Kiến thức - Nắm và hiểu được những thành tựu chủ yếu về khoa học kĩ thuật cuối thế kỷ XIX - đầu thế kỷ XX, nó đã thúc đẩy sự phát triển vượt bậc của lực lượng sản xuất xã hội.. - Nắm đượ
Trang 1BÀI 34 CHỦ NGHĨA TƯ BẢN CHUYỂN SANG GIAI ĐOẠN ĐẾ QUỐC CHỦ
NGHĨA
I MỤC TIÊU BÀI HỌC
Sau khi học xong bài học yêu cầu HS cần nắm được
1 Kiến thức
- Nắm và hiểu được những thành tựu chủ yếu về khoa học kĩ thuật cuối thế kỷ XIX
- đầu thế kỷ XX, nó đã thúc đẩy sự phát triển vượt bậc của lực lượng sản xuất xã hội
- Nắm được khoảng những năm cuối thế kỷ XIX, chủ nghĩa tư bản dần chuyển sang giai đoạn phát triển cao hơn giai đoạn đế quốc chủ nghĩa mà đặc trưng cơ bản nhất là sự ra đời của các tổ chức độc quyền và sự bóc lột ngày càng tinh vi hơn đối với nhân dân lao động làm cho mâu thuẫn trong xã hội tư bản ngày càng gay gắt và sâu sắc
2 Tư tưởng, tình cảm
- Biết trân trọng những công trình nghiên cứu, những phát minh của các nhà khoa học trong việc khám phá nguồn năng lượng vô tận của thiên nhiên phục vụ cho nhu cầu và cuộc sống con người
- Thấy được mặc dù chủ nghĩa đế quốc là giai đoạn phát triển cao của chủ nghĩa để quốc, đi cùng với nó là những thủ đoạn bóc lột tinh vi của chúng
3 Kĩ năng
- Rèn luyện cho HS kĩ năng nhận xét đánh giá sự kiện lịch sử về sự hình thành với
tổ chức độc quyền
- Kĩ năng khai thác và sử dụng tranh ảnh lịch sử về những thành tựu của khoa học
kĩ thuật
II THIẾT BỊ, TÀI LIỆU DẠY - HỌC
- Tranh ảnh các nhà bác học có những phát minh nổi tiếng vào cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX
- Tư liệu về cuộc đời và sự nghiệp của các nhà bác học có tên tuổi trên thế giới
III TIẾN TRÌNH TỔ CHỨC DẠY - HỌC
1 Kiểm tra bài cũ
Câu hỏi 1: Tại sao nói cuộc chiến tranh thống nhất Đức, I-ta-li-a và nội chiến ở Mĩ lại mang tính chất một cuộc cách mạng tư sản?
Câu hỏi 2: Tại sao trong cuộc nội chiến Mĩ tư sản ở miền Bắc lại thắng chủ nô ở miền Nam?
2 Dẫn dắt vào bài mới
Cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX, các nước tư bản Âu - Mĩ có những chuyển biến mạnh mẽ trong đời sống kinh tế - xã hội, bước sang giai đoạn để quốc chủ nghĩa Đặc trưng cơ bản nhất của giai đoạn này là sự ra đời các tổ chức độc quyền và sự
Trang 2bóc lột ngày càng tinh vi hơn đối với nhân dân lao động làm cho mâu thuẫn trong
xã hội ngày càng gay gắt Để hiểu rõ nguyên nhân nào dẫn đến sự phát triển của chủ nghĩa tư bản? Sự ra đời và những đặc điểm cơ bản của chủ nghĩa tư bản ở giai đoạn đế quốc chủ nghĩa? Bài học hôm nay sẽ lí giải những câu hỏi nêu trên
3 Tổ chức các hoạt động trên lớp
Hoạt động của thầy và trò Kiến thức HS cần nắm vững
Hoạt động 1: Hoạt động nhóm
Trước hêt, GV trình bày: Khoảng 30 năm
cuối thế kỷ XIX lực lượng sản xuất ở các
nước tư bản đạt đến trình độ phát triển
cao Nhờ những phát minh khoa học trong
các lĩnh vực vật lí, hóa học, sinh học
- GV chia lớp thành 4 nhóm, nhiệm vụ của
các nhóm như sau:
+ Nhóm 1: Nêu tên các nhà khoa học và
những thành tựu phát minh về vật lí
+ Nhóm 2: Nêu tên các nhà khoa học và
những thành tựu phát minh về hóa học
+ Nhóm 3: Nêu tên các nhà khoa học và
những thành tựu phát minh về sinh học
+ Nhóm 4: Nêu những tiến bộ trong việc
áp dụng những thành tựu khoa học kĩ
thuật trong sản xuất nông nghiệp
