Nghiên cứu hệ thống kiểm soát xã hội đối với tội phạm xã hội ở việt nam trong điều kiện kinh tế thị trường và hội nhập quốc tế

- Hướng tiếp cận quốc gia: Theo xu hướng này, các học giả tiếp cận nghiên cứu kiểm soát xã hội đối với tội phạm trên bình diện quốc gia, trong đó, có tác giả chỉ đánh giả chỉ đi sâu nghi

Trang 2

B ộ K H O A HỌ C VÀ CÔNG NGHỆ• • •

ChưoTìg trình K H & C N trọng điểm cấp Nhà nước K X 02/11-15

; Tên chương trình: "Nghiên cứu khoa học phát triển xã hội và quản lý phát

triển xã hôi ở V iêt Nam đến năm 2020"• •

BÁO CÁO TỎNG HỢP

ĐÈ TÀI: N G H IÊN c ứ u HỆ T H Ố N G K IỂM SO Á T XÃ H Ộ I ĐÓ I V Ớ I

TỘI PHẠM X Ã H Ộ I Ở V IỆ T NAM T R O N G Đ IỀ U K IỆN• • • • •

K INH TẾ TH Ị T R Ư Ờ N G VÀ HỘI N H Ậ P Q U Ố C TÉ

M Ã SÓ: K X 02.03/11-15

Chủ nhiệm đề tài: TS Trương Q uang Vinh

C ơ quan chủ trì: T rường Đ ại H ọc L uật Hà Nội

ị trung tâm thông tim thư v iện

TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT HÀ NỘI PHÒNG 0 0 0 A 3 Ậ - — ■

HÀ NỘI 2015

Trang 3

MỤC LỤC

PH Ầ N MỎ Đ Ầ U 1

1 T ổng quan tình hình nghiên cứu thuộc lĩnh vực của đề t à i 1

a Tinh hình nghiên cứu ở nước ngoài 1

b Tình hình nghiên cứu trong nước 7

2 Sự cần thiết, tính cấp bách, ý nghĩa lý luận và thực tiễn của đề tài 8

a Sự cần thiết của việc nghiên cứu để tà i 8

b Tính câp bách của việc nghiên cứu đề tà i 10

c Ý nghĩa của đề tài 11

3 M ục tiều của đề t à i 12

4 Nội dung nghiên cứu của đề t à i 13

5 Cách tiếp cận, phương pháp nghiên cứu, kỹ thuật sử dụng: 20

a Cách tiếp cận đề tà i 20

b Phương pháp nghiên cứu 20

c Các hoạt động phục vụ nội dung nghiên cứu của đề tà i: 21

d Phương án phoi hợp với các tổ chức nghiên cứu trong nước: 21

6 Sản phẩm của đề t à i 23

a Dạng ỉ: Báo cáo khoa học 23

b Dạng II: Bài báo; Sách chuyên khảo và các sản phâm khác 24

7 L ọi ích của đề tài và phương thức chuyển giao kết quả nghiên cứu 24 a Lợi ích của để tài: 24

b Phương thức chuyến giao kết quả nghiên cứu: 25

8 Cấu trúc của Báo cáo tổng thuật: 25

C hương 1: LÝ L U Ậ N C H U N G VỀ HẸ TH Ố NG KIẺM SO Á T XÃ HỘI ĐỐI V Ớ I T Ộ I P H Ạ M X Ã H Ộ I 26

1.1 K hái qu át về kiểm soát xã hội đối với tội phạm xã hội 26

1.1.1 Lý luận về kiếm soát xã hội đối với tội p h ạ m 26

1.1.2 Đổi tượng của kiếm soát xã hội - tội phạm xã hội 37

1.1.3 Hệ thong kiêm soát xã hội đổi với tội phạm xã h ộ i 40

1.2 C ơ chế hoạt động của hệ thống kiểm soát xã hội đối với tội phạm xã h ộ i 44

1.2.1 Các chủ thể tham gia hệ thống kiếm soát xã hội đổi với tội phạm xã hội 44

1.2.2 Cơ chế phổi hợp giữa các chủ thế trong hệ thống kiếm soát xã hội đổi với tội phạm xã hội 49

1.2.3 Phương thức kiếm soát xã hội đổi với tội phạm xã hội 54

1.2.4 Nội dung kiếm soát xã hội đối với tội phạm xã h ộ i 55

1.3 Hiệu quả kiểm soát xã hội đối với tội phạm xã hội (Tiêu chí đánh giá hiệu quả kiểm soát xã hội đối với tội phạm xã h ộ i) 56

1.3.1 Tiêu chí thứ nhất - tác động của kiếm soát xã hội đôi với tình hình tội phạm 56

1.3.2 Tiêu chí thứ hai - mức độ kiếm soát đạt được trên đôi tượng kiếm soát 59

Trang 4

1.3.3 Tiêu chí thứ ba - chi phí kiêm soát tội phạm 62 1.3.4 Tiêu chí thứ tư - mức độ thu hút các lực lượng xã hội tham gia

kiềm soát tội phạm và tính nhịp nhàng, hợp lý trong cơ chế phổi hợp hoạt động giữa các lực lượng này 64 1.3.5 Tiêu chí thứ năm - khả năng cải tạo người phạm tội 66 1.3.6 Tiêu chí thứ sáu - sự thừa nhận của cộng đồng quốc tế 67

C hương 2: Đ Á N H G IÁ T H ự C TRẠNG CƯA HỆ TH Ố NG KIỂM SOÁT

XÃ H Ộ I Đ Ó I V Ớ I T Ộ I PH Ạ M XÃ H Ộ I Ở V IỆT N A M H IỆN N A Y 69 2.1 Tổng quan về tình hình tội phạm xã hội và thực trạng kiểm soát xã hội đối v ói tội phạm xã hội ở V iệt Nam trong những năm gần đây ! 7 : : 69

2.1.1 Tông quan về tình hình tội phạm xã hội ở Việt Nam 69 2.1.2 Tong quan về thực trạng kiếm soát xã hội đổi với tội phạm xã

hội ở Việt N a m 79

2.2 Tác động của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa

và hội nhập quốc tế đến kiểm soát xã hội đối với tội phạm xã hội

82

2.2.1 Nen kinh tế thị trường và quá trình hội nhập quốc tế cố tác

động tích cực đến quá trình kiếm soát xã hội đổi với tội phạm

xã hội, ; 83 2.2.2 Nen kinh tế thị trường và quá trình hội nhập quốc tể có tác

động tiêu cực đến quả trình kiếm soát xã hội đổi với tội phạm

xã hội 84

2.3 Kiểm soát xã hội đối với tội phạm xã hội thông qua hoạt động của các cơ quan Nhà n ư ớc 90

2.3.1 Kiếm soát xã hội đối với tội phạm xã hội thông qua hoạt động

của cơ quan lập p h á p 90 2.3.2 Kiểm soát xã hội đoi với tội phạm xã hội thông qua hoạt động

của các cơ quan bảo vệ pháp luật 94 2.3.3 Sự phoi hợp giữa các cơ quan nhà nước trong hoạt động kiếm

soát tội phạm xã hội 106

2.4 Kiểm soát xã hội đối với tội phạm xã hội thông qua hoạt động của các thiết chế xã hội khác (thiết chế ngoài nhà n ư ớ c) 112

2.4.1 Các tổ chức tôn giáo 112 2.4.2 Kiểm soát xã hội đối với tội phạm xã hội thông qua hoạt động

của Hội Liên hiệp phụ nữ Việt N am 118 2.4.3 Kiểm soát xã hội đoi với tội phạm xã hội thông qua hoạt động

của Đoàn thanh niên Cộng sản Hồ Chí M inh 120 2.4.4 Kiểm soát xã hội đổi với tội phạm thông qua hoạt động của gia

đình và nhà trường 124

2.5 Cơ chế phối hợp giữa các cơ quan nhà nước với các thiết chế xã hội trong kiểm soát xã hội đối với tội p h ạ m 127

2.5.1 Những ưu điểm của cơ chế phối hợp hoạt động giữa Nhà nước

với các thiết chế xã hội trong hệ thong kiếm soát tội phạm 127

Trang 5

2.5.2 Nhũng hạn chế của cơ chế phổi hợp hoạt động giữa Nhà nước

với các thiết chế xã hội trong hệ thong kiếm soát tội phạm 135

C hương 3: Q U A N Đ IÉ M , Đ ỊN H HƯỚNGj GIẢI PH Á P ĐẺ XAY D ự N G VÀ HO ÀN T H IỆ N M Ô H ÌN H KIỂM SOÁT XÃ H Ộ I Đ Ó I VỚI T ộ i PH Ạ M XÃ H Ộ I Ở V IỆ T N AM HIỆN N A Y 139

3.1 Quan điểm xây dựng và hoàn thiện mô hình kiểm soát xã hội đối với tội phạm xã hội ở V iệt N a m 139

3.2 Định hướng xây dựng và hoàn thiện mô hình kiểm soát xã hội đối với tội phạm xã hội ở V iệt N a m 145

3.3 Giải pháp xây dựng và hoàn thiện mô hình kiểm soát xã hội đối vói tội phạm xã hội ở V iệt N a m 146

3.3 ỉ Hoàn thiện hơn nữa hệ thong các chủ thể tiến hành kiểm soát xã hội đổi với tội phạm xã h ộ i 146

3.3.2 M ột sổ giải pháp cụ thế nhằm tăng cường hiệu quả của hệ thong kiếm soát xã hội đổi với tội phạm xã hội 148

PHẦN KẾT L U Ậ N ! 155

1 Các kết quả nghiên cứu chính 157

2 M ột số khuyến n g h ị 158

DAN H MỤC C Á C T À I L IỆ U TH A M K H Ả O C H ÍN H 160

Trang 6

PHẦN M Ở ĐẦU

ỉ T ổng quan tình hình nghiên cứu thuộc lĩnh vực của đề tài

a Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài

Kiểm soát xã hội là một khái niệm đã xuất hiện từ hơn 100 năm, có nguồn gốc từ trường phái xã hội học Bắc Mỹ Kiểm soát xã hội giúp đảm bảo tính ổn định của các thiết chế trong xã hội, đảm bảo một trật tự xã hội bền vững, nhằm đảm bảo tốt nhất những quyền và lợi ích cơ bản của cá nhân, tổ chức trong xã hội Kiểm soát xã hội chỉ phát huy hiệu quả trên cơ sở sử dụng tổng hợp nhiều phương pháp, biện pháp khác nhau, với sự tham gia của mọi cá nhân, tổ chức trong xã hội nhằm làm cho các thiết chế xã hội và các đối tượng của quản lí xã hội tuân thủ những hệ thống chuẩn mực và giá trị trong xã hội Kiểm soát xã hội

là sự định hướng các hành vi của các cá nhân, hoạt động của các tổ chức theo các “khuôn mẫu“ đã được quy định hoặc thừa nhận Kiểm soát xã hội có nhiệm

vụ định hướng cũng như làm thay đổi các hành vi lệch lạc đi vào quỹ đạo chung của một trật tự xã hội

