Thiết kế chương trình giáo dục trải nghiệm nghiên cứu khoa học dành cho học sinh trung học cơ sở tại phòng thí nghiệm của trường Đại học Sư phạm ĐHĐN

Trong dạy học ở trung học, học tập dựa vào trải nghiệm tạo cơ hội để học sinh được tiếp xúc trực tiếp với môi trường xung quanh, được trải nghiệm thực tế bằng các giác quan khác nhau, gi

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

Để hoàn thành đồ án này, ngoài sự cố gắng của tôi thôi chưa đủ, mà còn nhờ vào sự giúp đỡ, chỉ bảo của thầy cô và bạn bè Trước tiên tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới ThS Nguyễn Văn Khánh, người hướng dẫn trực tiếp tôi trong quá trình thực hiện đồ án Tôi xin cảm ơn đến các thầy cô trong khoa Sinh - Môi trường đã giúp đỡ và tạo điều kiện cho tôi được học tập và thực hiện đồ án

Xin chân thành cảm ơn tới tất cả bạn bè và người thân đã luôn động viên và giúp đỡ cho tôi hoàn thành đồ án này

Xin chân thành cảm ơn!

Đà Nẵng, tháng 12 năm 2018

Tác giả đồ án

MỞ ĐẦU 1

1 Đặt vấn đề 1

2 Mục tiêu đồ án 2

3 Nội dung đồ án 2

4 Phương pháp đồ án 2

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 3

1.1 Giới thiệu chung về hoạt động trải nghiệm 3

1.1.1 Nội dung và hình thức tổ chức HĐTN trong nhà trường 3

1.1.2 Vai trò của hoạt động trải nghiệm 4

1.1.3 Đánh giá học sinh trong hoạt động trải nghiệm 4

1.2 Tình hình hoạt động trải nghiệm trên thế giới và ở Việt Nam 5

1.2.1 Trên thế giới 5

1.2.2 Tại Việt Nam 6

CHƯƠNG 2: KẾT QUẢ BIÊN SOẠN NỘI DUNG CHƯƠNG TRÌNH HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM NGHIÊN CỨU KHOA HỌC TRONG DẠY HỌC Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ 7

2.1 Nội dung chương trình 7

2.2 Các chủ đề trong chương trình 8

2.2.1 CHỦ ĐỀ 1: THỰC VẬT CHỐNG XÓI MÒN ĐẤT 8

2.2.2 CHỦ ĐỀ 2: LÊN MEN LACTIC VÀ NHUỘM MÀU VI KHUẨN 13

2.2.3 CHỦ ĐỀ 3: CHĂM SÓC SỨC KHỎE CON NGƯỜI - AN TOÀN VỆ SINH THỰC PHẨM 21

2.2.4 CHỦ ĐỀ 4: TÁC HẠI CỦA THUỐC LÁ ĐỐI VỚI SỨC KHỎE CON NGƯỜI 25 2.2.5 CHỦ ĐỀ 5: PHÒNG CHỐNG CÒI XƯƠNG Ở TUỔI THIẾU NIÊN 29

