GIÁO ÁN CHUYÊN ĐỀ: TUẦN HOÀN MÁU Ở ĐỘNG VẬT

Giới thiệu chung về chuyên đề:Nội dung của chuyên đề đi tìm hiểu về: cấu tạo, chức năng, hoạt động của hệ tuần hoàn; và chiều hướng tiến hóa của hệ tuần hoàn máu ở động vật.Trong chuyên đề này đã được thiết kế thành chuỗi các hoạt động cho HS theo các phương pháp và kĩ thuật dạy học tích cực, giúp HS giải quyết trọn vẹn một vấn đề học tập, phù hợp với mục tiêu phát triển năng lực của HS. GV chỉ là người tổ chức, định hướng còn HS là người trực tiếp thực hiện các nhiệm vụ do GV giao một cách tích cực, chủ động, sáng tạo.Thời lượng dự kiến thực hiện chủ đề: 03 tiết

GIÁO ÁN CHUYÊN ĐỀ:

TUẦN HOÀN MÁU Ở ĐỘNG VẬT (03 tiết)

Giới thiệu chung về chuyên đề:

Nội dung của chuyên đề đi tìm hiểu về: cấu tạo, chức năng, hoạt động của

hệ tuần hoàn; và chiều hướng tiến hóa của hệ tuần hoàn máu ở động vật

Trong chuyên đề này đã được thiết kế thành chuỗi các hoạt động cho HS theo các phương pháp và kĩ thuật dạy học tích cực, giúp HS giải quyết trọn vẹn một vấn đề học tập, phù hợp với mục tiêu phát triển năng lực của HS GV chỉ là người tổ chức, định hướng còn HS là người trực tiếp thực hiện các nhiệm vụ do

GV giao một cách tích cực, chủ động, sáng tạo

Thời lượng dự kiến thực hiện chủ đề: 03 tiết

I Mục tiêu chủ đề

1 Kiến thức, kỹ năng, thái độ

Kiến thức

Sau khi học xong bài này HS ôn tập được các kiến thức sau :

- Phân biệt được tuần hoàn hở và kín

- Nêu được đặc điểm tuần hoàn máu của hệ tuần hoàn hở và kín

- Phân biệt được tuần hoàn đơn và kép

- Nêu được ưu điểm tuần hoàn đơn và tuần hoàn kép

- Phân biệt được sự khác nhau trong tuần hoàn máu ở lưỡng cư, bò sát, chim và thú, đồng thời nêu được sự tiến hoá của hệ tuần hoàn trong giới động vật

- Giải thích tại sao tim có khả năng đập tự động

- Nêu được trình tự và thời gian co giãn của tâm nhĩ, tâm thất

- Giải thích tại sao tim của các loài thú lại khác nhau

- Định nghĩa huyết áp, giải thích tại sao huyết áp giảm dần trong hệ mạch

- Mô tả sự biến động của vận tốc máu trong hệ mạch

Kĩ năng

- Rèn kỹ năng quan sát, phân tích, tổng hợp

- Có kĩ năng làm bài tập tính chu kì tim, vận tốc máu

- Kĩ năng giải thích 1 số loại bệnh liên quan tới tuần hoàn máu ở người

- Có kĩ năng đo nhịp tim và huyết áp ở người

Các kỹ năng sống cơ bản được giáo dục trong bài:

- Kỹ năng lắng nghe tích cực, đọc tích cực

- Kỹ năng quản lí thời gian và đảm nhận trách nhiệm

Thái độ

- Qua chuyên đề, HS giải thích sự ổn định các chất trong cơ thể, các chất trong cơ thể, từ đó có ý thức ăn uống hợp lí Có ý thức vận dụng kiến thức đã học vào thực tiễn cuộc sống, phục vụ đời sống con người

- Say mê, hứng thú học tập, trung thực, yêu khoa học

- Thái độ học tập nghiêm túc, có định hướng và mục tiêu phấn đấu rõ ràng, cụ thể

2 Định hướng các năng lực có thể hình thành và phát triển

- Năng lực tự học,

- Năng lực sử dụng ngôn ngữ sinh học;

- Năng lực thực hành sinh học;

- Năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề thông qua môn sinh học;

- Năng lực tính toán sinh học;

- Năng lực vận dụng kiến thức sinh học vào cuộc sống

II Chuẩn bị của giáo viên và học sinh

1 Giáo viên (GV)

- Một số video: Hoạt động hệ tuần hoàn kín và hở, hệ tuần hoàn đơn và kép; Thí nghiệm cho tim và đùi ếch vào dung dịch sinh lí; Sự co bóp của tim