Kiểm soát xã hội được thực hiện bởi một hệ thống kiểm soát trong đó các thiết chế xã hội như gia đình, tôn giáo, chính trị, kinh tế, giáo dục phối hợp với nhau và thông qua chức năng kiểm soát của chúng hướng các cá nhân, tổ chức theo những chuẩn mực, những giá trị xã hội Chức năng của kiểm soát xã hội là tạo ra những điều kiện cho sự bền vững, cũng như duy trì sự ổn định của trật tự

xã hội, đồng thời tạo ra những thay đổi họp lý và tích cực trong xã hội mà những thay đổi này nằm trong khuôn khổ cho phép và không ảnh hưởng đến độ bền vững, tính ổn định của hệ thống xã hội

Các cá nhân tiếp nhận cơ chế kiểm soát xã hội thông qua quá trình xã hội hóa, thông qua việc tiếp thu những giá trị và chuẩn mực xã hội Trong các quá trình này, các cá nhân được định hướng cho hành động, cách suy nghĩ của mình cho đúng và phù hợp với các giá trị, chuẩn mực chung đó Với hệ thống giá trị

Trang 7

và chuân mực tiêp thu được, các cá nhân có thế thực hiện việc tự kiếm soát, tức

[à tự điều chỉnh hành vi của mình phù hợp với các giá trị, chuẩn mực đó Nhờ

đó, các cá nhân có thể thực hiện tốt các vai trò của mình trong xã hội theo yêu cầu của một trật tự xã hội Với vai trò quan trọng như vậy, kiểm soát xã hội đã phát triển ở tất cả các quốc gia trên thế giới và được đông đảo các nhà khoa học tên tuổi trên thế giới quan tâm nghiên cứu mà điển hình là các công trình nghiên cứu như:

1 Kiểm soát tội phạm ở Mỹ: Phải làm những gì? (Crime Control in

America: What Works?), của tác giả John Worrall, Giáo sư của trường khoa học kinh tế, chính trị London Nxb Allyn & Bacon 2008

Cuốn sách giới thiệu các phương pháp kiểm soát tội phạm của hệ thống các

cơ quan cảnh sát, công tố, tòa án cũng như các cơ quan lập pháp ở Mỹ và hiệu quả của các phương pháp này đối với cá nhân, gia đình, trường học cũng như cộng đồng Đặc biệt cuốn sách cũng đề cập đến việc kiểm soát đối với tội phạm

vị thành niên, một vấn đề quan tâm của nhiều quốc gia trên thế giới

2 Luật và trật tự xã hội: Một sự chỉ dẫn cho công dân lương thiện về tội

ohạm và kiểm soát (Law and Order: An Honest Citizen's Guide to Crime and

Control) của tác giả Robert Reiner, Nxb Polity, năm 2007

Luật và trật tự xã hội luôn là vấn đề quan tâm hàng đầu của Nhà nước và công dân Trên cơ sở các số liệu thực tế, tác giả đã lập luận về xu hướng của tội phạm và chỉ ra những mối lo ngại của người dân về tình trạng tội phạm Với việc phân tích, đánh giá thực trạng tác động của các chính sách hình sự, chính sách trừng trị tội phạm, tác giả phân tích vai trò của những chính sách này trong việc kiểm soát tội phạm và chỉ ra những vấn đề cần thiết phải thực hiện để nâng cao hiệu quả kiểm soát tội phạm

3 Chính sách công về kiểm soát tội phạm, (Public Policies for Crime

Control), của tác giả James Q Wilson, Nxb ICS Press 2002

Trang 8

Cuốn sich đã đưa ra một triết lí về kiểm soát tội phạm là mọi người đều phải nỗ lực rong việc tìm hiểu, nghiên cứu về tội phạm, từ các nhà hoạch định chính sách cến người dân Chỉ trên cơ sở sự nỗ lực từ việc lập chính sách, việc kiểm soát trong gia đình và xã hội, kiểm soát súng, kiểm soát tội phạm vị thành niên đến việc thực hiện tốt các chương trình điều trị phục hồi, các chính sách truy cứu T>HS, khắc phục những khiếm khuyết của cộng đồng, mối quan hệ gia đình và tội phạm đảm bảo sự kiểm soát tội phạm trong xã hội.

4 Lầm lỗi, tội phạm và kiểm soát: Vượt ra ngoài khuôn khổ trật tự xã hội,

(Deviance, Crime, and Control: Beyond the Straight and Narrow), của tác giả Lorne Tepptrman, Nxb Oxíòrd University, năm 2005

Cuốn ;ách đề cập đến tầm quan trọng của một trật tự xã hội và phương pháp phát Hện những lầm lỗi, những lệch lạc trong xã hội Cuốn sách nhấn mạnh tầm qian trọng của sự gắn kết, sự khoan dung cũng như sự kiểm soát cá nhân trong nệc giữ gìn một trật tự xã hội Với triết lí, không thể tồn tại một sự bền vững bấ biến của xã hội Xã hội luôn vận động và phát triển vì vậy chúng ta chỉ có thể hiớng đến kiểm soát xã hội nhằm định hướng sự vận động theo một trật tự nhất lịnh, cuốn sách đã đưa ra được những biện pháp tập trung vào việc kiểm soát xí hội đối với tội phạm

5 Kiểu soát toàn cầu: Tội phạm hóa và kiểm soát tội phạm trong các mối

quan hệ qiốc tế (Policing the Globe: Criminalization and Crime Control in

Internationa Relations in International Relations) của hai tác giả Peter Andreas

và Ethan Nidelmann Nxb Oxíòrd University Press, năm 2006 Hai tác giả đã luận giải qiá trình tội phạm hóa trong xu thế toàn cầu hóa, đưa ra những phân tích, nhận dnh, những dự báo về biến động của tình tình hội phạm quốc tế, đặcbiệt là tội p ạ m xuyên quốc gia, từ đó chỉ ra các phương thức đối phó với tình

hình tội phạn nhăm thực hiện tôt việc kiêm soát tội phạm quôc tê

6 Băn? đảng tội phạm đường phố ở Hoa kì: Bản chất, trào lưu và kiểm

soát chúng (một nghiên cứu về tội phạm và chính sách công) (The American

Trang 9

Street Gang: Its Nature, Prevalence, and Control (Studies in Crime and Public Policy,) của tác giả Malcolm w Klein, Nxb Oxford ưniversity Press, năm 1997 Tác giả với nhiều năm kinh nghiệm trong việc nghiên cứu về các băng đảng tội phạm đường phố đã mô tả một cách trung thực con đường hình thành cũng như

tổ chức hoạt động và tác động của các băng đảng tội phạm đường phố và sự cần thiết phải kiểm soát chúng nhằm ngăn ngừa những mối họa cho mọi người, giữ gìn trật tự, an ninh và an toàn xã hội

7 Tội phạm doanh nghiệp, luật và kiểm soát xã hội (Nghiên cứu của đại

học Cambridge về tội phạm học (Corporate Crime, Law, and Social Control

(Cambridge Studies in Criminology) của tác giả Sally s Simpson, Nxb Cambridge University 2002

Tác giả đã lí giải tại sao các công ty lại thực hiện các hành vi vi phạm đặc biệt là các tội phạm Phương pháp thích hợp nào có thể được áp dụng để giải quyết tình trạng đó Cuốn sách đã phân tích các biện pháp tác động bằng pháp luật hình sự đặc biệt là hình phạt và sự cảnh cáo công khai sẽ dẫn đến những thành công nhất định trong chiến lược kiểm soát tội phạm Đồng thời tác giả cũng đánh giá về hiệu quả của hệ thống pháp luật hiện hành dựa trên nền tảng luật hình sự, luật dân sự cũng như các văn bản luật khác trong việc ngăn chặn hiện tượng công ty phạm tội và đưa ra kết luận nếu chỉ dựa trên hình phạt thì không thể đạt được hiệu quả cao trong kiểm soát tội phạm mà cần phải có cơ chế phối hợp đồng bộ

8 Kiểm soát tội phạm và công bằng xã hội: Sự cân bằng tinh tế (Crime

Control and Social Justice: The Delicate Balance) của các tác giả: Damell F Hawkins, Samuel Myers, Randolph N Stone, Nxb Praeger, 2003

Công trình nghiên cứu đã phân tích mối quan hệ biện chứng giữa nhiệm vụ rất quan trọng của chính phủ Hoa kì là đảm bảo các quyền cơ bản của công dân, đảm bảo sự công bằng, bình đẳng, tự do với những nỗ lực không mệt mỏi để kiềm chế, kiểm soát tội phạm, đảm bảo hạn chế đến mức thấp nhất số lượng tội

Trang 10

phạm xảy ra trong xã hội Công trình là nguồn tài liệu tham khảo quý giá không

chỉ cho các Giáo sư, các nhà nghiên cứu và sinh viên luật mà còn vô cùng hữu

ích cho các nhà nghiên cứu và sinh viên trong những lĩnh vực khác như kinh tế,

xã hội học, khoa học chính trị

9 Lầm lỗi và kiểm soát xã hội (Deviance and Social Control) của tác giả

Ronald Weitzer, Nxb McGraw-Hill Humanities/Social Sciences/Languages,

2001

Công trình nghiên cứu đã phân tích nguyên nhân làm cho cá nhân đi vào

con đường lầm lỗi, sự thay đổi trong những bản tính của họ khi họ ngày càng đi sâu vào con đường lầm lỗi Công trình cũng lí giải về sự lầm lỗi hoặc xác định những thói quen của những người này có thể dẫn đến sự lầm lỗi cũng như vai trò

to lớn của truyền thông tác động đến sự lầm lỗi hay ngăn ngừa sự lầm lỗi của cá nhân Tác giả cũng phân tích tác động của môi trường như sự xung đột về xã hội

và chính trị, vai trò của các chế tài pháp lí, tác động của gia đình, bạn bè, cảnh sát, các bác sỹ tâm thần thậm chí của người lạ như là những nguyên nhân dẫn đến con đường lầm lỗi của cá nhân Các dạng lầm lỗi của cá nhân được tác giả

đi sâu phân tích bao gồm sử dụng, kinh doanh ma túy, tội phạm doanh nghiệp, hành vi khiêu dâm, hiếp dâm, hành vi chống lại nữ giới, đồng tính, AIDS, gian lận trong sinh viên, thậm chí cả những sai lầm của chính phủ

10 Tội phạm, rủi ro và công lí: Chính sách về kiểm soát tội phạm trong nền dân chủ tự do (Crime, Risk and Justice: The Politics of Crime Control in

Liberal Democracies), của tác giả Kevin Stenson, Nxb Willan Publishing, năm

2000 Công trình nghiên cứu về các vấn đề liên quan đến sự phát triển của xã hội, các quan điểm của các nhà tội phạm học hàng đầu của Anh, Mỹ, Australia

về mối liên hệ giữa tội phạm và rủi ro, từ đó đánh giá vai trò của các yếu tố trong hệ thống đảm bảo công bằng, từ việc xây dựng chính sách đến hoạt động của hệ thống tư pháp hình sự

Trang 11

11 Tộii phạm và kiếm soát xã hội ở một Trung quôc đang thay đôi (Crime

and Social Control in a Changing China) của tác giả Jianhong Liu, Lening Zhang, Steven F Messner, Nxb Greenwood Press, 2001

