Tác động của đa dạng hóa và cạnh tranh đến sự ổn định của ngân hàng thương mại: Nghiên cứu tại Việt Nam tt

Tuy nhiên, thực tiễn từ trước đến nay tồn tại các tranh luận trái chiều về tác động của cạnh tranh và ĐDH đến ổn định tài chính trong hoạt động kinh doanh ngân hàng: liệu ĐDH và cạnh tra

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ TP HỒ CHÍ MINH

-

NGUYỄN TỪ NHU

TÁC ĐỘNG CỦA ĐA DẠNG HÓA VÀ CẠNH TRANH ĐẾN ỔN ĐỊNH CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI:

NGHIÊN CỨU TẠI VIỆT NAM

Chuyên ngành: Tài chính – Ngân hàng

Mã số: 93.40.201

TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ

TP Hồ Chí Minh, năm 2019

Công trình được hoàn thành tại:

Trường đại học Kinh tế TP Hồ Chí Minh

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Trầm Thị Xuân Hương

Vào hồi ……giờ…….ngày……tháng……năm……

Có thể tìm hiểu luận án tại thư viện:

DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN

QUAN ĐẾN LUẬN ÁN

1

Ảnh hưởng của đa dạng

hóa địa lý đến hiệu quả

kinh doanh của các ngân

hàng thương mại Việt

của các ngân hàng thương

mại Việt Nam

2018 Nghiên cứu Tài chính –

commercial banks: New

evidence from Vietnam

2018

International Conference

on Acounting and Finance (ICOAF 2018)

TT Tên bài báo Năm Tên tạp chí

4

Các yếu tố tác động đến

sự ổn định của các

NHTM Việt Nam – Bài

học kinh nghiệm các ngân

để đầu tư phát triển kinh

tế - xã hội”, tháng 9/2018 Ban kinh tế - Ngân sách HĐND TP HCM và Viện Nghiên cứu phát triển TP HCM ISBN: 978-604-971-548-8

5

Đánh giá mức độ cạnh

tranh của hệ thống ngân

hàng thương mại Việt

Nam: Cách tiếp cận trong

TP HCM 604-791-996-3

ISBN:978-CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU 1.1 Đặt vấn đề

Hoạt động ngân hàng ảnh hưởng trực tiếp đến ổn định tiền tệ của các quốc gia Đứng trước thách thức hội nhập, hầu hết các quốc gia trên thế giới đều thừa nhận cạnh tranh là môi trường tạo động lực thúc đẩy kinh tế phát triển Để nâng cao hiệu quả của chiến lược cạnh tranh cần thiết phải đa dạng hóa (ĐDH) các hoạt động kinh doanh sang một hay nhiều lĩnh vực khác nhau nhằm hạn chế và phân tán rủi ro, tăng nguồn thu cho ngân hàng Tuy nhiên, thực tiễn từ trước đến nay tồn tại các tranh luận trái chiều về tác động của cạnh tranh và ĐDH đến ổn định tài chính trong hoạt động kinh doanh ngân hàng: liệu ĐDH và cạnh tranh ngân hàng có dẫn đến mối đe dọa cho ổn định ngân hàng hay không? Và cả ba yếu tố này được xem xét trong những hoàn cảnh, môi trường như thế nào thông qua đó nảy sinh những tác động khác nhau

Riêng ở Việt Nam, không nằm ngoài quy luật chung, những bất ổn về kinh tế đã gây ra nhiểu tổn thất không nhỏ cho hệ thống ngân hàng trên mọi mặt Mức độ cạnh tranh giữa các ngân hàng càng trở nên gay gắt, thúc đẩy các NHTM thay đổi phương thức hoạt động, ngày càng mở rộng phạm vi, ĐDH các nguồn thu nhập có thể được để tiếp tục phát triển Gia tăng thu nhập thì chi phí, rủi ro cũng tăng lên ảnh hưởng đến ổn định ngân hàng Như vậy, liệu ngân hàng có nên đánh đổi cơ hội gia tăng thu nhập và mức độ cạnh tranh với ổn định trong hoạt động hay không?

