Giáo án Lịch sử 12 bài 18: Những năm đầu của cuộc kháng chiến toàn quốc chống thực dân Pháp (1946 1950)

Kiến thức - Hiểu rõ vì sao Đảng và Chính phủ ta lại quyết định phát động cuộc kháng chiến toàn quốc chống thực dân Pháp vào đêm 19/12/1946.. Trên cơ sở đó bồi dưỡng tinh thần yêu nước, c

Giáo án môn Lịch sử lớp 12 Bài 18 – NHỮNG NĂM ĐẦU CỦA CUỘC KHÁNG CHIẾN TOÀN QUỐC

CHỐNG THỰC DÂN PHÁP (1946 – 1950)

I Mục tiêu

Học xong bài này, học sinh cần:

1 Kiến thức

- Hiểu rõ vì sao Đảng và Chính phủ ta lại quyết định phát động cuộc kháng chiến

toàn quốc chống thực dân Pháp vào đêm 19/12/1946 Phân tích đường lối kháng chiến toàn quốc chống thực dân Pháp của Đảng

- Tóm tắt được diễn biến chính của cuộc chiến đấu ở Hà Nội và các đô thị phía

Bắc vĩ tuyến 16 Những việc làm cụ thể của ta chuẩn bị cho cuộc chiến đấu lâu dài

- Hiểu rõ âm mưu của thực dân Pháp trong cuộc tấn công lên Việt Bắc năm 1947.

Tóm tắt diễn biến chính, kết quả và ý nghĩa của chiến thắng Việt Bắc

- Trình bày được hoàn cảnh, diễn biến chính, kết quả và ý nghĩa của chiến dịch

Biên giới thu – đông năm 1950

2 Kĩ năng

- Có khả năng phân tích, đánh giá, so sánh,… để rút ra kết luận lịch sử về những

năm đầu toàn quốc kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược

- Rèn luyện kĩ năng sử dụng SGK, đồ dùng trực quan khi học tập

3 Thái độ, tư tưởng

- Nhận thức rõ âm mưu, bản chất hiếu chiến, tội ác của thực dân Pháp trong cuộc

chiến tranh xâm lược Trên cơ sở đó bồi dưỡng tinh thần yêu nước, căm thù giặc

- Có thái độ khâm phục sự lãnh đạo sáng suốt của Đảng, Bác Hồ trong những năm

đầu toàn quốc kháng chiến chống thực dân Pháp, củng cố niềm tin vào sự lãnh đạo của Đảng trong công cuộc xây dựng đất nước hiện nay

II Gợi ý tiến trình và phương pháp tổ chức dạy học

1 Ổn định lớp học

2 Kiểm tra bài cũ

GV có thể sử dụng câu hỏi sau:

- Đảng và Chính phủ ta đã thực hiện những chủ trương, biện pháp gì để xây dựng

chính quyền mới và giải quyết những khó khăn về nạn đói, nạn dốt và sự khan hiếm về tài chính trong năm đầu sau Cách mạng tháng Tám 1945?

- Hãy cho biết vai trò của Đảng và Chính phủ cách mạng trong việc hòa hoãn với

Pháp và đẩy quân Trung Hoa Dân quốc về nước

3 Bài mới

Chuẩn kiến thức

(Kiến thức cần đạt)

Hoạt động dạy – học của thầy, trò

I Kháng chiến toàn quốc chống

thực dân Pháp bùng nổ

* Pháp bội ước, tiến công ta:

- Sau khi kí với Pháp bản Hiệp

định Sơ bộ (6/3/1946) và Tạm

ước (14/9/1946), phía ta nghiêm

chỉnh thực hiện, nhưng Pháp lại

bội ước, luôn khiêu khích, giết

hại dân thường và xâm lược trắng

trợn ở nhiều nơi: Nam Bộ, Lạng

Hoạt động 1: GV nhắc lại câu hỏi nêu vấn đề ở

trên để HS nghiên cứu SGK, trao đổi và trả lời:

Vì sao Đảng và Chính phủ ta lại quyết định phát động cuộc kháng chiến toàn quốc chống thực dân Pháp vào đêm 19/12/1946?

