Ảnh hưởng của thần thoại đến lĩnh vực văn học và nghệ thuật của văn minh Hy Lạp cổ đại

Ảnh hưởng của thần thoại đến lĩnh vực văn học và nghệ thuật của văn minh Hy Lạp cổ đại Bài tập lớnTiểu luận Thần thoại Hy Lạp không chỉ là di sản văn hóa của nhân dân Hy Lạp mà từ lâu đã trở thành một giá trị phổ biến vô cùng quý báu của gia tài văn hóa nhân loại. Thật vậy, hiếm có thần thoại của dân tộc nào trên thế giới lại luôn luôn tái sinh, luôn luôn có mặt, hiện diện trong đời sống hàng ngày như thần thoại Hy Lạp. Ngay từ khi mới xuất hiện, thần thoại Hy Lạp đã trở thành nguồn cảm hứng phong phú, bất tận, là nhân tố thổi hồn cho văn học, thơ ca, hội hoạ, điêu khắc và rất nhiều nhiều lĩnh vực khác...

MỞ ĐẦU

Thần thoại Hy Lạp không chỉ là di sản văn hóa của nhân dân Hy Lạp mà từ lâu đã trở thành một giá trị phổ biến vô cùng quý báu của gia tài văn hóa nhân loại Thật vậy, hiếm có thần thoại của dân tộc nào trên thế giới lại luôn luôn tái sinh, luôn luôn có mặt, hiện diện trong đời sống hàng ngày như thần thoại Hy Lạp Ngay từ khi mới xuất hiện, thần thoại Hy Lạp đã trở thành nguồn cảm hứng phong phú, bất tận, là nhân tố thổi hồn cho văn học, thơ ca, hội hoạ, điêu khắc và rất nhiều nhiều lĩnh vực khác Để làm sáng tỏ điều ấy, sau đây, bằng những kiến thức tích lũy cá nhân, sự tìm tòi, nghiên cứu, tham khảo có chọn lọc qua tài liệu, sách báo và hơn hết là niềm yêu thích, hứng thú và say mê đặc biệt với nền văn minh Hy Lạp cũng như những câu chuyện thần thoại huyền hoặc, em xin được trình bày vấn đề : “Ảnh hưởng của thần thoại đến lĩnh vực văn học và nghệ thuật của văn minh Hy Lạp cổ đại”

NỘI DUNG PHẦN I KHÁI QUÁT VỀ THẦN THOẠI HY LẠP

Thần thoại, tiếng Hy Lạp cổ là Mithôlôghia có nghĩa là một tập hợp, một tổng thể những

chuyện kể dân gian truyền miệng ra đời trước khi có chữ viết với những nội dung mà ngày nay chúng ta coi là hoang đường, kỳ ảo, huyền hoặc Đó là sự đối thoại đầu tiên giữa con người và thế giới tự nhiên huyền bí xung quanh, là sản phẩm của sự sáng tạo và trí tưởng tượng phong phú của con người Kho tàng thần thoại Hy Lạp bao gồm những truyện về khai thiên lập địa, về các vị thần cai quản các lĩnh vực đời sống xã hội, về nhiều anh hùng dũng sĩ…, qua đó phản ánh cuộc sống lao động và những hoạt động đời thường của người dân Hy Lạp

