CẤU TRÚC XÃ HỘI CỦA DÂN CƯ LÀNG NGHỀ ĐỒNG BẰNG SÔNG HỒNG HIỆN NAY (Nghiên cứu trường hợp hai làng nghề ở huyện Thường Tín, TP. Hà Nội)

Trong ñó bao hàm các giai c p công nhân, nông dân, ti u thương, doanh nhân, trí th c..... Tác gi cũng trình bày v s xu t hi n c a nhóm h gia ñình chuy n sang kinh doanh theo hư ng chuyên

Tôi xin cam ñoan ñây là công trình nghiên c u c a riêng tôi

Các s li u, k t qu nêu trong lu n án là trung th c, có ngu n g c rõ ràng và ñư c trích d n ñ y ñ theo quy ñ nh

Tác gi lu n án

Nguy n Ng c Anh

1

1.1 Hư ng nghiên c u v c u trúc xã h i - dân s làng ngh 14 1.2 Hư ng nghiên c u v c u trúc xã h i - gia ñình làng ngh 18 1.3 Hư ng nghiên c u v c u trúc xã h i - ngh nghi p làng ngh 22 1.4 Hư ng nghiên c u v c u trúc xã h i - dân s làng ngh 26

Chương 2: CƠ S" LÝ LU N V C U TRÚC XÃ H I C A CƯ

3.5 Phân tích mô hình công ty ngh và mô hình gia ñình ngh c a làng

ngh g V n ñi m và làng ngh sơn mài H thái 107

Chương 4: CÁC Y U T TÁC Đ NG Đ N C U TRÚC XÃ H I

4.1 M t s y u t tác ñ ng ñ n c u trúc xã h i cư dân làng ngh 125 4.2 M t s v n ñ ñ t ra và g i ý m t s gi i pháp 144

THPT: Trung h c ph thông

B ng 3.1: C u trúc kinh t - ngành theo giá tr và t tr ng s n lư ng c a

xã V n Đi m, năm 2013

77

B ng 3.2: C u trúc kinh t - ngành theo giá tr và t tr ng s n lư ng c a

xã Duyên Thái, năm 2013

B ng 3.6: C u trúc xã h i - gia ñình theo quy mô c a làng ngh 89

B ng 3.7: C u trúc xã h i - gia ñình ngh theo s lư ng lao ñ ng ngh 91

B ng 3.13: Cơ c u chi tiêu hàng năm c a các h gia ñình làng ngh 104

B ng 3.14: T l t ñánh giá m c ñ thay ñ i m t s khía c nh c a ñ i

s ng gia ñình so v i 5 năm trư c

B ng 4.4: Thu nh p c a h gia ñình theo s năm làm ngh 129

B ng 4.5: Quy mô gia ñình, theo s lao ñ ng làm ngh truy n th ng 131

B ng 4.6: S th h trong gia ñình, theo ñ tu i c a ch h gia ñình 132

Bi u 3.1: C u trúc xã h i - ñ tu i c a ngư i dân trong làng 82

Bi u 3.3: Cư dân làng ngh phân nhóm theo ngh nghi p c a h gia ñình 99

Bi u 3.4: Bi u ñ các ngu n l c c a công ty ngh 122

1 Tính c0p thi1t c2a ñ tài

1.1 Tính c p thi t v m t th c ti n

Các làng ngh Vi t Nam có vai trò quan tr ng trong phát tri n kinh t -

xã h i ñ t nư c nói chung và ñ i v i n n kinh t - xã h i nông thôn nói riêng Trong Báo cáo Chính tr t i Đ i h i Đ i bi u toàn qu c l!n th XI c a Đ ng,

ñ c p: “Phát tri n m nh công nghi p, d ch v" và làng ngh g#n v i b o v môi trư ng Tri n khai chương trình xây d ng nông thôn m i phù h p v i ñ c

ñi m t$ng vùng theo các bư c ñi c" th , v ng ch#c trong t$ng giai ño n; gi gìn và phát huy nh ng truy n th ng văn hoá t t ñ%p c a nông thôn Vi t Nam” [14, tr.197]

Các làng ngh phát tri n ñã thúc ñ&y quá trình chuy n d ch cơ c u kinh

t nông nghi p - nông thôn theo hư ng “ly nông b t ly hương” S lan t'a c a các làng ngh ñã m r ng quy mô và ñ a bàn s n xu t, thu hút nhi u lao ñ ng, kéo theo s phát tri n c a nhi u ngành ngh khác, góp ph!n làm tăng t( tr ng ngành công nghi p, d ch v"

Đ ng b ng sông H ng có l ch s) phát tri n lâu ñ i, nơi di*n ra s phát tri n m nh m+ c a văn minh lúa nư c - n n nông nghi p truy n th ng c a dân

t c Vi t Nam Do v y, làng ngh ñ ng b ng sông H ng có ñi u ki n khách quan ñ hình thành và phát tri n Các làng ngh ñ ng b ng sông H ng t$ xa xưa ñã có vai trò quan tr ng trong vi c s n xu t hàng hóa ph"c v" ñ i s ng

c a nhân dân V i nh ng l i th v ñi u ki n t nhiên, kinh t , xã h i và văn hóa, nhi u làng ngh ñ ng b ng sông H ng ñư c khôi ph"c và phát tri n khá nhanh so v i các ñ a phương khác

Thành ph Hà N i là vùng ñ t ñ a linh nhân ki t, có b dày văn hóa lâu

ñ i trong l ch s) dân t c Hà N i t p trung nhi u làng ngh như: làng g m Bát Tràng; làng l"a V n Phúc; làng g m, ngh Sơn Đ ng; làng ngh Chàng Sơn Hà N i tr thành ñ t “trăm ngh ” và v-n ñang trong xu th phát tri n

g xã V n Đi m, bông len Trát C!u xã Ti n Phong, Đ n nay, huy n có

46 làng trên t ng s 126 làng có ngh ñư c UBND thành ph Hà N i công

nh n là làng ngh

Thư ng Tín h i t" khá ñ!y ñ các ñ c ñi m c a làng ngh nông thôn vùng ñ ng b ng sông H ng, b i vì làng ngh ñ ng b ng sông H ng nói chung và huy n Thư ng Tín nói riêng ñang b tác ñ ng m nh m+ b i quá trình ñô th hóa, công nghi p hóa, hi n ñ i hóa M t khác, huy n Thư ng Tín

m i sát nh p vào thành ph Hà N i, nên quá trình công nghi p hóa, hi n ñ i hóa nông nghi p - nông thôn c a huy n ch u tác ñ ng m nh t$ s phát tri n kinh t - xã h i c a th ñô Hà N i Do v y, làng ngh huy n Thư ng Tín

ch a ñ ng nhi u ñ c ñi m, tính ch t c a c u trúc xã h i làng ngh truy n

th ng, nhưng ñang có nh ng ñ c ñi m m i c a quá trình ñô th hóa, hi n ñ i hóa

1.2 Tính c p thi t v m t lý lu n

Đ duy trì và phát huy các th m nh c a các làng ngh , cũng như ñáp

ng yêu c!u trong quá trình h i nh p qu c t , ñ t hi u qu kinh t - xã h i cao hơn và phát tri n làng ngh theo hư ng b n v ng, thì c!n có nh ng nghiên

c u xã h i h c v c u trúc xã h i c a cư dân làng ngh

C u trúc xã h i là m t n i dung cơ b n ñư c nghiên c u xuyên su t trong l ch s) xã h i h c T$ năm 1840 ñ n cu i nh ng năm 1880, K.Marx ñã chú tr ng phân tích c u trúc xã h i và xem xét c u trúc xã h i trên n n t ng

c a c u trúc kinh t Đ!u th k( XX, nhà xã h i h c ngư i Đ c là M.Weber

xã h i trong s phân chia xã h i thành giai t!ng trên dư i, cao th p khác nhau Trên th gi i, nhi u nhà xã h i h c quan tâm nghiên c u nguyên nhân

và các bi u hi n c a c u trúc xã h i 3 Vi t Nam ñã có m t s công trình nghiên c u có giá tr quan tr ng v lý lu n và th c ti*n v n ñ c u trúc xã

h i, phân t!ng xã h i trong b i c nh công nghi p hoá, hi n ñ i hoá ñ t nư c

C u trúc xã h i không ch ñư c xem xét như m t c u trúc ít thành ph!n

g m hai giai c p, m t t!ng l p và dư ng như ñ ng ñ u nhau, ngang b ng nhau ho c ch ñơn tuy n phát tri n theo hư ng ti n d!n ñ n s thu!n nh t,

