Vì là viết tuần tự nên dùng bảng đen thông thường khó tạo được những tác động gây bất ngờ trừ những loại bảng xoay, xếp, kéo có thể trình bày những hình ảnh nguyên vẹn ngay một lúc.. Nhờ
Trang 1SỬ DỤNG MỘT SỐ PHƯƠNG TIỆN GIÁO DỤC SỨC KHỎE CỔ ĐIỂN
BS, ThS Trương Trọng Hoàng Trung tâm Truyền thông-Giáo dục Sức khỏe TP.HCM
1 Bảng
Bảng (bảng đen hoặc bảng trắng) được dùng phổ biến trong công tác giáo dục trước hết
vì giá rẻ, đơn giản, chỉ cần có phấn hoặc bút và đồ xóa là đủ Bảng đặc biệt thuận tiện cho việc trình bày những vấn đề cần phải bôi xóa hoặc những vấn đề cần trình bày từng bước một Điểm bất tiện là giáo dục viên khi viết phải quay lưng lại với học viên nên không thể theo dõi phản ứng của họ Học viên cũng thường tập trung chú ý lên bảng hơn là về phía giáo dục viên Vì là viết tuần tự nên dùng bảng đen thông thường khó tạo được những tác động gây bất ngờ (trừ những loại bảng xoay, xếp, kéo có thể trình bày những hình ảnh nguyên vẹn ngay một lúc)
Một số điểm lưu ý:
- Viết bảng cần có thứ tự, sạch sẽ, đủ to để người dưới cùng cũng có thể thấy Có thể dùng phấn màu hoặc viết chữ in hoa để nhấn mạnh những điểm quan trọng
- Không viết quá dài dòng, nên viết ngắn gọn nhưng đầy đủ nghĩa, tránh viết tắt quá đáng (người tham dự thường có khuynh hướng ghi lại mọi thứ trên bảng mặc dù có khi không hiểu)
- Nếu cần minh họa nên vẽ những hình càng đơn giản càng tốt, vẽ nối tiếp từng phần theo một thứ tự có ý nghĩa, kết hợp với giảng giải Ví dụ vẽ một trẻ nên vẽ trẻ nhỏ bình thường trước, sau đó vẽ thêm bé đi tiêu ra phân nước, kế tiếp thóp lõm vào, mắt trũng, da khô giữ nếp (có thể xóa đi một phần hình cũ để thêm những chi tiết mới)
- Không nên suốt buổi chỉ viết hay vẽ bảng, nên dành nhiều thời gian để quan sát học viên và dẫn dắt các hoạt động tạo tham gia như đặt câu hỏi thảo luận
2 Bảng nỉ
Bảng nỉ cũng là một phương tiện hổ trợ rất tốt cho việc trình bày Nhờ những hình ảnh rời và gắn lên bảng nỉ tổ hợp theo nhiều cách khác nhau, nó mang lại sự sinh động cho hình ảnh và minh họa phù hợp với diễn tiến của nội dung trình bày Bảng nỉ và hình ảnh cũng dễ mang đi mang lại và cũng dễ thao tác sử dụng
Chúng ta cần:
- Một bảng cứng (bảng viết bình thường hoặc các tông)
- Tấm nỉ hoặc vải mềm để phủ lên bảng
- Các hình ảnh
Căng tấm nỉ hoặc vải mềm (càng thô ráp càng tốt) lên bảng Các hình ảnh có thể cắt dán từ các tạp chí, sao lại hoặc tự vẽ Để các hình ảnh này có thể dính laên bảng nỉ, dán sau lưng tấm ảnh những mảnh giấy nhám hoặc gòn, hoặc phết hồ sau đó rắc trấu lên khi hồ còn ướt Khi khô những tranh ảnh này có thể bám trên tấm vải nhờ bề mặt thô nhám của nó Nếu chuẩn bị tốt với những tranh ảnh thích hợp, ta có thể dùng bảng nỉ để trình bày một bài GDSK hấp dẫn và hiệu quả