- Chuẩn bị đồng hồ bấm giây và máy đo huyết áp

- Chuẩn bị các tài liệu, địa chỉ trang web….liên qua đến tuần hoàn máu để giới thiệu cho HS tham khảo; chuẩn bị phương tiện dạy học

- Xây dựng các tình huống dạy học; dự kiến các tình huống, phương án trả lời của HS; dự đoán các khó khăn của HS

- Thiết kế đề thi đánh giá kết quả học tập của HS

2 Học sinh (HS)

- Ôn lại kiến thức các bài 15, 16, 17 (SGK sinh học 11 cơ bản + nâng cao); bài

13, 16,17,18 (SGK sinh học 8) Ôn lại công thức vật lí: tính vận tốc,

- Đọc trước các bài 18, 19, 21(SGK sinh học 11 cơ bản + nâng cao)

- Tham khảo tài liệu, internet về tuần hoàn máu ở động vật

- Tìm 1 số bệnh ở người liên quan đến tim và tuần hoàn máu

III Chuỗi các hoạt động học

1 Giới thiệu chung:

Do ở lớp 8 các em đã được tìm hiểu khái quát về tuần hoàn máu ở người, đến lớp 11 thì các em tìm hiểu được quá trình trao đổi chất thông qua tiêu hóa và quá trình trao đổi khí thông qua hô hấp ở 1 số nhóm động vật đều có sự liên quan tới

hệ mạch máu ở động vật nên GV cần khai thác triệt để các kiến thức này để phục

vụ cho việc nghiên cứu bài học mới

Hoạt động (HĐ) trải nghiệm, kết nối (tình huống xuất phát): được thiết kế nhằm huy động những kiến thức đã được học của HS về cấu tạo của tim người, mạch máu trong mỗi vòng tuần hoàn ở người và thành phần cấu tạo của máu ở người, mối liên hệ giữa quá trình tiêu hóa, quá trình hô hấp với tuần hoàn máu ở người Hoạt động này không những huy động được các kiến thức cũ giúp các em

có nền tảng hiểu biết để tiếp thu kiến thức mới tốt nhất mà còn tạo được hứng thú cho HS đi tìm hiểu, tiếp cận các kiến thức mới

HĐ hình thành kiến thức gồm các nội dung chính sau: cấu tạo, chức năng, hoạt động của hệ tuần hoàn; và chiều hướng tiến hóa của hệ tuần hoàn máu ở động vật Thông qua các kiến thức đã học HS suy luận, khái quát, liên hệ kiến thức để hình thành kiến thức mới Ví dụ như thông qua tìm hiểu cấu tạo và hoạt động của hệ tuần hoàn hở và tuần hoàn kín, hệ tuần hoàn đơn và hệ tuần hoàn kép, GV hướng dẫn HS rút ra được ưu điểm của hệ tuần hoàn kín so với hệ tuần

hoàn hở, ưu điểm của hệ tuàn hoàn kép so với hệ tuần hoàn đơn, từ đó HS rút ra được chiều hướng tiến hóa của hệ tuần hoàn ở động vật Hoặc thông qua tìm hiểu

về tính tự động của tim, nhịp tim thì HS có kĩ năng giải thích được vì sao tim động vật hoạt động không ngừng nghỉ, vì sao có sự khác nhau về nhịp tim giữa các loài, trong cùng 1 loài thì giữa con non và con trưởng thành cũng có nhịp tim khác nhau, nhịp tim của cơ thể ở trạng thái nghỉ ngơi và hoạt động có sự khác nhau Hay khi liên hệ công thức tính vận tốc, quãng đường trong bộ môn vật lý thì HS hoàn toàn có thể đưa ra được công thức tính vận tốc máu, tiết diện mach máu để áp dụng làm bài tập sinh học

HĐ luyện tập được thiết kế thành 2 phần: Luyện tập thông qua GV hướng dẫn HS tiến hành đo thân nhiệt và huyết áp ở người, qua đó GV rèn luyện các kĩ năng thực hành cho HS, đức tính cẩn thận, tỉ mỉ ở HS; Luyên tập thông qua rèn luyện các câu hỏi/bài tập để củng cố, khắc sâu các nội dung kiến thức trọng tâm

đã học trong bài Câu hỏi, bài tập đưa ra theo nguyên tắc từ dễ đến khó, từ đơn giản đến phức tạp, phải phù hợp với nội dung cơ bản, mục tiêu nhận thức của bài