ñ ng nh t xã h i như quan ni m th i kỳ trư c ñ i m i, mà ñang di*n ra m t quá trình phân t!ng xã h i m nh m+ trên cơ s c a n n kinh t nhi u thành ph!n

Theo cách nhìn nh n này, c u trúc xã h i nư c ta v$a có c u trúc

"ngang", v$a có c u trúc "d c" [trích theo 77] C u trúc “ngang”, ñó là m t

t p h p các giai c p, t!ng l p, các nhóm ngh nghi p, các t ch c trong xã

h i mà trong ñó khó có th ch rõ giai c p nào, t!ng l p nào có v th trên giai c p, hay t!ng l p nào Trong ñó bao hàm các giai c p công nhân, nông dân, ti u thương, doanh nhân, trí th c C u trúc "d c", c u trúc phân t!ng xã

h i, t c là c u trúc t!ng b c cao th p trong xã h i, ñư c xem xét và bi u hi n

ba d u hi u cơ b n khác nhau: Đ a v kinh t (tài s n, thu nh p), ñ a v chính

tr (quy n l c), ñ a v xã h i (uy tín) Dư i hai lát c#t c u trúc "ngang" và

"d c" này ñan k t vào nhau r t ph c t p t o thành c u trúc xã h i c a c m t

h th ng xã h i, c ng ñ ng xã h i hay “giai t!ng xã h i” [trích theo, 77] Tuy nhiên, các nghiên c u c u trúc xã h i làng ngh chưa nhi u, nh t là nghiên

c u c u trúc xã h i v i tư cách là m t h th ng các quan h xã h i c a các thành ph!n xã h i trong cư dân làng ngh M t cách ti p c n n a trong nghiên

c u c u trúc xã h i là xem xét c u trúc xã h i trong t$ng lĩnh v c c a ñ i

s ng xã h i Khi ñó c u trúc xã h i có th ñư c xem xét dư i các hình th c

trúc xã h i - ngh nghi p và các phân h c u trúc xã h i khác

Trong b i c nh h i nh p qu c t và trư c s c ép c a t c ñ ñô th hóa, nhi u làng ngh ñ ng b ng sông H ng ph i ñ i m t v i nh ng thách th c như: m t b ng s n xu t r t h n ch , các cơ s s n xu t ch y u s) d"ng ngay nơi làm nơi s n xu t d-n ñ n môi trư ng s ng b ô nhi*m, m t ñ dân cư trong các làng ngh ñông, s lao ñ ng m t s làng ngh gi m Tuy nhiên,

bi n ñ i và phát tri n ra sao, ph" thu c r t nhi u vào c u trúc xã h i c a nó

Đã có nhi u nghiên c u v làng ngh t$ góc ñ kinh t h c và văn hóa

h c Tuy nhiên, r t ít nghiên c u chuyên sâu t$ góc ñ xã h i h c v làng ngh và nh t là c u trúc xã h i c a cư dân làng ngh Vi t Nam

V i nh ng lý do ñã nêu ra trên, tác gi l a ch n ñ tài C0u trúc xã

h i c2a cư dân làng ngh ñ4ng b5ng sông H4ng hi n nay (Nghiên c u

tr ư ng h p hai làng ngh huy n Thư ng Tín, thành ph Hà N i) làm lu n

án ti n sĩ xã h i h c

2 M6c ñích nghiên c u

T$ góc ñ xã h i h c, lu n án tìm hi u nh ng v n ñ lý lu n và ñánh giá th c tr ng các phân h c a c u trúc xã h i cư dân làng ngh ; phân tích

nh ng y u t tác ñ ng ñ n c u trúc xã h i c a cư dân làng ngh Trên cơ s

ñó, nh n ñ nh m t s v n ñ ñ t ra và g i ý m t s gi i pháp nh m phát huy

nh ng th m nh c a c u trúc xã h i c a cư dân làng ngh ñ ng b ng sông

H ng trong th i kỳ ñ i m i ñ t nư c

Đ th c hi n m"c ñích nghiên c u, ñ tài t p trung vào các nhi m v" nghiên c u như sau:

Th nh t, làm rõ cơ s lý lu n, các khái ni m nghiên c u c u trúc xã

h i c a cư dân làng ngh ñ ng b ng sông H ng hi n nay

Th hai, kh o sát th c ñ a, phân tích th c tr ng các phân h c a c u trúc xã h i cư dân làng ngh ñ g V n Đi m xã V n Đi m và làng ngh sơn mài H Thái xã Duyên Thái huy n Thư ng Tín, thành ph Hà N i

Th ba, phân tích các y u t tác ñ ng ñ n các phân h c u trúc xã h i

cư dân làng ngh

Th tư, nh n ñ nh m t s v n ñ ñ t ra và g i ý m t s gi i pháp nh m hoàn thi n c u trúc xã h i c a cư dân làng ngh ñ ng b ng sông H ng

Ph m vi th i gian: T$ năm 2012 ñ n năm 2014

Ph m vi không gian: Làng V n Đi m, xã V n Đi m (làng ngh ñ g

V n Đi m) và làng H Thái, xã Duyên Thái (làng ngh sơn mài H Thái) huy n Thư ng Tín, thành ph Hà N i

Đ tài l a ch n nghiên c u trư ng h p làng ngh ñ g V n Đi m và làng ngh sơn mài H Thái huy n Thư ng Tín, trong s các làng ngh

ñ ng b ng sông H ng v i nh ng tiêu chí sau:

t p trung nhi u làng ngh tiêu bi u trong Đ ng b ng sông H ng Tác gi l a

ch n làng ngh ñ g V n Đi m cu i huy n Thư ng Tín và làng ngh sơn mài H Thái ñ!u huy n Thư ng Tín (giáp Trung tâm thành ph Hà N i)

V l ch s : Làng ngh ñ g V n Đi m xu t hi n g!n 50 năm và phát tri n m nh trong th i kỳ ñ i m i; làng ngh sơn mài Hà Thái ñã có t$ trư c

th i kỳ ñ i m i v i l ch s) hơn 200 năm Như v y, có th so sánh ñư c c u trúc xã h i c a hai làng ngh này

V kinh t - xã h i: C hai làng ngh này thu c hai xã trong cùng m t huy n, do v y nghiên c u ñ xem xét s khác nhau v ngh nghi p có th t o

ra nh ng s khác nhau trong c u trúc xã h i; ñ ng th i có th xem xét m i tương quan gi a các phân h c u trúc xã h i, c u trúc xã h i - ngh nghi p

ñi m c a Đ ng, chính sách, pháp lu t c a Nhà nư c v phát tri n làng ngh

Là m t ñ tài thu c chuyên ngành xã h i h c, nghiên c u này v n d"ng

lý thuy t h th ng xã h i c a Talcott Parsons và lý thuy t c u trúc hóa c a Anthony Giddens làm cơ s lý lu n cho vi c xem xét, ñánh giá th c tr ng c u trúc xã h i c a cư dân làng ngh ñ g V n Đi m (xã V n Đi m) và làng ngh sơn mài H Thái (xã Duyên Thái) huy n Thư ng Tín, thành ph Hà

N i

5.2 Phương pháp nghiên c u

- Phân tích tài li u: Thu th p, phân tích s li u, các nghiên c u ñã có v

c u trúc xã h i và c u trúc xã h i làng ngh Vi t Nam Thu th p, phân tích các báo cáo v tình hình phát tri n kinh t xã h i, v c u trúc xã h i làng ngh

ph Hà N i

- Ph ương pháp ñ nh tính:

+ Ph'ng v n sâu 36 ch h gia ñình làm ngh truy n th ng, 08 giám

ñ c công ty làm ngh trong làng ngh , 02 ch t ch UBND xã, 02 trư ng thôn,

04 ngh nhân, 02 ch t ch hi p h i làng ngh ; th o lu n nhóm t p trung v i lãnh ñ o 02 xã