Một số điểm lưu ý:
- Chuẩn bị cụ thể, chi tiết phần trình bày của bạn
- Diễn tập và thử nghiệm phần trình bày, tốt nhất là trườc những khán giả có óc phê phán
- Chỉ dùng những bức tranh to và rõ ràng
- Không nên làm rườm tấm bảng bằng quá nhiều hình ảnh
Trang 2- Kê bảng hơi nghiêng về phía sau để ảnh khó bị rơi ra
- Nhớ đứng cạnh, không đứng che bảng
3 Tranh lật
Tranh lật là một phương tiện hỗ trợ rất tốt cho việc trình bày và kể chuyện: vừa tiện lợi trong mang đi mang lại, vừa giúp cho câu chuyện trở nên sinh động đồng thời là dàn ý giúp người kể chuyện đỡ lúng túng Có thể sử dụng tranh lật có sẵn, tốt hơn nên tự tạo ra để dùng bằng cách vẽ lại các hình ảnh cho phù hợp với địa phương hoặc sáng tác hẳn dựa trên một câu chuyện Giáo dục sức khỏe đã biết Ngoài những tranh lật in sẳn chúng ta có thể tự sản xuất những bộ tranh lật với hình ảnh thật sự phù hợp với đối tượng ta tiến hành GDSK bằng cách:
- Dựa trên câu chuyện dựng thành một số tranh nhất định Vẽ trên giấy dày mỗi tờ một trang
- Đóng lại thành tập (bằng dây kẽm, dây điện ) sao cho mỗi lần lật, mắt hướng về người xem luôn là tranh
- Mặt hướng về người kể chuyện nên ghi chú phần câu chuyện tương ứng, các câu hỏi
và tranh vẽ sơ lược tranh chính làm mốc để nhớ
Một số điểm lưu ý:
- Khi dùng tranh lật nên đặt càng nhiều câu hỏi càng tốt
- Dựa vào các chi tiết trong tranh để phát triển, giúp người nghe nắm vững câu chuyện hơn
Trang 3SỬ DỤNG PHƯƠNG TIỆN NGHE NHÌN
BS Đỗ Hồng Ngọc Trung tâm Truyền thông-Giáo dục Sức khỏe TP.HCM
1 Đèn chiếu qua đầu
ĐCQĐ chiếu giấy trong, hình dương bản, khổ rộng khoảng 250 mm x 250 mm lên màn ảnh
Lợi ích
- Bạn có thể đối diện với nhóm viên và do đó, quan sát được thái độ của họ (đáp ứng);
- Hình ảnh chiếu rộng, tạo sự chú ý và có thể được nhìn thấy dễ dàng trong ánh sáng ban ngày;
- Có thể lôi kéo sự chú ý của nhóm viên vào hình ảnh hay vào chính bạn khi tắt hay mở đèn;
- Viết dễ dàng trên mặt ngang;
- Ghi chú và sơ đồ được sửa soạn trước (lợi hơn bảng đen);
- Một số chủ đề có thể phân tích ra thành những miếng rời (overlays) rồi nối kết lại với nhau;
- Tài liệu lưu trữ dễ dàng (dùng lại nhiều lần)
Bất lợi
- Cần điện và máy chiếu cồng kềnh, khá đắt;
- Tốn kém thêm tùy phương tiện và phương pháp bạn sử dụng
Chọn một đèn chiếu qua đầu:
- Đa số có sức sáng mạnh nhưng cần kiểm tra nếu bạn dùng ở trong phòng sáng có nhiều cửa sổ rộng;
- Bóng đèn có đời sống giới hạn Bảo đảm có phụ tùng thay;
- Trong môi trường bụi, ẩm, cần lau chùi các mặt kính phẳng và các kính lồi;
- Hệ thống làm mát rất quan trọng, kiểm tra tiếng ồn của quạt ở khí hậu nóng;