để sau khi trả lời HS lĩnh hội được kiến thức trọng tâm Đồng thời sẽ giúp GV kiểm tra mức độ nhận thức và lĩnh hội kiến thức của HS; Qua đó GV rèn luyện các kĩ năng tổng hợp, khái quát cho HS, phát huy năng lực nhận thức cho HS đồng thời hình thành kiến thức cho HS một cách hệ thống

HĐ vận dụng, tìm tòi mở rộng được thiết kế cho HS về nhà làm, nhằm mục đích giúp HS vận dụng kiến thức, kĩ năng đã học trong bài để giải quyết các các câu hỏi, bài tập gắn với thực tiễn, thực nghiệm và mở rộng kiến thức (HS có thể tham khảo tài liệu, internet…) và không bắt buộc tất cả HS đều phải làm, tuy nhiên GV nên động viên khuyến khích HS tham gia, nhất là các HS say mê học tập, nghiên cứu, HS khá, giỏi và chia sẻ kết quả với lớp

2 Thiết kế chi tiết từng hoạt động học

Tiết 1: GV chuyển giao nhiệm vụ học tập cho HS

Hoạt động 1 Tình huống xuất phát

a) Mục tiêu hoạt động:

Huy động các kinh nghiệm, kiến thức đã được học của HS trong chương trình sinh học lớp 8 về cấu tạo của tim người, thành phần cấu tạo của máu, mạch máu và sự vận chuyển máu qua hệ mạch ở người

b) Nội dung hoạt động

GV tạo tình huống có vấn đề và yêu cầu HS chỉ ra mối liên quan giữa 3 quá trình tiêu hóa – hô hấp – tuần hoàn ở người

HS quan sát hình ảnh và nêu được cấu tạo của tim người, thành phần của máu, các loại mạch máu và đường đi của máu trong hệ mạch máu ở người

c) Kỹ thuật tổ chức hoạt động

- GV tạo tình huống có vấn đề để kích thích sự tò mò của HS

+ Thức ăn sau khi được tiêu hóa trong ống tiêu hóa thì làm thế nào để đưa tới được các tế bào và cơ quan cần sử dụng?

+ Khí O2 và khí CO2 sau khi được trao đổi khí ở phổi thì sẽ được vận chuyển tới các tế bào và cơ quan của cơ thể như thế nào?

- GV tổ chức cho HS quan sát một số hình ảnh và trả lời các câu hỏi sau:

+ Hãy nêu các thành phần cấu tạo của máu?

+ Máu được lưu thông trong cơ thể nhờ những bộ phận nào? Hãy nêu vai trò của các bộ phận đó?

+ Hãy mô tả cấu tạo của tim người và đường đi của máu trong cơ thể người?

+ Khi tim ngừng đập thì sẽ gây nên hậu quả gì đối tế bào và cơ thể?

Sau đó GV cho HS hoạt động bằng cách mời một số HS lên trả lời câu hỏi, các HS khác góp ý, bổ sung Vì là hoạt động gợi nhớ kiến thức cũ nên GV cần khái quát lại các kiến thức cơ bản cần nhớ giúp HS có nền tảng đón nhận các kiến thức mới trong hoạt động hình thành kiến thức mới

c) Sản phẩm học tập:

HS trả lời được các câu hỏi gợi nhớ kiến thức cũ của GV

Hoạt động 2 Nghiên cứu kiến thức mới

a) Mục tiêu hoạt động:

- Phân biệt được tuần hoàn hở và kín

- Nêu được đặc điểm tuần hoàn máu của hệ tuần hoàn hở và kín

- Phân biệt được tuần hoàn đơn và kép

- Nêu được ưu điểm tuần hoàn đơn và tuần hoàn kép

- Phân biệt được sự khác nhau trong tuần hoàn máu ở lưỡng cư, bò sát, chim và thú, đồng thời nêu được sự tiến hoá của hệ tuần hoàn trong giới động vật

- Giải thích tại sao tim có khả năng đập tự động

- Nêu được trình tự và thời gian co giãn của tâm nhĩ, tâm thất

- Giải thích tại sao tim của các loài thú lại khác nhau

- Định nghĩa huyết áp, giải thích tại sao huyết áp giảm dần trong hệ mạch

- Mô tả sự biến động của vận tốc máu trong hệ mạch

b) Nội dung hoạt động:

+ Nhóm 1: Tìm hiểu về các dạng hệ tuần hoàn ở động vật (mục II – SGK trang 77 -> 79) để trả lời các câu hỏi sau:

1/- Phân biệt hệ tuần hoàn kín và hệ tuần hoàn hở, hệ tuần hoàn đơn và hệ tuần hoàn kép?