2.3 Đánh giá kết quả hoạt động 33

2.4 Mô hình thiết kế chương trình giáo dục trải nghiệm trong nghiên cứu khoa học dành cho học sinh THCS 34

KẾT LUẬN 35

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 36

PHỤ LỤC A 37

PHỤ LỤC B 40

DANH MỤC BẢNG

Số hiệu

2.1 Nội dung chương trình hoạt động trải nghiệm nghiên cứu

khoa học dành cho học sinh trung học cơ sở

7

3.4 Hơ que cấy trên ngọn lửa đèn cồn 15

3.5 Dùng que cấy lấy mẫu sữa chua 15

3.6 Dàn đều vết bôi lên lamen 16

3.7 Hơ lamen trên ngọn lửa đèn cồn 16

3.8 Nhỏ Fuchsin lên tiêu bản 16

3.10 Tiêu bản nhuộm màu vi khuẩn bằng Fuchsin 17

3.11 Hình ảnh liên cầu khuẩn 17

3.12 Một số hình ảnh cề cách quan sát tiêu bản bằng

3.13 Nguyên liệu làm hàn the 23

3.14 Ngâm giấy lọc trong dung dịch nghệ 23

3.15 Test hàn the trên miếng chả giò 24

3.16 Mô hình phổi bằng bóng bay 27

3.17 Một số hình ảnh về thí nghiệm độ bẩn thuốc lá 27

3.18 Ngâm xương trong giấm ăn 31

3.19 Sau 72h thử uốn cong xương 31

3.20 Đốt xương trên ngọn lửa nến 32

3.21 Xương sau khi đốt 32

MỞ ĐẦU

1 Đặt vấn đề

Cùng với sự đổi mới về kinh tế - xã hội là sự đổi mới giáo dục một cách căn bản và toàn diện theo tinh thần của Hội nghị lần thứ 8 Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam (khóa XI) đã thông qua Bộ Giáo dục và Đào tạo cũng đang từng bước hoàn thành chương trình đổi mới trong giáo dục Tại Nghị quyết số 88/2014/QH13 đã xác định

rõ mục tiêu: Đổi mới chương trình, sách giáo khoa giáo dục phổ thông nhằm tạo chuyển biến căn bản, toàn diện về chất lượng và hiệu quả giáo dục phổ thông; kết hợp dạy chữ, dạy người và định hướng nghề nghiệp; góp phần chuyển nền giáo dục nặng về truyền thụ kiến thức sang nền giáo dục phát triển toàn diện cả về phẩm chất và năng lực, hài hòa đức, trí, thể, mỹ và phát huy tốt nhất tiềm năng của mỗi học sinh [1]

Đổi mới phương pháp dạy học là một trong những nhiệm vụ quan trọng của cải cách giáo dục nói chung cũng như cấp trung học nói riêng Mục tiêu chương trình nội dung dạy học mới đòi hỏi việc cải tiến phương pháp dạy học và sử dụng những phương pháp dạy học mới Trong những năm gần đây, các trường trung học đã có những cố gắng trong việc đổi mới phương pháp dạy học và đạt được những tiến bộ trong việc phát huy tích cực của học sinh Bên cạnh rất nhiều phương pháp dạy học mới và tạo điều kiện để học sinh được hoạt động như dạy học tích cực, dạy học theo dự án…Dạy học thông qua trải nghiệm là một phương pháp có nhiều ưu điểm và kích thích được các tiềm năng trí tuệ của học sinh, bước đầu phát triển định hướng nghề nghiệp cho tương lai

Trong dạy học ở trung học, học tập dựa vào trải nghiệm tạo cơ hội để học sinh được tiếp xúc trực tiếp với môi trường xung quanh, được trải nghiệm thực tế bằng các giác quan khác nhau, giúp phát huy cao độ vai trò chủ thể tích cực, độc lập, chủ động, sáng tạo của học sinh, rèn luyện các nét tính cách tích cực cho bản thân học sinh Giáo viên là người đóng vai trò thiết kế, tổ chức, hướng dẫn các hoạt động độc lập hoặc theo nhóm để học sinh trải nghiệm và tự lực chiếm lĩnh nội dung tri thức, chủ động đạt các mục tiêu về kiến thức, kỹ năng, thái độ theo chương trình

Tuy nhiên ở Việt Nam, các công trình nghiên cứu học tập dựa vào trải nghiệm trong dạy học các môn học còn bị hạn chế Một chương trình giáo dục trải nghiệm sẽ giúp cho học sinh trung học cơ sở khám phá thế giới xung quanh, thực hành các kĩ năng làm việc

trong phòng thí nghiệm, kích thích tư duy học sinh Chính vì vậy tôi chọn đề tài: “Thiết

kế chương trình giáo dục trải nghiệm nghiên cứu khoa học dành cho học sinh trung học cơ sở tại phòng thí nghiệm của trường Đại học Sư phạm - Đại học Đà Nẵng”

- Phương pháp thiết kế chương trình giáo dục trải nghiệm trong dạy học

- Phương pháp đánh giá bằng trắc nghiệm

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1.1 Giới thiệu chung về hoạt động trải nghiệm

Học từ trải nghiệm (hoạt động trải nghiệm) gần giống với học thông qua làm, qua thực hành nhưng học qua làm là nhấn mạnh về thao tác kỹ thuật còn học qua trải nghiệm giúp người học không những có được năng lực thực hiện mà còn có những trải nghiệm về cảm xúc, ý chí và nhiều trạng thái tâm lý khác; học qua làm chú ý đến những quy trình, động tác, kết quả chung cho mọi người học nhưng học qua trải nghiệm chú ý gắn với kinh nghiệm và cảm xúc cá nhân [1]

