năm 2000 và Thông tư số 01/2001/TTLT-TANDTC-VKSNDTC-BTP ngày 03/01/2001 hướng dẫn thi hành Nghị quyết số 35/2000/QH10

Do đó, theo quan điểm của tác giả luận văn, “con trong giá thú” là con mà cha mẹ

là vợ chồng trước pháp luật (cha mẹ của đứa con đó có đăng ký kết hôn theo pháp luật hoặc quan hệ vợ chồng của cha mẹ đứa con đó được pháp luật thừa nhận)

Con ngoài giá thú là “con mà cha mẹ không phải là vợ chồng trước pháp luật hoặc cha mẹ ăn ở, chung sống với nhau như vợ chồng nhưng việc kết hôn chưa được uỷ ban nhân dân công nhận, ghi vào sổ kết hôn”22 Như vậy, trường hợp sinh con ngoài giá thú có thể là người mẹ không có chồng mà sinh con; người mẹ có chồng nhưng đã ngoại tình và thụ thai với người khác mà sinh con; hoặc hai bên nam nữ ăn ở, chung sống với nhau như

vợ chồng và có con với nhau; cũng có thể là trường hợp hai vợ chồng đã li hôn, phán quyết li hôn của tòa án đã có hiệu lực pháp luật, sau đó họ lại “tái hợp” chung sống với nhau mà chưa đăng kí kết hôn lại theo thủ tục luật định, nếu người phụ nữ sinh con trong trường hợp này thì đó là con chung ngoài giá thú của hai người không phải là vợ chồng trước pháp luật Con ngoài giá thú có thể là “con chung”, cũng có thể là con riêng của một bên cha, mẹ23 Theo tác giả luận văn, khi chúng ta đã đưa ra định nghĩa về con trong giá thú thì con ngoài giá thú là “con không phải là con trong giá thú”

Theo quy định tại khoản 5 Điều 2 Luật Hôn nhân và Gia đình Việt Nam năm 2000 thì con trong và ngoài giá thú bình đẳng với nhau về quyền lợi và nghĩa vụ.Đồng thời,

bốn khái niệm trên có quan hệ mật thiết với nhau Con chung và con riêng có thể là con trong hoặc ngoài giá thú của cha, mẹ Con trong hoặc ngoài giá thú có thể là con chung hoặc con riêng của cha, mẹ Ngoài ra, trong Thông tư số 81-TANDTC ngày 24/7/1981 của Tòa án nhân dân tối cao Việt Nam hướng dẫn tranh chấp về thừa kế có đưa ra thêm một khái niệm mới so với pháp luật thời kỳ đó là con đẻ “gồm có con chung và con riêng,

kể cả người con được thụ thai khi người bố còn sống và sinh ra sau khi người bố chết không quá ba trăm ngày Con riêng gồm con trong giá thú và con ngoài giá thú (nếu có)” (Điều 1 phần III)

Pháp luật Lào nói chung và Luật Gia đình Lào không đưa ra các định nghĩa về con nói chung mà chỉ ghi nhận các trường hợp là con sinh ra từ hôn nhân: “đứa con sinh ra từ cha mẹ đã kết hôn với nhau” hay được sinh ra do “cha mẹ không cưới hỏi nhau” hoặc đứa con được cha, mẹ nhận là cha, mẹ thật sự và được chấp nhận theo sự phán quyết của tòa

án24 Theo quy định của pháp luật Gia đình Lào: đôi trai gái đăng ký kết hôn phải được đăng ký và phải được thông báo cho chính quyền địa phương bản làng nơi nam nữ cư trú trước khi trình lên phòng đăng ký kết hôn huyện, thành phố thực hiện, việc kết hôn không được đăng ký thì không có giá trị pháp lý25 Như vậy, theo lý luận khoa học pháp lý thì đứa trẻ sinh ra mà người cha và người mẹ không có quan hệ hôn nhân, không được đăng

ký kết hôn theo quy định của pháp luật Gia đình Lào được coi là con ngoài giá thú

Mặt khác tại Điều 37, Luật Gia đình Lào năm 2008 quy định về việc nhận đứa trẻ làm con nuôi: “Việc đem đứa con của người khác về làm con nuôi…” và phải tuân thủ theo các điều kiện về nhận nuôi con nuôi tại Điều 38; trình tự thủ tục để nhận đứa trẻ làm con nuôi tại Điều 39, 40 Luật Gia đình Lào năm 2008

Pháp luật Lào nói chung và các công trình nghiên cứu về gia đình Lào không đưa

ra khái niệm về “con” là một thiếu sót bởi “con” là một chủ thể quan trọng trong quan hệ hôn nhân và gia đình, trong mối quan hệ với cha, mẹ Tuy nhiên căn cứ vào các quy định của Luật Gia đình Lào năm 2008 ta có thể đưa ra khái niệm về “con”: “đứa con sinh ra do cha mẹ đã kết hôn với nhau hay được sinh ra do cha mẹ không cưới hỏi nhau nhưng cha,

mẹ tự nguyện chấp nhận là cha, mẹ thật sự của đứa trẻ hoặc được cha, mẹ nhận nuôi từ con của người khác theo quy định của pháp luật Còn khái niệm con nuôi là: “đứa trẻ được nhận nuôi từ con người khác theo quy định của pháp luật”

Từ những phân tích trên, theo tác giả luận văn, khái niệm con có thể được định nghĩa như sau: “con là đứa trẻ có cùng huyết thống với cha mẹ của nó” Nó có thể bao hàm hết các trường hợp về con chung, con riêng, con trong giá thú và con ngoài giá thú theo quy định của pháp luật vì huyết thống là cơ sở khoa học quan trọng và có ý nghĩa nhất để xác định cha, mẹ, con

1.1.2 Khái niệm quyền và nghĩa vụ của cha mẹ và con

Theo từ điển luật học: “Quyền là khái niệm khoa học pháp lý dùng để chỉ những điều mà pháp luật công nhận và bảo đảm thực hiện đối với cá nhân, tổ chức để theo đó cá nhân, tổ chức được hưởng, được làm, được đòi hỏi mà không ai được ngăn cản, hạn chế”26 còn “Nghĩa vụ là việc phải làm theo bổn phận của mình”27

Dưới góc độ khoa học pháp lý, quyền và nghĩa vụ của cha mẹ và con là chế định đặc biệt quan trọng do Luật hôn nhân và gia đình, Luật dân sự điều chỉnh Theo đó, Quyền của con cái trong gia đình là nội dung quan hệ giữa cha mẹ và con.Còn quyền và nghĩa vụ của cha mẹ hàm chứa toàn bộ các quyền và nghĩa vụ về nhân thân và tài sản của

họ với tư cách là những chủ thể của các quan hệ pháp luật cha mẹ và con.Hầu hết các quyền và nghĩa vụ đó thuộc những mối liên hệ tương ứng giữa cha mẹ và con