2/- Trình bày đặc điểm của hệ tuần hoàn hở và hệ tuần hoàn kín ở động vật?

3/ - Phân biệt tuần hoàn của cá, ếch, gà về: tim, số vòng tuần hoàn và chất lượng máu đi nuôi cơ thể

b) Vì sao đa số động vật có kích thước cơ thể lớn phải có hệ tuần hoàn kín với 2 vòng tuần hoàn?

4/- Hoàn thành các lệnh tam giác SGK trang 78 +79

5/ - Nhận xét về chiều hướng tiến hóa của hệ tuần hoàn ở ĐV

+ Nhóm 2: Tìm hiểu về cấu tạo và hoạt động của tim người (mục III – SGK trang 81 -> 82) để trả lời các câu hỏi sau:

1/- Tìm hiểu cấu tạo của cơ tim phù hợp với chức năng ?

2/- Tìm hiểu về tính tự động của tim: Khái niệm, nguyên nhân làm cho tim có tính tự động, cơ chế hoạt động của hệ dẫn truyền tim

- Sự co bóp của tim người (nhịp tim) diễn ra theo thứ tự các sự kiện nào? Tại sao tín hiệu đến nút nhĩ thất lại chậm lại?

3/- Tim người 1 phút tim đập bao nhiêu lần? Nêu khái niệm nhịp tim, chu kì tim

- Tại sao tim có khả năng đập liên tục, kéo dài suốt cuộc đời con người ?

- Ở người luyện tập thường xuyên, khi nghỉ ngơi nhịp tim sẽ như thế nào so với người không luyện tập?

4/- Hoàn thành lệnh tam giác SGK trang 82

5/- Tại sao máu đi được từ các ngón chân về tim, ngược chiều trọng lực?

- Nêu các yếu tố hỗ trợ máu trở về tim trong vòng tuần hoàn ở người

+ Nhóm 3: Tìm hiểu về hoạt động của hệ mạch máu (mục IV – SGK trang 81 -> 82) để trả lời các câu hỏi sau:

1/- Tìm hiểu cấu tạo của hệ mạch

- Đặc điểm của thành và lòng tĩnh mạch, ý nghĩa của đặc điểm đó?

- Giải thích vì sao tim bơm máu vào động mạch thành từng đợt nhưng máu trong mạch vẫn chảy thành dòng liên tục?

2/- Tìm hiểu về huyết áp: Khái niệm huyết áp, phân biệt huyết áp tâm trương và huyết áp tâm thu, các yếu tố làm thay đổi huyết áp, sự biến động huyết áp trong

hệ mạch máu

- Giải thích tại sao một người bị tiêu chảy nặng để đưa huyết áp về trạng thái bình thường thì bác sĩ thường chỉ định điều trị ngay cho bệnh nhân bằng cách truyền dịch?

3/- Tìm hiểu về dụng cụ đo huyết áp và cách đo huyết áp ở người, các lưu ý để đo huyết áp được chính xác nhất

4/- Hoàn thành lệnh tam giác SGK trang 83 + 84

5/- Tìm hiểu 1 số bệnh liên quan đến huyết áp ở người

6/ Tìm hiểu về khái niệm và công thức vận tốc máu, sự biến động vận tốc máu trong hệ mạch, và các yếu tố ảnh hưởng tới vận tốc máu ( Hoàn thành lệnh tam giác SGK trang 84)

7/- Tại sao máu đi được từ các ngón chân về tim, ngược chiều trọng lực?

- Nêu các yếu tố hỗ trợ máu trở về tim trong vòng tuần hoàn ở người

c) Kỹ thuật tổ chức hoạt động

GV tổ chức dạy học theo dự án, kết hợp kỹ thuật mảnh ghép hướng dẫn các nhóm thực hiện theo kế hoạch đã đề ra; GV theo dõi, kịp thời hỗ trợ khi cần thiết

Tiết 2 Thảo luận nhóm trên lớp.