Các tá'C giả Trung quốc và Hoa kì đã hợp tác làm rõ về tội phạm và kiểm soát xã hội ở một xã hội Trung quốc đang có nhiều thay đổi Trong điều kiện một nền kinh tế - xã hội ở Trung quốc đang trải qua những biến đổi chưa từng thấy đã gây ra những tác động mạnh mẽ đến quan điểm về tội phạm và kiểm soát xã hội ở Trung quốc Những chính sách mới cũng như những đổi mới mạnh

mẽ trong cảc cơ quan nhà nước nói chung, các cơ quan tư pháp nói riêng đã có những tác động rất lớn đến tội phạm và kiểm soát xã hội

Khái quát chung: Như vậy, có thể thấy, các công trình nghiên cứu trên thế giới đã nghiên cứu tiếp cận các phương pháp kiểm soát xã hội về tội phạm dưới nhiều góc độ khác nhau Có thể khái quát ba góc độ tiếp cận của các học giả:

- Hướng tiếp cận cụ thể: Dưới góc độ này, các học giả đi sâu nghiên cứu các biện pháp kiểm soát các nhóm tội phạm cụ thể nào đó, ví dụ công trình nghiên cứu của học giả Malcolm w Klein chỉ tập trung vào các băng đảng tội phạm đường phố ở Hoa kì Ông đã nghiên cứu về cách thức tổ chức hoạt động cũng như tác động của các băng đảng tội phạm đường phố và sự cần thiết phải kiểm soát chúng nhằm ngăn ngừa những mối họa cho mọi người, giữ gìn trật tự,

an ninh và an toàn xã hội Học giả Sally s Simpson lại tập trung nghiên cứu về tội phạm doanh nghiệp, trên cơ sở luận giải tại sao các công ty lại thực hiện các hành vi vi phạm, đặc biệt là các tội phạm và đưa ra phương pháp thích hợp có thể được áp dụng để giải quyết tình trạng đó

- Hướng tiếp cận quốc gia: Theo xu hướng này, các học giả tiếp cận nghiên cứu kiểm soát xã hội đối với tội phạm trên bình diện quốc gia, trong đó, có tác giả chỉ đánh giả chỉ đi sâu nghiên cứu một số yếu tố trong hệ thống kiểm soát xã hội đối ■với tội phạm như học giả Robert Reiner nghiên cứu vai trò của pháp luật trong kiiểm soát xã hội đối với tội phạm ở Hoa kì; Học giả James Q Wilson

Trang 12

nghiên cứu chính sách công về kiểm soát tội phạm ở Hoa kì; Các học giả Jianhong Liu, Lening Zhang, Steven F Messner đã nghiên cứu về tội phạm và kiểm soát xã hội ở một xã hội Trung quốc đang có nhiều thay đổi Trong bối cảnh đó, kiêm soát tội phạm cũng phải thay đổi phù hợp với một nền kinh tế năng động và đang trở thành một nền kinh tế lớn trên thế giới.

- Hướng tiếp cận toàn cầu: Theo khuynh hướng này, các học giả nghiên cứu kiểm soát xã hội đối với tội phạm xuyên quốc gia Ví dụ của hai tác giả Peter Andreas và Ethan Nadelmann đã nghiên cứu, luận giải quá trình tội phạm hóa trong xu thế toàn cầu hóa, đưa ra những phân tích, nhận định, những dự báo

về biến động của tình tình hội phạm quốc tế, đặc biệt là tội phạm xuyên quốc gia, từ đó chỉ ra các phương thức đối phó với tình hình tội phạm nhằm thực hiện tốt việc kiểm soát tội phạm quốc tế

b Tinh hình nghiên cứu trong nước

Ở nước ta hầu như chưa có một công trình nào nghiên cứu về hệ thống kiểm soát xã hội đối với tội phạm, các nhà nghiên cứu nước ta chỉ mới nghiên cứu một vài khía cạnh có liên quan đến kiểm soát xã hội đối với tội phạm Những nghiên cứu của các tác giả trong nước có thể chia thành hai khuynh hướng chính:

- Khuynh hướng thứ nhất: Các tác giả chỉ tập trung nghiên cứu các hoạt động đấu tranh chống và phòng ngừa một số nhóm tội phạm trong phạm vi một địa bàn cụ thể nào đó Đây là các công trình nghiên cứu dưới góc độ tội phạm học Trong các công trình nghiên cứu thuộc nhóm này, các tác giả tập trung vào việc làm rõ thực trạng tình hình tội phạm, cơ cấu, tính chất của tình hình tội phạm; nguyên nhân làm phát sinh tội phạm; dự báo tội phạm Trên cơ sở đó, các tác giả kiến nghị các giải pháp nhằm đấu tranh chống và phòng ngừa có hiệu quả các loại tội phạm này trong xã hội

Trang 13

- Khuynh hướng thứ hai: Một số tác giả đã đi theo khuynh hướng thứ hai là nghiên cứu đánh giả vai trò của các yếu tố trong hệ thống kiểm soát xã hội như công trình nghiên cứu của GS.TSKH Đào Trí ú c và nhóm tác giả nghiên cứu về

hệ thống tư pháp và cải cách tư pháp ở Việt Nam hiện nay; tác giả Trương Thị Hiền nghiên cứu về vai trò của truyền thông đại chúng đối với việc hình thành

và thể hiện dư luận xã hội trong cuộc đấu tranh chống tham nhũng hiện nay; công trình nghiên cứu của tác giả Võ Thanh Tòng nghiên cứu về hoạt động thanh tra với công tác đấu tranh chống tham nhũng, lãng phí

M ặc dù đã có những khuynh hướng nghiên cứu khác nhau, nhưng nhìn chung các công trình này mới chỉ mang tính chất riêng lẻ, đề cập đơn thuần đến một yếu tố trong hệ thống kiểm soát xã hội hội đối với tội phạm xã hội hay một nhóm tội phạm nào đó với tư cách là đối tượng của kiểm soát xã hội đối với tội phạm mà chưa đưa ra được cơ sở lí luận và thực tiễn cho việc xây dựng hệ thống kiểm soát xã hội đối với tội phạm xã hội có đủ khả năng huy động sức mạnh tổng họp của mọi cá nhân, tổ chức vào hoạt động kiểm soát tội phạm xã hội phù hợp với điều kiện kinh tế thị trường và hội nhập quốc tế

2 Sự cần thiết, tính cấp bách, ý nghĩa lý luận và thực tiễn của đề tài

a S ự cần thiết của việc nghiên cứu đề tài

Trong xã hội đương đại, bất kì quốc gia nào cũng luôn giành ưu tiên cho hoạt động đảm bảo các quyền cơ bản của cá nhân, tổ chức trong xã hội Một trong các quyền cơ bản của cá nhân, tổ chức luôn được các quốc gia coi trọng là quyền được bảo vệ tính mạng, sức khỏe, tài sản, các quyền và lợi ích hợp pháp khác tránh khỏi sự xâm hại của tội phạm Đe thực hiện tốt điều đó, các quốc gia luôn nỗ lực thực hiện tốt việc kiểm soát xã hội về tội phạm, đảm bảo hạn chế đến mức thấp nhất số lượng tội phạm xảy ra trong xã hội Một hệ thống kiểm soát xã hội về tội phạm chỉ hoạt động có hiệu quả khi phát huy được tốt nhất vai trò của tất cả các yếu tố cấu thành mà trước hết là hiệu quả hoạt động của các cơ quan lập pháp, hành pháp, tư pháp cũng như của các thiết chế xã hội khác Chỉ

Trang 14

trên cơ sở một nền tảng chính sách, pháp luật đúng đắn và phù hợp, cùng với một cơ chế phối hợp đồng bộ và hiệu quả của các cơ quan, tổ chức và mọi công dân trong xã hội thì mới có thể kiểm soát có hiệu quả tội phạm trong xã hội Trong bối cảnh đó, việc nghiên cứu đề tài: “Nghiên cứu hệ thống kiểm soát xã hội đối với tội phạm xã hội ở Việt Nam trong điều kiện kinh tế thị trường và hội nhập quốc tế” là cần thiết vì những lí do sau đây:

về lí luận: Lí luận về phòng, chống tội phạm và kiểm soát xã hội đã được

các nước phát triển hoàn thiện ở mức độ rất cao và áp dụng vô cùng hiệu quả trong kiểm soát xã hội đối với tội phạm xã hội, trong khi ở nước ta, lí luận về vấn đề này còn chưa phát triển thậm chí còn nhiều nội dung rất xa lạ với chúng

ta Trong lĩnh vực này, về mặt lí luận chúng ta đang có khoảng cách khá xa so với các nước trong khu vực và trên thế giới Ở Việt Nam, khái niệm “Kiểm soát

xã hội đối với tội phạm xã hội” là một khái niệm còn rất mới Lí luận về kiểm soát xã hội đối với tội phạm xã hội chưa được xây dựng vì vậy không có cơ sở lí luận định hướng cho hoạt động của các thiết chế trong xã hội, nhất là hoạt động của các cơ quan lập pháp, hành pháp, tư pháp cũng như các thiết chế xã hội khác phục vụ hoạt động kiểm soát xã hội đối với tội phạm xã hội

Hoàn thiện lí luận khoa học, đặc biệt là lí luận về kiểm soát xã hội đối với tội phạm xã hội là vô cùng cần thiết làm nền tảng, cơ sở cho việc xây dựng và hoàn thiện một hệ thống kiểm soát xã hội đối với tội phạm xã hội, đảm bảo kiểm soát xã hội đối với tội phạm có hiệu quả, tạo niềm tin cho hợp tác phát triển kinh tế

Chính sách, pháp luật của nước ta chưa đồng bộ và chưa tạo hiệu quả cho hoạt động kiểm soát xã hội đối với tội phạm xã hội Chưa có định hướng rõ ràng, cụ thể cho hoạt động kiểm soát tội phạm xã hội của các cơ quan lập pháp, hành pháp, tư pháp cũng như các thiết chế xã hội khác Trong xã hội, tồn tại phổ biến quan niệm cho rằng, kiểm soát xã hội đối với tội phạm xã hội là nhiệm vụ riêng của các cơ quan tư pháp hình sự Vì thế, chưa huy động được sức mạnh

Trang 15

tổng hợp của mọi thiết chế và nhân dân trong xã hội tham gia vào hoạt động kiểm soát xã hội đối với tội phạm xã hội.