Xuất phát từ tính cấp thiết về ảnh hưởng của ĐDH đến ổn định ngân hàng, của cạnh tranh đến ổn định ngân hàng và ảnh hưởng của ĐDH và cạnh tranh đến ổn định ngân hàng, luận án hướng đến việc làm rõ vấn đề trên là hoàn toàn thiết thực, có tầm quan trọng và ảnh hưởng rất lớn, đóng góp cho việc đưa ra các gợi ý về chính sách để phát triển toàn diện và ổn định hệ thống ngân hàng trong điều kiện cạnh tranh và hội nhập quốc

tế Đó là lý do tác giả chọn luận án “Tác động của đa dạng hóa

và cạnh tranh đến ổn định của ngân hàng thương mại: Nghiên cứu tại Việt Nam”

1.2 Mục tiêu nghiên cứu và câu hỏi nghiên cứu

Mục tiêu tổng quát: Mục tiêu chung của luận án là đánh giá

tác động của ĐDH và cạnh tranh đến ổn định của các NHTM Việt Nam Đây là bằng chứng thực nghiệm quan trọng nhằm gợi ý các giải pháp giúp hệ thống NHTM Việt Nam ngày càng

phát triển ổn định hơn

Mục tiêu cụ thể:

- Tác động của ĐDH đến ổn định của các NHTM Việt Nam

- Tác động của cạnh tranh đến ổn định của các NHTM Việt Nam

- Tác động của ĐDH và cạnh tranh đến ổn định ngân hàng của các NHTM Việt Nam

Để đạt được các mục tiêu trên, luận án tập trung trả lời các câu hỏi nghiên cứu:

1 Tồn tại mối tương quan giữa ĐDH, cạnh tranh đến ổn định ngân hàng như thế nào?

2 Tác động ĐDH đến ổn định của các NHTM Việt Nam như thế nào?

3 Tác động của cạnh tranh đến ổn định ngân hàng tại các NHTM Việt Nam?

4 ĐDH và cạnh tranh tác động đến ổn định của các NHTM Việt Nam như thế nào?

1.3 Đối tượng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu: ĐDH, cạnh tranh và ổn định ngân

hàng; tác động của ĐDH và cạnh tranh đến ổn định ngân hàng

tại các NHTM Việt Nam

Phạm vi nghiên cứu: Luận án tiến hành trên dữ liệu của 28

NHTM Việt Nam trong khoảng thời gian từ năm 2006 đến

2017

1.4 Phương pháp nghiên cứu: Luận án sử dụng phương pháp

nghiên cứu định lượng với mô hình hồi quy đa biến trên dữ liệu

bảng Ngoài ra, kết hợp phương pháp tổng hợp, thống kê mô tả 1.5 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của luận án

Thứ nhất, thông qua việc nghiên cứu tác động của ĐDH, cạnh tranh đến ổn định ngân hàng, luận án cung cấp một khung

lý thuyết tổng quan về mối tương quan một chiều của ĐDH và cạnh tranh đến ổn định ngân hàng

Thứ hai, nghiên cứu chỉ ra mối tương quan cùng chiều hay ngược chiều của ĐDH, cạnh tranh và ổn định ngân hàng của các NHTM tại Việt Nam Kết quả này góp phần vào việc lựa chọn và điều hành chiến lược ĐDH, cạnh tranh để mang đến ổn định hơn nữa cho hệ thống ngân hàng trong nước

Thứ ba, xác định tầm quan trọng của ĐDH và sử dụng ĐDH như là công cụ đặc biệt trong quá trình hoạch định chiến lược cạnh tranh Trên cơ sở đó góp phần giúp cho các NHTM Việt Nam xây dựng phương hướng kinh doanh, bao gồm ĐDH, để đạt được kết quả kinh doanh tốt hơn

Ngoài ra, dựa vào kết quả nghiên cứu này, giúp cho các nhà quản trị ngân hàng và các nhà hoạch định chính sách rút ra những kết luận và gợi ý chính sách cần thiết trong bối cảnh kinh

tế như hiện nay, góp phần đưa hệ thống NHTM trong nước ngày càng hoạt động hiệu quả, tăng cường sức mạnh cạnh tranh

và ổn định bền vững

1.6 Kết cấu của luận án: Nội dung luận án gồm có năm phần

chính cụ thể như sau:

Chương 1: Giới thiệu

Chương 2: Cơ sở lý thuyết

Chương 3: Phương pháp nghiên cứu

Chương 4: Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Chương 5: Kết luận và gợi ý chính sách

CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT

Nội dung chương 2 trình bày tổng quan cơ sở lý thuyết về các vấn đề: ổn định ngân hàng, cạnh tranh và đa dạng hóa Trong đó nền tảng lý thuyết này xuất phát từ học thuyết kinh tế học của nhiều nhà nhà kinh tế học John Maynard Keynes, Paul Samuelson, Milton Friedman, Fried von Hayek,… cho thấy sự vận hành của nền kinh tế cần hướng đến sự ổn định kinh tế vĩ

mô thúc đẩy tăng trưởng kinh tế đó chính là mục tiêu quan trọng của bất kỳ quốc gia nào trên thế giới Các lý thuyết này phần lớn tập trung vào các yếu tố ổn định kinh tế chính là nền tảng vững chắc để ổn định hệ thống tài chính nói chung và ngân hàng nói riêng trong đó không thể phủ nhận vai trò quan trọng chính sách tiền tệ Chính sách tiền tệ được truyền dẫn qua các kênh từ NHTM và thị trường tài chính Các NHTM muốn tồn tại và phát triển cần phải có chiến lược cạnh tranh cũng như ĐDH trước xu hướng phát triển kinh tế thế giới hiện đại Ngân hàng trung ương sử dụng các công cụ kinh vĩ mô điều chỉnh nền kinh tế trước các cú sốc tài chính có thể gây nên sự bất ổn nền kinh tế Tại thời điểm này dẫn đến sự bất ổn tài chính đều

có thể ảnh hưởng đến việc ĐDH và cạnh tranh ngân hàng Ngoài ra luận án tập trung phân tích khái niệm, đặc điểm ổn định ngân hàng, cạnh tranh, ĐDH và các nghiên cứu thực nghiệm trong và ngoài nước về ảnh hưởng của ĐDH, cạnh tranh đến ổn định ngân hàng Trên cơ sở đó, tác giả rút ra khe

hở nghiên cứu của luận án

2.1 Lý thuyết kinh tế

2.1.1 Lý thuyết về ổn định kinh tế:

Luận án lần lượt trình bày các lý thuyết về kinh tế học liên quan đến ổn định kinh tế bao gồm:

 Lý thuyết tiền tệ của Keynes

 Lý thuyết tiền tệ Tân cổ điển – Keynes (Neo-

Keynesiannism)

 Lý thuyết tiền tệ của Milton Friedman

 Lý thuyết tiền tệ của Trường phái Áo

 Lý thuyết chu kỳ kinh doanh thực tân cổ điển

2.1.2 Lý thuyết về ổn định tài chính

Trên cơ sở tiếp cận quan điểm kinh tế học về ổn định kinh

tế, luận án trình bày vấn đề ổn định tài chính thông qua các lý thuyết kinh tế cơ bản sau:

 Lý thuyết bất ổn tài chính của trường phái Trọng tiền

 Lý thuyết bất ổn tài chính của trường phái Hậu Keynes

 Lý thuyết về bất ổn tài chính của Minskin

 Lý thuyết về bất ổn tài chính của Koo

2.2 Lý thuyết về ổn định ngân hàng

2.2.1 Ổn định của NHTM

Lý thuyết về ổn định tài chính thật ra là nghiên cứu về bất ổn tài chính trong nền kinh tế Hyman P.Minskiy là người đầu tiên đưa ra lý thuyết về bất ổn tài chính bằng khái niệm “Khoảng khắc Minsky – Minsky moment”, tức là thời điểm nền kinh tế chuyển đổi từ trạng thái đang ổn định sang trạng thái khủng hoảng Nguyên nhân chính xuất phát từ trong nền kinh tế, cụ thể là cấu trúc nợ của hệ thống tài chính và thái độ của các nhà đầu tư trong việc hình thành, duy trì và làm phá sản cấu trúc nợ

nền kinh tế mà vẫn duy trì được khả năng thanh toán cho các khoản nợ đến hạn, duy trì hoạt động một cách bình thường”

2.2.2 Vai trò của ổn định ngân hàng

Ổn định của hệ thống tài chính nói chung và hệ thống ngân hàng nói riêng tạo ra môi trường kinh doanh thuận lợi cho nhà đầu tư, bảo vệ người gửi tiền, khuyến khích ngày càng nhiều dòng tiền được chuyển hóa và đưa vào lưu thông, đồng thời quá trình vận hành tiền cũng hiệu quả hơn

