Về kiến thức - Gần 6 thế kỷ đầu thời kỳ độc lập, nhân dân Việt Nam phải liên tiếp tổ chức những cuộc kháng chiến chống ngoại xâm, bảo vệ Tổ quốc.. Mở bài Trong những thế kỷ đầu độc lập,
Trang 1BÀI 19 NHỮNG CUỘC CHIẾN ĐẤU CHỐNG NGOẠI XÂM Ở CÁC THẾ KỶ X
-XV
I MỤC TIÊU BÀI HỌC
1 Về kiến thức
- Gần 6 thế kỷ đầu thời kỳ độc lập, nhân dân Việt Nam phải liên tiếp tổ chức những cuộc kháng chiến chống ngoại xâm, bảo vệ Tổ quốc
- Với tinh thần dũng cảm, truyền thống yêu nước ngày càng sâu đậm, nhân dân ta
đã chủ động sáng tạo, vượt qua mọi thách thức khó khăn đánh lại các cuộc xâm lược
- Trong sự nghiệp chống ngoại xâm vĩ đại đó, không chỉ nổi lên những trận quyết chiến đầy sáng tạo mà còn xuất hiện một loạt các nhà chỉ huy quân sự tài năng
2 Về tư tưởng, tình cảm
- Giáo dục lòng yêu nước, ý thức bảo vệ nền độc lập và thống nhất của Tổ quốc
- Bồi dưỡng ý thức đoàn kết, giúp đỡ lẫn nhau giữa các dân tộc
- Bồi dưỡng niềm tự hào dân tộc vai trò lòng biết ơn với các thế hệ tổ tiên, các anh hùng dân tộc đã chiến đấu quên mình vì Tổ quốc
3 Về kỹ năng
- Rèn luyện kỹ năng sử dụng bản đồ trong học tập, tích cực bồi dưỡng kĩ năng phân tích, tổng hợp
II THIẾT BỊ, TÀI LIỆU DẠY - HỌC
- Bản đồ lịch sử Việt Nam có ghi các địa danh liên quan
- Một số tranh ảnh về chiến trận hay về các anh hùng dân tộc Một số đoạn trích, thơ văn
III TIẾN TRÌNH TỔ CHỨC DẠY - HỌC
1 Kiểm tra bài cũ
Câu hỏi 1: Nguyên nhân tạo nên sự phát triển nông nghiệp ở thế kỷ XI - XV?
Câu hỏi 2: Sự phát triển của thủ công nghiệp thời Lý - Trần - Lê?
2 Mở bài
Trong những thế kỷ đầu độc lập, xây dựng đất nước, nhân dân ta vẫn phải tiếp tục tiến hành các cuộc kháng chiến chống giặc ngoại xâm và đã làm nên biết bao chiến thắng huy hoàng giữa vững nền độc lập dân tộc Chúng ta cùng nhau tìm hiểu bài
19 để cùng nhau ôn lại những chiến thắng huy hoàng ấy
3 Tổ chức dạy và học
Các hoạt động của thầy và trò Kiến thức cơ bản
- Trước hết GV gợi lại cho HS nhớ về
triều đại nhà Tống ở Trung Quốc thành
Trang 2lập và sụp đổ ở thời gian nào.
- HS nhớ lại kiến thức đã học ở phần
Trung Quốc phong kiến để trả lời
+ Thành lập: năm 960
+ Sụp đổ: năm 1271 (cuối thế kỷ XIII)
- GV dẫn dắt: trong thời gian tồn tại 3
thế kỷ, nhà Tống đã hai lần đem quân
xâm lược nước ta, nhân dân Đại Việt đã
hai lần kháng chiến chống Tống
*Hoạt động 1: Cả lớp và cá nhân
- GV yêu cầu HS theo dõi SGK để thấy
được nguyên nhân quân Tống xâm lược
nước ta, triều đình đã tổ chức ks như thế
nào và giành thắng lợi ra sao?