- HS đọc SGK và thảo luận theo nhóm, cử
đại diện trình bày kết quả của mình
- GV nhận xét bổ sung và chốt ý
*Nhóm 1: Trong lĩnh vực vật lí:
+ Phát minh về điện của các nhà bác học
GV.Ôm người Đức, GV.Jun người Anh,
E.Len-xơ người Nga mở ra khả năng ứng
dụng nguồn năng lượng mới
+ Thuyết điện tử của Tôm-xơ (Anh) cho
phép phân tích những nguyên tử mà trước
đây người ta lầm tưởng là những phân tử
nhỏ nhất
+ Phát hiện về phóng xạ của Hăng-ri
Béc-cơ-ren (Pháp), Ma-ri Quy-ri đã đặt nền
tảng cho việc tìm kiếm nguồn năng lượng
hạt nhân
1 Những thành tựu về khoa học kĩ thuật cuối thế kỷ XIX -đầu thế kỷ XX
* Trong lĩnh vực vật lý:
+ Phát minh về điện của các nhà bác học G.Ôm người Đức, G.Jun người Anh, E.Len-xơ người Nga
mở ra khả năng ứng dụng nguồn năng lượng mới
+ Phát hiện về phóng xạ của Hăng-ri Béc-cơ-ren (Pháp), Ma-ri Quy-ri đã đặt nền tảng cho việc tìm kiếm nguồn năng lượng hạt
Trang 3+ Rơ-dơ-pho (Anh) có bước tiến vĩ đại
trong việc tìm hiểu cấu trúc vật chất
+ Phát minh của Rơn-ghen (Đức) về tia X
vào năm 1895 có ứng dụng quan trọng
trong y học chẩn đoán và điều trị chính
xác bệnh tật
*Nhóm 2: Trong lĩnh vực hóa học:
Định luật tuần hoàn của Men-đê-lê-ep nhà
bác học Nga đã đặt cơ sở cho sự phân hạn
các nguyên tố hóa học
*Nhóm 3: Trong lĩnh vực sinh học:
+ Học thuyết Đác-uyn (Anh) đề cập đến
sự tiến hóa và di truyền
+ Phát minh của nhà bác học Lu-i Paster
(Pháp) giúp phát hiện vi trùng và chế tạo
thành công vắc xin chống bệnh chó dại
+ Công trình của nhà bác học Nga Pap-lốp
nghiên cứu hoạt động của hệ thần kinh cao
cấp của động vật và người
*Nhóm 4: Trong nông nghiệp:
Máy móc được sử dụng nhiều như máy
kéo, máy cày, máy gặt phương pháp
canh tác được cải tiến, việc sử dụng phân
hóa học nâng cao năng suất cây trồng
Hoạt động 2: Cả lớp và cá nhân
GV trình bày và phân tích:
+ Những phát minh khoa học được áp
dụng vào sản xuất:
+ Kĩ thuật luyện kim được cải tiến, với
việc sử dụng lò Bét-xme và lò Mác-tanh
sản lượng thép tăng nhanh và được sử
dụng rộng rãi trong chế tạo máy và đóng
tàu, xe lửa tuốc bin phát ddienejdj sử
dụng để cung cấp điện năng
+ Dầu hỏa được khai thác để thắp sáng và
cung cấp nguồn nhiên liệu mới cho giao
nhân
+ Rơ-dơ-pho (Anh) có bước tiến
vĩ đại trong việc tìm hiểu cấu trúc vật chất
+ Phát minh của Rơn-ghen (Đức)
về tia X vào năm 1895 có ứng dụng quan trọng trong y học
* Trong lĩnh vực sinh học:
+ Học thuyết Đác-uyn (Anh) đề cập đến sự tiến hóa và di truyền
+ Phát minh của nhà bác học Lu-i Paster (Pháp) giúp phát hiện vi trùng và chế tạo thành công vắc xin chống bệnh chó dại
+ Pap-lốp (Nga) nghiên cứu hoạt động của hệ thần kinh cao cấp của động vật và người
* Những phát minh khoa học được áp dụng vào sản xuất:
+ Kĩ thuật luyện kim được cải tiến, với việc sử dụng lò Bét-xme
và lò Mác-tanh, tuốc bin phát điện được sử dụng để cung cấp điện năng
+ Dầu hỏa được khai thác để thắp sáng và cung cấp nguồn nhiên
Trang 4thông vận tải Công nghiệp hóa học ra đời
phục vụ sản xuất thuốc nhuộm, phân bón
+ Việc phát minh ra điện tín giúp việc liên
lạc ngày càng xa và nhanh hơn Cuối thế
kỷ XIX ô tô được đưa vào sử dụng nhờ
động cơ đốt trong Tháng 12 - 1903 anh
em người Mĩ đã chế tạo máy bay đầu tiên
- GV nêu câu hỏi: Ý nghĩa của những tiến
bộ về khoa học - kĩ thuật?