Tuy nhiên quyền của cha mẹ và quyền của các con không phải luôn luôn tương ứng với nhau Khái niệm quyền của các con rộng hơn nội hàm khái niệm quyền của cha

mẹ Một phần quyền của các con do pháp luật hôn nhân và gia đình quy định (quyền đối với tên, thể hiện ý kiến của mình) là các quyền mang tính tuyệt đối Tương ứng (đối lập) với các con là chủ thể của các quyền đó không chỉ có những người làm cha, làm mẹ, mà còn là bất kỳ cá nhân, người có thẩm quyền giải quyết các vấn đề liên quan đến lợi ích của các con Quyền của trẻ em được bảo vệ cũng được áp dụng tương tự.Nó được sử dụng

để bảo vệ trẻ em trong trường hợp cha mẹ lạm dụng quyền của họ đối với các con

26 Bộ Tư Pháp, Viện Khoa học pháp lý (2006), Từ điển luật học, NXB Bách Khoa, NXB tư pháp, Hà Nội, tr.648

27 Bộ Tư Pháp, Viện Khoa học pháp lý (2006), Từ điển luật học, NXB Bách Khoa, NXB tư pháp, Hà Nội, tr.560

Một số quyền khác mang tính chất tương đối và tồn tại trong phạm vi các quan hệ pháp luật giữa cha mẹ và con, ví dụ như quyền chăm sóc, giáo dục, quyền được cha mẹ nuôi dưỡng

Quyền và nghĩa vụ của cha mẹ mang những đặc điểm nhất định; theo những quy định của pháp luật và thực tiễn cuộc sống, các đặc điểm đó thể hiện: chúng mang tính chất

có thời hạn, ví dụ như chỉ đến khi con đạt tuổi thành niên Sau khi các con đạt tuổi thành niên, hoặc trong một số trường hợp có thể sớm hơn trước khi con thành niên các quyền của cha mẹ đã chấm dứt Nếu người con đã thành niên không có năng lực hành vi và cha

mẹ thực hiện chức năng người giám hộ, thì nội dung quan hệ pháp luật giữa họ đã có những thay đổi

Trẻ em được ưu tiên bảo vệ.Còn quyền và nghĩa vụ của cha mẹ thì phải được thực hiện phù hợp với lợi ích của các con.Đây là một trong những nguyên tắc được ghi nhận trong các công ước quốc tế và trong các văn bản pháp luật của các quốc gia

Pháp luật cần phải ghi nhận các quyền và nghĩa vụ của cha mẹ và con nhằm tạo cơ

sở pháp lý cho việc thực hiện các quyền và nghĩa vụ này trong quan hệ hôn nhân và gia đình Tuy nhiên, quan hệ pháp luật cha mẹ và con là mối liên hệ tình cảm, sự gắn bó ruột thịt ràng buộc lẫn nhau giữa cha mẹ và con;còn dựa trên những chuẩn mực về đạo đức mà nền tảng của nó xuất phát từ những yếu tố: tình cảm, huyết thống, nuôi dưỡng Các quan

hệ này không yêu cầu và không cho phép sự can thiệp của Nhà nước.Vì vậy, sự điều chỉnh pháp luật các quan hệ này chỉ là tác động, thiết lập giới hạn đảm bảo thực hiện các quyền và nghĩa vụ của họ

Bên cạnh đó, lợi ích của cha mẹ luôn gắn liền mật thiết với lợi ích các con, do đó trong nhiều trường hợp lợi ích của cha mẹ cần phải được bảo vệ Nếu ngược lại, có thể làm tổn hại đến chính lợi ích của các con, thí dụ như: thể hiện của con cái trước hết trong quan hệ với cha mẹ một cách thiếu nhân đạo và sự chăm sóc, giáo dục con cái của cha mẹ không thoả đáng dưới góc độ giáo dục, vì vậy có thể ảnh hưởng tiêu cực đối với trẻ em Điều này giải thích cho ba câu hỏi: thứ nhất, tại sao thực hiện quyền và nghĩa vụ của cha

mẹ và các con không chỉ là việc của riêng đương sự, mà còn phải chịu sự giám sát của cơ

quan, tổ chức có thẩm quyền Nguyên tắc “ ử” và nguyên tắc “

N ã ộ ả ẻ e ”; thứ hai, việc pháp luật

quy định nghĩa vụ và quyền của cha mẹ và con phải đảm bảo các yêu cầu: vừa thể hiện sự tôn trọng quyền của các bên trên nguyên tắc thoả thuận nhưng vẫn phải đảm bảo theo một quy tắc thống nhất theo sự điều chỉnh của pháp luật - đặc trưng của “Luật tư” (Luật dân sự); đồng thời sự hiện hữu của yếu tố “công luật” nhằm bảo vệ lợi ích của các con, trẻ em

là cần thiết28; thứ ba, con cái vừa có quyền được cha mẹ yêu thương, nuôi dưỡng, chăm sóc vừa có nghĩa vụ phải chăm sóc, nuôi dưỡng cha mẹ, đặc biệt khi cha mẹ ốm đau, già yếu, tàn tật

Từ những phân tích trên đây, có thể hiểu: “N ĩ ụ q ề ẹ

về nghĩa vụ và quyền của cha mẹ và con, Luật hôn nhân và gia đình ghi nhận nguyên tắc bảo vệ trẻ em, bảo vệ quyền lợi của con Do đó, quy định nghĩa vụ và quyền của cha mẹ

và con là cần thiết nhằm nâng cao trách nhiệm của cha mẹ bảo đảm quyền và nghĩa vụ cơ bản của trẻ em cũng như mối quan hệ và nghĩa vụ của con cái trong phụng dưỡng cha,

mẹ

28Trường Đại học Huế (2004), G L H G V N , Nxb CAND, tr.103

Mặt khác, những quy định tiến bộ về nghĩa vụ và quyền của cha mẹ và con trong Luật hôn nhân và gia đình hiện nay còn có ý nghĩa trong việc xóa đi những tư tưởng lạc hậu như: trọng nam khinh nữ, việc phân biệt đối xử giữa các con, cha mẹ có quyền quyết định mọi vấn đề đối với con đồng thời vẫn kế thừa được những giá trị truyền thống tốt đẹp của hai dân tộc đó là đạo hiếu của người làm con đối với cha mẹ