- HS theo dõi SGK, phát biểu
- GV bổ sung và kết luận
- GV cấp thêm tư liệu: Năm 979 Đinh
Tiên Hoàng và con trưởng bị ám sát,
triều đình nhà Đinh lục đục gặp nhiều
khó khăn, Vua mới Đinh Toàn còn nhỏ
mới 6 tuổi Tôn mẹ là Dương Thị làm
Hoàng Thái hậu
+ Trước nguy cơ bị xâm lược Thái hậu
Dương Thị đã đặt quyền lợi của đất
nước lên trên quyền lợi của dòng họ,
tôn Thập đạo tướng quân Lê Hoàn lên
làm vua lãnh đạo kháng chiến
+ Sự mưu lược của Lê Hoàn trong quá
trình chỉ huy kháng chiến, lúc thì khiêu
chiến, vờ thua để nhử giặc lúc thì trá
hàng và bất ngờ đánh úp
- PV: Em nhận xét gì về thắng lợi của
cuộc kháng chiến chống Tống và cho
biết nguyên nhân các cuộc thắng lợi
- HS suy nghĩ trả lời
- GV nhận xét, bổ sung, kết luận:
+ Đây là thắng lợi rất nhanh, rất lớn đè
bẹp ý chí xâm lược của quân Tống
I CÁC CUỘC KHÁNG CHIẾN CHỐNG QUÂN XÂM LƯỢC TỐNG
1 Kháng chiến chống Tống thời tiền Lê
- Năm 980 nhân lúc triều đình nhà Đinh gặp khó khăn, vua Tống cử quân sang xâm lược nước ta
- Trước tình hình đó Thái hậu họ Dương và triều đình nhà Đinh đã tôn Lê Hoàn làm vua để lãnh đạo kháng chiến
- HS: nghe, tự ghi nhớ
- Thắng lợi lớn nhanh chóng thắng ngay ở vùng Đông Bắc khiến vua Tống không dám nghĩ đến việc xâm lược Đại Việt, củng cố vững chắc
Trang 3Hàng trăm năm sau nhân dân ta được
sống trong cảnh yên bình Năm 1075
nhà Tống mới dám nghĩ đến xâm lược
Đại Việt
+ Nguyên nhân thắng lợi là do:
Triều đình nhà Đinh và Thái hậu họ
Dương sẵn sàng vì lợi ích dân tộc mà hi
sinh lợi ích dòng họ để tạo thuận lợi cho
cuộc kháng chiến chống Tống
Do ý chí quyết chiến bảo vệ độc lập của
quân dân Đại Việt
Do có sự chỉ huy mưu lược của Lê
Hoàn
- HS nghe, tự ghi nhớ
*Hoạt động 1: Cả lớp, cá nhân
- GV tiếp tục yêu cầu HS theo dõi SGK
để thấy được:
+ Âm mưu xâm lược nước ta của quân
Tống
+ Nhà Lý tổ chức kháng chiến như thế
nào qua 2 giai đoạn:
Giai đoạn 1: Chủ động đem quân đánh
Tống
Giai đoạn 2: Chủ động lui về phòng thủ
giặc
- HS theo dõi SGK theo yêu cầu của
giáo viên, phát biểu về âm mưu xâm
lược của nhà Tống
- GV nhận xét, bổ sung, kết luận
+ Sự khủng hoảng của nhà Tống: Phía
Bắc phải đối phó với nước Liêu (bộ tộc
Khiết Đan), nước Hạ (dân tộc Đảng
Hạ), trong nước nông dân nổi dậy
Trong hoàn cảnh đó vua Tống và tể
tướng Vương An Thạch chủ trương
đánh Đại Việt hi vọng dùng chiến công
ngoài biên giới để lấn nát tình hình
trong nước, dọa nạt Liêu và Hạ
+ Các hoạt động chuẩn bị của quân
Tống: Tổ chức khu vực biên giới Việt
nền độc lập
2 Kháng chiến chống Tống thời
Lý (1075 - 1077)
- Thập kỷ 70 của thế kỷ XI nhà Tống âm mưu xâm lược Đại Việt, đồng thời tích cực chuẩn bị cho cuộc xâm lược
Trang 4Trung thành một hệ thống căn cứ xâm
lược lợi hại Trong đó Ung Châu (Nam
Ninh, Quảng Tây) và cửa biển Khâm
Khẩu và Khâm Liên Quảng Đông là
những vị trí xuất quân của ĐạiViệt
được bố trí rất chu đáo, nhất là Ung
Châu được xây dựng thành căn cứ hậu
cần lớn nhất chuẩn bị cho việc xâm
lược (có thành kiên cố với 5000 quân)
Âm mưu và hành động chuẩn bị xâm
lược của nhà Tống đã để lộ ra và nhà
Lý đối phó như thế nào?