1 Sự hình thành và phát triển của thần thoại Hy Lạp

Thần thoại Hy Lạp hình thành trong quãng thời gian lịch sử khá dài Đó là một quá trình lịch sử từ thời kì nền văn minh Myxen (khoảng 2000 – 1100 TCN) đến những buổi thi biểu diễn, đọc, kể anh hùng ca của Hôme trong những ngày hội Điônixôx… Trong quá trình lịch sử khá dài đó, thần thoại Hy Lạp đã trải qua nhiều giai đoạn Không kể đến những dấu vết của thần thoại Ấn – Âu nguyên thủy và thần thoại Cret, thần thoại Hy Lạp cho chúng ta biết nhiều nhất về nền văn minh Myxen Đọc thần thoại Hy Lạp chúng ta ghi nhận được nhiều chi tiết phù hợp, tương ứng với những dữ kiện khoa học do khảo cổ học và sử học cung cấp Những nơi diễn ra những sự kiện quan trọng trong thần thoại đều là những địa điểm danh tiếng trong nền văn minh Myxen: Thành Myxen, quê hương của vị chủ tướng Agamemnông; thành Tiranhtơ, quê hương của người anh hừng Hêraclex; thành Tebơ có bảy cổng, quê hương của người anh hùng Edip với chiến công thanh trừ con quái vật Xphanh… Thần thoại Hy Lạp đã phát triển từ những cơ sở thời kì mẫu quyền sang thời kì phụ quyền với sự quần tụ huyền thoại quanh ngọn núi Olympia, từ những huyền thoại cổ Tităng – Xiclốp sang huyền thoại có tính nghệ thuật: huyền thoại nhân hình nhân tính, anh hùng Trong thời kì chế độ công xã thị tộc tan rã, thần

thoại với tư cách là niềm tin ngây thơ, kết thúc số phận của mình và chuyển dần sang loại thần thoại triết học tự nhiên Bước sang chế độ chiếm hữu nô lệ, với tư cách là những hình thức nghệ thuật, thần thoại đóng vai trò khá quan trọng trong việc phục vụ hệ tư tưởng của chế độ chiếm hữu nô lệ (thời kì cổ điển) và cuối cùng suy tàn và tiêu vong của thời cổ đại (thời kì Hy Lạp hóa, đế chế La Mã suy tàn)

Nhìn chung, sự hình thành và phát triển thần thoại Hy Lạp qua các giai đoạn kể trên diễn

ra rất phức tạp Đó là một quá trình phức hợp, từ chỗ là một hình ảnh, một hạt nhân thô sơ được

mở rộng ra, bồi đắp và thêm thắt vào đến chỗ các huyền thoại quần tụ lại thành hệ thống, được sắp xếp theo tôn ti trật tự Chắc chắn rằng những gì chúng ta lưu giữ được hiện nay về thần thoại Hy Lạp chỉ là một phần nhỏ và không phải là thần thoại Hy Lạp ở dạng thức cổ nhất Dù vậy, tuy bị mai một đi khá nhiều, gia tài thần thoại Hy Lạp còn lại với chúng ta ngày nay vẫn là một di sản phong phú của kho tàng văn học và nghệ thuật nhân loại

2 Đặc điểm của thần thoại Hy Lạp

Về cơ bản, thần thoại Hy Lạp có ba đặc điểm chính như sau:

Thứ nhất, thần thoại phản ánh một thời kì quan trọng và nhiều biến động trong lịch sử

Hy Lạp: thời kì chuyển tiếp từ công xã nguyên thủy sang xã hội có giai cấp và nhà nước

Thứ hai, do được tạo dựng từ thực tế cuộc sống, những vị thần trong thần thoại Hy Lạp

không phải là thế lực nào đó quá xa xôi, có quyền uy và sức mạnh tuyệt đối đến đáng sợ, mà là những hình tượng rất gần gũi với con người, như nữ thần Hêra – người bảo hộ cho hôn nhân và hạnh phúc gia đình, thần nông nghiệp Đêmêter, hay thần rượu nho Điônidôx…

Thứ ba, thần thoại Hy Lạp có ảnh hưởng rất quan trọng đến nền văn minh Hy Lạp nói

riêng và văn minh châu Âu nói chung

3 Ý nghĩa của thần thoại Hy Lạp đối với Hy Lạp cổ đại

Thông qua thần thoại Hy Lạp, con người Hy Lạp tiếp cận và nhận thức, lý giải được mọi

sự vật, hiện tượng và bản chất của chúng trong thế giới này Thần thoại tạo ra những khuôn mẫu ứng xử nhất định, chuyển tải những thói quen và quy tắc sinh hoạt từ thế hệ này sang thế

hệ khác Thần thoại Hy Lạp còn đề cao những tình cảm đạo đức lớn lao: tình yêu quê hương, đất nước, đồng bào, đồng loại; tình cảm gia đình thủy chung son sắt… qua đó góp phần hình thành trong tư tưởng người dân Hy Lạp những đức tính tốt đẹp, sống hướng thiện, hạnh phúc với gia đình và xã hội Hơn thế nữa, thần thoại còn có ảnh hưởng rất quan trọng đối với nền văn học nghệ thuật Hy Lạp, bởi nó đã cung cấp kho đề tài vô tận và nguồn ảnh hưởng lớn lao cho lĩnh vực thơ, kịch, điêu khắc và hội họa của Hy Lạp cổ đại