1.2.2 Về mặt pháp lý

Không chỉ có ý nghĩa về mặt xã hội, việc quy định nghĩa vụ và quyền của cha mẹ đối với con còn có ý nghĩa về mặt pháp lý.Trước hết, quy định về nghĩa vụ và quyền của cha mẹ và con một cách cụ thể vừa bảo đảm quyền cho các chủ thể, đồng thời cũng chỉ ra các nghĩa vụ tương ứng mà mỗi chủ thể phải gánh chịu Các quy định này tạo cơ sở để đảm bảo các quyền của con, đặc biệt là trẻ em Cả Lào và Việt Nam đã tham gia Công ước quốc tế về quyền trẻ em năm 1990, việc nội luật hóa các quy định của Công ước vào pháp luật quốc gia hai nước là rất cần thiết Có thể thấy, các quy định của Luật hôn nhân

và gia đình hiện nay, trong đó có quy định về nghĩa vụ và quyền của cha mẹ và con đã tạo

cơ sở pháp lý cho việc bảo vệ các quyền cơ bản của con cái nói chung, của trẻ em nói riêng Không những thế nó góp phần đảm bảo quyền của cha mẹ, đặc biệt là quyền bình đẳng giữa cha và mẹ trong mối quan hệ với con

Một ý nghĩa pháp lý nữa cũng hết sức quan trọng là việc quy định nghĩa vụ và quyền của cha mẹ và con có liên quan đến nhều nội dung khác trong Luật Gia đình Lào

và Luật hôn nhân và gia đình Việt Nam như: quan hệ cấp dưỡng; nuôi con nuôi; chế định

ly hôn Ví dụ: Việc quy định quyền và nghĩa vụ nuôi dưỡng của cha mẹ là một trong những cơ sở để đề ra quy định cấp dưỡng cho con khi cha mẹ ly hôn Hay xuất phát từ nguyên tắc không phân biệt đối xử giữa các con, nghĩa vụ và quyền của cha mẹ nuôi - con nuôi cũng được xác định theo các nghĩa vụ và quyền của cha mẹ đối với con nói chung

1.3 Sơ lược lịch sử phát triển các quy định về quyền và nghĩa vụ của cha mẹ

và con trong pháp luật hôn nhân và gia đình của Việt Nam và Lào

Việt Nam và Lào đều là hai quốc gia đang phát triển nhưng mỗi quốc gia có một nét đặc thù riêng về mặt lịch sử, kinh tế – xã hội Chính vì vậy mà sự phát triển pháp luật nói chung, pháp luật về quyền và nghĩa vụ của cha mẹ và con nói riêng trong pháp luật hôn nhân và gia đình của hai nước cũng có những điểm riêng biệt Thông qua việc nghiên

cứu lịch sử phát triển các quy định về quyền và nghĩa vụ của cha mẹ và con trong pháp luật hôn nhân và gia đình của Việt Nam và Lào, ta có thể sơ lược như sau:

1.3.1 Sơ lược về sự hình thành và phát triển các quy định về quyền và nghĩa vụ của cha mẹ và con trong pháp luật hôn nhân và gia đình Việt Nam

Gia đình là yếu tố không thể thiếu để hình thành nên xã hội, do đó pháp luật về hôn nhân và gia đình cũng được hình thành tương đối sớm Trong cổ luật Việt Nam (Quốc triều hình luật) đã có những quy định về nghĩa vụ và quyền của cha mẹ đối với con nhưng còn mang nặng tư tưởng của xã hội phong kiến lạc hậu, con cái có nghĩa vụ vâng lời và phục tùng cha mẹ, thiếu hẳn nguyên tắc bình đẳng giữa vợ chồng và các con trong quan

hệ hôn nhân và gia đình, quyền lợi của con chưa được bảo đảm, nghĩa vụ của cha mẹ đối với con được quy định hết sức mờ nhạt

Sau khi thực dân Pháp xâm lược Việt Nam (năm 1858) và trở thành một nước thuộc địa nửa phong kiến.Cùng với việc duy trì quan hệ sản xuất phong kiến; thực dân Pháp và giai cấp địa chủ phong kiến còn lợi dụng chế độ hôn nhân và gia đình phong kiến

đã tồn tại và được duy trì từ nhiều thế kỷ ở Việt Nam để củng cố nền thống trị của chúng Sau khi ký “Hiệp ước hòa bình" với Pháp năm 1883, Việt Nam được chia làm ba miền: Bắc Kỳ, Nam Kỳ và Trung Kỳ Dựa theo Bộ luật dân sự của Cộng hòa Pháp (1804), thực dân Pháp đã cho ban hành ba Bộ luật dân sự Trong đó chế độ hôn nhân và gia đình được quy định và áp dụng tại Bắc Kỳ là Bộ luật dân sự 1931; tại Trung Kỳ là Bộ luật dân sự năm 1936; tại Nam Kỳ là Tập dân luật giản yếu năm 1883 Mặc dù mỗi bộ luật được ban hành và áp dụng ở từng miền nhưng tựu chung lại, nghĩa vụ và quyền của cha mẹ đối với con được quy định trong chế độ hôn nhân và gia đình do nhà nước thực dân - phong kiến quy định trong các bộ luật đều có chung một số đặc điểm sau:

Một là, duy trì chế độ hôn nhân cưỡng ép phụ thuộc vào cha mẹ hoặc các bậc thân trưởng trong gia đình, dù con đã thành niên, với quan niệm “cha mẹ đặt đâu con ngồi đó”

Hai là, duy trì mối quan hệ bất bình đẳng giữa nam và nữ trong gia đình với quan niệm "nhất nam viết hữu, thập nữ viết vô” có nghĩa là một con trai coi như có, mười con gái cũng như không

Ba là, thực hiện nguyên tắc bất bình đẳng giữa vợ và chồng, người vợ phụ thuộc vào người chồng về mọi mặt trong gia đình cũng như trong việc nuôi dạy con cái

Bốn là, bảo vệ quyền của người gia trưởng Đó là quyền của người chồng đối với người vợ, quyền của cha mẹ đối với con; phân biệt đối xử giữa các con, coi rẻ quyền lợi của con cái, con ngoài giá thú không được khởi kiện để truy tìm cha mẹ của mình trước Tòa án