Ổn định ngân hàng góp phần giúp tăng hiệu quả hoạt động của trung gian tài chính, phát huy hết các chức năng của các thị trường tài chính và cải thiện khâu phân phối nguồn lực

Ổn định ngân hàng cũng làm tăng cường niềm tin của người dân vào, khuyến khích họ gửi tiền, sử dụng các dịch vụ do ngân hàng cung cấp, giảm thiểu thói quen sử dụng tiền mặt

Ổn định ngân hàng giúp giảm thiểu chi phí để giải quyết những yếu kém phát sinh của hệ thống tài chính, tăng cường

Ổn định tài chính doanh nghiệp

Ổn định tài chính các định chế trung gian

hiệu quả của các chính sách kinh tế, làm cho nền kinh tế vĩ mô được phát triển ổn định và bền vững hơn

2.2.3 Các yếu tố ảnh hưởng đến ổn định ngân hàng: Quy mô

ngân hàng, khả năng sinh lời, rủi ro tín dụng, chi phí hoạt động, khả năng thanh toán, quy mô tín dụng, ĐDH thu nhập, cạnh tranh, thị phần, các yếu tố từ môi trường vĩ mô

2.2.4 Đo lường ổn định ngân hàng

Mercieca và cộng sự (2007) đã đề xuất phương trình ước lượng Z-Score với các yếu tố có thể ước lượng như sau:

Z-score = 𝑅𝑂𝐴+

𝐸 𝑇𝐴 𝜎𝑅𝑂𝐴

Với:

- ROA là tỷ suất lợi nhuận ròng trên TTS

- E/TA (Equity/Total Asset) là tỷ số giữa vốn cổ phần trên TTS của ngân hàng

- σROA là độ lệch chuẩn của lợi nhuận ròng trên TTS

2.3 Cạnh tranh trong hoạt động ngân hàng

2.3.2 Các lý thuyết về cạnh tranh:

Luận án giới thiệu các lý thuyết về cạnh tranh bao gồm: lý

thuyết cạnh tranh cổn điển, lý thuyết cạnh tranh của trường phái tân cổ điển và lý thuyết cạnh tranh hiện đại

2.3.3 Đo lường khả năng cạnh tranh của NHTM

 Đặc điểm cạnh tranh ở các NHTM:

- Hoạt động cạnh tranh của NHTM phụ thuộc rất lớn vào sự tín nhiệm của khách hàng dành cho uy tín, thương hiệu của ngân hàng

- Các đối thủ cạnh tranh NHTM có mối quan hệ gắn bó mật thiết với nhau

- Hoạt động cạnh tranh giữa các NHTM không mang tính chất làm suy yếu, thôn tính hay loại trừ lẫn nhau

- Hoạt động ngân hàng với phạm vi rộng lớn, trong khu vực

và mở rộng trên nhiều quốc gia trên thế giới

- Cạnh tranh của NHTM chịu sự giám sát, quản lý trực tiếp

và chặt chẽ của NHTW

 Đo lường khả năng cạnh tranh của NHTM:

Có nhiều chỉ số được dùng để đo lường mức độ cạnh tranh của ngân hàng như chỉ số Lerner, chỉ số H và chỉ số Boone, trong đó luận án tiếp cận cách thức đo lường bằng chỉ số Lerner

Chỉ số Lerner:

𝐿𝑒𝑟𝑛𝑒𝑟 𝐼𝑛𝑑𝑒𝑥 (𝐿) =𝑃 − 𝑀𝐶

𝑃

P: Giá trung bình đầu ra của ngân hàng, được tính bằng tỷ số giữa tổng doanh thu và TTS (Carbo-Valverde và cộng sự, 2005)

MC: Chi phí biên của ngân hàng, không quan sát trực tiếp nên MC được ước lượng dựa trên hàm số tổng chi phí

𝑀𝐶𝑖𝑡 = 𝐶𝑜𝑠𝑡𝑖𝑡

𝑄𝑖𝑡 [β1 + β2 ln Qit + ∑3 𝛷

𝑘=1 k ln Wk,it + υ trendit]