PHẦN II ẢNH HƯỞNG CỦA THẦN THOẠI ĐẾN LĨNH VỰC VĂN HỌC VÀ NGHỆ THUẬT CỦA VĂN MINH HY LẠP CỔ ĐẠI

Thần thoại Hy Lạp đi vào nền văn minh cổ đại Hy Lạp bằng con đường văn học và nghệ thuật Những giá trị nhân văn của nó chẳng những không bị nhấn chìm trong những quy tắc chuẩn mẫu, giáo điều của hệ tư tưởng tôn giáo mà còn được “con mắt” của văn học nghệ thuật phát hiện ra và nâng cao lên, từ đó cung cấp cho văn học nghệ thuật những đề tài phong phú

1 Ảnh hưởng của thần thoại đến lĩnh vực văn học

Thần thoại Hy Lạp có ảnh hưởng to lớn đến nền Văn học Hy Lạp, cụ thể nhất ở ba lĩnh vực sử thi, thơ ca và kịch

1.1 Sử thi

Nhắc đến sử thi Hy Lạp cổ đại, không thể không kể đến hai thiên sử thi kinh điển Iliát

và Ôđixê của nhà thơ mù Hôme Nội dung bao gồm các sự kiện năm thứ mười của cuộc chiến

thành Tơroa và hành trình trở về quê hương của người anh hùng Ôđixê (hay Uylix) – người đã nghĩ ra cái mưu “con ngựa thành Tơroa” đầy táo bạo

Hai bản sử thi này được tắm mình trong không khí huyền thoại, được đan dệt bằng truyền thuyết “quả táo bất hòa” nổi tiếng Bên cạnh những người anh hùng trần thế, sự xuất hiện của các vị thần và các sự kiện liên quan cũng được nhắc đến xuyên suốt tác phẩm, như thần Dớt (Zeus) tối cao trên đỉnh Olympia; bữa tiệc cưới của anh hùng Pêlê và nữ thần biển Têtít; sự tranh chấp quả táo “tặng người đẹp nhất” của ba nữ thần: nữ thần Hêra với vẻ đẹp đường bệ cao sang, nữ thần Athena với sắc đẹp thông tuệ, thần Aphrôđitơ quyến rũ, tươi trẻ, kiêu kì; sự xuất hiện của thần Apollo hay một nhân vật châm ngòi sâu xa nhất là nữ thần bất hòa Eris…

Nhưng điều đặc biệt và thú vị hơn cả là sự tương tác giữa các vị thần và con người trong hai thiên sử thi này Các vị thần Hy Lạp mang hình dáng con người, họ không phải là những đấng toàn năng vô biên, lại còn mang đầy đủ những thói hư tật xấu như con người Nhưng điều này lại chính là ý tưởng đột phá vĩ đại: Vũ Trụ mang vẻ đẹp và huyền bí của con người Con người chính là trung tâm của vũ trụ Cuộc chiến thành Troy được các vị thần bắt đầu, can thiệp

và kết thúc, nhưng tới cuộc đại hải trình của Odysseus thì quyền tự quyết định vận mệnh của cá nhân mới là yếu tố chủ đạo

1.2 Thơ ca

Bên cạnh hai bộ sử thi nói trên, đề tài thần thoại còn lặp đi lặp lại trong thơ cơ Hy Lạp, tiêu biểu là tập thơ “Gia phả các vị thần” của nhà thơ Hêđiốt Ngoài ra, hình ảnh các vị thần cũng xuất hiện trong các bài thơ trữ tình Ví dụ như trong bài thơ “Tặng nữ thần sắc đẹp”, tác giả đã cầu xin nữ thần Arphrôđitơ giúp mình thoát khỏi sự khổ não, được toại nguyện trong tình yêu:

Hỡi Aphrôđit, lệnh nữ thần của thần Dớt

Ngài là vị nữ thần đầy trí tuệ.