về thực tiễn: Ở nước ta chưa hình thành một cơ chế kiểm soát xã hội đối

với tội phạm Hoạt động của các cơ quan, tổ chức trong kiểm soát xã hội đối với tội phạm còn mang tính địa phương cục bộ, kém hiệu quả Hoạt động của cơ quan lập pháp chưa đáp ứng được yêu cầu của hoạt động kiểm soát xã hội đối với tội phạm xã hội Cơ quan hành pháp cũng như các thiết chế xã hội còn ảnh hưởng nặng nề bởi tư tưởng coi hoạt động kiểm soát xã hội đối với tội phạm là hoạt động của các cơ quan tư pháp hình sự nên chưa thực sự tham gia tích cực vào hoạt động này Điều đó làm giảm đáng kể hiệu quả của hoạt động kiểm soát

xã hội đối với tội phạm Việc tổng kết, đánh giá hiệu quả hoạt động của các cơ quan, tổ chức trong kiểm soát xã hội đối với tội phạm, tìm hiểu các ưu, nhược điểm trong hoạt động của các cơ quan, tổ chức để giúp họ khắc phục nhược điểm, phát huy ưu điểm, tăng cường hiệu quả hoạt động trong kiểm soát xã hội đối với tội phạm do vậy là việc làm vô cùng cần thiết

b Tỉnh cấp bách của việc nghiên cứu đề tài

Như trên đã phân tích, chúng ta chưa có một cơ chế phối hợp thực sự đồng

bộ và hiệu quả giữa các cơ quan, tổ chức trong kiểm soát xã hội đối với tội phạm Điều này đã tác động tiêu cực đến tình hình tội phạm nước ta và làm cho tình hình tội phạm ở nước ta hiện đang rất khó kiểm soát và đang diễn biến rất phức tạp Chỉ tính từ sau Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ X (2006) đến nay, cả nước đã phát hiện hơn 310.000 vụ phạm tội, trong đó số phạm tội về trật tự xã hội chiếm khoảng 67%, phạm tội về kinh tế, chức vụ chiếm khoảng 19% và các tội phạm về ma túy chiếm khoảng 14% Trung bình mỗi năm xảy ra khoảng60.000 vụ phạm tội Tội phạm xảy ra chủ yếu ở địa bàn thành phố, đặc biệt làcác thành phố lớn Chỉ tính riêng năm thành phố lớn trên cả nước đã có số lượng

vụ phạm tội bị phát hiện chiếm 25 đến 30% tổng số vụ phạm tội Các tội xâm phạm tính mạng, sức khỏe danh dự của con người đang gây ra những tổn thất

Trang 16

nghiêm trọng về tính mạng, sức khỏe của người dân Các loại tội phạm có tổ chức, tội phạm xuyên quốc gia, tội phạm sử dụng công nghệ cao có xu hướng ngày cảng gia tăng, phương thức và thủ đoạn thực hiện tội phạm ngày càng tinh

vi, xảo quyệt Nhiều băng nhóm tội phạm có tổ chức hoạt động với tính chất, mức độ khá nguy hiểm, đặc biệt là được trang bị những vũ khí nguy hiểm như súng đạn, sẵn sàng chống trả quyết liệt các lực lượng chức năng khi bị phát hiện

và bị truy bắt Tội phạm về ma túy, tội phạm về tham nhũng cũng có diễn biến hết sức phức tạp theo chiều hướng gia tăng, trong đó có những vụ việc không chỉ gây nguy hại rất lớn về tài sản cho xã hội, mà còn ảnh hưởng nghiêm trọng tới uy tín của nhà nước, của cán bộ, làm mất lòng tin của các nhà đầu tư nước ngoài, gây ảnh hưởng lớn đến sự phát triển kinh tế - xã hội Tội phạm gia tăng

về cả số lượng và tính chất, mức độ nguy hiểm đã và đang gây ra những thiệt hại nặng nề về tính mạng, sức khỏe, tài sản và các quyền và lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức trong xã hội, gây mất trật tự, an toàn xã hội, gây tâm lí hoang mang trong dân cư, gây ảnh hưởng đến quá trình phát triển và hội nhập quốc tể

Thực trạng trên đòi hỏi chúng ta phải cấp bách nghiên cứu lý luận cũng như hoàn thiện hệ thống kiểm soát xã hội về tội phạm, đảm bảo kiểm soát xã hội đối với tội phạm có hiệu quả, góp phần giữ gìn trật tự, an ninh, an toàn xã hội, bảo vệ tốt nhất tính mạng, sức khỏe, tài sản cũng như các quyền và lợi ích cơ bản của cá nhân, tổ chức trong xã hội

c Ỷ nghĩa của đề tài

Kết quả nghiên cứu của đề tài sẽ là nguồn tri thức quan trọng bổ sung cho kho tàng tri thức Việt Nam về kiểm soát xã hội đối với tội phạm xã hội - một mảng lí luận cơ bản mà Việt Nam còn chưa nghiên cứu Đây sẽ là những nền tảng tri thức quan trọng định hướng cho việc nghiên cứu hoàn thiện lí luận về hoạt động của các cơ quan lập pháp, tư pháp, hành pháp cũng như các thiết chế

xã hội khác, đảm bảo tăng cường hiệu quả hoạt động của các cơ quan này cũng

Trang 17

như sự phối kết hợp của các cơ quan đó trong hoạt động kiểm soát xã hội đối

với tội phạm xã hội

Đề tài là báo cáo đánh giá thực trạng và hiệu quả của hệ thống kiểm soát xã

hội đối với các loại tội phạm xã hội của nước ta hiện nay, làm rõ các ưu, nhược

điểm để từ đó đề ra các biện pháp khắc phục nhược điểm, phát huy ưu điểm,

tăng cường hiệu quả hoạt động kiểm soát xã hội đối với tội phạm

Đề tài dự báo tình hình tội phạm xã hội của nước ta trong 10 năm tới

Đề tài kiến nghị lên Chính Phủ về xây dựng mô hình hệ thống kiểm soát và phòng ngừa xã hội đối với các loại tội phạm bao gồm các quan điểm, chính sách, các giải pháp về định chế pháp luật cũng như các thiết chế tổ chức và cơ chế thực hiện đến 2020

Kết quả nghiên cứu của đề tài được sử dụng trong đào tạo cán bộ chuyên ngành liên quan đến hoạt động kiểm soát xã hội đối với tội phạm

3 M ục tiêu của đề tài

Mục tiêu tổng quát: Xác lập cơ sở lí luận và thực tiễn cho việc xây dựng và hoàn thiện hệ thống kiểm soát xã hội đối với tội phạm xã hội, đồng bộ, phối hợp chặt chẽ, linh hoạt của các bộ phận, các khâu và đạt hiệu quả cao trong phòng chống tội phạm xã hội, có đủ khả năng huy động sức mạnh tổng hợp của toàn xã hội vào hoạt động kiểm soát tội phạm xã hội, nhằm phát hiện sớm, ngăn ngừa, kiềm chế sự gia tăng và giảm bớt tội phạm xã hội

Để đạt được mục tiêu tổng quát nêu trên, đề tài đặt ra các mục tiêu cụ thể như sau:

phòng ngừa xã hội đối với các loại tội phạm trong điều kiện xây dựng Nhà nước pháp quyền;

Trang 18

- Làm rõ cơ sở lý luận vê hệ thông kiêm soát và phòng ngừa xã hội đôi với các loại tội phạm xã hội của quốc gia đang phát triển.

- Đánh giá thực trạng và hiệu quả hệ thống kiểm soát và phòng ngừa xã hội đối với các loại tội phạm ở nước ta hiện nay; phân tích, đánh giá tồn tại và nguyên nhân

- Dự báo tình hình tội phạm xã hội trong điều kiện phát triển kinh tế thị trường và hội nhập quốc tế

- Đề xuất mô hình hệ thống kiểm soát và phòng ngừa xã hội đối với các loại tội phạm nhằm hạn chế sự gia tăng tội phạm, tiến tới kiềm chế và giảm bớt các loại tội phạm trong giai đoạn đến năm 2020

4 N ội dung nghiên cứu của đề tài

Đe tài tập trung nghiên cứu những vấn đề cơ bản sau:

- Xây dựng đề cương chi tiết;

- Tổng thuận tài liệu, dịch tài liệu phục vụ nghiên cứu đề tài;

- Các chuyên đề nghiên cứu, bao gồm:

Nhánh 1: Lý luận chung về hệ thống kiểm soát xã hội đối với tội phạm xã

hội (13 chuyên đề)

1 Khái quát về hệ thống kiểm soát xã hội đối với tội phạm xã hội

2 Vai trò của chính sách và pháp luật trong kiểm soát xã hội đối với tội phạm xã hội

3 Vai trò của các loại quy phạm xã hội trong kiểm soát xã hội đối với tội phạm xã hội

4 Chủ thể, nội dung và phương thức kiểm soát xã hội đối với tội phạm xã hội

5 Tội phạm xã hội - Đối tượng của kiểm soát xã hội

Trang 19

6 Sự tác động qua lại giữa các yếu tố trong hệ thống kiểm soát xã hội đối với tội phạm xã hội.

7 Những đăc điểm cơ bản của nền kinh tế thị trường và hội nhập quốc tế

ở Việt Nam hiện nay ảnh hưởng đến kiểm soát xã hội đối với tội phạm

N hảnh 2: Kiểm soát xã hội đối với tội phạm xã hội thông qua hoạt động

của Quốc hội (7 chuyên đề)

1 Lý luận về kiểm soát xã hội đối với tội phạm xã hội thông qua hoạt động của Quốc hội

2 Thực trạng, nguyên nhân và hiệu quả kiểm soát xã hội đối với tội phạm

xã hội thông qua hoạt động hoạch định chính sách và hoạt động lập pháp của Quốc hội

xã hội trong hoạt động giám sát của Quốc hội

4 Kinh nghiệm của nước ngoài về kiểm soát xã hội đối với tội phạm thông qua hoạt động của Quốc hội

Trang 20

5 Các giải pháp tăng cường hiệu quả của hoạt động của Quốc hội đáp ứng yêu cầu của nền kinh tế thị trường và hội nhập quốc tế ở Việt Nam trong giai đoạn hiện nay.

6 Thực trạng và hiệu quả phối hợp hoạt động giữa Quốc hội với các cơ quan Nhà nước trong kiểm soát xã hội đối với tội phạm xã hội

7 Mô hình kiểm soát xã hội đối với tội phạm xã hội thông qua hoạt động hoạch định chính sách, hoạt động lập pháp và giám sát của Quốc hội đáp ứng yêu cầu của nền kinh tế thị trường và hội nhập quốc tế ở Việt Nam trong giai đoạn hiện nay

N hảnh 3: Kiểm soát xã hội đối với tội phạm xã hội thông qua hoạt động

của Chính phủ, các bộ, chính quyền địa phương và các cơ quan truyền thông đại chúng (15 chuyên đề)

1 Lý luận về kiểm soát xã hội đối với tội phạm xã hội thông qua hoạt động của Chính phủ

xã hội thông qua hoạt động của Chính phủ

3 Kinh nghiệm của nước ngoài về kiểm soát xã hội đối với tội phạm xã hội thông qua hoạt động của Chính phủ

4 Các giải pháp tăng cường hiệu quả kiểm soát xã hội đối với tội phạm xã hội trong hoạt động của Chính phủ đáp ứng yêu cầu của kinh tế thị trường và hội nhập quốc tế

5 Lý luận về kiểm soát xã hội đối với tội phạm xã hội thông qua hoạt động của các bộ

xã hội thông qua hoạt động của các Bộ

7 Kinh nghiệm của nước ngoài về kiểm soát xã hội đối với tội phạm xã hội thông qua hoạt động của các bộ

Trang 21

8 Các giải pháp tăng cường hiệu quả hoạt động của các bộ nhằm đáp ứng yêu cầu của nền kinh tế thị trường và hội nhập quốc tế ở Việt Nam trong giai đoạn hiện nay.