Như vậy giai đoạn trước cách mạng tháng Tám năm 1945 thì những quy định về nghĩa vụ và quyền của cha mẹ đối với con trong chế độ hôn nhân và gia đình ở Việt Nam còn rất sơ sài, chứa đựng nhiều điểm hạn chế Chúng được quy định dựa trên những phong tục, tập quán lạc hậu của xã hội phong kiến Việt Nam và phỏng theo Bộ luật dân

sự Pháp (1804) thể hiện sự bất bình đẳng giữa vợ và chồng, chưa bảo vệ được quyền lợi chính đáng của người phụ nữ và trẻ em; có sự phân biệt rất r ràng giữa con đẻ và con nuôi, con trong giá thú và con ngoài giá thú mặt khác pháp luật ở thời kỳ này coi trọng quyền của cha mẹ đối với con cái hơn là nghĩa vụ của cha mẹ đối với con cái

Sau cách mạng tháng Tám năm 1945, Việt Nam từ một nước thuộc địa nửa phong kiến trở thành nước Việt Nam dân chủ cộng hòa Hệ thống pháp luật, trong đó có Luật hôn nhân gia đình được sửa đổi để theo kịp những tiến bộ của thời đại, xóa bỏ hẳn chế độ hôn nhân và gia đình phong kiến lạc hậu Năm 1946, bản Hiến pháp đầu tiên của nước Việt Nam dân chủ cộng hòa ra đời ghi nhận thành quả cách mạng, quy định các quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân Với sự phát triển về mọi mặt của xã hội cùng với yêu cầu xóa bỏ các hủ tục lạc hậu của chế độ phong kiến đối với các quan hệ Hôn nhân và gia đình đang cản trở bước tiến của xã hội, giải phóng sức người, sức của để xây dựng và bảo

vệ Tổ quốc Ngày 22/5/1950 Sắc lệnh 97-SL gồm 15 điều đã ra đời trong đó có 08 điều quy định về Hôn nhân gia đình với những nội dung:

Xóa bỏ tính cách phong kiến của quyền gia trưởng cũ quá ràng buộc và áp bức cá nhân, trái với mục đích giải phóng con người của một nền pháp chế dân chủ Vì thế người con đã thành niên có quyền quản lý tài sản riêng và tự do cá nhân Con đã thành niên lấy

vợ, lấy chồng, không cần phải có sự thỏa thuận đồng ý của cha mẹ hoặc của một thân trưởng nào khác

Xóa bỏ quyền “trừng giới” của cha mẹ đối với con, cha mẹ không có quyền xin giam cầm con khi chúng phạm lỗi

Ngoài ra pháp luật còn cho phép người con hoang vô thừa nhận được quyền thưa trước Tòa án để truy nhận cha, mẹ của mình

Sắc lệnh số 97 ngày 22/5/1950 và sắc lệnh số 159 ngày 27/11/1950 tuy đã xóa bỏ những tư tưởng phong kiến lạc hậu trong những quy định về quan hệ hôn nhân gia đình nói chung, về nghĩa vụ và quyền của cha mẹ đối với con nói riêng đã cụ thể hóa nguyên tắc bình đẳng nam nữ Nhưng những quy định này vẫn còn mang tính chất khung, thiếu tính cụ thể, chưa dự liệu và điều chỉnh hết những quan hệ mới phát sinh trong sự phát triển của xã hội Do đó khi Luật hôn nhân và gia đình năm 1959 ra đời đã trở thành công

cụ pháp lý của nước Việt Nam dân chủ cộng hòa trong quá trình xây dựng chế độ hôn nhân và gia đình mới xã hội chủ nghĩa Luật hôn nhân và gia đình năm 1959 đã dành riêng chương IV (từ Điều 17 đến Điều 24) để quy định về quan hệ giữa cha mẹ và con cái Các quy định mặc dù chỉ mang tính chất khái quát song Luật hôn nhân năm 1959 đã nhấn mạnh tới nghĩa vụ nuôi dạy con của cha mẹ, thể hiện được sự bình đẳng về nghĩa vụ và quyền của cha mẹ trong việc nuôi dạy con; quyền tự do của con được coi trọng Con trai, con gái, con nuôi, con đẻ, con trong giá thú, con ngoài giá thú có các quyền và nghĩa vụ ngang nhau

Kế thừa những thành tựu của Luật hôn nhân và gia đình năm 1959, Luật hôn nhân

và gia đình năm 1986 đã hoàn thiện các quy định về nghĩa vụ và quyền của cha mẹ đối với con Nếu như Luật hôn nhân và gia đình năm 1959 quy định về nghĩa vụ và quyền của cha mẹ đối với con còn rất chung chung thì Luật hôn nhân và gia đình năm 1986 quy định

cụ thể hơn, bổ sung thêm một số điều luật về nghĩa vụ và quyền của cha mẹ đối với con như: “Cha mẹ có nghĩa vụ nuôi dưỡng con đã thành niên mà không có khả năng lao động

để tự nuôi mình‟‟ (Điều 20, Luật Hôn nhân và Gia đình Việt Nam năm 1986); “Cha mẹ đại diện và quản lý tài sản của con chưa thành niên”; “Cha mẹ chịu trách nhiệm bồi thường thiệt hại do hành vi trái pháp luật của con dưới 16 tuổi gây ra” (Điều 25 Luật Hôn nhân và Gia đình Việt Nam năm 1986) Không những thế, luật còn quy định biện pháp hạn chế quyền của cha mẹ đối với con khi cha mẹ bị xử phạt về một trong các tội xâm phạm thân thể, nhân phẩm của con chưa thành niên, ngược đãi nghiêm trọng hoặc hành hạ con chưa thành niên.Thêm vào đó, việc tách thành một chương mới về xác định cha mẹ cho con, cùng với việc quy định nguyên tắc suy đoán pháp lý trong vấn đề này cũng là

một điểm tiến bộ so với luật hôn nhân và gia đình năm 1959 Tuy nhiên, dù có nhiều tiến

bộ và đã lưu ý tới việc bảo vệ quyền lợi của con cái, song nhìn chung các quy định về hôn nhân và gia đình trong luật năm 1959 và năm 1986 vẫn mang tính khái quát, chưa điều chỉnh hết các quan hệ phát sinh

Trên cơ sở lý luận và thực tiễn, kế thừa có chọn lọc và phát triển những quy định tiến bộ của Luật hôn nhân và gia đình năm 1986, Luật hôn nhân và gia đình năm 2000 đã