Với nỗi u buồn, con cầu xin ngài Hãy cứu vớt con, cứu vớt con thoát khỏi buồn đau.

…

1.3 Kịch

Nghệ thuật kịch của Hy lạp bắt nguồn từ các hình thức ca múa hóa trang trong các ngày

lễ hội, nhất là lễ hội thần Rượu nho Điônixốt Trong những ngày lễ hội này, người ta múa hát hóa trang, khoác da cừu, đeo mặt nạ diễn lại những sự tích trong thần thoại Sau này, kịch của

Hy Lạp phát triển trong cả hai khía cạnh bi kịch và hài kịch Một trong những nhà soạn kịch tiêu biểu là Etsin, hầu hết các tác phẩm nổi tiếng của ông đều lấy đề tài trong thần thoại Hy Lạp với những tác phẩm Ôrextê, Prômêtê… Còn có Xôphôclơ, người được mệnh danh là “Hôme của nghệ thuật kịch” với tác phẩm nổi tiếng nhất là “Ơđíp làm vua” Và những nhân vật không thể thiếu trong những vở kịch này chính là những vị thần

2 Ảnh hưởng của thần thoại đến lĩnh vực nghệ thuật

Nghệ thuật Hy Lạp bao gồm ba mặt chủ yếu là kiến trúc, điêu khắc, hội họa Thần thoại

đã thổi hồn và mang lại hơi thở cho nghệ thuật khiến cho mặt nào cũng có những thành tựu hết sức rực rỡ

2.1 Kiến trúc

Nhắc đến kiến trúc Hy Lạp không thể không kể đến những công trình mang đậm tính chất tôn giáo, đó là đền đài Đền thờ theo người Hy Lạp là nơi ở của thần thánh, đền thờ Hy Lạp có quy mô không lớn nhưng lại có sự tuyệt mĩ trong công trình kiến trúc, đi từ bố cục chung cho đến những chi tiết nhỏ bé nhất Bố cục kiến trúc Hy Lạp nói lên sự sung bái các vị thần và thể hiện quan niệm tôn giáo của nhân dân Hy Lạp Dường như không ở đâu trên mảnh đất Hy Lạp thiếu vắng những đền đài với hình ảnh những vị thần, mỗi thành bang Hy Lạp có 1

vị thần bảo trợ và tương ứng với nó là những ngôi đền tinh tế thờ phụng các thần Ta có thể kể đến một số ngôi đền tiêu biểu như: quần thể đền đài Acropolis ở Athen, Đền thờ thần Zeus ở Olympia, Đền Erechtheion thờ thần Athena và Poseidon, Nhà hát Dionysos…

2.2 Điêu khắc

Nghệ thuật điêu khắc Hy Lạp đến thế kỉ V TCN đã có nhiều kiệt tác ấn tượng, đa số những công trình điêu khắc nổi tiếng ấy là những bức tượng khắc họa hình ảnh các vị thần Có

thể kể đến bức tượng Aphrodite de Milos (Nàng Venus của thành Milo) - một trong những bức

tượng cổ xưa và nổi tiếng nhất của nghệ thuật điêu khắc cổ đại, được coi là bức tượng đẹp nhất của thân hình phụ nữ Qua những thăng trầm của lịch sử, cánh tay và chân tượng đã bị mất, tuy vậy, phần còn lại của tượng càng khiến người ta thấy vẻ đẹp của nữ thần Arphrôđitơ thật huyền

bí và khơi gợi sức tưởng tượng về nàng Hay như bức tượng lừng danh Winged Victory of Samothrace (Nàng Samothrace – Nữ thần chiến thắng có cánh), khắc họa vị thần chiến thắng