- HS trả lời: Nhà Lý kháng chiến thế
nào qua 2 giai đoạn
GV nhận xét, bổ sung
- Kết hợp với dùng lược đồ trình bày
các giai đoạn của cuộc kháng chiến
- GV có thể đàm thoại với HS về Thái
hậu Ỷ Lan và Thái úy Lý Thường Kiệt
để HS biết thêm về các nhân vật lịch sử
- GV giúp hs nhận thức đúng về hành
động đem quân sang đánh Tống của Lý
Thường Kiệt, không phải là hành động
xâm lược mà là hành động tự vệ
- GV có thể tường thuật trận chiến bên
bờ sông Như Nguyệt: Đọc lại bài thơ
thần của Lý Thường Kiệt Ý nghĩa của
bài thơ, tác dụng của việc đọc vào ban
đêm trong đền thờ Trương Hống,
Trương Hát (Hai vị tướng của Triệu
Quang Phục)
- HS nghe, tự ghi nhớ:
- Trước âm mưu xâm lược của quân Tống, nhà Lý đã tổ chức kháng chiến
+ Giai đoạn 1: Lý Thường Kiệt tổ chức thực hiện chiến lược "tiên phát chế nhân" đem quân đánh trước chặn thế mạnh của giặc
- Năm 1075 Quân triều đình cùng các dân tộc miền núi đánh sang đất Tống, Châu Khâm, Châu Liên, Ung Châu, sau đó rút về phòng thủ
+ Giai đoạn 2: Chủ động lui về phòng thủ đợi giặc
- Năm 1077 ba mươi vạn quân Tống kéo sang bờ bắc của sông Như Nguyệt ta chủ động giảng hòa và kết thúc chiến tranh
Trang 5- Phát vấn: kháng chiến chống Tống
thời Lý được coi là cuộc kháng chiến
rất đặc biệt trong lịch sử: Em cho biết
những nét đặc biệt ấy là gì?
- HS dựa vào diễn biến cuộc kháng
chiến suy nghĩ và trả lời
- GV kết luận:
+ Có giai đoạn diễn ra ngoài lãnh thổ
(kháng chiến ngoài lãnh thổ)
+ HS nghe và ghi nhớ
*Hoạt động 1: Cả lớp và cá nhân
- Trước hết GV tóm tắt về sự phát triển
của đế quốc Mông - Nguyên, từ việc
quân Mông Cổ xâm lược Nam Tống và
làm chủ Trung Quốc rộng lớn, lập nên
nhà Nguyên là một thế lực hung bạo
chinh chiến khắp Á, Âu
Thế kỷ XIII, 3 lần đem quân xâm lược
Đại Việt
- Sau đó GV yêu cầu HS theo dõi SGK
thấy được quyết tâm kháng chiến của
quân dân nhà Trần và những thắng lợi
tiêu biểu của cuộc kháng chiến
- HS theo dõi SGK theo yêu cầu của
GV, phát biểu
- GV nhận xét, bổ sung, kết luận:
GV: Có thể đàm thoại với HS về nhân
cách đạo đức, nghệ thuật quân sự của
Trần Quốc Tuấn được nhân dân phong
là Đức Thánh Trần, lập đền thờ ở nhiều
nơi về quyết tâm của vua tôi nhà Trần
GV dùng lược đồ chỉ những nơi diễn ra
những trận đánh tiêu biểu có ý nghĩa
quyết định đến thắng lợi của cuộc
kháng chiến lần 1, lần 2, lần 3
- GV phát vấn: Nguyên nhân nào đưa
II KHÁNG CHIẾN CHỐNG MÔNG - NGUYÊN THỜI TRẦN (THẾ KỶ XIII)
Năm 1258 1288 quân Mông -Nguyên 3 lần xâm lược nước ta Giặc rất mạnh và hung bạo
- Các vua Trần cùng nhà quân sự Trần Quốc Tuấn đã lãnh đạo nhân dân cả nước quyết tâm đánh giặc giữ nước
- Những thắng lợi tiêu biểu: Đông
Bộ Đầu, Hàm Tử, Chương Dương, Vạn Kiếp, Bạch Đằng
+ Lần 1: Đông Bộ Đầu (bên sông Hồng từ dốc Hàng Than đến dốc Hóc Mai Ba Đình - Hà Nội)
+ Lần 2: Đẩy lùi quân xâm lược năm 1285
Tiêu biểu nhất là trận Bạch Đằng năm 1288 đè bẹp ý chí xâm lược của quân Mông - Nguyên bảo vệ vững chắc độc lập dân tộc
+ Nhà Trần có vua hiền, tướng tài,
Trang 6đến thắng lợi trong 3 lần kháng chiến
chống Mông - Nguyên?