Từ những nghiên cứu trên, HĐTN trong dạy học là nhiệm vụ học tập trong đó học sinh được độc lập thực hiện hoặc tham gia tích cực vào tất cả các khâu từ đề xuất ý tưởng, thiết

kế kế hoạch, tổ chức và đánh giá kết quả thực hiện, qua đó học sinh vừa chiếm lĩnh kiến thức, vừa phát triển kỹ năng, năng lực và hình thành các phẩm chất Trong quá trình học sinh trải nghiệm, GV đóng vai trò như là người tạo động lực cho người học Các HĐTN thường được tổ chức theo một chu trình, ở giai đoạn bắt đầu, học sinh vận dụng kinh nghiệm vốn có của bản thân để giải quyết các vấn đề học tập và ở giai đoạn kết thúc học sinh có thể vận dụng kiến thức, kinh nghiệm đã học để giải quyết một các linh hoạt, chủ

động, sáng tạo những vấn đề thực tiễn đời sống và xã hội

1.1.1 Nội dung và hình thức tổ chức HĐTN trong nhà trường

Theo công văn chỉ đạo số 791/HD-BGDĐT, 3031/QĐ-BGDĐT, GDTrH, 4325/BGDĐT-GDTrH, 1290/BGDĐT-GDTrH, 7291/BGDĐT-GDTrH của Bộ

5555/BGDĐT-giáo dục và đào tạo đã chỉ ra một số định hướng nội dung và hình thức tổ chức hoạt động

trong nhà trường như:

- Xây dựng chương trình của nhà trường gắn với phát triển nghề nghiệp, gắn với

định hướng nghề nghiệp, kĩ năng sống của học sinh

- Xây dựng các chủ đề dạy học liên môn với nội dung giáo dục liên quan đến các vấn

đề thời sự của địa phương, đất nước để bổ sung vào kế hoạch dạy học và hoạt động giáo

dục của nhà trường

- Gắn với nghiên cứu khoa học – kĩ thuật trong nhà trường

- Gắn với văn hóa, đời sống, xã hội và đặc điểm truyền thống của địa phương, của

cộng đồng

- Gắn với sản xuất, kinh doanh tiêu biểu tại địa phương, theo truyền thống gia đình Hình thức tổ chức hoạt động trải nghiệm là dựa trên các phương pháp tổ chức dạy học tích cực mang tính tích hợp cả về nội dung kiến thức và phong cách học tập khác nhau của học sinh, trong đó học sinh được học tập theo sự phân hóa năng lực, sở trường, sở thích của cá nhân mình Qua các hình thức này sẽ phát huy và bồi dưỡng toàn bộ năng lực

của học sinh như: năng lực làm việc nhóm, năng lực sử dụng và khai thác công nghệ thông tin, năng lực thích ứng, năng lực sáng tạo,…

1.1.2 Vai trò của hoạt động trải nghiệm

- HĐTN là mô hình học tập, là cách học, là chiến lược học

Theo Trần Bá Hoành “cốt lõi của học là cách học” Ngày nay, tri thức của loài người đang tăng rất nhanh, đổi mới rất nhanh về chất lượng và nội dung giáo dục Kéo theo sự phát triển về kinh tế - xã hội là sự phát sinh rất nhiều vấn đề có vấn đề, đòi hỏi học sinh cần phải biết cách học, cách tư duy và khả năng giải quyết vấn đề Tổ chức UNESCO các quốc gia cần coi mục đích học tập là “học để biết cách học” (learning to learn), đó là điều kiện tối ưu giúp người học có thể tự học suốt đời

Với rất nhiều các dạng hoạt động trải nghiệm khác nhau, khi học sinh tham gia, học sinh sẽ hình thành thêm các chiến lược học tập có hiệu quả để có thể tiếp cận, thu thập và ghi nhớ thông tin khác nhau trong quá trình học như: tham quan, khảo sát thực tế (trực quan), thực hành thao tác thí nghiệm, thảo luận nhóm

- HĐTN tạo nên phong cách học cân bằng

Khi tổ chức HĐTN bao giờ cũng cần đi từ cái dễ đến cái khó, từ cái cụ thể đến cái trừu tượng, từ lý thuyết đến thực tiễn Vì sự logic của một mô hình HĐTN như vậy đã tạo nên

sự cân bằng trong quá trình học tập của học sinh

- HĐTN giúp phát triển năng lực người học

HĐTN là hoạt động giữ vai trò rất quan trọng trong chương trình giáo dục phổ thông mới Hoạt động này giúp cho học sinh có nhiều cơ hội trải nghiệm để vận dụng những kiến thức học được vào thực tiễn từ đó hình thành năng lực thực tiễn cũng như phát huy

tiềm năng sáng tạo của bản thân [10]