đề cao vai trò của gia đình trong xã hội, xây dựng và củng cố gia đình theo truyền thống tốt đẹp của dân tộc tránh những ảnh hưởng tiêu cực theo lối sống thực dụng và những tác động xấu của cơ chế thị trường ảnh hưởng tới quan hệ Hôn nhân gia đình Luật đã quy định r hơn về mối quan hệ giữa cha mẹ và con, chương IV quy định về quan hệ giữa cha

mẹ và con có 6 điều luật mới so với luật Hôn nhân và gia đình năm 1986, cụ thể hóa nghĩa vụ và quyền của cha mẹ và con với nhau Trong việc cấp dưỡng giữa cha mẹ và con cũng đã mở rộng phạm vi cấp dưỡng thể hiện mối quan hệ có đi có lại giữa cha mẹ và con Việc xác định cha mẹ cho con sinh ra theo phương pháp khoa học; con đã thành niên xin nhận cha không cần có dự đồng ý của mẹ và ngược lại Ngoài ra Luật hôn nhân và gia đình năm 2000 còn bổ sung quy định mới về “nghĩa vụ và quyền của bố dượng, mẹ kế và con riêng của vợ hoặc chồng" (Điều 38 Luật Hôn nhân và Gia đình Việt Nam năm 2000)

Có thể nói, sự ra đời của Luật hôn nhân và gia đình năm 2000 đã quy định rất cụ thể các nghĩa vụ và quyền của cha mẹ và con Tuy còn một số bất cập khi áp dụng vào thực tiễn nhưng ta không thể phủ nhận vai trò của nó trong việc thiết lập và duy trì các mối quan hệ hôn nhân và gia đình trong đó có nghĩa vụ và quyền của cha mẹ đối với con; quyền và nghĩa vụ của con cái đối với cha mẹ một cách ổn định, đề cao vai trò của người phụ nữ, bảo vệ quyền lợi của người phụ nữ và trẻ em, xây dựng xã hội ngày càng văn minh, gia đình hạnh phúc, tiến bộ

Luật hôn nhân và gia đình năm 2000 có hiệu lực từ ngày 01/01/2001, tính đến thời điểm ban hành Luật hôn nhân và gia đình năm 2014 đã áp dụng hơn 13 năm Trong khoảng thời gian đó, các quan hệ hôn nhân và gia đình nói chung, quan hệ giữa cha - mẹ - con nói riêng luôn biến đổi không ngừng và có nhiều trường hợp khi vận dụng Luật hôn nhân và gia đình năm 2000 không thể giải quyết được các quan hệ phát sinh Đứng trước yêu cầu đó, ngày 19/6/2014 Quốc hội Việt Nam đã thông qua Luật hôn nhân và gia đình

năm 2014 với IX chương, 133 Điều và có hiệu lực kể từ ngày 01/01/2015 So với Luật hôn nhân và gia đình năm 2000 các nhà làm Luật đã có những điều chỉnh cho phù hợp với điều kiện kinh tế xã hội và các quan hệ hôn nhân gia đình mới phát sinh Riêng về phần nghĩa vụ và quyền của cha mẹ đối với con được quy định tại mục 1 chương V của Luật và

có một số điều chỉnh: Thứ nhất là quy định thêm một số điều luật mới như: "Bảo vệ quyền và nghĩa vụ của cha mẹ và con” (Điều 68 Luật Hôn nhân và Gia đình Việt Nam năm 2014); "Quyền, nghĩa vụ của cha nuôi, mẹ nuôi và con nuôi" (Điều 78 Luật Hôn nhân và Gia đình Việt Nam năm 2014); "Quyền, nghĩa vụ của con dâu, con rể, cha mẹ vợ, cha mẹ chồng” (Điều 80 Luật Hôn nhân và Gia đình Việt Nam năm 2014) Thứ hai là bổ sung, cơ cấu lại các điều luật cho phù hợp với điều kiện thực tế và các ngành luật khác có liên quan; quyền và nghĩa vụ của cha mẹ đối với con sau khi ly hôn cũng được quy định tại chương Quan hệ giữa cha mẹ và con một cách cụ thể và chặt chẽ hơn Nhìn chung các quy định về nghĩa vụ và quyền của cha, mẹ đối với con trong Luật hôn nhân và gia đình năm 2014 là tương đối đầy đủ, mở rộng đối tượng về chủ thể trong đó bổ sung thêm quy định về “quyền, nghĩa vụ của con dâu, con rể, cha mẹ vợ, cha mẹ chồng ” là điều rất hợp lý và cần thiết Những quy định đó đã tạo hành lang pháp lý vững chắc để pháp luật

về nghĩa vụ và quyền của cha mẹ đối với con thực sự đi vào cuộc sống, góp phần xây dựng gia đình Việt Nam giàu truyền thống, ổn định và hạnh phúc

1.3.2 Sơ lược về sự hình thành và phát triển các quy định về quyền và nghĩa vụ của cha mẹ và con trong pháp luật hôn nhân và gia đình Lào

Ở Lào, trong lịch sử và hiện tại, gia đình đã luôn được xác định là một thiết chế xã hội rất quan trọng – tế bào của xã hội Do vậy, dù ở bất cứ giai đoạn phát triển nào , chế

độ xã hội nào, gia đình luôn được Nhà nước quan tâm tác động bằng chính sách, điều chỉnh bằng pháp luật Quyền và nghĩa vụ của cha mẹ là một chế định quan trọng trong pháp luật Hôn nhân và gia đình cũng được đặt trong tiến trình đó và có thể sơ lược như sau:

1.3.2.1 Vấn đề quyền và nghĩa vụ của cha mẹ và con theo pháp luật Lào trong thời

kỳ Vương quốc Lạn Xạng cổ

Lạn Xạng là vương quốc cổ của tổ tiên người Lào do vua Fa Ngừm thành lập năm

135329 chịu nhiều ảnh hưởng của văn hoá Trung Hoa, Việt Nam và Thái Lan và đặc biệt chịu ảnh hưởng từ văn hoá Việt Nam của nước Việt Cổ thế kỷ XIII và văn hoá Xiêm thế

kỷ XV-XVII Tuy nhiên, Lạn Xạng là một quốc gia mà quốc giáo là đạo Phật Do đó, pháp luật thời kỳ này của Lào về quyền và nghĩa vụ của cha mẹ và con được xác định theo tư tưởng giáo lý cả nho giáo và phật giáo Theo đó, pháp luật phong kiến Lào quy định những nghĩa vụ nhất định đối với mỗi thành viên trong gia đình như sau: Thứ nhất, trong quan hệ giữa cha mẹ và các con Cha mẹ là người có ơn sinh thành và dưỡng dục,

do đó cha mẹ có những bổn phận nhất định đối với con cái Theo Nho giáo, vì thương yêu con nên thấy cái gì con cũng tốt thế gọi là tự bản thân mình không tu dưỡng tốt thì không lấy gì chỉnh đốn tốt gia đình, gia tộc được30.Vì vậy, tu thân là nghĩa vụ đầu tiên được đặt ra với cha mẹ để thực hiện đạo tề gia Điều 23, Luật Bàn Nhà quy định: “Bổn phận làm cha mẹ cần phải tu dưỡng đạo đức, sửa mình cho thành người đức hạnh, giữ gìn lời ăn tiếng nói cho ôn hòa để tề gia, làm cho trong nhà đều được nhờ cậy, cần phải cung kính thuận hòa” Khi cha mẹ cư xử với nhau theo những tiêu chí đạo đức nhất định do Nho giáo đưa ra thì mới có thể nuôi dạy con tốt và trở thành chỗ dựa cho con và nhà mới