+ Phương pháp quan sát th c ñ a t i m t s cơ s s n xu t - kinh doanh

và h gia ñình Tác gi lu n án nhi u l!n ñ n thăm, nghiên c u, quan sát tham

d ñ i s ng c a cư dân làng ngh ñ g V n Đi m và làng ngh sơn mài H Thái, huy n Thư ng Tín, thành ph Hà N i

+ Ph ương pháp ñ nh lư ng: Tác gi thu th p thông tin v c u trúc xã

h i c a cư dân làng ngh qua phi u thu th p thông tin, do chính ch h gia ñình tr l i b ng cách tr c ti p ghi, ñi n vào b ng h'i ñi u tra Ch h gia ñình trong nghiên c u này là ngư i ñ i di n h gia ñình, có vai trò quy t ñ nh

v kinh t c a gia ñình, ñư c các thành viên trong gia ñình th$a nh n

+ Ph ương pháp phân tích s li u

S li u c a cu c ñi u tra ñư c x) lý b ng chương trình SPSS và ñư c phân tích t!n su t, tương quan hai chi u

Phân tích t n su t, phân tích th c tr ng các phân h c u trúc xã h i c a

cư dân làng ngh hi n nay (th ng kê mô t : t!n su t, trung bình, giá tr l n

nh t, giá tr nh' nh t)

Phân tích t ương quan hai chi u, ki m nghi m m i quan h gi a t$ng

y u t xác ñ nh là bi n ñ c l p v i các phân h c u trúc xã h i c a cư dân làng ngh thông qua công c" th ng kê Chi-Square Tests ñư c s) d"ng ñ xem xét ý nghĩa th ng kê m i quan h gi a các bi n s ñó

T$ 530 phi u ñi u tra ñư c phát ra, k t qu thu ñư c 515 phi u ñưa vào x) lý Trong 515 h gia ñình, g m 425 h gia ñình, cơ s s n xu t làm ngh truy n th ng và 90 h không làm ngh truy n th ng

6.1 Câu h i nghiên c u

- C u trúc xã h i c a cư dân làng ngh ñ ng b ng sông H ng hi n nay

bi u hi n như th nào qua các phân h c u trúc xã h i?

- Phân h c u trúc xã h i nào là n i b t nh t trong c u trúc xã h i c a

cư dân làng ngh ñ ng b ng sông H ng hi n nay?

- C u trúc xã h i v i các phân h c a nó ch u tác ñ ng như th nào t$ các y u t nào làng ngh ñ ng b ng sông H ng?

mô hình gia ñình ngh và mô hình công ty ngh

Gi thuy t th ba: Các phân h c u trúc xã h i c a cư dân làng ngh

ñ ng b ng sông H ng ch u tác ñ ng ch y u t$ ñ c ñi m nhân kh&u - xã h i

c a ch h gia ñình và lo i ngh c a h gia ñình

Đ c ñi m nhân kh&u -

xã h i c a

ch h gia ñình

MÔI TRƯFNG KINH TG, CHÍNH TRH, VĂN HÓA, XÃ HJI

+ C u trúc xã h i - ngh nghi p: lo i hình ngh nghi p, quy mô, m ng

lư i xã h i, mô hình gia ñình ngh , mô hình công ty ngh ;

+ C u trúc xã h i - m c s ng: thu nh p, chi tiêu

Nghiên c u và v n d"ng lý thuy t h th ng xã h i c a Talcott Parsons

và lý thuy t c u trúc hóa c a Anthony Giddens vào vi c tìm hi u c u trúc xã h i

cư dân hai làng ngh ñ ng b ng sông H ng, ñ làm rõ các ñ c trưng c a các phân h c u trúc xã h i làng ngh

Lu n án v n d"ng và góp ph!n phát tri n thêm m t s khái ni m như

c u trúc xã h i, các phân h c u trúc xã h i, c u trúc xã h i c a cư dân làng ngh , gia ñình ngh , công ty ngh

7.2 Ý nghĩa th c ti n

- Lu n án phát hi n c u trúc xã h i - ngh nghi p c a cư dân làng ngh

g m: Mô hình gia ñình ngh và mô hình công ty ngh ñang ñư c c u trúc hóa thông qua hành ñ ng các thành ph!n c a c u trúc xã h i cư dân làng ngh trong quá trình ñ i m i kinh t xã h i Vi t Nam hi n nay

- Lu n án góp ph!n b sung thêm thông tin c!n thi t trong nghiên c u

c u trúc xã h i c a cư dân làng ngh ñ ng b ng sông H ng nói riêng và nghiên c u v làng ngh nói chung Vi t Nam

- Lu n án g i m hư ng nghiên c u ti p theo cho ch ñ này, cung c p

s li u, c li u phong phú, ña d ng khi nghiên c u c u trúc xã h i c a cư dân làng ngh ñ ng b ng sông H ng hi n nay

- Lu n án có th g i ra nh ng suy nghĩ cho vi c ñ xu t nh ng gi i pháp ñ i v i nh ng v n ñ ñ t ra, nh m góp ph!n phát tri n kinh t - xã h i

- Lu n án có th s) d"ng làm tài li u trong nghiên c u, gi ng d y v

c u trúc xã h i

8 K1t c0u lu n án

Ngoài ph!n m ñ!u, k t lu n và danh m"c tài li u tham kh o, n i dung

lu n án g m 4 chương, 14 ti t

Chương 1 T%NG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN C&U

1.1 HƯ>NG NGHIÊN C&U V C U TRÚC XÃ H I - DÂN S LÀNG NGH

Nghiên c u v c u trúc gi i tính, c u trúc tu i trong lao ñ ng và t

ch c s n xu t làng ngh , tác gi Bùi Xuân Đính trong công trình Làng ngh

th công huy n Thanh Oai (Hà N i) truy n th ng và bi n ñ i ñã mô t khung

t ch c lao ñ ng trong làng ngh , v i mô hình “gia ñình” Thành ph!n lao

ñ ng bao g m t t c các thành viên trong gia ñình t$ l n tu i nh t ñ n nh'

tu i nh t và nam gi i v-n gi v trí quan tr ng trong các công vi c ch ch t, còn n gi i gi v trí quan tr ng trong các công vi c ñòi h'i s tinh x o, khéo léo Trong s n xu t ngh làm qu t “khâu ñơn gi n là x p các nan ñã ñư c chR thành b , trR em t$ 12 tu i ñã có th làm ñư c TrR 14 tu i ch t ñinh ñ!u (ch t nhài), 16 tu i ph t qu t (song vi c này ph" n làm là chính, chính vì s nh% nhàng, n u làm m nh tay, gi y s+ b rách) Các công ño n còn l i ch y u

là do nam gi i” [24, tr.176] Trong phân công lao ñ ng theo gi i làng ngh thì ph!n l n nam gi i ñ tu i thanh niên ho c trung niên tham gia gián ti p,

t p trung công ño n: liên h mua nguyên v t li u, tìm th trư ng tiêu th" và

th c hi n các giao d ch mua bán [24, tr.175-177] Nghiên c u này c a tác gi

là g i ý thú v cho lu n án tìm hi u nhóm xã h i theo ñ tu i, theo gi i tính trong c u trúc xã h i - dân s làng ngh

Báo cáo c a B Tài nguyên và môi trư ng v môi trư ng làng ngh

Vi t Nam, năm 2008 ñã ñưa ra th ng kê c" th v các bi u hi n thay ñ i s

lư ng lao ñ ng th công và các hi p h i làng ngh cho th y s thay ñ i tích

c c v s lư ng cũng như thành ph!n tham gia s n xu t, thúc ñ&y mô hình s n

xu t làng ngh v i quy mô l n hơn v nhân công Báo cáo cho bi t làng ngh

ñã thu hút nhi u thành ph!n kinh t cùng tham gia, trong ñó kinh t t p th chi m 18%, doanh nghi p tư nhân chi m 10% và kinh t cá th chi m 72%;

không ch thu hút nhi u thành ph!n tham gia mà ngành th công m, ngh còn thu hút s lư ng lao ñ ng cũng ñã tăng lên t i 11 tri u lao ñ ng chi m 30% lao ñ ng nông thôn T( l th i gian làm vi c s) d"ng lao ñ ng trong ñ tu i

c a khu v c nông thôn năm 2005 chi m 80% Các làng ngh cũng ñã d!n

xu t hi n chuyên môn hóa v i các h i như: h i ngh nghi p, hi p h i doanh nghi p nh' và v$a ngành ngh nông thôn ho c các trung tâm giao lưu buôn bán, c"m dân cư [trích theo 9, tr.11-12]