- Costit là tổng chi phí ngân hàng

- Qit đại diện cho sản lượng đầu ra

2.4 Đa dạng hóa trong hoạt động ngân hàng

2.4.1 Khái niệm

Đa dạng hóa là việc ngân hàng tập trung tạo ra nhiều sản phẩm, dịch vụ khác biệt, mở rộng lĩnh vực kinh doanh hay mở rộng quy mô lãnh thổ (ĐDH về mặt địa lý) nhằm tạo ra lợi thế cạnh tranh, từ đó gia tăng thu nhập và lợi nhuận cho ngân hàng

2.4.2 Các lý thuyết về đa dạng hóa trong hoạt động ngân hàng

Lý thuyết về ĐDH ngân hàng xuất phát từ lý thuyết ĐDH

trong lĩnh vực tài chính và tiếp cận theo hướng chiến lược, dựa

trên phân tích chi phí và lợi ích đạt được Bằng việc đẩy nhanh

cho ra đời hàng loạt các dịch vụ tài chính mới (Teece, 1982) và bán chéo các sản phẩm tài chính khác nhau cùng với các dịch

vụ cho vay truyền thống, đã mang lại cơ hội gia tăng thu nhập cho ngân hàng một cách đáng kể Bên cạnh đó, ĐDH cũng làm giảm sự bất cân xứng thông tin (Diamond, 1984 và Stein, 2002), giảm chi phí đại diện của các nhà quản lý (Stulz, 1990)

và gia tăng sự hiệu quả của thị trường vốn nội bộ trong ngân hàng (Stein, 2002)

Tuy nhiên, bên cạnh những tác động tích cực đó, những bất lợi về hiệu quả hoạt động của ngân hàng khi ĐDH cũng được chứng minh một cách rõ ràng (Mazur và Zhang, 2015) Sự ĐDH cũng làm gia tăng bất đồng của mối quan hệ giữa các cổ đông lớn và nhỏ trong ngân hàng (Stulz, 1990) Mặt khác, việc gia tăng phạm vi và quy mô ngân hàng cũng làm cho chi phí đại diện gia tăng (Rajan và cộng sự, 2000)

2.4.3 Các hình thức đa dạng hóa của NHTM

- Đa dạng hóa các sản phẩm hiện có của ngân hàng

- Đa dạng hóa ngân hàng về mặt địa lý

- Đa dạng hóa kết hợp về mặt địa lý và hoạt động kinh doanh

2.4.4 Đa dạng hóa thu nhập ngân hàng

Một trong các chỉ tiêu để phản ánh thành quả đó là thu nhập ngân hàng tăng lên ĐDH thu nhập được xem là chỉ tiêu tốt nhất phản ánh kết quả của các chiến lược ĐDH nhiều hơn là xem đó như một hình thức ĐDH trong quá trình hoạt động của ngân hàng (Acharya và cộng sự, 2006; Chiorazzo và Salvini, 2008;

Lepetit và cộng sự, 2008; Baele và cộng sự, 2007; Campa và Kedia, 2002)

2.4.5 Đo lường mức độ đa dạng hóa thu nhập ngân hàng

Mercieca và cộng sự (2007) đề xuất chỉ số Herfindahl Hirschmann Index (HHI) đo lường cho mỗi ngân hàng

HHIREV = ( 𝑁𝑂𝑁

Trong đó:

NON : Thu nhập ngoài lãi, bao gồm nguồn thu từ phí, hoa

hồng, các hoạt động dịch vụ, kinh doanh khác

NET : Thu nhập lãi thuần

NETOP: Thu nhập ròng, được tính bằng: NON + NET

Chỉ số này càng cao, phản ánh mức độ ĐDH của ngân hàng càng thấp

2.5 Cơ sở lý thuyết về tác động của đa dạng hóa và cạnh tranh đến ổn định ngân hàng

2.5.1 Cơ sở lý thuyết về tác động của đa dạng hóa đến ổn định ngân hàng

Các lý thuyết về trung gian tài chính hàm ý việc ngân hàng gia tăng lợi nhuận theo quy mô có liên quan đến hoạt động ĐDH Khi ngân hàng mở rộng cung cấp nhiều sản phẩm dịch

vụ sẽ tạo ra nhiều nhu cầu và từ đó giúp gia tăng thu nhập cho ngân hàng Ngoài ra hoạt động ngân hàng lan rộng sang các lĩnh vực phi truyền thống là do các hoạt động này thường ít nhạy cảm với biến động lãi suất trong nền kinh tế Hơn nữa, các