êm ấm Cùng với tu thân, cha mẹ cần có nghĩa vụ nuôi dưỡng, dạy bảo con cái với thái độ nhẫn nại Điều 36 Luật Bàn Nhà quy định: “người làm cha, làm mẹ phải lo cho con cái ăn cái mặc, không nên vì đứa con buổi sớm dỗi không ăn mà cha mẹ giận đổ đi” Dạy con là bổn phận bắt buộc của bậc làm cha làm mẹ, không dạy được con là lỗi của cha mẹ, dạy con Trong mối quan hệ giữa con và cha, mẹ thì đạo hiếu được đặt lên hàng đầu: “Người làm con trước hết phải thực hành đạo hiếu; phải biết chăm sóc và phụng dưỡng cha mẹ Khi cha mẹ già yếu thì việc con nuôi cha mẹ là lẽ đương nhiên”

29 Duangsai Luangphasi (1978), , , , 24 (Duangsai Luangphasi (1978), V ơ q Lạ Xạ , Nhà xuất bản Văn hoá và

Nghệ thuật quốc gia Lào, Viêng Chăn, trang 24)

30 Dương Hồng, Vương Thành Trung, Nhiệm Đại Viện, Lưu Phong chú dịch (2003), L , Nxb

Quân đội nhân dân, Hà Nội, tr

Như vậy, pháp luật thời kỳ này đã có nhiều quy định tiến bộ về quyền và nghĩa vụ của cha, mẹ và con đặt nền móng cho việc duy trì trật tự, nề nếp trong xã hội Tuy nhiên,

nó vẫn còn tồn tại những hạn chế cố hữu của Luật phong kiến đó là: tuyệt đối hóa uy quyền của cha mẹ và nhấn mạnh tới nghĩa vụ của con cái đối với cha mẹ; việc giáo dục con học hành, nên vợ, thành chồng của con cái là do cha mẹ toàn quyền định; vẫn duy trì

sự phân biệt đối xử giữa con nuôi, con đẻ, con ngoài giá thú và con trong giá thú, thí dụ: Điều 45, Luật Bàn Nhà quy định: “khi người con đẻ phạm tội, cho phép người làm cha,

mẹ đến chuộc con về”, “người con nuôi phạm tội, cho phép người làm cha, mẹ nuôi đến chuộc con về nhưng số tiền phải tăng lên hai phần”…

1.3.2.2 Vấn đề quyền và nghĩa vụ của cha, mẹ và con theo pháp luật Lào trong thời kỳ Pháp thuộc

Thế kỷ XV-XVIII, Lào đã bị sáp nhập vào Xiêm, tuy nhiên, trong cuộc thám hiểm của Auguste Pavie, người Pháp đã quan tâm đến việc kiểm soát Mê Kông Khi đó, người Pháp đã đô hộ Việt Nam và muốn chiếm cứ tất cả các chư hầu của nhà Nguyễn, bao gồm

cả các vùng lãnh thổ còn lại của Lan Xang Điều này đã khiến Pháp tiến hành ngoại giao pháo hạm và những vụ đụng độ biên giới với tên gọi Chiến tranh Pháp-Xiêm vào năm

1893, khiến Xiêm buộc phải từ bỏ tuyên bố chủ quyền đối với hầu hết nước Lào ngày nay

và chia nước Lào thành hai sắc tộc là Lào Nùm (Lào vùng thấp) và Lào Thâng (Lào vùng cao)

Để phục vụ cho chính sách bóc lột của giai cấp thống trị và chiến tranh của thực dân Pháp, đầu những năm 90 của thế kỷ XIX, Bộ Dân Luật Lanxang được soạn thảo trên

cơ sở thừa kế các quy định đã có từ trước của Bộ Luật Bàn Nhà Trong đó, có các quy định tạo cơ sở cho việc hình thành quyền và nghĩa vụ của cha, mẹ trong việc đăng ký khai sinh cho con.Điều 12, Bộ Dân Luật Lanxang quy định bắt các bản làng ở các vùng Lào Nùm lập sổ sinh tử, giá thú Để được pháp luật bảo hộ thì khi sinh con, cha,mẹ của đứa trẻ phải đến khai với viên sĩ quan trông coi sổ sinh tử và sổ giá thú Những quy định này không áp dụng cho các vùng dân tộc Lào Thâng.Tại Điều 40 Bộ dân luật Lanxang quy định về người dân có nghĩa vụ phải đi khai sổ sinh tử Thời gian để việc khai sổ sinh tử cho một đứa trẻ từ khi sinh ra và được nhà nước thừa nhận: “khi nào sự khai vào sổ sinh

tử đã chiếu tục lệ mà làm rồi, thì chậm nhất là trong hạn 15 hôm phải đến khai với sĩ quan

giá thú để đăng ký vào sổ sinh tử Khai sổ sinh tử phải do cả hai vợ chồng đi, trong trường hợp người vợ vì mới sinh con mà không đi được thì người chồng phải cùng đi với cha mẹ mình và ba người chứng… Đối với trường hợp không khai sổ sinh tử thì bị phạt 15 đồng bạc trắng, một con trâu và 5 con gà

Như vậy, có thể nói những quy định trên trong thời kỳ này đã bắt đầu thể hiện sự coi trọng về vấn đề đăng ký khai sinh của nhà làm luật Tuy nhiên, việc đăng ký khai sinh cũng như việc đăng ký và quản lý hộ tịch trong thời kì này không xuất phát từ mục đích nhằm bảo vệ quyền lợi cho nhân dân mà để phục vụ mục đích cai trị của giai cấp thống trị

4 năm 1976 Hội đồng Chính phủ đã ban hành Nghị Quyết số 03/CP ngày 19/4/1976 của Hội đồng chính phủ về vấn đề hướng dẫn thi hành và xây dựng pháp luật cho nước Cộng hoà dân chủ nhân dân Lào, trong đó có việc xây dựng một đạo luật để điều chỉnh quan hệ hôn nhân và gia đình Trong thời gian chưa có Luật điều chỉnh thì việc hôn nhân và gia đình … sẽ tạm thời áp dụng Bộ Dân Luật Lanxang có từ thế kỷ XIX Tuy nhiên, do Bộ Dân luật Lanxang có từ thế kỷ XIX còn chứa đựng nhiều quan hệ hôn nhân và gia đình không phù hợp với xã hội Lào hiện đại, việc hướng dẫn thực hiện Bộ Dân luật Lanxang sẽ

do Chính phủ thực hiện

Năm 1979, Nhà nước Lào ban hành Nghị định số 04/1979/NĐ-Ttg ngày 20 tháng 3 năm 1979 hướng dẫn áp dụng Bộ Dân luật Lanxang về quan hệ cha, mẹ và con Năm