V trình ñ k, thu t các làng ngh hi n nay cho th y trong c u trúc lao

ñ ng v m t chuyên môn k, thu t ph!n l n là lao ñ ng chân tay, th công Theo

k t qu ñi u tra c a B Nông nghi p và phát tri n nông thôn “ch t lư ng lao

ñ ng và trình ñ chuyên môn k, thu t các làng ngh nhìn chung còn th p, ch

y u là lao ñ ng ph thông, s lao ñ ng ch t t nghi p c p I, II chi m trên 60%” [9, tr15] Đi u này g i ý tác gi lu n án ti p t"c nghiên c u v ngu n nhân l c

c a làng ngh

Qua c u trúc lao ñ ng v chuyên môn k, thu t như v y có th th y ph!n

l n công ngh và k, thu t áp d"ng cho s n xu t trong các làng ngh nông thôn còn l c h u, tính c truy n chưa ñư c ch n l c và ñ!u tư khoa h c k, thu t ñ nâng cao ch t lư ng s n ph&m còn th p, do ñó chưa ñáp ng ñư c nhu c!u th trư ng và khó có th nâng cao s c c nh tranh

Nghiên c u v ch t lư ng lao ñ ng làng ngh , tác gi Tr!n Minh Y n

v i nghiên c u v Làng ngh truy n th ng nông thôn Vi t Nam ñã ñưa ra

b c tranh t ng quan v ch t lư ng lao ñ ng làng ngh Trong ñó s ngư i

có trình ñ h c v n cao chi m m t t tr ng th p, còn ña s lao ñ ng có trình

ñ h c v n trung h c cơ s tr xu ng C" th nghiên c u này cho th y c!n có

s quan tâm hơn v trình ñ h c v n c a lao ñ ng làng ngh , b i tính ch t làng ngh nên trình ñ h c v n chưa ñư c coi tr ng không ch trong ñ i tư ng

th , mà ngay c ñ i tư ng là các ch doanh nghi p thì trình ñ và ki n th c

qu n lý v-n cịn h n ch [109] C u trúc lao đ ng v trình đ h c v n là m t trong nh ng đi m y u cĩ nh hư ng l n đ n hi u qu s n xu t, ch t lư ng s n ph&m và b o v mơi trư ng trong ho t đ ng c a các làng ngh

V đ c trưng các m i quan h trong làng ngh : Trong bài vi t Phong

trào khơi ph c t p quán - tín ng ư ng c truy n m t s làng xã vùng châu

th sơng H ng c a Lê M nh Năm [trích theo 69, tr.60-66], và bài vi t Ngư i

nơng dân đ ng b ng sơng H ng và quan h c ng đ ng trong th i kỳ đ i m"i

c a Nguy*n Đ c Truy n [trích theo 96, tr.45-51] đ u cùng nh n m nh m i quan h làng - xã ch y u d a trên truy n th ng, v n hành theo nh ng nguyên t#c t ch c, các nhĩm xã h i khác nhau, các tác gi đã phân tích làm rõ thêm

mơ hình h hàng, thơn xĩm như m t đơn v kinh t , v i các ho t đ ng nghi l*

th cúng t tiên, các s ki n quan tr ng trong h gia đình, s giúp đD, tương

tr l-n nhau, tương t các v trí quan tr ng, ch ch t trong làng cũng s+ đư c phân chia theo dịng h nào cĩ đơng ngư i hơn trong làng, xĩm Các nghiên

c u này giúp tác gi hình dung ra nh ng ho t đ ng c a các nhĩm xã h i trong nơng thơn đ ng b ng sơng H ng

Tương t , nhĩm tác gi Mai Văn Hai và c ng s vi t v B n s#c làng

vi t trình bày tính c ng đ ng làng xã v i ch đ cơng đi n, cơng th đã hình thành tâm lý bám làng, t p trung qu!n t" và chia sR cơng vi c cho t t c m i ngư i [31]

Cùng nghiên c u v v n đ này, tác gi Nguy*n Th Phương Châm

trong tác ph&m Bi n đ i văn hĩa các làng quê hi n nay v i trư ng h p làng

Đ ng KS, Trang Li t và Đình B ng thu c huy n T$ Sơn, t nh B#c Ninh đã đưa ra nh ng đ c trưng bi n đ i văn hĩa làng trong s phát tri n kinh t hi n nay C" th là “quan h làng xĩm trong các làng v-n gi đư c tính ch t c a làng quê xưa: đồn k t, tình nghĩa Đ c bi t, trong đi u ki n kinh t th trư ng phát tri n hi n nay s đồn k t, nghĩa tình này cịn đư c c ng c hơn trư c”

[12, tr.305-306] Song “cũng không quá khó ñ nh n ra m t s nh ng mâu thu-n ñã n y sinh trong quan h làng xóm và ñã xu t hi n nh ng c nh tranh mang tính ch t th di n trong c ng ñ ng” Đ c bi t nh ng làng buôn, làng ngh ti u th công nghi p có t c ñ s n xu t và phát tri n không ng$ng nh m ñáp ng nhu c!u tiêu th" c a th trư ng trong và ngoài nư c [12] Công trình này, giúp tác gi nh n di n và có ý tư ng nghiên c u s k t n i c u trúc xã

h i gi a truy n th ng và hi n ñ i các làng ngh ñ ng b ng sông H ng hi n nay

Trong quá trình chuy n ñ i v c u trúc xã h i - dân s c a làng ngh t i nông thôn ñã xu t hi n s phân t!ng xã h i trên t t c các m t, ñ c bi t phân t!ng trong các y u t c a dân s như lao ñ ng, m c s ng, trình ñ , v.v, theo như Talcott Parsons, s phân t!ng chính là k t qu tr c ti p c a s phân công lao ñ ng xã h i và s phân hóa gi a các nhóm xã h i khác nhau [120, tr 841-

843] Nghiên c u v v n ñ này, tác gi Tô Duy H p khi bàn v Th c tr ng

và xu h ư"ng chuy n ñ i cơ c u xã h i nông thôn ñ ng b ng B#c B hi n nay

ñã trình bày các mô hình phân t!ng trong làng - xã, như xu t hi n các t!ng gia ñình giàu, khá gi , trung bình và nghèo Trong ñó có s phân t!ng c a nh ng làng ngh truy n th ng, s phân hóa rõ r t c a t$ng làng v m c thu nh p t o

ra ñ c trưng thu nh p cho các h t i t$ng làng, góp ph!n hTnh thành nên các

c u trúc xã h i ki u m i [42, tr 20-26]

Tóm l i, các nghiên c u v c u trúc xã h i - dân s có ý nghĩa v m t

th c ti*n h t s c to l n ñ i v i quá trình công nghi p hóa, hi n ñ i hóa công nghi p nông thôn Vi t Nam Thông qua quá trình nghiên c u tài li u c a các tác gi như Bùi Xuân Đính, Tr!n Minh Y n, Lê M nh Năm, Mai Văn Hai và

c ng s , Nguy*n Th Phương Châm, Tô Duy H p và báo cáo c a B Tài nguyên và môi trư ng v Môi trư ng làng ngh Vi t Nam ñã gi i quy t ñư c nhi u v n ñ v dân s ñang t n ñ ng t i các làng ngh c a nông thôn Vi t

Nam như th t nghi p, t n n, nghèo ñói, ñào t o Tuy nhiên, bên c nh ñó, các làng ngh v-n không tránh kh'i nh ng bi n ñ i tiêu c c trong quá trình

bi n ñ i c u trúc xã h i - dân s , ñi u ñó ñòi h'i c!n có s nghiên c u khoa

h c và lâu dài ñ i v i các ñ i tư ng c a c u trúc xã h i - dân s làng ngh

nh m phát tri n làng ngh nói chung và phát tri n c u trúc xã h i - dân s b n

v ng trong các làng ngh nói riêng

1.2 HƯ>NG NGHIÊN C&U V C U TRÚC XÃ H I - GIA ĐÌNH LÀNG NGH

S phân t!ng xã h i nông thôn nói chung ñã d-n ñ n s phân t!ng trong t$ng ñơn v c a làng - xã, trong ñó có các gia ñình V ñi u này, tác gi