- HS dựa vào SGK tự trả lời câu hỏi
- GV nhận xét và chốt ý: Đã làm thay đổi
cơ bản nền sản xuất và cơ cấu kinh tế tư
bản chủ nghĩa, đánh dấu bước tiến mới
của chủ nghĩa tư bản ở giai đoạn này
Hoạt động 1: Cá nhân
- GV nêu câu hỏi: Hãy cho biết bối cảnh
dẫn đến sự ra đời các tổ chức độc quyền?
- HS dựa vào vốn hiểu biết của mình và
SGK tự trả lời câu hỏi
- GV nhận xét và trình bày: Cuối thế kỷ
XIX đầu thế kỷ XX, nhờ những tiến bộ
của khoa học kĩ thuật sản xuất công
nghiệp các nước Âu - Mĩ tăng nhanh dẫn
đến tích tụ tư bản Đây là thời kỳ "Cá lớn
nuốt cá bé" Trong tất cả các ngành kinh tế
tự do cạnh tranh đã thay thế bởi những tổ
chức độc quyền dưới nhiều hình thức:
Các-ten, Xanh-đi-ca, Tờ-rơt
Tổ chức độc quyền ra đời nhằm bảo đảm
quyền lợi lợi nhuận cao, hạn chế cạnh
tranh và ngăn ngừa khủng hoảng Song
trên thực tế nó còn làm các hiện tượng này
trở nên gay gắt hơn và mâu thuẫn giữa các
tập đoàn tư bản ngày càng sâu sắc
Hoạt động 2: Cả lớp và cá nhân
- GV nêu câu hỏi: Quá trình tập trung sản
xuất hình thành các công ty độc quyền
trong lĩnh vực công nghiệp diễn ra như thế
nào? Đặc điểm của chủ nghĩa tư bản ở giai
đoạn đế quốc chủ nghĩa?
liệu mới cho giao thông vận tải Công nghiệp hóa học ra đời + Việc phát minh ra điện tín Cuối thế kỷ XIX ô tô được đưa vào sử dụng nhờ phát minh về động cơ đốt trong Tháng 12
-1903 anh em người Mĩ đã chế tạo những chiếc máy bay đầu tiên
* Đã làm thay đổi cơ bản nền sản xuất và cơ cấu kinh tế tư bản chủ nghĩa, đánh dấu bước tiến mới của chủ nghĩa tư bản ở giai đoạn này
2 Sự hình thành các tổ chức độc quyền
- Nguyên nhân:
+ Do tiến bộ của khoa học - kĩ thuật sản xuất công nghiệp của các nước Âu - Mĩ tăng nhan dẫn đến tích tụ tư bản
- Các ngành kinh tế chuyển từ tự
do cạnh tranh sang tổ chức độc quyền dưới nhiều hình thức: Các-ten, Xanh-đi-ca, Tờ-rớt
Trang 5- HS dựa vào SGK tự trả lời câu hỏi.