- Tổ chức cho HS thảo luận, báo cáo sản phẩm, phân tích và chuẩn hóa kiến thức cho HS

- Các thành viên của nhóm chuyên gia báo cáo sản phẩm của nhóm mình (10 – 12 phút) Các thành viên còn lại trong nhóm nghe, ghi nội dung vào PHT, đề xuất câu hỏi để nhóm chuyên gia trả lời

- Đánh giá, rút kinh nghiệm quá trình thực hiện dự án của các nhóm: Kết hợp giữa đánh giá của GV với tự đánh giá và đánh giá lẫn nhau giữa các nhóm của

HS trên cơ sở các tiêu chí sản phẩm đã đề ra

d) Sản phẩm học tập

+ Nhóm 1: HS trình trả lời được các câu hỏi GV giao cho nhóm hoạt động tìm

hiểu

+ Nhóm 2: HS trình trả lời được các câu hỏi GV giao cho nhóm hoạt động tìm

hiểu

+ Nhóm 3: HS trình trả lời được các câu hỏi GV giao cho nhóm hoạt động tìm

hiểu

Tiết 3

Hoạt động 3: Củng cố, luyện tập

a) Mục tiêu hoạt động:

- Củng cố, khắc sâu các kiến thức đã học trong bài về cấu trúc và chức năng của hệ tuần hoàn; phân biệt hệ tuần hoàn kín với hệ tuần hoàn hở, hệ tuần hoàn đơn với hệ tuần hoàn kép; chỉ ra được chiều hướng tiến hóa của hệ tuần hoàn; Trình bày được chức năng và hoạt động của tim, chức năng và hoạt động của hệ mạch trong tuần hoàn máu ở động vật

- Tiếp tục phát triển các năng lực: tự học, sử dụng ngôn ngữ sinh học, phát hiện và giải quyết vấn đề thông qua môn học, vận dụng kiến thức vào thực tiễn

b) Nội dung hoạt động: HS giải quyết các bài tập trong phiếu học tập số c) Kỹ thuật tổ chức hoạt động:

- GV ra nhiệm vụ tổng hợp, bao trùm một số nội dung trọng tâm của 3 nhiệm

vụ của 3 nhóm để củng cố kiến thức cho HS, đồng thời có thể kiểm tra mức độ nắm bài học của các nhóm, đảm bảo chuẩn kiến thức, kỹ năng của bài học; GV kết luận nội dung chính của bài học, những kiến thức, kỹ năng, thái độ học sinh cần đạt được qua bài học

- GV cho HS HĐ cá nhân là chủ yếu, bên cạnh đó có thể cho HS HĐ cặp đôi hoặc trao đổi nhóm nhỏ để chia sẻ kết quả giải quyết các câu hỏi/bài tập trong phiếu học tập số 2; các cặp khác góp ý, bổ sung; GV nhận xét, chuẩn hóa kiến thức

d) Sản phẩm học tập:

- Kết quả trả lời các câu hỏi/bài tập trong phiếu học tập số 2 của các cá nhân và các nhóm HS và kết quả thảo luận của các nhóm.

PHIẾU HỌC TẬP Câu 1 Đặc điểm của hệ tuần hoàn hở là

A không có mao mạch

B máu chảy trong mạch kín ở 1 phần cơ thể

C máu không chứa sắc tố hô hấp

D cả A và B

Câu 2 Đặc điểm của hệ tuần hoàn kép là

A Máu chảy trong mạch kín

B Có vòng tuần hoàn lớn và vòng tuần hoàn nhỏ

C Máu lưu thông với tốc độ cao

D Cả A, B, C

Câu 3 Trong hệ tuần hoàn kín, máu chảy trong động mạch dưới áp lực:

A Cao, tốc độ máu chảy chậm

B Thấp, tốc độ máu chảy chậm

C Thấp, tốc độ máu chảy nhanh

D Cao hoặc trung bình, tốc độ máu chảy nhanh

Câu 4 Đường đi của máu trong vòng tuần hoàn nhỏ diễn ra theo trật tự:

A Tim → Động mạch giàu O2 → mao mạch → tĩnh mạch giàu CO2 → tim

B Tim → động mạch giàu CO2 → mao mạch→ tĩnh mạch giàu O2 → tim

C Tim → động mạch ít O2 → mao mạch→ tĩnh mạch có ít CO2 → tim

D Tim → động mạch giàu O2 → mao mạch→ tĩnh mạch có ít CO2 → tim

Câu 5 Trong hệ tuần hoàn kín:

A máu lưu thông liên tục trong mạch kín ( từ tim qua động mạch, mao mạch, tĩnh mạch và về tim)

B tốc độ máu chạy chậm, máu không đi xa được

C máu chảy trong động mạch với áp lực thấp hoặc trung bình

D màu đến các cơ quan chậm nên đáp ứng được nhu cầu trao đổi khí và trao đổi