Trương Xuân Trư ng v i M t s bi n ñ i kinh t - xã h i nông thôn vùng

châu th sông H ng hi n nay ñã ñưa ra các ch s sinh ho t gia ñình dư i tác

ñ ng c a n n kinh t th trư ng, t$ ñó d-n ñ n s bi n ñ i trong c u trúc gia ñình v quy mô, vai trò gia ñình, v th ch h và các m i quan h th b c - trên dư i, quan h gi i trong gia ñình Đi u ñó th hi n rõ trong quan ñi m v

vi c l p gia ñình Nghiên c u này ch rõ r ng quan ñi m l p gia ñình gi ñã thay ñ i so v i trư c Thành viên trong gia ñình l p gia ñình là t b n thân quy t ñ nh, khác v i truy n th ng ch y u là do s s#p x p c a cha m% Ngoài

ra kinh t h gia ñình ñã ñư c coi tr ng, c u trúc gia ñình h t nhân hai th h d!n thay th gia ñình nhi u th h ; quy mô trung bình có t$ 4 - 5 nhân kh&u

Đ c bi t, quan ñi m v ch h ñã d!n thay ñ i v i vai trò chính là ngư i ch huy và ñi u ph i th c s trong gia ñình, v i ñ!u óc t ch c s n xu t - kinh doanh và mang l i thu nh p nhi u nh t cho gia ñình s+ ñư c coi là ch h Đó

là nh ng bi u hi n ñ c trưng cho s bi n ñ i c a c u trúc gia ñình trong làng, xóm hi n nay [93, tr.28-41] Bài vi t này giúp tác gi có hư ng nghiên c u quy mô gia ñình, v th , vai trò c a t$ng thành viên trong gia ñình làng ngh

Tác gi Nguy*n Đ c Truy n v i bài vi t L ch s hình thành và phát

tri n c a làng ñ ng b ng Sông H ng nhìn t% kinh t h gia ñình ñã ñưa ra

nh ng d u hi u nh m c nh báo v tính c u k t c ng ñ ng dư i tác ñ ng c a

n n kinh t th trư ng qua các m i quan h gia ñình, h hàng, làng xóm, m i quan h gi a nam gi i và n gi i, gi a v và ch ng “T ch c kinh t h ñòi h'i tăng cư ng s c u k t gi a các thành viên trong h gia ñình, tôn tr ng vai trò ñi u hành c a ngư i ch gia ñình, s ph i h p gi a các thành viên trong phân công lao ñ ng và s n xu t và s nh t quán trong tiêu dùng và s) d"ng

s n ph&m trong gia ñình” [94, tr.23] Tuy nhiên, “v-n là mô hình dân ch và bình ñUng gi a các thành viên trong gia ñình, gi a v và ch ng, gi a cha m%

và con cái”[94, tr.23]

Trong cu n Làng ngh th công huy n Thanh Oai (Hà N i) truy n

th ng và bi n ñ i, tác gi Bùi Xuân Đính ñã phân tích nh ng ñ c trưng v c u

trúc xã h i - gia ñình thông qua s chuyên môn hóa ngh , tính ch t truy n nghi p và quy ñ nh truy n ngh trong các gia ñình làng ngh Đi u ñó, cho

th y r ng, c u trúc xã h i - gia ñình ñã t o n n t ng v ng ch#c, k t n i b n s#c và duy trì các ñ c trưng truy n th ng c a làng ngh Tác gi ñã trình bày

v mô hình làng ngh , v i cách nhìn hoàn toàn khác bi t v mô hình làng ngh m i v i mô hình n n công nghi p gia ñình luôn kh i ñ!u t$ c u trúc xã

h i c a gia ñình, v i nghĩa là ch h luôn là ngư i kh i nghi p và các thành viên c a gia ñình như v c a ch h , con trai, con gái c a ch h luôn ñư c thu hút vào làm vi c và tr thành nh ng ngư i có v trí quan tr ng, then ch t trong n n công nghi p gia ñình [24, tr.58-65], ho c có th tìm th y mô hình

c a Phan Gia B n trong nghiên c u v Sơ kh o l ch s phát tri n th công

Vi t Nam, cũng ñã trình bày tính ch t “th công gia ñình” trong các làng ngh

và s phân công vai trò c a nam gi i và n gi i, s phân công gi a các l a

tu i trong làng ngh [101, tr.42-45]

Cùng bàn v tính c u k t trong c ng ñ ng, tác gi Lê H ng Lý trong

nghiên c u Ngh th công m& ngh ñ ng b ng Sông H ng, ti m năng, th c

tr ng và m t s khuy n ngh ñã ñưa ra nh ng hình nh chân th c và ñáng quan tâm v th c tr ng c a th h ngh nhân tương lai Đó là, trong các làng ngh tình tr ng trR em ñi h c trung h c ph thông, ñ i h c, sau ñ i h c còn ít,

có xu hư ng gi m và có s gia tăng v t n n xã h i như nghi n hút, tr m c#p, ñánh bài … [105, tr.168-170]

Trong m t nghiên c u c a tác gi Mai Văn Hai và c ng s trong tác

ph&m B n s#c làng Vi t trong ti n trình toàn câu hóa hi n nay, có th tìm

hi u rõ hơn v tính c u k t c ng ñ ng thông qua các quy ñ nh nghiêm ng t trong c u trúc xã h i - gia ñình c a làng ngh thông qua ch ñ “n i hôn” và

“bí m t nhà ngh ” như m i m t làng ngh ñ u ph i gi bí m t v ngh c a mình, con gái l y ch ng nơi khác không ñư c làm ngh nguyên quán c a mình ho c có nơi c m con gái l y ch ng ngoài mà ph i l y ch ng trong làng

và cùng làm ngh , ho c ch d y, truy n ngh cho ñàn ông, ñàn bà có con ch không truy n và d y ngh cho con gái [31, tr 95-100]

S bi n ñ i c a kinh t th trư ng ñã khi n cho c u trúc xã h i - gia ñình b bi n ñ i theo, ñ c bi t là v v th và vai trò c a t$ng thành viên trong gia ñình Khi ñư c cho phép s n xu t, kinh doanh nh ng gì mà Nhà nư c không c m, nhi u h gia ñình ñã m nh d n m r ng ho t ñ ng s n xu t - kinh doanh ngh nh ng m t hàng ngh truy n th ng v i s tham gia c a các thành viên gia ñình tùy theo s c kh'e và năng l c Nhi u ph" n v$a làm v , v$a làm n i tư ng trong gia ñình và v$a cùng ch ng tham gia qu n lý cơ s s n

xu t c a h gia ñình S bi n ñ i ñó ñư c phát tri n theo quy lu t mà Marx ñã t$ng nói khi bàn v c u trúc xã h i, v i s ki m soát v quy n l c kinh t s+

ki m soát ñư c quy n l c chính tr và chi ph i v m t tư tư ng, tinh th!n Ngoài ra, có th thêm m t s tác ph&m vi t v nông thôn Vi t Nam trong quá trình chuy n ñ i cơ c u xã h i tác ñ ng ñ n v th và vai trò trong gia ñình,

trong làng - xã như S chuy n ñ i cơ c u xã h i nông thôn ñ ng b ng B#c

B trong ñi u ki n kinh t m"i c a Vi n Xã h i h c Nghiên c u này ñã ñưa

ra cái nhìn t ng quan v s bi n ñ i c a nông thôn Vi t Nam t$ sau “khoán

s n” và “khoán h ” [trích theo 103, tr.1-14], t$ h th ng kinh t h p tác xã chuy n sang h th ng kinh t h gia ñình xã viên, quy mô di*n ra không ch trong h gia ñình mà còn h m c và làng, t o ra s thay ñ i v c u trúc xã h i trong t t c các lĩnh v c như dân s , ngh nghi p, vi c làm, lao ñ ng, cho ñ n các thi t ch , quy ph m ñi u ch nh quan h và vai trò xã h i c a ngư i dân nông thôn S bi n ñ i c u trúc xã h i nông thôn, tác gi Tô Duy H p trong