của Hy Lạp với tư thế rất tự nhiên, mềm mại với bộ y phục có những đường nét uốn lượn được tạc vô cùng khéo léo và điêu luyện khiến người ta tưởng như nàng Samothrace đang đứng trước biển và tận hưởng ngọn gió mát lành Ngoài ra, những bức tượng như bức tượng đồng diễn tả thần Hermes đang bế và nô đùa với thần rượu nho Điônixôx; tượng Apollo ở Belvedere; các bức tượng thần Zeus, thần Poseidon, thần Athena và Marchiatte hay tượng Vệ nữ Milo… là một số minh chứng cho sự diện diện của đề tài thần thoại Hy Lạp trong nghệ thuật điêu khắc thời kỳ này Những tác phẩm này khắc họa các vị thần có thần thái, tư thế, tỉ lệ cơ thể rất hòa hợp với nhau và mô phỏng con người, dường như các vị thần rất gần gũi với con người, là hình ảnh mà con người luôn muốn hướng tới

2.3 Hội họa

Sự ảnh hưởng của thần thoại Hy Lạp không chỉ tỏa sáng ở điêu khắc, kiến trúc mà còn ở hội họa Tuy vậy, phần lớn các tác phẩm mỹ thuật thời kì Hy Lạp cổ đại đã bị phá hủy sau bao cuộc chiến tranh thôn tính và tôn giáo Những tác phẩm hội họa còn lại đến ngày nay chỉ là một

số hình trang trí trên đồ gốm mà thôi Có thể kể đến tác phẩm Kylix (cốc uống nước) mô tả Eos

và Memnon. Eos là vị thần bình minh, ôm thi thể của người con trai, Memnon, bị người anh hùng Achilles giết chết… Tuy di sản còn sót lại rất ít, nhưng hội họa của thời kỳ Hy Lạp cổ đại luôn được ca tụng là buổi bình minh tuyệt vời của mỹ thuật loài người, là vương quốc của cái đẹp Ở đó, cái Đẹp trở thành mực thước, không chỉ thể hiện ở hình thể mà còn ở đề tài Mà cái đẹp trong đề tài chính là miêu tả các vị thần, các vị anh hùng, các câu chuyện trong thần thoại

Hy Lạp

KẾT LUẬN

Như vậy, qua những điều em vừa trình bày trên đây, ta có thể thấy sức ảnh hưởng to lớn của thần thoại đến lĩnh vực văn học và nghệ thuật Hy Lạp cổ đại Từ những bức vẽ, bức tượng, những công trình kiến trúc vĩ đại… đều đã khai thác đề tài, cốt truyện, nhân vật, sự kiện trong thần thoại; trong văn chương, những thành ngữ, điển tích từ thần thoại Hy Lạp cũng được sử dụng phổ biến như một tín hiệu vô cùng thân quen Có thể nói rằng, những câu chuyện li kì về những vị thần trên đỉnh Olympia, những cuộc chiến đã ghi dấu ấn đâmh sâu vào mọi ngõ ngách của thành trì Hy Lạp, là tiền đề cho nghệ thuật Hy Lạp nói riêng và toàn bộ châu Âu nói chung

Trên đây là vốn kiến thức mà em đã tìm hiểu và tích lũy được, dù đã rất nỗ lực nghiên cứu nhưng không thể tránh khỏi những sai sót, thiếu hụt Kính mong được thầy cô nhận xét, góp ý để bài tập của em được hoàn chỉnh hơn Em xin chân thành cảm ơn!

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Lịch sử văn minh thế giới, Vũ Dương Ninh (Chủ biên), Nxb Giáo dục Việt Nam

2 Lịch sử văn minh thế giới, Nguyễn Văn Ánh (Chủ biên), Nxb Giáo dục Việt Nam

3 Thần thoại Hy Lạp, Nguyễn Văn Khỏa (Biên soạn), Nxb Văn hóa

4 Những nền văn minh thế giới, Almanach, Nxb Hồng Đức, 2018

5 Những hiện tượng bí ẩn về các nền văn minh, Văn Quyên, Nxb Hồng Đức

6 Các nền văn minh thế giới – Hy Lạp cổ đại, Richard Tames, dịch: Thanh Hoa,

Nxb Đông A

7 Các nền văn minh cổ đại, Francoise Perrudin, người dịch: Nguyền Thị Như Ý –

Đặng Thị Mỹ Lan, Nxb Kim Đồng

8 Đề tài thần thoại Hy Lạp trong mỹ thuật phương Tây, Nghiêm Thị Thanh Nhã,

Tạp chí Nghiên cứu Văn hóa, Đại học Văn hóa Hà Nội.