1988, Nhà nước Lào ban hành Nghị định số 11/1988/NĐ-Ttg ngày 15 tháng 4 năm 1988

về hướng dẫn các quyền và nghĩa vụ của cha, mẹ đối với con

Trong giai đoạn này, các văn bản pháp luật của Lào còn mang nặng tình hình thức, chưa có tác dụng điều chỉnh nhiều quan hệ trong hôn nhân và gia đình Điều này xuất phát

từ tính khả thi của luật, mặt khác xuất phát từ việc chưa có bộ luật điều chỉnh chung về vấn đề này, quan hệ giữa cha, mẹ và con vẫn diễn ra theo phong tục truyền thống của bản làng do đó mặc dù việc xây dựng Luật Gia đình Lào đã được manh nha từ năm 1976 cho đến năm 1988 vẫn chưa được xây dựng xong

Nhìn chung, trong giai đoạn này, pháp luật về hôn nhân và gia đình của Lào mới bắt đầu được hình thành, xây dựng Trước nhu cầu phát triển kinh tế, hội nhập thế giới, năm 1990, Lào ban hành Luật Gia đình số 07/90/SPA của Hội đồng nhân dân tối cao ngày

18 tháng 12 năm 1990 thông qua thay thế Bộ Dân luật Lanxang Sự ra đời của Luật Gia đình Lào năm 1990 đã đánh dấu một bước phát triển mới của lập pháp Lào với nhiều quy định tiến bộ và đã góp phần thay thế hẳn Bộ Dân Luật Lanxang Tiếp đó năm 2008, Lào sửa đổi, bổ sung Luật Gia đình mới Những vấn đề về hôn nhân và gia đình Lào đã được Luật Gia đình Lào năm 2008 quy định tương đối đầy đủ Trong đó những quy định về nghĩa vụ và quyền của cha mẹ và con được Luật Gia đình Lào năm 2008 quy định rất r ràng, cụ thể tại Phần V của Luật, hầu hết các quy định về nghĩa vụ và quyền của cha mẹ

và con theo Luật Gia đình Lào năm 1990 đã được Luật Gia đình Lào năm 2008 sửa đổi,

bổ sung, kết cấu lại điều luật cho hợp lý hơn Nhìn chung, Luật Gia đình Lào năm 2008 vẫn kế thừa các quy định tiến bộ của Luật Gia đình Lào năm 1990, đó là các quy định về mối quan hệ giữa cha, mẹ và con: Quyền và nghĩa vụ của cha, mẹ và con (Điều 29); các trường hợp chấp nhận cha (Điều 30); tài sản của cha, mẹ và con (Điều 34); Nghĩa vụ của con cái trong việc nuôi dưỡng, chăm sóc và giúp đỡ cha, mẹ (Điều 36) Luật Gia đình Lào năm 2008 còn quy định và bổ sung thêm các điều mới: Họ tên và quốc tịch của con (Điều 31), Nghĩa vụ của cha, mẹ trong việc dạy dỗ con cái (Điều 32), Nghĩa vụ của cha, mẹ trong việc bảo vệ quyền và lợi ích của đứa con (Điều 33), Nghĩa vụ của cha, mẹ trong việc chăm sóc con cái (Điều 35)

Việc xây dựng đạo Luật Gia đình 2008 về quan hệ cha, mẹ và con là một điều tất yếu góp phần bảo vệ các quan hệ gia đình, các truyền thống tốt đẹp của dân tộc Lào, phù hợp với xu thế phát triển quốc tế cũng như đáp ứng nhu cầu trong nước Cho đến nay Luật Gia đình này vẫn có hiệu lực và tiếp tục được Quốc hội của Lào xem xét sửa đổi, bổ sung

KẾT LUẬN CHƯƠNG 1

Trong Chương 1, luận văn đã tập trung phân tích, luận giải một số vấn đề lý luận

về quyền và nghĩa vụ của cha mẹ và con trong pháp luật hôn nhân và gia đình Luận văn

đã xây dựng khái niệm về quyền và nghĩa vụ của cha mẹ và con, phân tích các khái niệm

về cha, mẹ và con, ý nghĩa của việc pháp luật ghi nhận quyền và nghĩa vụ của cha mẹ và con theo pháp luật hôn nhân và gia đình của Lào và Việt Nam Từ đó giúp cho việc làm r những vấn đề lý luận cơ bản về quyền và nghĩa vụ của cha, mẹ và con trong hôn nhân và gia đình đặt nền móng cho việc nghiên cứu các vấn đề tiếp theo của đề tài Ngoài ra, tác giả cũng đã nghiên cứu và làm r quá trình phát triển các quy định của pháp luật hôn nhân và gia đình của Lào và Việt Nam về quyền và nghĩa vụ của cha mẹ và con Có thể thấy rằng, quá trình hình thành và phát triển pháp luật hô nhân và gia đình Lào và Việt Nam về quyền và nghĩa vụ của cha mẹ và con có nhiều điểm tương đồng Bên cạnh đó, qua các giai đoạn lịch sử khác nhau, pháp luật hô nhân và gia đình Lào và Việt Nam quy định quyền và nghĩa vụ của cha mẹ và con cũng có nhiều điểm khác biệt Quyền và nghĩa

vụ của cha mẹ và con được quy định theo hướng mở rộng hay thu hẹp phạm vi thẩm quyền tùy theo quan niệm lập pháp của từng thời kỳ của Lào và Việt Nam Tuy nhiên, quy định về quyền và nghĩa vụ của cha mẹ và con trong pháp luật của cả hai nước là khá

r ràng, cụ thể, phù hợp với sự phát triển kinh tế xã hội của mỗi nước

CHƯƠNG 2

PHÁP LUẬT VIỆT NAM HIỆN HÀNH VỀ QUYỀN VÀ NGHĨA VỤ CỦA CHA

MẸ VÀ CON TRONG MỐI LIÊN HỆ VỚI PHÁP LUẬT CHDCND LÀO

2.1 Quyền và nghĩa vụ của cha mẹ đối với con theo pháp luật Việt Nam trong mối liên hệ với pháp luật CHDCND Lào

2.1.1 Quyền và nghĩa vụ về nhân thân của cha mẹ đối với contheo pháp luật Việt Nam trong mối liên hệ với pháp luật CHDCND Lào