HS: Nghiên cứu SGK, cùng trao đổi và trả lời GV: Nhận xét, trình bày bổ sung và phân tích.

Ở đây, GV cần làm rõ các ý sau:

+ Chúng ta muốn hòa bình để xây dựng đất nước nên đã kí với Pháp bản Hiệp định sơ bộ (6/3/1946) và Tạm ước (14 – 9 – 1946) Nhưng Pháp lại bội ước, liên tiếp gây ra các hoạt động khiêu khích, xâm lược và ngày càng trắng trợn: tấn công ta ở Nam Bộ và Nam Trung Bộ; đòi giành quyền thu thuế với

ta ở cảng Hải Phòng, gây xung đột vũ trang

Sơn, Hải Phòng, Hà Nội,…

- Ngày 18/12/1946, Pháp gửi tối

hậu thư yêu cầu ta phải giải tán

lực lượng tự vệ chiến đấu, giao

quyền kiểm soát thủ đô cho

chúng, nếu không sáng ngày

20/12/1946 chúng sẽ nổ súng

 Nền độc lập, chủ quyền của

nước ta bị đe dọa nghiêm trọng

* Cuộc kháng chiến toàn quốc

chống thực dân Pháp bùng nổ:

với bộ đội ta và đánh chiếm các vị trí quan trọng ở thành phố cảng; khiêu khích tiến công

ta ở Lạng Sơn; chiếm đóng trái phép ở Đà Nẵng, Hải Dương,… Ở Hà Nội, từ trung tuần tháng 12/1946, chúng gây ra vụ thảm sát ở phố Hàng Bún và Yên Ninh, cho quân đánh chiếm trụ sở Bộ Tài chính Láo xược hơn, ngày 18/12, chúng gửi tối hậu thư đòi Chính phủ ta phải giải tán lực lượng tự vệ chiến đấu

và giao quyền kiểm soát thủ đô cho chúng,

đe dọa: nếu ta không chấp nhận thì sáng ngày 20/12/1946 chúng sẽ hành động

+ Những hành động khiêu khích, xâm lược trắng trợn của thực dân Pháp đã làm cho nền độc lập, chủ quyền của nước ta bị đe dọa

nghiêm trọng Trong hoàn cảnh “chúng ta muốn hòa bình, chúng ta phải nhân nhượng Nhưng chúng ta càng nhân nhượng, thực dân Pháp càng lấn tới”, nhân dân ta chỉ có một

con đường cứu nước duy nhất là phải cầm vũ khí tiến hành cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược

 Để bảo vệ nền độc lập dân tộc, chủ quyền của đất nước, thể theo nguyện vọng của toàn dân, tại cuộc họp ngày 18 và 19/12/1946 ở làng Vạn Phúc (Hà Đông – Hà Nội), Ban Thường vụ Trung ương Đảng quyết định phát động cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược trong cả nước Đúng 20 giờ ngày 19/12/1946, công nhân Nhà máy điện Yên Phụ (Hà Nội) phá máy, cả thành phố mất điện, là tín hiệu của cuộc kháng chiến toàn quốc chống Pháp bùng nổ Ngay sau đó, Chủ

- Ngày 18 và 19/12/1946, Ban

Thường vụ Trung ương Đảng

họp, quyết định phát động cuộc

kháng chiến chống thực dân

Pháp xâm lược trong cả nước

- Đêm 19 ngày 19/12/1946, cuộc

kháng chiến toàn quốc chống

thực dân Pháp xâm lược bùng nổ

* Đường lối kháng chiến chống

Pháp của Đảng:

- Được thể hiện trong các văn

kiện: Chỉ thị Toàn dân kháng

chiến của Ban thường vụ Trung

ương Đảng (12/12/1946), Lời kêu

gọi toàn quốc kháng chiến của

Chủ tịch HCM (19/12/1946) và

tác phẩm Kháng chiến nhất định

thắng lợi của Tổng Bí thư Trường

tịch Hồ Chí Minh thay mặt Đảng và Chính

phủ đọc Lời kêu gọi toàn quốc kháng chiến.