nghiên c u V th c tr ng và xu hư"ng chuy n ñ i cơ c u xã h i nông thôn

ñ ng b ng B#c B hi n nay cho r ng s chuy n ñ i cơ c u xã h i nông thôn

ñang ngày càng ăn nh p và thích nghi v i s chuy n ñ i c a n n kinh t th trư ng, ñ th y rõ s bi n ñ i tác gi ñã ñưa ra s phân lo i các h gia ñình như h gia ñình vư t tr i, ch ñ ng giàu có, h gia ñình trung bình và h gia ñình y u kém, th" ñ ng ho c có làng - xã vư t tr i, ch ñ ng giàu có; làng -

xã trung bình và làng - xã y u kém, th" ñ ng Tác gi cũng trình bày v s

xu t hi n c a nhóm h gia ñình chuy n sang kinh doanh theo hư ng chuyên môn hóa hơn và quy mô hơn như các “h chuyên doanh” [42, tr 21-30] Ngoài ra, có th tìm hi u nh ng bi n ñ i c u trúc xã h i trong các bài vi t c a

các tác gi như: Vũ Tu n Anh V s chuy n bi n cơ c u xã h i và ñ nh hư"ng

giá tr nông thôn trong quá trình ñ i m"i kinh t [3], Phí Văn Ba S bi n

ñ i c a các truy n th ng gia ñình nông thôn trong quá trình hi n ñ i hóa:

phác th o theo k t qu ñi u tra xã h i h c g n ñây [6], Đ Thái Đ ng v i bài

vi t Nh'ng v n ñ cơ c u xã h i và s phát tri n m t xã nông thôn Nam B [26], hay phân tích cơ c u n i t i, ch c năng trong các lo i h gia ñình c a Mai Huy Bích v i n i dung M t ñ c trưng v cơ c u và ch c năng, gia ñình

Vi t Nam ñ ng b ng sông H ng [7],

Tóm l i, các k t qu nghiên c u khoa h c này ñã cung c p nhi u thông tin, nhi u d li u v các mô hình c u trúc xã h i - gia ñình trong chi u dài

l ch s) phát tri n c a các làng ngh truy n th ng Vi t Nam Các công trình nghiên c u này có ý nghĩa quan tr ng trong vi c xác ñ nh ngu n g c và ñ c trưng c a các phân h c u trúc xã h i - gia ñình, t$ ñó góp ph!n làm rõ nh ng tác ñ ng c a các chính sách, th ch , h th ng giá tr văn hóa, phong t"c t p quán c truy n c a các làng ngh qua t$ng giai ño n phát tri n khác nhau

1.3 HƯ>NG NGHIÊN C&U V C U TRÚC XÃ H I - NGH NGHI P LÀNG NGH

T i các làng ngh , c u trúc xã h i - ngh nghi p có th ñư c nhìn nh n thông qua các hình nh v giá tr văn hóa trong làng ngh nông thôn C u trúc xã h i g#n li n v i văn hóa, c u trúc văn hóa c a c ng ñ ng xã h i nh t

ñ nh Thu t ng Kultur trong thu t ng c ñi n Đ c ng" ý v văn hóa mang nghĩa “tình anh em” [113, tr.41-42] và trong ti ng Anh, khái ni m văn hóa ñ

c p thư ng xuyên ñ ñ i di n cho tính ngh thu t tinh túy và cách cư x) c a

gi i tinh hoa giáo d"c [trích theo 119, tr.241-258] Do ñó, trong m t n n văn hóa, ý nghĩa ñơn gi n nh t c u trúc xã h i ñ c trưng s+ ñư c th hi n thông qua các ho t ñ ng c a con ngư i Tương t , ñ i v i c u trúc xã h i c a làng ngh t i các c ng ñ ng luôn hình thành các hình th c khác nhau ñ t o ra công vi c, quy ñ nh thông qua m t lo t ngu n l c có sVn và v i các ch tiêu

có sVn như truy n th ng gia ñình, dòng h , phong t"c, ki n th c truy n th ng, các y u t tôn giáo và tinh th!n sáng t o ñ ñáp ng m"c tiêu sinh k h ng ngày và áp d"ng ñ i v i các thành viên tham gia [trích theo 113, tr.1082-1087] Faulkner mô t n n văn hóa làng ngh như là m t “c u trúc” v i các tiêu chí ñ c trưng bao g m ni m tin, chu&n m c, phong t"c, nghi l*, thái ñ , hành vi, các k, năng, ki n th c, bi u tư ng, ngôn ng , tôn giáo [trích theo

114, tr.27-52] Các c u trúc xã h i làng ngh th hi n cách s ng c a ngư i

dân làng ngh , gi ng như m t thi t ch cho cu c s ng ñ m b o s g#n k t c a

c h th ng

Khi nghiên c u v c u trúc xã h i làng ngh , các tác gi thư ng g#n v i các nghiên c u v c u trúc xã h i c a nông thôn như: tác gi Tô Duy H p trình bày v s chuy n ñ i c u trúc xã h i thông qua các mô hình ho t ñ ng

s n xu t c a các h [42, 20-26], tác gi Trương Xuân Trư ng cũng bàn v

bi n ñ i kinh t - xã h i nông thôn châu th sông H ng thông qua các tiêu chí như ñ i s ng sinh ho t, thu nh p, chuy n ñ i lao ñ ng ngh nghi p và s phân t!ng xã h i trong làng [93, tr.30 - 39]

Làng ngh là m t trong nh ng hình nh bi u trưng g#n li n v i nông

thôn Vi t Nam trong các công trình nghiên c u như Làng xã An Nam B#c

k ỳ c a P Ory, ñ c bi t trong tác ph&m Ngư i nông dân châu th B#c Kỳ c a

P.Gourou, P.Gourou cho r ng ngành công nghi p Vi t Nam, c" th là các

ho t ñ ng c a làng ngh gi ng như m t ngành “ph"”, “ki m thêm” lúc nông nghi p nhàn r i c a ngư i nông dân Vi t Nam v i quy mô nh', máy móc th công và làm theo phương pháp truy n th ng, h!u như không có s h tr c a

k, thu t P.Gourou vi t: “Ngư i th th công không có v n ñ tr công và

kh u hao, h ch mong m (i ngày lao ñ ng ki m ñư c vài hào b c” [74, tr

465-466] Tương t , tác gi Mai Văn Hai, Nguy*n Tu n Anh, Nguy*n Đ c

Chi n, Ngô Th Thanh Quý trong cu n B n s#c làng vi t ñã trình bày v tính

b o m t trong ngh c a ngư i làng ngh trong quan h v i ngư i ngoài làng, ngư i khác Quy ñ nh b t thành văn c a m t s làng ngh là ch truy n ngh cho con trai ho c con dâu ch không truy n ngh cho con gái vì lo ng i con gái ñi l y ch ng, theo ch ng s+ mang bí m t ngh nghi p cho ngư i khác, làng khác [trích theo 31, tr.98]

Tác gi Hoàng Kim Giao trong tác ph&m Làng ngh truy n th ng, mô

hình làng ngh và phát tri n nông thôn và tác gi Nguy*n K Tu n trong

công trình nghiên c u M t s v n ñ t ch c s n xu t các làng ngh th

công ñã ñưa ra các lo i mô hình làng ngh theo t$ng giai ño n phát tri n

nh m kh#c ph"c ñư c nh ng h n ch c a mô hình truy n th ng, phát tri n mô hình hi n ñ i và năng su t cao b ng s chuyên môn hóa thay máy móc vào các công ño n s n xu t tay chân, chuyên môn hóa v vai trò c a t$ng ngư i trong h gia ñình trong các công ño n ho c s phát tri n cao ñ c a mô hình công ty chuyên s n xu t - kinh doanh làng ngh , ñ c trưng cho s phát tri n làng ngh chuyên nghi p hơn [105, tr.54-67] Nghiên c u này g i cho tác gi

lu n án ý tư ng tìm hi u mô hình “công ty ngh ” trong c u trúc xã h i ngh nghi p c a làng ngh ho c s xu t hi n c a “ph ngh ” trong nghiên c u c a

tác gi Vũ Qu c Tu n v i công trình nghiên c u Làng ngh , ph ngh Thăng

Long - Hà N i trên ñư ng phát tri n ñã ñ i di n cho s phát tri n c a thành

th , ph xá s!m u t [105, tr.481-490]