- Các trục quay là phần gắn bên ngoài
Vật dụng
- Giấy: Giấy viết phải trong mới tốt Có thể gắn vào khung bìa cứng giúp dễ cầm và lưu trữ, buộc chung quanh với băng keo đục Các loại:
+ Loại giấy dày acetate và cứng, khô, bạn cần dùng loại viết đặc biệt dễ xóa + Cellofilm mỏng hơn và rẻ hơn nhiều Vẽ chữ to nét được Cả hai loại có sẵn từng miếng rời hoặc cuộn Cuộn gắn vào trục cho phép viết liên tục
+ Có thể dùng phim X quang rửa sạch
+ Giấy kiếng, túi nylông
Cách sử dụng
* Sửa soạn tài liệu trên giấy trong:
- Khi bạn muốn viết vài điều gì đó trong lúc nói, tốt hơn sửa soạn giấy trong trước
- Chữ viết rõ ràng và to rộng hơn chữ viết thường
- Ngắn gọn, chọn chữ cẩn thận
- Vẽ hoặc adapt sơ đồ, hình họa trong sách cần đơn giản hóa
- Chừa lề rộng rãi và có khoảng trống quanh những phần quan trọng
Trang 4* Đặt máy:
- Để đèn chiếu thấp và giữ sao cho bờ dưới của màn ảnh ngang tầm mắt bạn Đừng che khuất tầm nhìn của màn ảnh
- Màn ảnh cao sẽ không bị khuất, nhưng cần làm sao cho ảnh không méo mó dù được điều chỉnh Nếu cần, nghiêng màn ảnh xuống
* Sử dụng:
- Viết, ghi chú hay vẽ sơ đồ khi bạn trình bày đề tài của bạn Ở chỗ khí hậu nóng, coi chừng mồ hôi tay đính trên tấm giấy trong
- Làm lộ dần từng bước chữ hoặc hình, bằng cách che bớt phần còn lại với tờ giấy mỏng
- Gây chú ý bằng cách chỉ thẳng vào giấy trong chứ không phải chỉ trên màn ảnh - Chú
ý luôn đối diện với người nghe
- Dùng nhiều miếng giấy trong chồng lên để thêm thông tin
Tận dụng tất cả những lợi ích này của ĐCQĐ Thực phí phạm nếu bạn chỉ dùng ĐCQĐ như dùng bảng phấn!
2 Đèn chiếu phim dương bản
Lợi ích
1 Hình được phóng đại trên màn ảnh, rõ ràng để một đám đông xem thấy
2 Người xem tập trung sự chú ý nhờ phòng tối mà hình sáng
Bất lợi
Trang bị - Nguồn điện - Lắp đặt - Bảo trì - Vận chuyển
Tại sao dùng đèn chiếu? (chiếu hình, chiếu sách, phim cuộn )
- Đèn chiếu hình khác với phim điện ảnh
- Từng tấm ảnh lẻ rất dễ cho việc sắp xếp tùy theo mục tiêu và đối tượng của bài giảng
- Vận tốc có thể thay đổi - Lướt nhanh hay dừng lại tùy ý
- Lời thuyết minh thay đổi tùy đối tượng và mục tiêu của người nói
- Rẻ tiền hơn chiếu phim, dễ vận chuyển
(Chú ý: phương pháp này có thể sử dụng với ảnh chụp chứ không nhất thiết với Slides)
Máy chiếu và Slides
- Slides từng tấm rời hoặc nguyên một cuộn
- Kính đảo ngược hình nên phải đặt hình ngược - Ảnh càng chiếu rộng thì càng rõ nét
Ghi chú:
- Có thể sử dụng loại máy chiếu xài bình accu ở nơi không có điện
- Máy sử dụng tay tiện hơn máy tự động, vừa mắc tiền, vừa bị kẹt Sildes
- Có máy chiếu mà không có phụ tùng thay (bóng đèn) hay không có Slides thì như có
xe mà không xăng!