HS: Lắng nghe và ghi ý chính.

Hoạt động 2: GV nêu câu hỏi:

Vậy: Đường đường lối kháng chiến toàn quốc

Pháp của Đảng được thể hiện trong những tài liệu nào? Thế nào là cuộc kháng chiến toàn dân, toàn diện, trường kì, tự lực cánh sinh và tranh sự đồng tình ủng hộ của quốc tế?

HS: Tìm hiểu SGK, trao đổi và trả lời

GV: Nhận xét, phân tích và chốt ý.

Ở đây, GV cần cho HS xem đoạn phim tư liệu

về Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc Lời kêu gọi toàn quốc kháng chiến chống Pháp xâm lược vào đêm ngày 19/12/1946 HS xem xong, GV cho các em nhận xét về mục đích, tính chất, phương châm của cuộc kháng chiến, vì sao lại như vậy? Cuối cùng, GV nhận xét, phân tích nội dung của đường lối kháng chiến chống Pháp, trong

đó nhấn mạnh đến yếu tố “toàn dân”, được thể hiện rõ nhất trong Lời kêu gọi toàn quốc kháng

chiến của Chủ tịch Hồ Chí Minh: Bất kì đàn

ông, đàn bà, bất kì người già, người trẻ, không phân chia tôn giáo, đảng phái, dân tộc…

HS: Lắng nghe và ghi vở

Chinh (9/1947).

- Đường lối kháng chiến chống

Pháp của Đảng là: toàn dân, toàn

diện, trường kì, tự lực cánh sinh,

tranh thủ sụ ủng hộ của quốc tế

II Cuộc chiến đấu ở các đô thị

và việc chuẩn bị cho cuộc

kháng chiến lâu dài.

1 Cuộc chiến đấu ở các đô thị

phía Bắc vĩ tuyến 16

- Âm mưu của Pháp là đánh úp cơ

quan đầu não, tiêu diệt bộ đội chủ

lực của ta  Cuộc chiến đấu trước

tiên diễn ra ở các đô thị: Hà Nội,

Bắc Giang, Nam Định, Vinh,

Huế, Đà Nẵng,…

Hoạt động: GV nêu câu hỏi:

Vì sao cuộc kháng chiến chiến chống Pháp của

ta lại diễn ra trước tiên ở các đô thị?Kết quả và tác dụng của cuộc chiến đấu ở các đô thị phía Bắc vĩ tuyến 16?

HS: Đọc SGK, suy nghĩ, trao đổi và trả lời GV: Nhận xét và giải thích: Cuộc kháng chiến trước hết diễn ra ở Hà Nội và các đô thị do

âm mưu của thực dân Pháp định đánh úp cơ quan đầu não của ta, tiêu diệt chủ lực của ta

để nhanh chóng kết thúc chiến tranh Quân và dân ta đã chủ động tiến công quân Pháp trong các đô thị nhằm bao vây, giam chân địch một thời gian dài để tạo điều kiện cho cả nước chuyển vào kháng chiến lâu dài

Ở đây, nếu có điều kiện, GV cho HS xem phim

tư liệu về Cuộc chiến đấu chống Pháp ở Hà Nội

và khai thác hình “Quyết tử quân” Hà Nội ôm

bom ba càng đón đánh xe tăng Pháp Khi hướng dẫn HS khai thác kênh hình, GV có thể gợi mở: Em biết gì về bức ảnh lịch sử này? Quan sát bức ảnh em có nhận xét gì về tinh