2.1.1.1 Quyền và nghĩa vụ đăng ký khai sinh, đặt họ tên, xác định tôn giáo, dân tộc, quốc tịch, chỗ ở của con

Q ề ĩ ụ ẹ ề ý

Đăng ký khai sinh là việc cơ quan nhà nước có thẩm quyền xác nhận và ghi vào Sổ đăng ký khai sinh sự kiện được sinh ra của một cá nhân Nội dung đăng ký là việc xác định những thông tin về bản thân người được đăng ký khai sinh như họ tên, ngày tháng năm sinh, giới tính, dân tộc, quốc tịch, nơi sinh và thông tin về cha, mẹ của người được đăng ký khai sinh…Sau khi được đăng ký khai sinh cá nhân được cơ quan đăng ký cấp cho Giấy khai sinh có ghi nhận đầy đủ các thông tin liên quan đến nhân thân của cá nhân như nội dung mà cơ quan nhà nước có thẩm quyền đã ghi nhận Nghiên cứu pháp luật hôn nhân và gia đình Việt Nam và Lào cho thấy nhà làm luật hai nước đều quy định quyền và nghĩa vụ khai sinh cho con của cha, mẹ tương đối cụ thể:

Khoản 1, Điều 30 Bộ luật dân sự Việt Nam năm 2015 quy định: “ ừ

Ở Lào, việc đăng ký khai sinh cho con được quy định trong Luật Đăng ký gia đình

Lào năm 1991: “K ẻ e ờ ầ ộ ặ ờ ạ

ả ở ể ý Đ ẻ e

ở ơ ẹ ả ở ơ ẻ

ặ ơ ể K ả ờ

q 30 ể ừ ”(Điều 9, Luật Đăng ký gia đình Lào năm 1991)

Khoản 1, Điều 8, Nghị định số 16/1992/NĐ-CP ngày 15 tháng 08 năm 1992 của

Chính phủ quy định chi tiết thi hành Luật Đăng ký gia đình quy định: “N ờ ầ

là khó khăn hơn so với ở đồng bằng Khoản 2, Điều 15 Luật Hộ tịch Việt Nam năm 2014 quy định: “Công chức tư pháp - hộ tịch thường xuyên kiểm tra, đôn đốc việc đăng ký khai sinh cho trẻ em trên địa bàn trong thời hạn quy định; trường hợp cần thiết thì thực hiện đăng ký khai sinh lưu động” Quy định này nhằm đảm bảo quyền và nghĩa vụ của cha mẹ trong việc đăng ký khai sinh cho con được thực hiện tốt hơn và đúng thời hạn quy định Lào không có quy định này Do đó, trong quá trình sửa đổi, bổ sung hoàn thiện pháp luật, Lào có thể học hỏi kinh nghiệm này của Việt Nam

Việc nghiên cứu so sánh cho thấy các quy định trên ở hai nước chính là sự cụ thể

hóa Công ước của Liên hợp quốc về quyền trẻ em năm 1990: “ ẻ e ả ý

…” (khoản 1, Điều 7 Công ước Liên hợp quốc về quyền

trẻ em) Việt Nam là quốc gia đầu tiên ở Châu Á và thứ hai trên thế giới phê chuẩn Công

ước (ngày 20 tháng 02 năm 1990)31.Lào gia nhập Công ước năm 1991 và phê chuẩn năm

200632.Qua đó, pháp luật Lào và Việt Nam đều khẳng định đăng ký khai sinh là quyền của mỗi người được pháp luật quốc tế ghi nhận, đồng thời cũng được ghi nhận trong pháp luật của quốc gia Tuy nhiên, Luật hôn nhân và gia đình Việt Nam năm 2014 và Luật Gia đình Lào năm 2008 không quy định trực tiếp về vấn đề này và được thể hiện trong các văn bản pháp luật đã phân tích ở trên, song trong mối quan hệ giữa cha mẹ đối với con, tác giả cho rằng vấn đề này cần phải được đề cập đến

Mặt khác, Pháp luật hai nước Việt Nam và Lào quy định về đăng ký khai sinh cho con không chỉ là quyền mà còn là nghĩa vụ của cha mẹ là bởi vì trẻ em lúc mới sinh ra hoàn toàn non nớt cả về thể chất lẫn trí tuệ nên không thể tự mình thực hiện quyền này nếu không có sự hỗ trợ từ cha mẹ hoặc người thân trong gia đình

Q ề ĩ ụ ẹ ề ặ ổ ị ộ con

Quyền và nghĩa vụ của cha mẹ về việc đặt họ tên,xác định dân tộc, quốc tịch cho con không được quy định trong Luật Hôn nhân và gia đình Việt Nam mà được quy định trong Bộ luật Dân sự Việt Nam năm 2015, các văn bản pháp luật chuyên ngành và các văn bản dưới luật khác, cụ thể:

Theo quy định về quyền có họ, tên tại khoản 2 Điều 26 Bộ luật Dân sự năm 2015

31 Bộ Lao động Thương binh & Xã hội Việt Nam (2015), “Kỷ niệm 25 năm Việt Nam phê chuẩn Công ước của LHQ

về quyền trẻ em”, tại địa chỉ: http://www.molisa.gov.vn/vi/Pages/chitiettin.aspx?IDNews=24042 , ngày truy cập 15 tháng 06 năm 2018

32

Sombath Somphone (2016), “What are…Laos' International Human Rights Obligations & Commitments?”, tại địa chỉ: https://www.sombath.org/en/2016/09/what-are-laos-international-human-rights-obligations-commitments/ , ngày truy cập 15 tháng 06 năm 2018

q ị L ”

Tại khoản 2 Điều 14 Luật Hộ tịch năm 2014 có quy định: “V ị q ị

ộ ờ e q ị ề q

ị V N ”

Tại ý 2 khoản 3 Điều 14 Nghị định số 123/2015/NĐ-CP, có quy định việc đăng ký

khai sinh cho trẻ chƣa xác định đƣợc cha, mẹ nhƣ sau:“3 H ẻ

ị e q ị N ơ ở ể ị

ơ ẻ ẻ ị ỏ ơ ; ể ạ ẻ ể ị ; ơ ơ ẻ ị

Theo pháp luật Lào, quyền và nghĩa vụ của cha mẹ về việc đặt họ tên, xác định dân

tộc cho con đƣợc quy định tại Điều 31, Luật Gia đình Lào: “ ẹ ề q ề