9 Lý luận về kiểm soát xã hội đối với tội phạm xã hội thông qua hoạt động của chính quyền địa phương

xã hội thông qua hoạt động của chính quyền địa phương

11 Các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả của hoạt động của chính quyền địa phương nhằm đáp ứng yêu cầu của nền kinh tế thị trường và hội nhập quốc tế ở Việt Nam trong giai đoạn hiện nay

12 Lý luận về kiểm soát xã hội đối với tội phạm xã hội thông qua hoạt động của các cơ quan truyền thông đại chúng

xã hội thông qua hoạt động của các cơ quan truyền thông đại chúng

14 Kinh nghiệm của nước ngoài về kiểm soát xã hội đối với tội phạm thông qua hoạt động của các cơ quan truyền thông đại chúng

15 Các giải pháp tăng cường hiệu quả của hoạt động của các cơ quan truyền thông đại chúng nhằm đáp ứng yêu cầu của nền kinh tế thị trường và hội nhập quốc tế ở Việt Nam trong giai đoạn hiện nay

N hánh 4: Kiểm soát xã hội đối với tội phạm xã hội thông qua hoạt động

của các cơ quan bảo vệ pháp luật (22 chuyên đề)

1 Lý luận về kiểm soát xã hội đối với tội phạm xã hội thông qua hoạt động của cơ quan công an và các cơ quan điều tra

xã hội của Cơ quan điều tra

3 Kinh nghiệm của nước ngoài về kiểm soát xã hội đối với tội phạm xã hội thông qua hoạt động của Cơ quan điều tra

4 Các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả của hoạt động của các Cơ quan điều tra trong điều kiện kinh tế thị trường và hội nhập quốc tế

Trang 22

5 Lý luận về kiểm soát xã hội đối với tội phạm xã hội thông qua hoạt động của Viện kiểm sát.

xã hội của Viện kiếm sát

7 Kinh nghiệm của nước ngoài về kiểm soát xã hội đối với tội phạm xã hội thông qua hoạt động của cơ quan công tố

trong điều kiện kinh tế thị trường và hội nhập quốc tế

9 Lý luận về kiểm soát xã hội đổi với tội phạm xã hội thông qua hoạt động của Toà án

xã hội của Tòa án

11 Kinh nghiệm của nước ngoài về kiểm soát xã hội đối với tội phạm xãhội thông qua hoạt động của Tòa án

12 Các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả của hoạt động của Tòa án trong điều kiện kinh tế thị trường và hội nhập quốc tế

13 Lý luận về kiểm soát xã hội đối với tội phạm xã hội thông qua hoạt động của Cơ quan thi hành án

xã hội của Cơ quan thi hành án hình sự

15 Kinh nghiệm của nước ngoài về kiểm soát xã hội đối với tội phạm xã hội thông qua hoạt động của Cơ quan thi hành án hình sự

16 Các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả của hoạt động của Cơ quan thi hành án trong điều kiện kinh tế thị trường và hội nhập quốc tế

17 Lý luận về kiểm soát xã hội đối với tội phạm xã hội thông qua hoạt động của các Cơ quan bổ trợ tư pháp

xã hội của các cơ quan bổ trợ tư pháp

19 Kinh nghiệm của nước ngoài về kiểm soát xã hội đối với tội phạm xã hội thông qua hoạt động của các cơ quan bổ trợ tư pháp

Mò

Trang 23

20 Các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả của hoạt động của Cơ quan bổ trợ tư pháp trong điều kiện kinh tế thị trường và hội nhập quốc tế.

21 Thực trạng và hiệu quả phối hợp hoạt động giữa các cơ quan bảo vệ pháp luật trong kiểm soát xã hội đối với tội phạm xã hội

22 Mô hình kiểm soát xã hội đối với tội phạm xã hội thông qua hoạt động của các cơ quan bảo vệ pháp luật đáp ứng yêu cầu của nền kinh tế thị trường và hội nhập quốc tế ở Việt Nam trong giai đoạn hiện nay

Nhánh 5: Kiểm soát xã hội đối với tội phạm xã hội thông qua hoạt động

của các thiết chế xã hội (11 chuyên đề)

1 Lý luận về kiểm soát xã hội đối với tội phạm xã hội thông qua hoạt động của các thiết chế xã hội

xã hội thông qua hoạt động của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các giải pháp nâng cao hiệu quả hoạt động của Mặt trận đáp ứng yêu cầu của nền kinh tế thị trường và hội nhập quốc tế ở Việt Nam trong giai đoạn hiện nay

xã hội thông qua hoạt động của Đoàn thanh niên cộng sản Hồ Chí Minh

và các giải pháp nâng cao hiệu quả hoạt động của tổ chức Đoàn đáp ứng yêu cầu của nền kinh tế thị trường và hội nhập quốc tế ở Việt Nam trong giai đoạn hiện nay

xã hội thông qua hoạt động của Hội Liên hiệp phụ nữ Việt Nam và các giải pháp nâng cao hiệu quả hoạt động của tổ chức Hội đáp ứng yêu cầu của nền kinh tế thị trường và hội nhập quốc tế ở Việt Nam trong giai đoạn hiện nay

xã hội thông qua hoạt động của các tổ chức khác trong hệ thống chính trị và các giải pháp nâng cao hiệu quả hoạt động của các tổ chức đó đáp

Trang 24

ứng yêu cầu của nền kinh tế thị trường và hội nhập quốc tế ở Việt Nam trong giai đoạn hiện nay.

xã hội thông qua hoạt động của các tổ chức xã hội nghề nghiệp và các giải pháp nâng cao hiệu quả hoạt động của các tổ chức đó đáp ứng yêu cầu của nền kinh tế thị trường và hội nhập quốc tế ở Việt Nam trong giai đoạn hiện nay

xã hội thông qua hoạt động của các tổ chức tôn giáo và các giải pháp nâng cao hiệu quả hoạt động của các tổ chức đó đáp ứng yêu cầu của nền kinh tế thị trường và hội nhập quốc tế ở Việt Nam trong giai đoạn hiện nay

xã hội thông qua nhà trường, gia đình, cộng đồng dân cư và các giải pháp nâng cao hiệu quả hoạt động của các thiết chế đó đáp ứng yêu cầu của nền kinh tế thị trường và hội nhập quốc tế ở Việt Nam trong giai đoạn hiện nay

9 Thực trạng và hiệu quả phối hợp hoạt động của các thiết chế xã hội trong kiểm soát xã hội đối với tội phạm xã hội

10 Thực trạng và hiệu quả phối hợp hoạt động của các thiết chế xã hội với các thiết chế nhà nước trong kiểm soát xã hội đối với tội phạm xã hội

11 Mô hình kiểm soát xã hội đối với tội phạm xã hội thông qua hoạt động của các thiết chế xã hội đáp ứng yêu cầu của nền kinh tế thị trường và hội nhập quốc tế ở Việt Nam trong giai đoạn hiện nay

Trang 25

3 Dự báo tình hình tội phạm xã hội ở Việt Nam đến năm 2020 và các giải pháp phòng ngừa tội phạm xã hội trong giai đoạn tới.

4 Thực trạng và hiệu quả hợp tác quốc tế trong kiếm soát xã hội đối với tội phạm xã hội

5 Đánh giá hiệu quả kiểm soát xã hội đối với tội phạm xã hội ở nước ta trong giai đoạn hiện nay

6 Mô hình kiểm soát xã hội đối với tội phạm xã hội thông qua các quy phạm xã hội

7 Mô hình hoạt động của các thiết chế nhà nước trong hệ thống kiểm soát

xã hội đối với tội phạm xã hội đáp ứng yêu cầu của nền kinh tế thị trường

và hội nhập quốc tế ở Việt Nam trong giai đoạn hiện nay

8 Mô hình hoạt động của các chủ thể trong hệ thống kiểm soát xã hội đối với tội phạm xã hội đáp ứng yêu cầu của nền kinh tế thị trường và hội nhập quốc tế ở Việt Nam trong giai đoạn hiện nay

5 Cách tiếp cận, phương pháp nghiên cứu, kỹ thuật sử dụng:

a Cách tiếp cận đề tài

Đề tài được triển khai theo cách tiếp cận hệ thống - cấu trúc và cách tiếp cận liên ngành khoa học trên nền tảng của khoa học quản lí xã hội, quản lí nhà nước, xã hội học và khoa học về tội phạm

b Phương pháp nghiên cứu

Đề tài được thực hiện trên cơ sở phương pháp luận và các phương pháp nghiên cứu cụ thể sau đây:

Phương pháp luận: Đề tài được thực hiện trên cơ sở phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử; đường lối, chủ trương chính sách của Đảng Cộng sản Việt Nam có liên quan đến kiểm soát xã hội đối với tội phạm xã hội Đe tài cũng tiếp thu có chọn lọc các kết quá nghiên cứu của các học giả trong và ngoài nước về kiểm soát xã hội đối với tội phạm

Trang 26

Hệ thống các phương pháp nghiên cứu: Đe tài được thực hiện dựa trên các phương pháp nghiên cứu cụ thể là phương pháp mô tả, phân tích, tổng hợp, so sánh, thống kê, nghiên cứu tình huống và dự báo, lịch sử, tư duy logic, khảo sát thực tế, điều tra xã hội học, phỏng vấn chuyên sâu Các phương pháp nghiên cứu này được áp dụng linh hoạt, phối kết hợp với nhau tuỳ vào từng nội dung và những Yêu cầu của đề tài.

c Các hoạt động phục vụ nội dung nghiên cứu của đề tài:

- Sưu tầm tài liệu

- Dịch tài liệu phục vụ nghiên cứu (các tài liệu chính)

- Hội thảo: 3 cuộc về 3 nội dung chính của đề tài

- Toạ đàm khoa học: 10 cuộc nhằm thống nhất ý kiến về hệ chuyên đề của

đề tài và để chỉnh sửa, hoàn thiện các chuyên đề của từng nội dung

- Khảo sáưđiều tra thực tế trong nước; Nhóm nghiên cứu dự định sẽ khảo sát, điều tra về tình hình tội phạm và xử lý tội phạm trên địa bàn 10 tỉnh, thành phố thuộc 3 miền Bắc, Trung, Nam theo phương pháp thu thập, xử lý số liệu, nghe báo cáo, phỏng vấn và phỏng vấn sâu, xây dựng báo cáo điều tra Các địa phương được lựa chọn khảo sát gồm: Hồ chí Minh, An Giang, Kiên Giang, Đà Nang, Gia Lai, Nghệ An, Thanh Hóa, Hải Phòng, Hà nội, Quảng Ninh

- Khảo sát, tham khảo kinh nghiệm kiểm soát tội phạm ở nước ngoài: nhóm nghiên cứu dự định sẽ khảo sát để tham khảo kinh nghiệm kiểm soát tội phạm ở Singapore vì đây là quốc gia có hệ thống kiểm soát xã hội đối với tội phạm xã hội khá tốt, chi phí cho việc đi khảo sát ở quốc gia này cũng ở mức phù hợp so với kinh phí được cấp cho đề tài

d Phương án phối hợp với các tổ chức nghiên cứu trong nước:

Các tổ chức phối hợp chính tham gia gồm:

Trang 27

1 Học viện Khoa học xã hội, Viện Khoa học xã hội Việt Nam

2 Khoa Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội

3 Học viện Tư pháp, Bộ Tư Pháp

4 Học viện Cảnh sát nhân dân, Bộ công an

5 Viện khoa học kiểm sát, Viện kiểm sát nhân dân tối cao

6 Viện nghiên cứu khoa học xét xử, Tòa án nhân dân tối cao

7 Viện khoa học pháp lý, Bộ Tư pháp

8 Vụ Pháp chế, Bộ Công an

Nhóm đề tài dự kiến phương án phối hợp với các cơ quan trên như sau:

- Nhóm đề tài sẽ phối hợp cùng với các cơ quan: Học viện Khoa học xã hội, Đại học Quốc gia Hà Nội và Học viện Tư pháp, triển khai thực hiện các nội dung sau:

+ Nội dung 1: Lí luận về hệ thống kiểm soát xã hội đối với tội phạm xã hội

+ Nội dung 2 Thực trạng và hiệu quả kiểm soát xã hội đối với tội phạm xãhội

- Nhóm đề tài sẽ phối hợp cùng các cơ quan: Học viện Cảnh sát nhân dân, Viện khoa học kiểm sát, Viện nghiên cứu khoa học xét xử, Viện khoa học pháp

lí và Vụ pháp chế - Bộ Công An triển khai thực hiện các nội dung:

+ Nội dung 2: Thực trạng và hiệu quả kiểm soát xã hội đối với tội phạm xãhội

+ Nội dung 3: Xây dựng mô hình hệ thống kiểm soát xã hội đối với tội phạm xã hội đến năm 2020

Trang 28

6 Sản phẩm của đề tài

a Dạng I: Báo cáo khoa học

kết quả nghiên cứu

nội dung thứ nhất:

Lí luận về hệ thống

kiếm soát xã hội

đối với tội phạm xã

hội

Làm rõ cơ sở lý luận vê hệ thông kiêm soát

xã hội đối với tội phạm xã hội

2

ì

Báo cáo tông hợp

nội dung thứ 2:

Thực trạng và hiệu

quả kiếm soát xã

hội đoi với tội

phạm xã hội

Làm rõ thực trạng và hiệu quả của việc kiêm soát xã hội đối với tội phạm xã hội thông qua hoạt động của các thiết chế Nhà nước và các thiết chế xã hội đồng thời đánh giá thực trạng

và hiệu quả phối hợp giữa các thiết chế đó trong kiểm soát xã hội đối với tội phạm xã hôi

nội dung thứ 3 của

đề tài: Xây dựng

mô hình hệ thống

kiếm soát xã hội

đổi với tội phạm xã

hôi đến năm 2020

Đưa ra được mô hình hệ thông kiêm soát xã hội có hiệu quả đối với tội phạm xã hội ở Việt Nam trong điều kiện kinh tế thị trường

và hội nhập quốc tế

4

Ị

Báo cáo tông hợp

- Đề xuất được mô hình hệ thống kiểm soát

xã hội đôi với tội phạm xã hội nhăm kiêm chê

sự gia tăng tội phạm, tiến tới giảm bớt tất cả các loại tội phạm trong giai đoạn đến năm 2020

Trang 29

b Dạng II: Bài báo; Sách chuyên khảo và các sản phẩm khác

tế thị trường và hội nhập quốc tế

Các tạp chí chuyên ngành luật như Tạp chí Luật học của Trường Đại học Luật hà Nội, Tạp chí Tòa án nhân dân của TANDTC, Tạp chí Kiểm sát cua VKSNDTC

Trường Đại học

7 Lợi ích của đe tài và phương thức chuyên giao ket quả nghiên cứu

a Lợi ích của đề tài:

Kết quả nghiên cứu của đề tài góp phần hoàn thiện cơ sở khoa học cho việc xây dựng chủ trương, chính sách, pháp luật trong lĩnh vực kiểm soát xã hội đối với tội phạm xã hội, làm chuyển biến nhận thức của tổ chức, cá nhân trong xã hội theo xu hướng tích cực phòng ngừa tội phạm, coi phòng ngừa tội phạm là hoạt động cơ bản, chủ yếu trong hoạt động phòng chống tội phạm Ngoài ra, kết quả nghiên cứu của đề tài còn góp phần tích cực vào việc hoàn thiện lí luận khoa học pháp lý Việt Nam

Thông qua quá trình thực hiện đề tài có thể nâng cao năng lực nghiên cứu khoa học và giải quyết các vấn đề thực tiễn của tất cả các thành viên tham gia đề

Trang 30

tài, các tô chức và các chuyên gia phối hợp nghiên cứu; xây dựng một số chuyên

đề mới phục vụ cho việc đào tạo sau đại học

b Phương thức chuyển giao kết quả nghiên cứu:

Kết quả nghiên cứu của đề tài sẽ được chuyển cho các cơ quan lãnh đạo, cơ quan xây dựng, thực thi pháp luật, các cơ sở đào tạo luật làm tài liệu nghiên cứu, tham khảo, giảng dạy, phục vụ trực tiếp quá trình hoạch định đường lối, chính sách, xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật, cải cách hành chính, cải cách

tư pháp, xây dựng Nhà nước pháp quyền và hội nhập quốc tế

8 Cấu trúc của Báo cáo tổng thuật:

Báo cáo tổng thuật, ngoài phần mở đầu, phần kết luận-kiến nghị và danh mục tài liệu tham khảo, được trình bày theo 3 chương:

Chương 1: LÝ LUẬN CHƯNG VỀ HỆ THỒNG KIỂM SOÁT XÃ HỘI ĐỐI VỚI TỘI PHẠM XÃ HỘI

Chương 2: ĐÁNH GIÁ TH ựC TRẠNG CỦA HỆ THỐNG KIÊM SOÁT

XÃ HỘI ĐỐI VÓI TỘI PHẠM XÃ HỘI Ở VIỆT NAM HIỆN NAY

Chương 3 : QUAN ĐIỂM, ĐỊNH HƯỚNG, GIẢI PHÁP ĐÊ XÂY DựNG

VÀ HOÀN THIỆN MÔ HÌNH KIỂM SOÁT XÃ HỘI ĐỐI VÓI TỘI PHẠM

XÃ HỘI Ở VIỆT NAM HIỆN NAY

Trang 31

C hương 1:

LÝ LU Ậ N C H U NG VÈ HÊ TH Ố NG KIẺM SOÁT XẢ H Ô I ĐỐI VỚI• • •

TỘI PHẠM XÃ HỘI• • •

1.1 K hái quát về kiểm soát xã hội đối với tội phạm xã hội.

1.1.1 Lý luận về kiểm soát xã hội đối với tội phạm

v ề mặt lý luận, kiểm soát xã hội đối với tội phạm xuất phát từ học thuyết kiểm soát trong tội phạm học (mà nguồn gốc sâu xa là học thuyết kiểm soát xã hội của các nhà xã hội học) Học thuyết này xuất phát từ câu hỏi: Tại sao lại có những người không phạm tội? trên cơ sở nhận thức rằng: (1) hiện tượng tội phạm là “bình thường” và tất nhiên nếu thiếu vắng những sự kiểm soát nhất định; (2) hành vi của con người xuất phát từ ham muốn và nhu cầu cá nhân và

do vậy tất cả chúng ta đều có khả năng thực hiện hành vi lệch chuẩn; và (3) trật

tự xã hội được duy trì thông qua việc kiểm soát những ham muốn đó

Không giống như hầu hết các lý thuyết tội phạm học có nội dung giải thích tại sao con người phạm tội, lý thuyết kiểm soát cung cấp sự giải thích lý do tại sao mọi người tuân theo quy tắc Lý thuyết kiểm soát cung cấp lời giải thích làm thế nào hành vi của con người phù hợp với chuẩn mực được xã hội mong đợi Một số lý thuyết kiểm soát nhấn mạnh quá trình phát triển con người ở thời thơ

ấu, qua đó sự kiểm soát bên trong (tự kiểm soát) được xác lập và phát triển Tuy nhiên, lý thuyết kiểm soát xã hội tập trung chủ yếu vào các yếu tố và các quá trình bên ngoài khiến sự kiểm soát bên trong trở nên hiệu quả hơn Sự lệchchuẩn và tội phạm xảy ra do sự thiếu sự kiểm soát thỏa đáng Đối với lý thuyếtkiểm soát xã hội, quan điểm cơ bản về bản chất con người bao gồm các quan niệm về tự do ý chí, từ đó tạo cho người phạm tội khả năng lựa chọn, và theo đó

là trách nhiệm đối với hành vi của họ Như vậy, lý thuyết kiểm soát xã hội là phù họp với trường phái cổ điển của tội phạm học hơn so với quan điểm của thuyết thực chứng hay thuyết quyết định

Trang 32

Phân lớn lý thuyêt kiêm soát xã hội mặc nhiên công nhận một giá trị được chia sẻ hoặc niềm tin vào các chuẩn mực xã hội Ngay cả những người vi phạm pháp luật hoặc vi phạm các chuẩn mực xã hội cũng có thể chia sẻ niềm tin chung rằng những quy tắc là cần phải tuân theo Tội phạm và sự lệch chuẩn được xem là hành vi có thể dự đoán (tất yếu) nhưng xã hội đã không kiểm soát được Lý giải về sự phù hợp, đặc biệt là quá trình xã hội hóa của con người theo hướng tuân theo các quy tắc, là bản chất của lý thuyết kiểm soát xã hội.

Như vậy, lý thuyết kiểm soát xã hội tập trung vào cơ chế: không có mối quan hệ chặt chẽ thông thường với những người khác có thể làm cá nhân thoát

ly khỏi các ràng buộc xã hội, từ đó cho phép họ phạm pháp Trong khi đó, các lý thuyết tội phạm học nổi bật khác tập trung vào giải thích cơ chế mối quan hệ chặt chẽ với người vi phạm cùng hoàn cảnh hay các mối quan hệ tiêu cực với những người khác có thể dẫn đến hoặc buộc cá nhân vi phạm

Các khái niệm đầu tiên của lý thuyết kiểm soát xã hội có thể được tìm thấy trong các tác phẩm của một số các nhà tư tưởng khai sáng và trường phái cổ điển của tội phạm học Thomas Hobbes, một triết gia người Anh, viết ở thế kỷ XVII về các xu hướng cố hữu đối với sự sa ngã và tội ác và nhu cầu kiềm chế bên ngoài và vai trò tương ứng của chính phủ (xem Hobbes năm 1957, xuất bản lần đầu năm 1651) Nguồn gốc của lý thuyết này được gắn liền thường xuyên hơn với Emile Durkheim, học giả người Pháp được nhiều người coi là người sáng lập của xã hội học và thuyết chức năng cấu trúc Ngoài việc giải thích các điều kiện của tình trạng lộn xộn là kết quả của sự phá vỡ các chuẩn mực xã hội, Durkheim cũng cho rằng tội phạm và sự lệch chuẩn là những thực tế xã hội, hiện diện trong tất cả các xã hội (Durkheim 1938, xuất bản lần đầu vào năm 1895) Durkheim cho biết, "Chúng ta là những thực thể đạo đức trong chừng mực chúng ta là những thực thể xã hội" (Durkheim 2002, p 64) Theo quan điểm của ông, tội phạm/vi phạm có chức năng xác định ranh giới cho các hành vi được công nhận chung trong cộng đồng và được điều chỉnh bởi những phản ứng tiêu cực của xã hội Trật tự xã hội do đó duy trì bởi các quá trình con người được xã