- Kết quả: Sau hai tháng chiến

đấu kiên cường và tiêu hao nhiều

sinh lực địch, ngày 17/2/1947,

quân ta rút khỏi các đô thị, lên

căn cứ Việt Bắc chuẩn bị cho

kháng chiến lâu dài với Pháp

- Tác dụng: Giữ được chân địch ở

các đô thị để cơ quan đầu não và

bộ đội chủ lực của ta rút lên căn

cứ Việt Bắc an toàn Chiến lược

“đánh nhanh thắng nhanh” của

Pháp bước đầu bị phá sản

thần chiến đấu của chiến sĩ Hà Nội ôm bom

ba càng đánh xe tăng Pháp? HS trả lời xong,

GV chốt lại: Hình “Quyết tử quân” Hà Nội

ôm bom ba càng đón đánh xe tăng Pháp do bác sĩ quân y Trần Hạnh chụp tháng 12/1946 Người trong ảnh là chiến sĩ Nguyễn Văn Thiềng, còn gọi là Trần Thành, quê ở phố hàng Vôi – Hà Nội Bức ảnh gốc hiện đang được trưng bày tại Bảo tàng quân sự Việt Nam Bức ảnh phản ánh một hiện thực lịch sử sinh động về các chiến sĩ trung đoàn Thủ đô quyết tử cho Tổ quốc quyết sinh Hành động quyết tử của chiến sĩ Trần Thành mãi mãi là tấm gương sáng về tinh thần yêu nước và lòng dũng cảm cho các thế hệ thanh niên mai sau học tập

Cuối cùng, GV kết luận về kết quả và tác dụng của cuộc chiến đấu tiêu biểu ở các đô thị phía Bắc vĩ tuyến 16

HS: Lắng nghe và ghi vở

2 Tích cực chuẩn bị cho cuộc

kháng chiến lâu dài

Hoạt động: GV trình bày nêu vấn đề:

Ngay khi cuộc chiến đấu ở các đô thị đang diễn

- Di chuyển cơ quan của Đảng và

Nhà nước về chiến khu Việt Bắc

- Vận chuyển máy móc, lương

thực, thuốc men,… ở nơi địch

đánh chiếm về nơi an toàn; thực

hiện chủ trương “tiêu thổ kháng

chiến” để thực dân Pháp không

lợi dụng được

- Quy định mọi người dân từ 18

đến 45 tuổi đều phải tham gia

phục vụ kháng chiến

- Đề ra các chính sách khuyến

khích nhân dân phát triển sản

xuất, văn hóa, giáo dục,… đáp

ứng yêu cầu vừa “kháng chiến”,

vừa “kiến quốc”.

ra quyết liệt, Đảng và Chính phủ ta đã chỉ thị

cho toàn dân ta phải “tiêu thổ kháng chiến”,

đồng thời tích cực, khẩn trương chuẩn bị cho

cuộc kháng chiến lâu dài Vậy vì sao ta phải

“tiêu thổ kháng chiến”? Chúng ta đã chuẩn bị những gì cho cuộc kháng chiến lâu dài?

HS: Đọc SGK, suy nghĩ và trả lời.

GV: Nhận xét, trình bày và giải thích:

+ Pháp thực hiện âm mưu “lấy chiến tranh nuôi

chiến tranh” Nếu ta không thực hiện tiêu thổ

kháng chiến (phá hủy các công trình công cộng,

nhà cửa, làm “vườn không nhà trống”,…) thì

sau khi quân ta rút khỏi Thủ đô và các thành phố, Pháp vẫn sử dụng được các công trình ấy

Việc “phá cho rộng, phá cho sâu, phá cho thực

dân Pháp không lợi dụng được” sẽ gây cho

chúng nhiều khó khăn khi xâm lược chúng ta + Công tác chuẩn bị cho cuộc kháng chiến lâu dài với Pháp được chúng ta tiến hành trên tất cả các lĩnh vực: kinh tế, chính trị, văn hóa, giáo dục, y tế, quân sự,… Mọi hoạt động sẽ vẫn được duy trì như cũ, nhưng vì điều kiện có chiến tranh nên phải chú trọng hơn để toàn dân

vừa “kháng chiến”, vừa “kiến quốc” cho tốt

HS: Lắng nghe và ghi chép ý chính

III Chiến dịch Việt Bắc thu –

đông 1947 và việc đẩy mạnh

kháng chiến toàn dân, toàn diện

Hoạt động: GV nêu vấn đề:

Thực dân Pháp đã có âm mưu và hành động gì

1 Chiến dịch Việt Bắc thu –

đông 1947

* Âm mưu, hành động của Pháp

và chủ trương của Đảng:

- Tháng 3/1947, Bôlae sang làm

Cao ủy Pháp ở Đông Dương thay

cho Đácgiăngliơ, thực hiện kế

hoạch tấn công lên Việt Bắc để

đập tan cơ quan đầu não kháng

chiến, tiêu diệt bộ đội chủ lực của

ta và sớm kết thúc chiến tranh

- Từ ngày 7/10/1947, Pháp huy

động 12.000 quân tinh nhuệ, gồm

thủy, lục và không quân, chia làm

ba cánh tấn công lên Việt Bắc

- Chủ trương của ta: Bằng mọi giá

phải phá tan cuộc tấn công mùa

đông của Pháp

* Diễn biến chính:

khi tấn công lên Việt Bắc? Chủ trương của ta

và diễn biến chính của chiến dịch Việt Bắc thu – đông năm 1947 như thế nào? Kết quả và ý nghĩa của chiến dịch?

Nêu vấn đề xong, GV phát Phiếu học tập cho

HS, dành cho các em 1 phút để đọc lướt nhanh yêu cầu trong phiếu (GV xem ở phần Phụ lục) Tiếp đó, GV hướng dẫn HS quan sát trên màn hình, lắng nghe bài tường thuật về diễn biến của chiến dịch Việt Bắc thu – đông năm 1947 trên lược đồ để vừa có thể trả lời câu hỏi, vừa ghi thông tin vào phiếu học tập

Khi trình tường thuật về chiến dịch Việt Bắc thu – đông năm 1947, GV cần làm rõ:

+ Mặc dù thực dân Pháp đã chiếm được các đô thị phía Bắc và một số vùng tự do của ta, nhưng chúng chưa thể kết thúc được cuộc chiến tranh xâm lược, do phải đối diện với cuộc đấu tranh quyết liệt của nhân dân ta dưới sự lãnh đạo của Đảng – cơ quan đầu não của cuộc kháng chiến

Vì vậy, muốn sớm kết thúc chiến tranh, chỉ có cách duy nhất là đập tan cơ quan đầu não kháng chiến và bộ đội chủ lực của ta Muốn đập tan cơ quan đầu não và bộ đội chủ lực của ta thì phải tấn công lên căn cứ Việt Bắc – trung tâm của cuộc kháng chiến chống Pháp xâm lược Vì vậy, tháng 3/1947, Pháp Bôlae sang làm Cao ủy Pháp ở Đông Dương thay cho Đácgiăngliơ, chuẩn bị tích cực cho kế hoạch trên

+ Để có thể tạo thành gọng kìm tấn công lên Việt Bắc từ các phía, Pháp huy động 12.000 quân tinh nhuệ, gồm: quân thủy, quân nhảy dù

- Với quân nhảy dù: Ta bao vây,

tiến công giặc ở Chợ Mới, chợ

Đồn, Bắc Kạn,… buộc chúng

phải rút lui

- Với quân thủy: Ta chặn đánh,

tiêu diệt địch và thắng lớn ở các

trận Đoan Hùng, Khe Lau,…

đánh chìm nhiều ca nô, tàu chiến

- Với quân bộ: Ta phục kích đánh

địch trên đường số 4, thắng lớn ở

đèo Bông Lau Đường số 4 trở

thành “con đường chết” của Pháp

- Phối hợp với chiến dịch Việt

Bắc, trên các chiến trường khác

bộ đội ta cũng gây cho địch nhiều

khó khăn  ngày 19/12/1947,

quân Pháp rút khỏi Việt Bắc

* Kết quả, ý nghĩa:

- Ta loại khỏi vòng chiến đấu hơn

6000 tên, thu và phá hủy nhiều

và quân bộ (như SGK) Ở đây, GV cần hướng dẫn HS xác định các vị trí có liên quan đến chiến dịch như Bắc Kạn, chợ Mới, chợ đồn, đường số 4, Cao Bằng, Lạng Sơn,… Đồng thời, giải thích cho các em biết và nhận diện được những kí hiệu quan trọng trên bản đồ, tránh

trường hợp HS bị “hiện đại hóa” lịch sử.