Thông qua HĐTN, học sinh sẽ hình thành và phát triển được các năng lực cốt lõi như: năng lực tự chủ và tự học, năng lực giao tiếp và hợp tác, năng lực giải quyết vấn đề và

sáng tạo, năng lực ngôn ngữ, năng lực tính toán, năng lực tìm hiểu tự nhiên và xã hội,

năng lực tin học, năng lực công nghệ, năng lực thẩm mỹ, năng lực thể chất Chính vì vậy, đầu ra của HĐTN khá đa dạng và khó xác định mức độ chung, nhất là khi nó luôn gắn với cảm xúc – lĩnh vực mang tính chủ quan cao, cũng là cơ sở quan trọng của sự hình thành

sự sáng tạo và phân hóa học sinh

1.1.3 Đánh giá học sinh trong hoạt động trải nghiệm

Việc đánh giá học sinh trong hoạt động trải nghiệm chủ yếu thông qua quan sát hành

vi, thái độ và sản phẩm học tập của học sinh Các Công văn số 791/HD-BGDĐT, 4325/BGDĐT-GDTrH, đặc biệt công văn số 5555/ BGDĐT-GDTrH của Bộ GDĐT về đánh giá học sinh theo định hướng đổi mới giáo dục đều chỉ rõ cần chú trọng đánh giá thường xuyên với tất cả học sinh và tổ chức đánh giá thông qua:

- Hoạt động trên lớp của học sinh

- Hồ sơ học tập, vở học tập của từng học sinh

- Báo cáo kết quả thực hiện dự án học tập, nghiên cứu khoa học – kĩ thuật, kết quả

thực hành, thí nghiệm trong các môn học

- Bài thuyết trình (bài viết, bài trình chiếu, video clip,…) về kết quả thực hiện nhiệm

Theo DS Schon, trong quá trình hoạt động trải nghiệm, người học không chỉ phát triển kiến thức của mình bằng cách áp dụng lý thuyế vào thực tiễn, mà sự phát triển nhận thức và phản ánh kép đó là nhận thức trong hành động và nhận thức trên hành động mà mình thực hiện

Theo D Kolb (1984) và Serre (1995) hoạt động giáo dục trải nghiệm dựa trên sự tương tác giữa kiến thức và sự trải nghiệm Qúa trình này tạo thành một vòng lặp giữa kiến thức và sự trải nghiệm, kiến thức mới luôn được tạo thành Do đó, bản chất của mô hình chính là hoạt động học tập dựa trên các hoạt động, hành động để người học tự kiến tạo kiến thức cho bản thân, qua hoạt động, người học lại vận dụng kiến thức vào thực tiễn

để xây dựng, hình thành kiến thức mới [9]

Do đó, phương pháp tổ chức giáo dục trải nghiệm sáng tạo chính là dựa trên các phương pháp dạy học tích cực và huy động cảm xúc, kinh nghiệm của cá nhận người học theo bối cảnh hoạt động

Theo Legendre (2007), phương pháp tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạo phải dựa trên mô hình học tập, khuyến khích sự tham gia của người học vào các hoạt động, được xây dưng dựa vào các bối cảnh, tình huống gần gũi nhất có thể với kiến thức, nhận thức,

năng lực của học sinh và sự cố gắng của mình

Hiện nay, phương pháp giáo dục STEAM (phương pháp giáo dục chủ yếu dựa trên thực hành và các hoạt động trải nghiệm sáng tạo) hiện đã được áp dụng rất nhiều trong nền giáo dục ở các quốc gia phát triển như Mỹ, Nhật, và các quốc gia khác với mục tiêu xây dựng một thế hệ nhân lực mới có kiến thức lẫn kỹ năng phong phú, thực tế

1.2.2 Tại Việt Nam

Trong bài báo khoa học của ThS Trần Thị Gái - Khoa Sinh học, Trường Đại học Vinh với đề tài nghiên cứu: “Xây dựng và sử dụng mô hình hoạt động trải nghiệm sáng tạo trong dạy học Sinh học ở trường trung học phổ thông” Với kết quả nghiên cứu nhận thấy,

mô hình hoạt động trải nghiệm rất phù hợp cho việc giảng dạy sinh học ở trường phổ thông theo định hướng phát triển năng lực