- GV nhận xét và trình bày:
+ Ở Pháp, ngành luyện kim và khai thác
mỏ tập trung trong tay hai công ty lớn,
công ty "Snây-đơ Crơ-dô" nắm nhà máy
quân sự Crơ-dô và các nhà máy chế tạo đồ
đồng, thép cùng các ngành khác ở nhiều
vùng trong nước
Tổng công ty đường sắt và điện khí cùng 6
công ty khác độc quyền ngành đường sắt
trong nước, 50% trọng tải biển do 3 công
ty lớn nắm Hai công ty "Xanh Gô-ben" và
"Cu-man" kiểm soát toàn bộ công nghiệp
hóa chất
+ Ở Đức: Công ty than Ranh-Vet-xpha-len
đã kiểm soát 95% tổng sản lượng than
vùng Rua - vùng công nghiệp lớn nhất của
Đức và hơn 55% tổng sản lượng than cả
nước
- Tiếp đó GV trình bày và phân tích: Sự
tập trung sản xuất cũng diễn ra trong lĩnh
vực ngân hàng Một vài ngân hàng lớn
khống chế mọi hoạt động kinh doanh của
cả nước hình thành tư bản tài chính, bọn
tư bản tài chính còn đầu tư vốn ra nước
ngoài đem lợi nhuận cao Năm 1900, nước
Anh đầu tư vốn ra bên ngoài 2 tỷ Li-vrơ
xtéc-ling, đến năm 1913 lên gần 4 tỷ Thị
trường của Anh chủ yếu là Ấn Độ, Trung
Quốc, Nga các nước Mĩ - Latinh
- GV nhấn mạnh: Ngoài đặc điểm trên,
mỗi nước do điều kiện lịch sử kinh tế của
mình đã chuyển sang giai đoạn đế quốc
chủ nghĩa với những nét riêng biệt, như
Mĩ là sự hình thành các tờ rớt khổng lồ
với những tập đoàn tài chính giàu sụ; ở
Anh là đế quốc thực dân với hệ thống
thuộc địa rộng lớn và đông dân; ở Pháp là
đế quốc cho vay nặng lãi
- Đặc điểm của chủ nghĩa đế quốc:
+ Trong công nghiệp: Diễn ra quá trình tập trung vốn lớn thành lập những công ty độc quyền như ở Pháp, Đức, Mĩ lũng đoạn đời sống kinh tế các nước tư bản
+ Trong lĩnh vực tài chính, ngân hàng: Một vài ngân hàng lớn khống chế mọi hoạt động kinh doanh của cả nước hình thành tư bản tài chính
+ Tư bản tài chính còn đầu tư vốn
ra nước ngoài đem lợi nhuận cao: năm 1900, nước Anh đầu tư vốn
ra ngoài 2 tỉ Li-vrơ xtéc-ling, đến năm 1913 lên gần 4 tỉ
- Mỗi đế quốc còn có đặc điểm riêng
+ Mĩ là sự hình thành các Tờ-rớt khổng lồ với những tập đoàn tài chính giàu sụ
+ Anh là đế quốc thực dân với hệ thống thuộc địa rộng lớn và đông
Trang 6- GV nêu câu hỏi: Sự ra đời các tổ chức
độc quyền dẫn đến hậu quả gì?
- HS tìm hiểu SGK tự trả lời câu hỏi
- GV nhận xét và chốt ý: Xuất hiện nhiều
mâu thuẫn:
+ Mâu thuẫn giữa các nước đế quốc trong
việc tranh chấp thuộc địa gay gắt dẫn đến
các cuộc chiến tranh để phân chia thuộc
địa
+ Mâu thuẫn giữa nhân dân thuộc địa với
đế quốc; giữa giai cấp tư sản với nhân dân
lao động giữa các nước tư bản
+ Mâu thuẫn trên đã dẫn đến cuộc đấu
tranh giai cấp và cách mạng xã hội
dân
+ Pháp là đế quốc cho vay nặng lãi
- Xuất hiện nhiều mâu thuẫn:
Mâu thuẫn giữa các nước đế quốc; giữa nhân dân thuộc địa; giữa giai cấp tư sản với nhân dân lao động các nước tư bản
4 Sơ kết bài học
- Hướng dẫn học trả lời câu hỏi đặt ra ngay từ đầu giờ học: Nguyên nhân nào dẫn đến sự phát triển của chủ nghĩa trình bày? Sự ra đời và những đặc điểm cơ bản của chủ nghĩa tư bản ở giai đoạn đế quốc chủ nghĩa?
5 Dặn dò, bài tập
- Học bài cũ, trả lời câu hỏi trong SGK
- Nêu đặc điểm của chủ nghĩa tư bản ở giai đoạn đế quốc chủ nghĩa