9 Điêu khắc ấn tượng của người Hy Lạp cổ đại, Hồ Bích Ngọc, Báo Dân trí, 2012

10. Iliad, Odyssey, Wikipedia ( https://vi.wikipedia.org/wiki/Iliad )

PHỤ LỤC

1 Điển tích “quả táo bất hòa” hay “sự phán xét của Paris”

Trong tiệc cưới của nữ thần Têtít và Pêlê tổ chức ở thiên đình, các vị thần đều được mời tới dự Riêng nữ thần bất hòa Eris không được mời Tức giận vì việc đó, Eris đã ném vào giữa bàn tiệc một quả táo bằng vàng trên đó có dòng chữ: "Tặng người đẹp nhất" Ba nữ thần Hêra, Atêna và Arphrôđitơ tranh nhau danh hiệu người đẹp nhất và đến nhờ thần Dớt phân xử Dớt bảo họ đi gặp chàng trai đẹp nhất châu Á là Paris Khi gặp Paris, Arphrôđitơ hứa sẽ giúp Paris lấy được Hêlen – người phụ nữ đẹp nhất châu Âu nếu xử cho mình thắng cuộc, và Paris đã trao quả táo vàng cho nữ thần Arphrôđitơ xinh đẹp Tuy nhiên, rất nhiều mâu thuẫn đã xảy ra và sau này dẫn đến cuộc chiến thành Tơroa kéo dài suốt 10 năm Tập Iliad viết về cuộc chiến 10 năm này

(Tóm tắt dựa vào điển tích này trong sách “Điển tích văn học”, Nxb Giáo dục, xuất bản 1996)

2 Điển tích “Con ngựa thành Troy” (Con ngựa thành Tơroa)

Con ngựa thành Tơroa là con ngựa gỗ mà quân Hy Lạp đã sử dụng để chiến thắng quân Tơroa trong cuộc chiến thành Tơroa Sau 10 năm chiến đấu ở thành Tơroa, quân Hy Lạp không thể chiến thắng quân Tơroa bằng sức mạnh quân đội nên đã buộc phải làm theo

kế của Odyssey là dỡ tàu ra và lấy gỗ để làm thành một con ngựa, sau đó giả vờ rút khỏi và chỉ để lại một người Người này có nhiệm vụ đánh lừa quân Tơroa, khiến họ tưởng rằng ngựa gỗ là món quà của quân Hy Lạp đền bù cho bức tượng Atêna đã bị phá hủy Thực chất trong con ngựa chứa đầy lính Khi quân Tơroa no say sau bữa tiệc chiến thắng, quân Hy Lạp trong bụng ngựa đã xông ra đánh và mở cổng thành cho quân bên ngoài vào Nhờ có ngựa gỗ mà quân Hy Lạp đã chiến thắng và hoàn toàn đánh bại quân địch

3 Gia phả các vị thần Hy Lạp

4 Những công trình kiến trúc tiêu biểu

Quần thể kiến trúc Acropolis

Ngọn đồi Acropolis lưu giữ nhiều công trình độc đáo của nhân loại như đền thờ nữ thần Athena Nike, Parthenon, Erechtheion, bảo tàng Acropolis và tạo thành quần thể kiến trúc Acropolis độc đáo

Đền Erechtheion thờ thần Athena và Poseidon

Đền Parthenon thờ thần Athena

Đền thờ thần Zeus dưới chân đồi Acropolis

Nhà hát Dionysos

5 Những tác phẩm điêu khắc tiêu biểu

Bức tượng Aphrodite de Milos Bức tượng Winged Victory of Samothrace

(Nàng Venus của thành Milo) (Nàng Samothrace – Nữ thần chiến thắng có cánh)

6 Hội họa

Eos và Memnon