Theo PGS TS Đỗ Ngọc Thống, tác giả giới thiệu kinh nghiệm tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạo trong giáo dục phổ thông nước Anh và Hàn Quốc Đây đều là những nước đã đưa hoạt động trải nghiệm sáng tạo vào chương trình đào tạo từ sớm và đạt được những kết quả to lớn Từ đó tác giả đưa ra kết luận: Lâu nay chương trình giáo dục phổ thông Việt Nam đã có hoạt động giáo dục nhưng chưa được chú ý đúng mức; chưa hiểu đúng vị trí, vai trò và tính chất của các hoạt động giáo dục Chưa xây dựng được một chương trình hoạt động giáo dục đa dạng, phong phú và chi tiết với đầy đủ các thành tố của một chương trình giáo dục

Các phương pháp giáo dục truyền thống tại Việt Nam hiện nay, học sinh chỉ được học

lý thuyết mà rất ít khi được sử dụng các lý thuyết đã học được vào trong thực tế Điều này

vô hình gây ra khó khăn cho học sinh trong việc áp dụng kiến thức vào các ứng dụng trong cuộc sống Kiến thức học sinh học được rất nhiều nhưng lại không nhớ được quá lâu và khó ứng dụng vào cuộc sống thực tế

Ngày hội STEM 2018, với chủ đề “chạm” vào cách mạng công nghệ 4.0, đã giúp các

em học sinh bắt đầu tập “học cách học” và học cách giải quyết vấn đề thông qua các thực hành Ngày hội STEM được tổ chức thường niên trong khuôn khổ Ngày hội Khoa học và công nghệ Việt Nam từ bốn năm nay theo sáng kiến của Tạp chí Tia Sáng (nay là Ấn phẩm Tia Sáng của báo Khoa học và Phát triển, Bộ Khoa học và Công nghệ) và Liên minh STEM, dưới sự bảo trợ của Bộ Khoa học và Công nghệ

Một số trường tại Hà Nội và TP.Hồ Chí Minh đã áp dụng phương pháp giáo dục STEM Điểm hạn chế của phương pháp giáo dục STEM tại Việt Nam hiện nay chính là vấn đề có ít các trường học áp dụng phương pháp giáo dục này STEM cung cấp kiến thức toàn diện của năm lĩnh vực: Science (khoa học), Technology (công nghệ), Engineering (kỹ thuật), Arts (nghệ thuật) và Mathematics (toán học)

CHƯƠNG 2: KẾT QUẢ BIÊN SOẠN NỘI DUNG CHƯƠNG TRÌNH HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM NGHIÊN CỨU KHOA HỌC TRONG DẠY HỌC Ở

TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ 2.1 Nội dung chương trình

- Thời gian: Chương trình thực hiện trong 4 giờ

- Địa điểm: Tại phòng thí nghiệm thuộc khoa Sinh - Đại học Sư phạm, Đại học Đà Nẵng