Trang 33

hội hóa để tránh sự phản đối liên quan đến hành vi lệch lạc Quá trình này cũng

là phương tiện mà các ranh giới đó thay đổi và qua đó, xã hội thay đổi Quan điểm của Durkheim về kiểm soát xã hội được chuyển tải như sau: "Khi nhóm

mà [cá nhân] thuộc về càng suy yếu, thì họ càng ít phụ thuộc vào nhóm, cá nhân càng phụ thuộc vào chính mình và không thừa nhận những khuôn mẫu khác điều chỉnh hành vi ngoài những gì dựa trên quyền lợi cá nhân của mình" (Durkheim

1951, tr.209; xuất bản lần đầu vào năm 1897)

Khái niệm kiểm soát xã hội đã và đang là mối quan tâm cốt lõi và ngày càng lớn mạnh của xã hội học về sự lệch lạc, tội phạm học và các ngành khoa học xã hội khác Điều này liên quan trực tiếp đến những cách thức xã hội đang phát triển và những cơ chế phức tạp theo đó hành vi của chúng ta dường như ngày càng chịu nhiều hình thức khác nhau của kiểm soát Sự kết nối giữa kiểm soát xã hội với tư cách là một đối tượng nghiên cứu của các nhà nghiên cứu, và với tư cách là một thực tiễn được thực hiện bởi các chuyên gia và những người bình thường khác, phản ánh chính xác thuật ngữ kiểm soát xã hội

Các nhà khoa học xã hội cho rằng sự năng động và logic kiểm soát xã hội

đã được định hình bởi ý tưởng trí tuệ chi phối trong quá khứ, nhưng cũng là những gì đang và sẽ diễn ra trong xã hội hiện tại và tương lai Làm thế nào chúng ta có thể giải thích logic kiểm soát xã hội ngày nay, làm thế nào chúng ta

có thể hiểu tinh thần của những gì đang xảy ra xung quanh chúng ta?

Chúng ta đang trải qua một giai đoạn lịch sử mà các bộ máy kiểm soát được cấu hình lại Rõ ràng là việc tiến hành kiểm soát xã hội trong các xã hội hậu hiện đại là rất phức tạp, liên quan đến một loạt các cơ quan nhà nước và ngoài nhà nước, bằng cách sử dụng một loạt các công nghệ, chiến lược và ý tưởng theo lóp và lồng vào nhau Có cảm giác rằng, về tổng thể, các cơ chế kiểm soát đang mạnh hơn và có hệ thống hơn Tuy nhiên, thực tiễn kiểm soát đang vận động theo chiều ngược lại, các cơ chế kiểm soát đang có xu hướng phân tán Nhà nước một mặt tìm cách tăng cường quyền hạn của mình, nhưng

Trang 34

đồng ứừi lại khuyến khích các tổ chức xã hội khác cùng chịu trách nhiệm phản

ứng đối với sự lệch lạc

Xl hướng hiện tại cho thấy phạm vi kiểm soát xã hội và các mạng lưới

kiểm scát xã hội đang được mở rộng Cả trong quá trình tư pháp hình sự và

trong n.iững bộ phận "mềm hơn" của bộ máy kiểm soát, ngày càng có nhiều

người trở thành đối tượng của kiểm soát Điều này phần nào phản ánh sự thay

đôi tror.g một số logic định hướng thực hành kiểm soát xã hội, nơi đã có sự thay

đổi từ việc tập trung vào cá nhân người lệch chuẩn sang mối quan tâm đến toàn

bộ cộng đồng và vùng lãnh thổ Những áp lực này đối với việc mở rộng của bộ máy kiểm soát, đã được khuếch đại và được gia cố bằng các quá trình “ngoại sinh” và “nhân tạo” (Cohen 1985) Quá trình ngoại sinh liên quan đến sự phát triển liên tục của các cách phân loại mới đối với sự lệch lạc, việc đặt cá nhân trong cac cách phân loại đó và phương pháp kiểm soát các lệch lạc đó Quá trình

“nhân tạo” là một thuật ngữ được sử dụng bởi Cohen đề cập đến những cách thức trong đó hệ thống kiểm soát ngày càng sử dụng nhiều lớp kiểm soát Trong một hệ thống như vậy, những đối tượng mà kiểm soát ở mức đơn giản thất bại

có thể bị kiểm soát bằng cách khác, với các hình thức chặt chẽ hơn

Với cách hiểu như vậy, khái niệm kiểm soát xã hội đối với tội phạm, trên thực tế có thể chưa được đề cập một cách chính thức trong các nghiên cứu khoa học ở Việt Nam nhưng ở khía cạnh nhất định, hoạt động kiểm soát xã hội đối với tội phạm đã và đang diễn ra Những nỗ lực kiểm soát tội phạm đó được thực hiện bởi cả Nhà nước và các cộng đồng xã hội, dân cư, tạo nên hai hình thức kiểm soát với đặc điểm riêng về chủ thể, biện pháp và phương thức kiểm soát

Trong nghiên cứu này chúng tôi tạm phân biệt và gọi tên hai hình thức kiểm

soát đó như sau:

i) Kiểm soát Nhà nước đối với tội phạm (cũng có thể gọi là kiểm soát chính

thức, kiém soát chuyên trách) là hình thức kiểm soát tội phạm do các cơ quan chức năng, những người có thẩm quyền thực hiện Đó là các cơ quan chuyên

Trang 35

trách của Nhà nước, được Nhà nước quy định chức năng kiểm soát tội phạm như: Cơ quan Công an, Viện kiểm sát, Tòa án, các cơ quan Thanh tra, quản lý Theo đó, những người có thẩm quyền của các cơ quan này được thực hiện các biện pháp có tính chất cưỡng chế do pháp luật quy định để kiểm soát tội phạm trong các hoạt động nghiệp vụ như: kiểm tra, giám sát, điều tra, truy tố, xét xử, thi hành án; v.v Trên cơ sở này, nhiều quy định của Hiến pháp và pháp luật Việt Nam đã được cụ thể hóa như sau:

- Điều 12 Hiến pháp năm 1992, sửa đổi năm 2001 quy định: “Nhà nước quản lý xã hội bằng pháp luật, không ngừng tăng cường pháp chế xã hội chủ nghĩa Các cơ quan Nhà nước, tổ chức kinh tế, tổ chức xã hội, đơn vị vũ trang nhân dân và mọi công dân phải nghiêm chỉnh chấp hành Hiến pháp, pháp luật,

đấu tranh phòng ngừa và chổng các tội phạm, các vi phạm Hiến pháp và pháp

luật Mọi hành động xâm phạm lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tập thể và của công dân đều bị xử lý theo pháp luật”

- Khoản 1 Điều 4 Bộ luật hình sự năm 1999, sửa đổi bổ sung năm 2009 quy định: “Các cơ quan Công an, Kiểm sát, Tòa án, Tư pháp, Thanh tra và các cơ quan hữu quan khác có trách nhiệm thi hành đầy đủ chức năng, nhiệm vụ của mình, đồng thời hướng dẫn, giúp đỡ các cơ quan khác của Nhà nước, tổ chức, công dân đấu tranh phòng ngừa và chống tội phạm, giám sát và giáo dục người phạm tội tại cộng đồng ”

- Điều 13 Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003 quy định: “Khi phát hiện có dấu hiệu tội phạm thì Cơ quan Điều tra, Viện kiểm sát, Tòa án trong phạm vi

nhiệm vụ, quyền hạn của mình có trách nhiệm khởi tổ vụ án và áp dụng các biện

pháp do Bộ luật này quy định để xác định tội phạm và xử lý người phạm tội Không

được khởi tố vụ án ngoài những căn cứ và trình tự do Bộ luật này quy định”

- Điều 14 Luật Công an nhân dân năm 2005 quy định nhiệm vụ, quyền hạn của Công an nhân dân: “ 1 Thu thập thông tin, phân tích, đánh giá, dự báo tình hình và đề xuất với Đảng, Nhà nước ban hành và chỉ đạo thực hiện đường lối,

Trang 36

chính sách, pháp luật, chiến lược bảo vệ an ninh quốc gia, giữ gìn trật tự, an toàn

xã hội; kiến nghị việc kết hợp yêu cầu của chiến lược bảo vệ an ninh quốc gia, giữ gìn trật tự, an toàn xã hội với chiến lược, chính sách về xây dựng, phát triển

kinh tế - xã hội, quốc phòng và đối ngoại của Nhà nước; 2 Bảo vệ quyền tự do,

dãn chủ, tỉnh mạng, tài sản của nhân dân\ bảo vệ cán bộ lãnh đạo cấp cao của

Đảng, Nhà nước và khách quốc tế; bảo vệ sự kiện quan trọng, mục tiêu, công trình trọng điểm về an ninh quốc gia, cơ quan đại diện nước ngoài, đại diện các

tổ chức quốc tế tại Việt Nam, cá nhân nắm giữ hoặc liên quan mật thiết đến bí

mật nhà nước; 3 Tiếp nhận, xử lý tin báo, tố giác về tội phạm, khởi tổ, điều tra tội

phạm và thực hiện các nhiệm vụ tư pháp khác theo quy định của pháp luật; v.v ”.

định: “Cơ quan thanh tra, kiểm toán Nhà nước, điều tra, Viện kiểm sát, Tòa án trong phạm vi nhiệm vụ, quyền hạn của mình có trách nhiệm phối hợp với nhau

và phối hợp với cơ quan, tổ chức, đơn vị hữu quan trong việc phát hiện hành vi

tham nhũng, xử lỷ người có hành vi tham nhũng và phải chịu trách nhiệm trước

pháp luật về kết luận, quyết định của mình trong quá trình thanh tra, kiểm toán, điều tra, truy tố, xét xử vụ việc tham nhũng ”; v.v

ii) Kiểm soát ngoài nhà nước đối với tội phạm} (cũng có thể gọi là kiểm

soát không chính thức, kiểm soát không chuyên bên cạnh hình thức kiểm soát xã

hội đối với Nhà nước đã nêu trên) là hình thức kiểm soát thông qua các tổ chức,

dục, gia đình và bằng các giá trị xã hội như: phong tục, tập quán, truyền

thống, tiêu chuẩn, niềm tin Những cách thức, biện pháp kiểm soát xã hội không có tính cưỡng chế, không được quy định bởi Nhà nước, không thuộc chức năng chuyên môn của chủ thể thực hiện mà thông thường được thực hiện tự phát

do sự vận động bên trong chính các tổ chức, thiết chế xã hội này

1 Khái niệm này ch ú ng tôi sẽ đề cập sâu hơn hai nghĩa rộng và hẹp cùa nó ờ mục 2.

Trang 37

Có thế nói, mọi xã hội đều có quy luật vận động riêng và sự phản ứng đối với các hành vi lệch chuẩn của xã hội là tự nhiên Mỗi xã hội với những đặc điểm riêng sẽ có cách thức phản ứng phù hợp với bản chất nội tại của xã hội đó