Sử dụng:
- Phải tập cho thuần thục Phải có người quen dùng chỉ dẫn trước
- Slides nên đánh dấu: chỗ đánh dấu là chỗ ngón cái của bàn tay phải chạm tới
- Chuẩn bị và thử máy trước khi có khán giả tới Cần có thời gian
Chú ý sao cho luồng ánh sáng cao hơn đầu người xem
Bảo trì máy
- Chống bụi và ẩm
- Không di chuyển máy khi đèn đang cháy sáng, dễ bị đứt bóng đèn
Trang 5Chọn lựa Slides
- Bám sát mục tiêu, hiểu rõ đối tượng, sao cho đáp ứng được nhu cầu người xem
- Tùy đề tài, tùy đối tượng, có khi hình ảnh sống thực sẽ có hiệu nghiệm hơn, có khi hình ảnh chọn lọc, khái quát có hiệu nghiệm hơn
Tự làm Slides riêng cho mình
Slides chụp: đừng quên rằng hình ảnh do bạn chụp lấy thì bạn nhớ chứ người xem thường không có mặt lúc chụp: vấn đề là hình ảnh đó nói lên điều gì với người xem?
- Hình ảnh tự nó phải có ý nghĩa và tập trung vào chủ đề
- Hình ảnh sống thực lôi cuốn người dân địa phương hơn
Slides vẽ: bạn có thể dùng bút nhọn vẽ, vẽ trên phim những hình, chữ đơn giản, hoặc vẽ theo sách báo
* Tự làm khung bằng giấy bìa mỏng nhẹ hoặc mua khung sẳn bằng nhựa
Kế hoạch trình bày
- Tùy mục đích của bạn - Bạn sẽ quyết định lúc nào sẽ chiếu hình lên Chiếu hình để kích thích sự chú ý hay chỉ để minh họa? Chiếu hình trong lúc giảng bài hay để tóm tắt lại sau bài giảng?
- Nên chọn một ít hình chiếu thôi, và mời gọi sự tham gia của học viên thì có lợi hơn là chọn quá nhiều hình mà chỉ để coi một cách thụ động
- Chú ý mục tiêu và đối tượng, yêu cầu của người xem Đừng chiếu chỉ vì để khoe bộ Slides mới
- Chọn Slides sao cho người xem thấy có liên hệ tới vấn đề và tình huống họ đang quan tâm
- Sau chiếu hình có thể phân phát thêm tư liệu, tổ chức thảo luận, thực hành
- Phim cuộn khác Slides ở chỗ phim cuộn đã được sắp xếp thứ tự còn Slides là từng miếng rời, tiện cho người giảng dạy hơn Họ có thể thay đổi trình tự, cập nhật hóa thường xuyên
- Người có kinh nghiệm tự thuyết minh hơn là sử dụng băng cassette thuyết minh sẵn
Những vấn đề khác
- Đèn chiếu phục vụ 30 - 40 người thôi
- Hình ảnh nhân vật sống, người thật việc thật thì có hiệu quả tốt ở nông thôn - Người dân hiểu nhanh điều muốn nói hơn
- Có thể dùng đèn chiếu đi kèm các buổi trình diễn văn nghệ, chiếu phim
- Sau buổi chiếu, chia nhóm nhỏ thảo luận thì hiệu quả càng cao
3 Máy video
Gần đây, vidéo rất thông dụng ở thành phố ta Nhiều phòng y tế quận huyện đã sử dụng video để làm công tác Giáo dục Sức khỏe Dưới đây là một vài ý kiến để nâng cao hiệu quả của một buổi GDSK qua sử dụng video
Trước khi quyết định dùng video để GDSK cần tìm hiểu xem “đối tượng” có thực sự thích video không hay có cách tiếp cận nào khác hiệu quả hơn không, thí dụ cải lương, múa rối Đừng bao giờ chủ quan cho rằng dứt khoát đối tượng phải thích video
Xem coi phim bạn dùng có phù hợp với đối tượng không? Bạn phải coi đi coi lại cho
kỹ phim định sử dụng có phù hợp phong tục tập quán, văn hóa của đối tượng không Có nhiều thông tin sẽ bị hiểu sai lạc do những nền văn hóa khác nhau, ở trình độ văn hóa khác nhau Đừng quên, phim sẽ được “cảm nhận” bằng hình ảnh, chứ không bằng thuyết minh đơn thuần
Độ dài của phim có tính quyết định: phim khoảng 10 - 15 phút tạo được sự chú ý của đối tượng Dài quá 30 phút sẽ gây buồn ngủ!