Ngoài ra, có th nghiên c u các công trình khoa h c ñã ñ c p khá sâu s#c v các v n ñ chuy n ñ i cơ c u ngh nghi p và phân t!ng xã h i t i các

vùng nông thôn Vi t Nam như: tác gi Đ Thiên Kính v i nghiên c u Tìm

hi u phân t ng xã h i trong l ch s và áp d ng vào nghiên c u phân hóa giàu nghèo n ư"c ta hi n nay [49], tác gi Mai Huy Bích v i nghiên c u Lý

thuy t phân t ng xã h i và nh 'ng phát tri n g n ñây [8], Tr nh Duy Luân và Bùi Th Cư ng v i nghiên c u v Phân t ng xã h i và công b ng xã h i

n ư"c ta hi n nay [55], v.v Các tác gi ñã phân tích nh ng xu hư ng bi n ñ i

c a nông thôn Vi t Nam thông qua s chuy n d ch v cơ c u lao ñ ng và s phân t!ng xã h i trong s phát tri n c a n n kinh t th trư ng Các nhóm lao

ñ ng ñư c phân chia rõ ràng hơn thông qua các m c thu nh p, s khác bi t v d"ng c" sinh ho t trong gia ñình và phương ti n ñi l i, v.v

Có th th y, m c dù b tác ñ ng b i n n kinh t th trư ng, l i nhu n kinh t ñ n t$ng cá nhân khi n cho c u trúc xã h i - ngh nghi p thay ñ i

Tuy nhiên theo Max Weber ñã phân tích, kinh t không ph i là y u t duy

nh t gi i thích c u trúc xã h i là ñ ng l c cho s thay ñ i, b i nó còn ph" thu c vào các y u t khác như ñ a v chính tr , hay quy n l c, ñ a v xã h i hay uy tín [116, tr.15 - 25] Chính vì v y, m c dù các làng ngh phát tri n và

bi n ñ i sâu s#c có th b#t ngu n t$ y u t kinh t nhưng ñ duy trì, phát tri n

và có m i liên k t khăng khít v i môi trư ng làng ngh , thì ñòi h'i c!n có s

k t h p gi a các y u t khác ngoài y u t kinh t như y u t dân s , truy n

th ng và văn hóa ngh nghi p, y u t ñ i m i tư duy và chính sách phát tri n ngh

Có th thêm m t s công trình khác n a nh m có cái nhìn t ng quan v

c u trúc t ch c c a các làng xã nông thôn Vi t Nam nói chung, ñ t$ ñó

ph n ánh nh ng tác ñ ng c a c u trúc làng xã trong các c u trúc ngh nhi p

c a làng, như tác gi Bùi Quang Dũng v i nghiên c u Nghiên c u làng Vi t:

các v n ñ và tri n v ng [27], Tr!n T$ v i nghiên c u Cơ c u t ch c c a

làng Vi t c truy n B #c b [97], Công trình nghiên c u S bi n ñ i c a

làng - xã Vi t Nam ngày nay ( ñ ng b ng sông H ng) ñã ch ra s bi n

chuy n v cơ c u kinh t trong quá trình chuy n ñ i t$ n n kinh t t p trung, quan liêu bao c p sang n n kinh t th trư ng Đó là, s bi n ñ i c a xã h i nông thôn c truy n, trong ñó có c u trúc xã h i như là: các quan h s h u, quan h huy t th ng và nh ng quan h xã h i khác, ñ i s ng văn hóa, xã h i, phong t"c,

t p quán, v.v, ñ ng th i di n m o c a ñ i s ng văn hóa xã h i nông thôn nư c

ta hi n nay ñư c phác h a tương ñ i toàn di n [38] Đ c bi t cu n sách do tác

gi T Ng c T n (ch biên), (2010), “M t s v n ñ v bi n ñ i cơ c u xã h i

Vi t Nam hi n nay”, (k t qu nghiên c u thu c ñ tài khoa h c tr ng ñi m c p

Nhà nư c KX.04.14/06-10 “Bi n ñ i cơ c u xã h i Vi t Nam”) Công trình

này nêu t ng th v bi n ñ i cơ c u xã h i Vi t Nam trong giai ño n ñ i m i, th

hi n trên năm phân h cơ b n nh t, ñó là cơ c u xã h i - giai c p, cơ c u xã h i -

ngh nghi p, cơ c u xã h i - dân s , cơ c u xã h i - dân t c và cơ c u xã h i - tôn giáo [89] Đây th c s là công trình có giá tr lý lu n và th c ti*n, giúp cho tác gi lu n án h c h'i ñ nghiên c u các phân h c a c u trúc xã h i cư dân làng ngh

Tóm l i, các k t qu nghiên c u c a nhóm công trình khoa h c này giúp

ích cho tác gi lu n án ti p c n, h c h'i, k th$a nh t là v phương pháp nghiên

c u xã h i h c nông thôn, ñ ng th i ñã cung c p m t h th ng các lý lu n và

b ng ch ng th c ti*n v s hình thành, phát tri n làng ngh truy n th ng Vi t Nam, t o ñi u ki n cho vi c hình thành tư duy và nh n th c v làng ngh , ñ c

bi t là quá trình hình thành và phát tri n các mô hình s n xu t c a làng ngh v i các c u trúc xã h i - ngh nghi p mang ñ c trưng cho t$ng giai ño n, t$ng mô hình Đây s+ là cơ s lý lu n khoa h c cho các nhà nghiên c u khi xem xét v n

ñ làng ngh truy n th ng Vi t Nam phát tri n qua các th i kỳ

1.4 HƯ>NG NGHIÊN C&U V C U TRÚC XÃ H I - M&C S NG LÀNG NGH

Liên quan t i c u trúc m c s ng làng ngh , có th tìm hi u s hình thành và phát tri n c u trúc này thông qua các mô hình phân t!ng v m c

s ng t i nông thôn Vi t Nam nói chung và làng ngh t i nông thôn nói riêng

M c s ng luôn là m t trong nh ng tiêu chí quan tr ng ñ ñánh giá s bi n ñ i

c u trúc thông qua s phân t!ng gi a các nhóm thu nh p Nghiên c u v phân

t!ng m c s ng c a tác gi Lưu H ng Minh v i nghiên c u Tính năng ñ ng

c a ng ư i dân nông thôn ñ ng b ng B#c B v"i phân t ng xã h i, ñã xét tính

năng ñ ng c a ngư i dân thông qua s chuy n ñ i lao ñ ng ngh nghi p t i

ch và di dân ñ ñánh giá v ch t lư ng cu c s ng T$ ñó phân chia nhóm lao

ñ ng t i nông thôn theo các m c thu nh p khác nhau và theo tính ch t ngh nghi p khác nhau Tác gi cũng ch ra r ng các ngành ngh trong nông nghi p ngày càng ña d ng, chi m ph!n l n th i gian và nhân công t i các vùng nông thôn, trong ñó có các ngành ngh th công truy n th ng Tuy nhiên, v-n chưa

có d u n rõ nét b i còn b nh hư ng n ng n t$ tư duy truy n th ng ñ i v i

nông nghi p [60, tr 84-90] Tác gi Đ Thiên Kính v i nghiên c u Tìm hi u

phân t ng xã h i trong l ch s và áp d ng vào nghiên c u phân hóa giàu nghèo n ư"c ta hi n nay, ñã trình bày các h th ng ph!n t!ng xã h i khác

nhau và ñ c trưng v các giai c p t i các nư c trên th gi i và Vi t Nam qua các th i kỳ [49, tr.51-58] Cùng nghiên c u v n i dung phân t!ng, tác gi