ở nước ta, mặc dù hoạt động phản ứng đối với hành vi lệch chuẩn, hay nói cách khác là hoạt động kiểm soát tội phạm đã và đang diễn ra trong thực tế của đời sống xã hội Tuy nhiên, do chưa được đề cập và quan tâm nghiên cứu chính thức/đúng mức trong các công trình khoa học nên hoạt động này, theo chúng tôi, còn mang tính phân tán và tự phát Vì vậy, thực tiễn đòi hỏi sự cần thiết phải nghiên cứu, đưa ra lí thuyết phù hợp về kiểm soát xã hội đối với tội phạm ở Việt Nam, đặc biệt trong bối cảnh gia tăng tình hình tội phạm, nguồn lực nhà nước không đáp ứng đủ, các liên kết, ràng buộc xã hội cũng như đạo đức đang suy giảm nghiêm trọng

Có thể khẳng định kiểm soát tội phạm thường được cho là các biện pháp, hoạt động của cơ quan Nhà nước nhằm làm giảm bớt tội phạm trong xã hội Tuy nhiên, thực tế đã chứng minh kiểm soát tội phạm chính thức, mặc dù cần thiết và quan trọng, nhưng tự nó không thể đảm bảo hoàn toàn mục đích kiểm soát đặt

ra Xã hội không đủ nguồn lực để đầu tư vào hệ thống cơ quan tư pháp như công

tố, cảnh sát, trại giam, tòa án và các cơ quan chức năng liên quan khác Ngoài

ra, ngay cả với thực trạng thực thi pháp luật hiện tại, những vấn đề oan, sai vẫn còn tồn tại làm suy giảm tính hiệu quả của toàn hệ thống Các nghiên cứu cho thấy tỉ lệ tội phạm được trình báo với cảnh sát chỉ đạt khoảng một phần ba số tội phạm đà xảy ra trên thực tế số liệu cũng chỉ ra rằng các cơ quan tư pháp chỉ giải quyết được khoảng 20% tổng số tội phạm được trình báo2 Hệ thống nhà tù thì nổi tiếng xấu về cải tạo người phạm tội, đôi khi được coi là “trường học tội phạm”

2 N em a Kurnar Katial, A rch itectu re a n d so c ia l control, Yale Law Journal, V o l.l 11: 1039- 1120, 02/2002, tr

1046;

Trang 38

Do đó, đê nâng cao hiệu quả kiêm soát tội phạm, khái niệm kiêm soát xã hội đối với tội phạm được đặt ra, trong đó nhấn mạnh vai trò của các thiết chế xã hội trong kiểm soát không chính thức đối với tội phạm Khái niệm kiểm soát xã hội đôi với tội phạm có thể được xây dựng từ hai khái niệm - (1) kiểm soát tội phạm và (2) kiểm soát xã hội.

Theo đó, cùng với khái niệm kiểm soát tội phạm đã nêu trên, dưới góc độ

chung, kiểm soát xã hội được hiểu ‘7Ỏ hệ thống các cách thức, biện pháp thuyết

phục, cấm đoán và trừng phạt; đồng thời sự kiểm soát xã hội cũng là hệ thống công nhận, nêu gương và khen thưởng nhờ đó mà hành động của cả nhân được hướng dẫn trở nên phù hợp với những hình mẫu xử sự chung”3; là “sự bổ trí các chuẩn mực, các giá trị cùng những chế tài để ép buộc việc thực hiện chủng”4

hay là uhệ thống tổng thể các công cụ, các tổ chức và các quá trình mà nhờ vào

hệ thống này có thê bảo đảm sự phù hợp chuẩn mực hành vi của con người”5;

v.v Như vậy, kiểm soát xã hội là sự bố trí các chuẩn mực, các giá trị cùng những cơ chế khuyến khích và chế tài để ép buộc việc thực hiện chúng Kiểm soát xã hội có thể được thực hiện bởi các thiết chế xã hội như: gia đình, tôn giáo, chính trị, kinh tế, giáo dục; v.v Các thiết chế xã hội này không sử dụng chế tài bạo lực để bảo vệ những chuẩn mực của mình mà chế tài của nó có thể biểu hiện dưới dạng như: sự phê phán (lên án), châm chọc, giễu cợt hoặc nặng

nề hơn là phân biệt đối xử hay xa lánh, khai trừ đối với người có hành vi lệch chuẩn Cho nên, để được thừa nhận trong thiết chế xã hội mà mình tham gia, cá nhân phải tuân thủ những chuẩn mực, giá trị và các quy định hạn chế đối với hành vi đã xác lập bởi cộng đồng xã hội đó Nói rộng ra, ý thức đạo đức của mỗi con người là sự thể hiện những nguyên tắc, các chuẩn mực xã hội để điều chỉnh hành vi của con người với xã hội, cộng đồng, của con người với con người Vì

3 Xem: G S TS V õ Khánh V inh, G iáo trình N hập môn X ã hội học p h á p luật, Nxb C ông an nhân dân, Hà N ội,

Trang 39

vậy, “sự lên án mạnh mẽ các hành vỉ vi phạm chuẩn mực đạo đức sẽ góp phần

làm hạn chế sự gia tăng tội phạm Ngược lại, tội phạm sẽ gia tăng khi chuẩn mực đạo đức bị thay đổi, các hành vỉ vi phạm chuẩn mực không bị dư luận xã hội lên án mạnh m ẽ '6 Còn đối với xã hội học đương đại, kiểm soát xã hội chủ

yếu được hiểu trong bối cảnh của việc thực thi pháp luật hoặc kiểm soát tội phạm và sự lệch chuẩn 7 Kiểm soát xã hội có mặt ở khắp mọi nơi trong đời sống văn hóa xã hội và luôn tác động đến sự lựa chọn hành vi của các cá nhân

và các nhóm Nếu một cá nhân có hành vi lẽch lac thì kiểm soát xã hội sẽ ngăn chặn các hành vi này, phê phán loại bỏ nó đưa những người đó trở lại khuôn phép, trở lại một trật tự đã có Do đó, đối với từng mức độ lệch lạc cụ thể, kiểm soát xã hội sẽ dùng các công cụ khác nhau Ba công cụ chính của kiểm soát xã hội được tác giả Talcott Parsons (1902- 1979) đưa ra, được sử dụng chủ yếu trong dạng kiểm soát chính thức như sau: (1) Sự cô lập hoàn toàn; (2) Sự hạn chế giao tiếp, quản chế; (3) Sự cải tạo, phục hồi 8

Ngoài ra, “(ý thuyết về kiểm soát xã hội đối với tội phạm và vi phạm pháp

luật cho rằng vi phạm pháp luật phát sinh do sự yếu kém, sụp đổ hay thiếu vẳng của các liên kết xã hội hoặc các quá trình xã hội có tác dụng khuyến khích hành

vi tuân thủ pháp luật Những quan điểm đó đề cao việc xem xét các mối quan hệ, cam kết, giá trị, định mức và niềm tin như là những mục đích biện minh cho việc tại sao người ta không vi phạm pháp luật đối sánh với những lý thuyết coi trọng động cơ thúc đẩy bên trong để giải thích nguyên nhân vỉ phạm pháp luật”9 Như

vậy, theo quan niệm này, kiểm soát xã hội đối với tội phạm chính là việc khuyến khích tuân thủ pháp luật thông qua những mối quan hệ, liên kết xã hội và bằng những cam kết, giá trị, định mức xã hội và niềm tin liên quan đến chúng làm

6 Xem: ThS Đ ặng Thái Giáp, vấ n đ ề tộ i phạm x ét từ lý luận về ý thức x ã hội, Tạp chí Triết học, số 1(107), tháng

2/1999, tr.57 '

7 Xem: M athieu D eflem , K h ái niệm kiểm so á t x ã hội: Lý thuyết và ứng dụng, Báo cáo tại Hội nghị quốc tế “Các

tó chức từ thiện vớ i tư cách côn g cụ kiểm soát x ã hội ở nước Anh th ế kỷ m ười chín", Đ ại học De Haute Bretagne

(Rennes 2 ), C ộng hòa Pháp, các ngày 2 2 -2 3 /1 1 /2 0 0 7 (Xem: H ttp://w w w.m athieudeflem net).

8 Xem: H ttp ://w w w google.com /w ik ip ed ia/xah oih oc.

9 Xem: Jensen, Gary F, S o c ia l C on trol Theories in “E n cyclopedia o f C rim in ology”, Richard A Wright (Editor),

Fitzroy Dearborn Publishers - UK, 20 0 5 , p.35.

Trang 40

công cụ ngăn chặn việc thực hiện tội phạm của các thành viên trong liên kết Hiểu theo nghĩa hẹp như vậy của khái niệm này đang được nhiều tài liệu sách báo về Tội phạm học nước ngoài quan niệm thống nhất.

Do đó, nếu như kiểm soát tội phạm là việc thực hiện những phương pháp khác nhau nhằm giảm bớt tội phạm trong xã hội, thì kiểm soát xã hội đối với tội phạm chính là một trong các phương pháp đó

Như vậy, từ những phân tích ở trên, chúng tôi cho rằng thuật ngữ “kiểm

soát xã hội đổi với tội phạm” ở nước ta cần được quan niệm theo hai nghĩa rộng

và hẹp khác nhau

a) Theo nghĩa rộng, nội hàm đã là “kiểm soát xã hội”, có nghĩa là có sự

tham gia của toàn xã hội, bao gồm cả kiểm soát Nhà nước đối với tội phạm, vì quan niệm Nhà nước cũng là một thiết chế, một tổ chức đặc biệt của quyền lực chính trị, có bộ máy chuyên trách để cưỡng chế và quản lý xã hội nhằm thực hiện và bảo vệ trước hết lợi ích của giai cấp thống trị trong xã hội Tuy nhiên, nếu sử dụng theo nghĩa rộng này, thì ngôn ngữ tiếng Việt nên gọi là “kiểm soát

của xã hội đối với tội phạm” mới chính xác Do đó, khái niệm kiểm soát xã hội

đối với tội phạm được hiểu là biện pháp làm giảm bớt tội phạm bởi Nhà nước

(mà đại diện là các cơ quan chuyên trách kiểm soát tội phạm) bằng biện pháp,

cơ chế pháp lý do luật định, cũng như của các tổ chức, liên kết, quan hệ xã hội bằng các giá trị, chuẩn mực, cam kết, định mức, niềm tin trong các tổ chức, liên kết, quan hệ xã hội đó Nói một cách khác, kiểm soát xã hội đối với tội phạm

chính là kiểm soát của toàn xã hội, của tất cả các lực lượng trong xã hội đối với

đối tượng được kiểm soát ở đây là tội phạm

b) Còn theo nghĩa hẹp, kiểm soát xã hội đối với tội phạm được hiểu là biện

pháp làm giảm bớt tội phạm thông qua các tổ chức, liên kết, quan hệ xã hội và bằng những giá trị, chuẩn mực, cam kết, định mức, niềm tin trong các tổ chức, liên kết, quan hệ xã hội đó Nói một cách khác, đây chỉ là hình thức kiểm soát

thông qua các tổ chức, quan hệ xã hội như: cộng đồng dân cư, tổ chức xã hội,

Định dạng
Số trang	172
Dung lượng	15,37 MB