Trang 6Đã chuẩn bị mọi việc sẵn sàng chưa?
Đầu máy chiếu có phù hợp không? NTSC? PAL? SECAM?
Loại băng phim có phù hợp không?
Phòng ốc, màn ảnh phù hợp không?
Thường một máy hình TV chỉ có thể phù hợp cho 30 người xem thôi
Có điện không? Nếu bị cúp điện, có thể chạy bình (ắc-quy) thay thế không?
Trước khi bắt đầu, bạn phải giới thiệu sơ bộ về nội dung phim, mục tiêu của buổi GDSK Bạn yêu cần đối tượng chú ý những vấn đề gì Nói trước độ dài của phim và nơi nào sản xuất, nếu có vấn đề gì về mặt văn hóa với cộng đồng của bạn thì cần đả thông trước Phim gợi ra những vấn đề gì, những cảm xúc gì ở đối tượng trong quá trình chiếu, bạn cần ghi nhận để thảo luận sau đó Phải chuẩn bị dành thời giờ cho phần thảo luận này Thảo luận sau khi chiếu phim là phần chủ yếu của GDSK qua Video
Nếu bạn dùng phim Video để phục vụ giảng dạy, bạn có thể lợi dụng khả năng lui tới hoặc dừng lại ở một đoạn phim, một hình ảnh để thảo luận, phân tích, thực tập Người hướng dẫn phải hiểu rõ từng đoạn phim để có thể hướng dẫn học viên
Trang 7XÂY DỰNG BÀI TRÌNH CHIẾU MỘT BÁO CÁO
BS, ThS Trương Trọng Hoàng Trung tâm Truyền thông-Giáo dục Sức khỏe TP.HCM
1 Đại cương
Một công việc quan trọng trong phần chuẩn bị nội dung cho một bài thuyết trình đó là
việc xây dựng bài trình chiếu Có thể sử dụng phim đèn chiếu (slide) hoặc máy chiếu qua
đầu (overhead projector) và giấy trong (transparencies) hoặc máy tính cùng với máy chiếu đa phương tiện (multimedia/LCD projector) và phần mềm Powerpoint Mỗi loại có những đặc điểm ưu, nhược riêng tùy điều kiện thực tế mà ta chọn loại phù hợp Lưu ý bài trình chiếu không phải là bài văn dài mà cần ngắn gọn, cô đọng, có cấu trúc, xen kẽ chữ với hình ảnh, biểu đồ thậm chí phim và âm thanh Quá trình soạn bài trình chiếu thật sự là một quá trình đòi hỏi đầu tư nhiều để giúp cho người dự cảm thấy thoải mái và tập trung hơn khi theo dõi,
dễ nắm bắt được các ý chính, dễ nhớ, xem được các hình ảnh minh họa từ đó tiếp thu thông tin và thay đổi thái độ Đối với người thuyết trình thì quá trình soạn bài trình chiếu giúp họ tinh lọc được thông tin, làm cho thông tin cô đọng hơn, logic hơn, làm cơ sở cho việc diễn giải thêm, minh họa hình ảnh thực tế, tác động tạo cảm xúc
2 Một số nguyên tắc trong xây dựng bài trình chiếu
Xây dựng bài trình chiếu là quá trình làm cho thông tin:
- Cô đọng
- Logic
- Dễ nắm bắt
- Dễ nhớ
- Đỡ ngán
- Làm dàn ý cho phần trình bày, diễn giải
Muốn như vậy ta cần phải:
- Suy nghĩ để tìm ra cách diễn giải ngắn gọn
- Lược bớt những thông tin phụ, chỉ để lại những ý chính, những từ khóa
- Sử dụng hình ảnh hoặc biểu đồ xen kẽ để người xem đỡ ngán và đỡ chán
- Dùng chữ to, màu sắc hoặc tô đậm in nghiêng
- Tạo tính động cho bài trình chiếu
- Xây dựng sao cho việc trình bày mang tính bất ngờ, thú vị