+ Do đoán trước được âm mưu của Pháp, nên ta sớm khẩn trương di chuyển các cơ quan, cơ sở kinh tế, di dân đến nơi an toàn, hoàn chỉnh trận địa, triển khai đội hình chiến đấu, tích cực đối phó với cuộc tấn công có quy mô của giặc Pháp (GV cho HS quan sát hình ảnh nhân dân Bắc Kạn làm trông đón đánh quân nhảy dù Pháp) Nắm bắt thế chủ động này, Đảng đã ra chỉ thị:

Bằng mọi giá “phải phá tan cuộc tấn công

công mùa đông của giặc Pháp”

+ Về diễn biến của chiến dịch, GV trình bày những thắng lợi của quân và dân ta trong việc bao vây, chặn đánh cả ba cánh quân thủy, nhảy

dù và quân bộ của giặc Pháp Những thắng lợi

ở các chiến trường khác cũng gây nhiều khó khăn cho giặc Sau hai tháng tấn công lên Việt Bắc không đạt được hiệu quả, ngày 19/12/1947, thực dân Pháp phải rút quân khỏi Việt Bắc + Về kết quả, ý nghĩa, GV trình bày như SGK Trình bày xong bài tường thuật, GV dành thêm

2 phút để HS hoàn thiện vào phiếu học tập

GV – HS: Hết thời gian, GV gọi một số HS

trình bày bài làm trên phiếu học tập của mình, các bạn khác lắng nghe và bổ sung Cuối cùng,

GV nhận xét, chữa bài HS tập trung theo dõi

phương tiện chiến tranh của Pháp.

Cơ quan đầu não kháng chiến

được giữ vững, bộ đội chủ lực

của ta trưởng thành về nhiều mặt

- Làm phá sản âm mưu “đánh

nhanh thắng nhanh” của Pháp,

buộc chúng chuyển sang “đánh

lâu dài” bằng chính sách “dùng

người Việt đánh người Việt, lấy

chiến tranh nuôi chiến tranh”.

để đối chiếu với kết quả bài làm của mình và sửa chữa, bổ sung Sau cùng, GV nhắc HS kẹp phiếu học tập vào vở để về nhà học, rồi dẫn dắt chuyển sang mục 2

2 Đẩy mạnh kháng chiến toàn

dân, toàn diện

- Về chính trị: Tổ chức bầu cử

Hội đồng nhân dân và Ủy ban

kháng chiến hành chính các cấp;

tiến tới hợp nhất Mặt trận Việt

Minh và Hội Liên Việt thành Mặt

trận Liên Việt (6/1949)

- Về quân sự: Vũ trang toàn dân,

phát triển chiến tranh du kích

- Về kinh tế: Thực hiện giảm tô,

Hoạt động: GV nêu câu hỏi:

Vì sao sau chiến thắng Việt Bắc thu – đông năm 1947, chúng ta phải đẩy mạnh cuộc kháng chiến toàn dân, toàn diện? Kết quả?

HS: Tìm hiểu SGK, trao đổi và trả lời.

GV: Nhận xét, trình bày bổ sung và kết luận.

Ở đây, GV cần lưu ý với HS:

+ Trước thắng lợi của chiến dịch Việt Bắc thu – đông năm 1947, chúng ta đã tiến hành cuộc kháng chiến chống Pháp theo đường lối toàn dân, toàn diện rồi Nhưng từ sau chiến thắng Việt Bắc năm 1947 của ta, Pháp đã thất bại

hoàn toàn trong âm mưu “đánh nhanh thắng

nhanh”, nên chúng chuyển sang chính sách

“dùng người Việt đánh người Việt”,“lấy chiến tranh nuôi chiến tranh”, thực hiện việc bình

định, tăng cường triệt phá vùng tự do và phá hoại mùa màng của nhân dân ta, gây cho ta nhiều khó khăn Để chống lại những âm mưu