- HS suy nghĩ và trả lời:
GV nhận xét, bổ sung, kết luận:
+ Nhà Trần có vua hiền, tướng tài, triều
đình quyết tâm đoàn kết nội bộ và đoàn
kết nhân dân chống xâm lược
+ Nhà Trần vốn được lòng dân bởi
những chính sách kinh tế của mình
nhân dân đoàn kết xung quanh triều
đình vâng mệnh kháng chiến
*Hoạt động 1: Cả lớp, cá nhân
- Trước hết GV cho HS thấy ở cuối thế
kỷ XIV nhà Trần suy vong Năm 1400
nhà Hồ thành lập Cuộc cải cách nhà Hồ
chưa đạt kết quả thì quân Minh sang
xâm lược nước ta Nhà Hồ tổ chức
kháng chiến nhưng thất bại Năm 1407
nước ta rơi vào ách thống trị của nhà
Minh
- Sau đó GV yêu cầu HS theo dõi SGK
để thấy được chính sách tàn bạo của
nhà Minh và hệ quả tất yếu của nó
- HS theo dõi SGK phát biểu
- GV kết luận: Chính sách bạo ngược
của nhà Minh tất yếu làm bùng nổ các
cuộc đấu tranh của nhân dân ta tiêu
biểu là cuộc khởi nghĩa Lam Sơn của
Lê Lợi
- GV đàm thoại với HS về Lê Lợi,
Nguyễn Trãi
- GV dùng lược đồ trình bày những
thắng lợi tiêu biểu của cuộc khởi nghĩa
Lam Sơn
- HS theo dõi và ghi chép
triều đình quyết tâm đoàn kết nội bộ
và đoàn kết nhân dân chống xâm lược
+ Nhà Trần vốn được lòng dân bởi những chính sách kinh tế của mình
nhân dân đoàn kết xung quanh triều đình vâng mệnh kháng chiến
III PHONG TRÀO ĐẤU TRANH CHỐNG QUÂN XÂM LƯỢC MINH VÀ KHỞI NGHĨA LAM SƠN
Năm 1407 cuộc kháng chiến chống quân Minh của nhà Hồ thất bại, nước ta rơi vào ách thống trị của nhà Minh
- Năm 1418: Khởi nghĩa Lam Sơn bùng nổ do Lê Lợi - Nguyễn Trãi lãnh đạo
- Thắng lợi tiêu biểu:
+ Cuộc khởi nghĩa bắt đầu từ Lam Sơn (Thanh Hóa) được sự hưởng ứng của nhân dân vùng giải phóng cành mở rộng từ Thanh Hóa vào Nam
Trang 7- GV: Rút ra vài đặc điểm của khởi
nghĩa Lam Sơn
- HS suy nghĩ và trả lời
- GV bổ sung kết luận
+ Chiến thắng Tốt Động, đẩy quân Minh vào thế bị động
+ Chiến thắng Chi Lăng - Xương Giang đập tan 10 vạn quân cứu viện khiến giặc cùng quẫn tháo chạy về nước
- Đặc điểm:
+ Từ một cuộc chiến tranh ở địa phương phát triển thành cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc
+ Suốt từ đầu đến cuối cuộc khởi nghĩa tư tưởng nhân nghĩa được đề cao
+ Có đại bản doanh, căn cứ địa
4 Củng cố
Đặc điểm của cuộc kháng chiến chống Tống và khởi nghĩa Lam Sơn Nguyên nhân thắng lợi của cuộc kháng chiến chống Mông - Nguyên Hướng dẫn HS lập niên biểu cho cuộc kháng chiến XI - XV
5 Dặn dò
Lập niên biểu của cuộc kháng chiến XI - XV theo mẫu:
Cuộc kháng
chiến
Thời gian Quân xâm
lược
Người chỉ huy
Trận quyết chiến chiến lượt