- Thành phần tham gia: 20 học sinh thuộc trường trung học cơ sở

Bảng 2.1: Nội dung chương trình hoạt động trải nghiệm nghiên cứu khoa học dành

cho học sinh trung học cơ sở

S

TT Thời gian Nội dung Hình thức giảng dạy

1 10 phút - Giới thiệu buổi học

- Ổn định học sinh Giới thiệu mục đích của chương trình

- GV và học sinh làm quen với nhau

+ Mỗi nhóm đưa ra những ý tưởng để bảo vệ môi trường

4 40 phút

- Chủ đề: Thực hành làm sữa chua và nhuộm màu vi khuẩn

- Cho học sinh thực hành + Học sinh thảo luận nhóm và đưa ra ý kiến

+ Học sinh vẽ lại hình dạng vi khuẩn đã quan sát

5 10 phút - Giải lao - Học sinh tự quản

6 40 phút

- Chủ đề: Phòng chống còi xương ở tuổi thiếu niên

- Học sinh thực hành lần lượt 3 thí nghiệm nhỏ

- Ghi chép vảo bảng kết quả

- Học sinh thảo luận nhóm nêu ý nghĩa

7 30 phút

- Chủ đề: Chăm sóc sức khỏe con người - an toàn vệ sinh thực phẩm

- Học sinh tự làm mẫu thử

- Test thử trên miếng chả giò

- Quan sát và đưa ra ý kiến

8 40 phút

- Chủ đề: Tác hại của thuốc lá đối với sức khỏe con người

- Học sinh thực hành lần lượt 2 thí nghiệm nhỏ

- Chia nhóm trả lời các câu hỏi

9 15 phút -Tổng kết, đánh giá kết

quả

- Học sinh làm phiếu khảo sát cá nhân

- Bài thu hoạch về nhà

10 10 phút - Vệ sinh phòng học - Học sinh dọn dẹp phòng, rửa

dụng cụ thí nghiệm

2.2 Các chủ đề trong chương trình

2.2.1 CHỦ ĐỀ 1: THỰC VẬT CHỐNG XÓI MÒN ĐẤT

Xói mòn đất từ lâu được coi là nguyên nhân gây thoái hóa tài nguyên đất nghiêm trọng

ở các vùng đồi núi Xói mòn đất là một hiện tượng tự nhiên nhưng do các hoạt động của con người đã làm cho hiện tượng này diễn ra ngày càng nghiêm trọng Mỗi năm ở vùng đồi núi nước ta bị mất đi một khối lượng đất khổng lồ do hiện tượng xói mòn Xói mòn đất làm mất đất, phá huỷ lớp thổ nhưỡng bề mặt, làm giảm độ phì của đất, gây ra bạc màu, ảnh hưởng trực tiếp tới sự sống và phát triển của thảm thực vật…Vì vậy việc bảo vệ rừng(chính là bảo vệ lớp phủ thực vật) và trồng rừng là một việc làm rất cần thiết để phòng tránh được hiện tượng xói mòn đất

Sống trong thế kỉ XXI, học sinh cần có những hiểu biết về những nguy cơ và hậu quả

có thể phát sinh khi rừng bị phá đi Thông qua chủ đề, học sinh sẽ được tìm hiểu một hiện tượng của thế giới tự nhiên đó là hiện tượng xói mòn đất, hậu quả của việc khai thác và tàn phá của con người đối với thiên nhiên, giúp cho các em có cách nhìn rõ nét về bức tranh hiện trạng thiên nhiên hiện nay, xây dựng ý thức bảo vệ môi trường từ khi còn ngồi

ở ghế nhà trường

2.2.1.1 Mục tiêu

a Kiến thức

- Học sinh giải thích được hiện tượng xói mòn đất

- Học sinh biết được vai trò của thực vật đối với việc chống xói mòn đất

- Học sinh đề xuất được các giải pháp phòng chống thiên tai

b Kĩ năng

- Học sinh có kỹ năng làm việc nhóm

- Học sinh có kỹ năng quan sát, nhận xét hiện tượng

c Thái độ

- Học sinh yêu thiên nhiên và bảo vệ môi trường

2.2.1.2 Đối tượng trải nghiệm

- Học sinh lớp 6

2.2.1.3 Yêu cầu về kiến thức

- Bài 46: Thực vật bảo vệ đất và nguồn nước, sách giáo khoa sinh học lớp 6

2.2.1.4 Thông tin trợ giúp giáo viên

Vai trò của thực vật:

- Điều hòa khí hậu, làm giảm ô nhiễm môi trường: Lá cây có thể ngăn bụi và khí độc giúp không khí trong sạch; một số loài cây như bạch đàn, thông có thể tiết ra các chất có tác dụng tiêu diệt các vi khuẩn gây bệnh; Tán lá cây che nắng cho khu vực

- Thực vật giúp giữ đất, chống xói mòn: Rễ cây có vai trò giữ đất Do đó khi có mưa lớn, đất trên các đồi trọc dễ theo dòng nước trôi xuống, gây hiện tượng xói mòn

- Góp phần hạn chế ngập lụt, hạn hán: Ở những nơi không có rừng, sau khi mưa lớn đất bị xói mòn theo nước mưa trôi xuống làm lấp lòng sông, suối, nước không thoát kịp tràn lên các vùng thấp gây ngập lụt Mặt khác tại nơi đó đất không giữ được nước gây hạn hán

- Bảo vệ nguồn nước ngầm

- Thực vật cung cấp oxi và thức ăn cho động vật

- Thực vật là nơi ở, nơi sinh sống của động vật

- Thực vật cung cấp nguồn thức ăn, nguyên liệu phục vụ cho đời sống cho con người

Khái niệm xói mòn đất: là hiện tượng lớp đất mặt bị bào mòn do các hạt đất tách

rời nhau và di chuyển ra khỏi bề mặt đất [8]

- Làm việc theo nhóm từ 3-5 người

2.2.1.7 Gợi ý tiến hành hoạt động

Hoạt động 1: Bố trí thí nghiệm ( Chuẩn bị trước)

- Cắt bỏ đầu 3 chai nhựa: Cắt 1 lỗ hình chữ nhật khoảng 7cmx25cm

- Học sinh tiến hành cho mẫu đất vào các chai như sau:

+ Chai A để đất trống

+ Chai B phủ 1 lớp lá khô trên mặt

+ Chai C phủ lớp đất đã có cây mọc ở trong

(Các chai để lượng đất bằng nhau)

- Sử dụng 3 cốc nhựa khác cắt đôi theo chiều ngang và giữ nước dưới lại để bắt nước khi ra khỏi chai chứa đất Xuyên hai lỗ đối diện nhau, gần sát với vị trí vừa cắt

Hoạt động 2: Mô hình chống xói mòn đất

Hoạt động 2.1: Làm mưa nhân tạo

- Đổ 1 lượng nước vừa đủ vào phần xa nhất so với cổ chai với lượng nước bằng nhau lên lần lượt 3 chai A,B,C Cho nước chảy từ từ để nhận thấy mực nước dâng lên

- Nước chảy vào chai và thấm xuống đất, chảy ra bên ngoài cốc hứng nước

Hoạt động 2.2: Quan sát hiện tượng

- Học sinh quan sát nước chảy ra cốc đựng: lượng nước, bụi bẩn trong đất từ chai, màu sắc của nước

- Đặt câu hỏi và giải thích hiện tượng trên

Hình 3.1: Mô hình chống xói mòn đất

Hoạt động 3: Thảo luận chung

- Các nhóm cùng thảo luận: Hãy quan sát các bức tranh dưới đây và đưa ra các câu trả lời:

Hình 3.2: Một số hình ảnh về thực trạng rừng hiện nay

- Các bạn nhìn thấy những gì trong các bức ảnh trên?

- Những hậu quả nào do chặt phá rừng gây ra?

- Vì sao cần bảo vệ rừng?

Hoạt động 4:

- Rút ra kết luận từ các hiện tượng mà học sinh đã thấy

- Giải thích vì sao màu sắc và lượng bụi bẩn ở 3 chai lại khác nhau?

- Ý nghĩa của thực vật đối với nguồn nước và môi trường đất? Trong đó, rễ cây có đặc điểm, vai trò như thế nào trong quá trình chống xói mòn đất Vai trò của thực vật đối với tự nhiên

- Liên hệ bản thân: Tại địa phương các bạn sinh sống thì rừng có được bảo vệ không? Gần đây có hoạt động thiên tai hay xói mòn đất nào diễn ra? Là một học sinh bạn cần làm gì để bảo vệ thiên nhiên cũng như môi trường sống xung quanh chúng ta?

- Đặt ra tình huống để các em cùng giải quyết: Nếu gặp nơi xói mòn đất chúng ta cần làm gì nếu gặp thêm trời mưa bão?

2.2.2 CHỦ ĐỀ 2: LÊN MEN LACTIC VÀ NHUỘM MÀU VI KHUẨN

Hầu hết những học sinh gặp khó khăn với những môn khoa học tự nhiên thì cho rằng một trong những nguyên nhân là do học sinh ít được tiếp xúc với phòng thí nghiệm Vì vậy, việc cho học sinh thực hành tự làm sữa chua, muối dưa ở nhà dưới sự gợi ý của giáo viên và dùng chính sản phẩm của mình để thực hành(soi vi khuẩn) trên trường sẽ khích lệ khả năng trải nghiệm của các em Chủ đề này đưa học sinh biết cách quan sát, sử dụng kính hiển vi,…Điều quan trọng là người học được đưa vào các hoạt động giống như các nhà nghiên cứu trẻ tuổi

2.2.2.1 Mục tiêu

a Kiến thức

- Học sinh thực hiện, quan sát và giải thích hiện tượng lên men

- Học sinh nắm được các bước làm sữa chua

- Học sinh biết cách sử dụng kính hiển vi

b Kĩ năng

Học sinh có kĩ năng làm việc nhóm

c Thái độ

Học sinh có thái độ làm việc nghiêm túc, cẩn thận và tỉ mỉ

2.2.2.2 Đối tượng trải nghiệm

Học sinh lớp 6

2.2.2.3 Yêu cầu về kiến thức

Bài 50: Vi khuẩn, sách giáo khoa sinh học lớp 6

2.2.2.4 Thông tin gợi ý cho giáo viên:

- Hình dạng, kích thước và cấu tạo của vi khuẩn:

+ Hình dạng: Có nhiều hình dạng khác nhau: hình que, hình cầu hình phẩy, hình xoắn

+ Kích thước: Rất nhỏ, mỗi tế bào chỉ từ 1 đến vài phần nghìn mm

+ Cấu tạo: Gồm những cơ thể đơn bào, riêng lẻ hoặc có khi xếp thành từng đám, từng chuỗi Tế bào có vách bao bọc, bên trong là chất tế bào, chưa có nhân hoàn chỉnh

+ Dinh dưỡng của vi khuẩn: Vi khuẩn có nhiều cách dinh dưỡng khác nhau, một số

vi khuẩn có thể chế tạo chất hữu cơ để sống đó là vi khuẩn tự dưỡng Phần lớn vi khuẩn sống nhờ vào chất, hữu cơ có sẵn gọi là vi khuẩn dị dưỡng (kí sinh hoặc hoại sinh)

- Tên vi khuẩn có trong mẫu sữa chua: lactic (Streptococcus lactic)

+ Mô tả hình dạng: Tế bào hình tròn, oval, thường xếp thành đôi hoặc thành chuỗi + Nhiệt độ phát triển tối ưu là 30-350C và được ứng dụng nhiều trong sản xuất sữa chua, bơ, pho mát [5]

2.2.2.5 Chuẩn bị thiết bị và dụng cụ

- Sổ cá nhân, bút viết

- Chuẩn bị trước 1 vài hũ sữa chua (đạt và không đạt yêu cầu)

- Thuốc nhuộm: Xanh methylen, Fuchsin

- 1 lọ dầu soi kính hiển vi

- Làm việc theo nhóm từ 3-5 người

2.2.2.7 Gợi ý tiến hành hoạt động

Hoạt động 1: Thí nghiệm lên men lactic – Làm sữa chua (Hoạt động này được giáo

viên hướng dẫn và giao cho học sinh làm trước đó 1 tuần)

- Chuẩn bị: 1 hộp sữa chua vinamilk, 1 hộp sữa đặc có đường, thìa, cốc đong, cốc đựng và ấm đun nước

- Các bước tiến hành:

* Làm sữa chua:

- Bước 1:Mở hộp sữa đặc cho vào cốc đựng,

- Bước 2: Đun nước sôi pha vào ngọt vừa uống, để nguội 400C

- Bước 3: Hòa đều hộp sữa chua với dung dịch sữa mới pha trên

- Bước 4: Rót sữa vào dụng cụ để sữa Đậy kín, bảo quản ấm khoảng 3-5h ở nhiệt độ

400C

- Bước 5: Bảo quản lạnh và sử dụng

Hình 3.3 : Sữa chua tự làm

Sau đó giáo viên cho học sinh quan sát 1 số mẫu sữa chua chuẩn bị sẵn: 1 số hũ đạt yêu cầu và 1 số hũ không đạt yêu cầu

Hoạt động 2: Quan sát liên cầu khuẩn trong sữa chua

a Làm vết bôi

- Chọn lamen sạch và khô

- Đốt đèn cồn, hơ que cấy (nghiêng 45°) trên ngọn lửa đèn cồn để thanh trùng

Hình 3.4: Hơ que cấy trên ngọn lửa đèn cồn

- Dùng que cấy lấy lần lượt mẫu nước sữa chua, dàn đều vết bôi

Hình 3.5: Dùng que cấy lấy mẫu sữa chua

Hình 3.6: Dàn đều vết bôi lên lamen

- Hơ lại que cấy, để vết bôi khô tự nhiên trong không khí

Chú ý: Lượng vi sinh vật lấy vừa phải; vết bôi tròn gọn, thật mỏng

- Cho 1 đến 2 giọt Fucsin lên tiêu bản vết bôi cố định trong 2 – 3 phút

Hình 3.8: Nhỏ Fuchsin lên tiêu bản

- Rửa vết bôi bằng cách nghiêng phiến kính, dùng bình xịt cho dòng nước chảy nhẹ qua vết bôi đến khi nước chảy ra không còn màu nữa

Hình 3.9: Rửa trôi Fuchsin