Mai Huy Bích v i nghiên c u Lý thuy t phân t ng xã h i và nh'ng phát tri n

g n ñây [8] cũng b sung s ña d ng v lý thuy t phân t!ng và s phát tri n

c a lý thuy t phân t!ng trong th i gian g!n ñây, thông qua các quan ñi m c a các nhà xã h i h c như E Duirkheim, Erik Olin Wright, Coleman Bài vi t

c a Tr nh Duy Luân và Bùi Th Cư ng V phân t ng xã h i và công b ng xã

h i n ư"c ta hi n nay, các tác gi ñã trình bày nh ng ñ c trưng cơ b n v

th c tr ng phân t!ng xã h i và th c hi n công b ng xã h i c a Vi t Nam, tìm

ra nguyên nhân và ñưa ra nh ng gi i pháp h n ch các tác ñ ng tiêu c c c a phân t!ng xã h i ñang di*n ra t i Vi t Nam [55, tr.3-11] Các tác gi phân chia m c s ng c a làng, xã thành các nhóm ñ c trưng, th hi n nh ng bi n

ñ i rõ ràng c a các c u trúc trong làng - xã M t phát hi n n i b t trong các nghiên c u trên là s phân t!ng xã h i thành các t!ng l p gia ñình giàu, khá

gi , trung bình và nghèo luôn g#n li n v i ho t ñ ng ngh nghi p Trong ñó,

nh ng gia ñình có m c s ng khá gi tr lên thư ng d a vào ngh phi nông nghi p và nh ng gia ñình có m c s ng nghèo thư ng d a vào ngh nông nghi p v i di n tích ñ t nh' h%p

Tác gi Tr nh Xuân Th#ng trong nghiên c u B o t n và phát tri n làng

ngh truy n th ng m t cách b n v 'ng ñã ph n ánh s thay ñ i v m c thu

nh p c a ngư i lao ñ ng làng ngh và nh ng tác ñ ng tích c c trong các ho t

ñ ng xu t nh p ñ t năng su t cao [90], có th th y r ng vi c phát tri n làng ngh ñúng hư ng s+ t o ra hi u qu to l n trong vi c nâng cao thu nh p cho

ngư i dân làng ngh v m i m t Tương t , trong tác ph&m Làng ngh th

công truy n th ng Vi t Nam c a Bùi Văn Vư ng, tác gi ñã t p trung trình bày các lo i hình làng ngh truy n th ng trong quá trình hình thành, phát tri n

và thích ng v i n n kinh t th trư ng như: ñúc ñ ng, kim hoàn, rèn, g m,

tr m kh#c ñá, d t, thêu ren, gi y dó, tranh dân gian, d t chi u, qu t gi y, mây tre ñan, ng c trai [108]

V i kh i ngu n t$ h c thuy t Marx coi c u trúc xã h i là c u trúc giai

c p v i m i quan h ch y u là ñ u tranh gi a giai c p th ng tr và giai c p b

tr , v i s quy t ñ nh b i phương th c s n xu t và trao ñ i, Anthony Giddens

ñã ti p t"c phát tri n v i h c thuy t v c u trúc hóa Theo h c thuy t c a Giddens c u trúc xã h i ñư c t o ra và liên t"c ñư c tái t o b i các hành ñ ng

c a con ngư i và c u trúc xã h i bi n ñ i kéo theo ch c năng bi n ñ i v i tính hai m t t t ho c x u T$ ñó ñ th y r ng s bi n ñ i trong c u trúc - m c

s ng làng ngh là k t qu ho t ñ ng ngh nghi p c a ngư i dân và các ch

th ho t ñ ng ngh nghi p nh m ñáp ng ch c năng c a môi trư ng kinh t

c a làng ngh sao cho tương thích v i các yêu c!u ñ t ra t$ ñ i m i kinh t sang cơ ch th trư ng [43, tr 82-91]

Ngoài ra, có th thêm ñ tài như ñ tài Nghiên c u v quy ho ch phát

tri n làng ngh th công theo h ư"ng công nghi p hoá, nông thôn nư"c C ng

hòa xã h i ch ngh ĩa Vi t Nam c a B Nông nghi p và phát tri n nông thôn h p

tác cùng v i t ch c JICA c a Nh t, ñã ñi u tra nghiên c u t ng th các v n ñ

có liên quan ñ n làng ngh th công nư c ta v tình hình phân b , ñi u ki n kinh

t - xã h i c a làng ngh , nghiên c u ñánh giá 12 m t hàng th công c a làng

ngh Vi t Nam Đ c bi t chú ý t i ñ tài Góp ph n tìm hi u bi n ñ i xã h i

Vi t Nam hi n nay: K t qu nghiên c u c a ñ tài KX.02.10 c a tác gi Bùi Th

Cư ng Có th tìm th y trong nghiên c u này cơ s lý lu n và phương pháp lu n

v bi n ñ i cơ s xã h i, khung phân tích v th c tr ng xã h i Vi t Nam, nh ng

bi n ñ i v xã h i, dân s , văn hóa và b t bình ñUng xã h i, phúc l i xã h i cùng các mô hình xã h i và qu n lý xã h i v i y u t xuyên su t ñó là công nghi p hóa, hi n ñ i hóa t i Vi t Nam T$ ñó có th phân tích trên cơ s khoa h c v

th c tr ng m c s ng c a ngư i dân làng ngh , nguyên nhân c a s thay ñ i và

d báo s thay ñ i ti p t"c trong tương lai [13]

M t nghiên c u c a Bùi Xuân Đính v Làng ngh th công huy n Thanh

Oai (Hà N i) truy n th ng và bi n ñ i ñã phân chia m c s ng c a ngư i dân

làng ngh theo t ch c c a làng ngh th công theo ñ c trưng chuyên và không chuyên ñ t$ ñó th y rõ ñư c t!m quan tr ng c a s phát tri n m t làng ngh chuyên sâu dư i tác ñ ng c a th trư ng nh t là th trư ng ñ!u ra c a s n ph&m

[24, tr 65 - 69] Gi ng như P Gourou ñã nh n ñ nh: “V"i n n kinh t ti u nông,

n n ñ i công nghi p không có ch( ñ ng trong x này vì không có th trư ng tiêu

th ” [ 74, tr.487]

Tác gi Nguy*n Thu Minh, Tr!n Văn L ng trong tác ph&m Khái quát

m t s nét v làng ngh truy n th ng t nh B #c Giang ñã ñưa ra nh ng d u

Có th th y nhóm các công trình khoa h c v$a nêu trên ñã t p trung phân tích th c tr ng và nh ng bi n ñ i c a c u trúc xã h i trong làng ngh

Vi t Nam Các nghiên c u v c u trúc xã h i - m c s ng cho th y các h

th ng c a phân t!ng xã h i v m c s ng g#n li n v i ho t ñ ng ngh nghi p

c a các cá nhân và gia ñình Các nghiên c u cũng ch ra tác ñ ng c a các y u

t như ñi u ki n v t ch t, ñ c ñi m gia ñình, y u t văn hóa, truy n th ng

ngh nghi p, y u t kinh t th trư ng và c y u t chính sách ñ i v i c u trúc

xã h i - m c s ng c a cư dân làng ngh Các nghiên c u này g i m nhi u ý

tư ng cho vi c ti p t"c tìm hi u quá trình phát tri n c u trúc xã h i làng ngh

t i Vi t Nam T$ s thay ñ i c u trúc xã h i qua t$ng th i kỳ có th n#m b#t

ñư c quy lu t và xu hư ng phát tri n c a nó T$ ñó có nh ng ñ nh hư ng chính sách sao cho phù h p và có tác ñ ng thúc ñ&y các ho t ñ ng, s n xu t

và các y u t c a c u trúc xã h i trong làng ngh truy n th ng t i Vi t Nam

Tóm l i, k t qu t ng quan các nghiên c u trên tác gi i rút ra m t s

nh n xét v tình hình nghiên c u liên quan ñ n ñ tài lu n án như sau:

V m t lý lu n, m t s khái ni m v làng ngh ñã ñư c nêu ra và làm rõ t$ các góc ñ khoa h c khác nhau như khái ni m c u trúc xã h i v i các phân

h c a nó ChUng h n khái ni m c u trúc xã h i - dân s v i quy mô, m t ñ ,

tu i, gi i tính và trình ñ h c v n, c u trúc xã h i - gia ñình thông qua quy

mô gia ñình, các th h và các m i quan h trong gia ñình, c u trúc xã h i - ngh nghi p thông qua ñ c trưng quy mô c a các mô hình làng ngh như mô hình gia ñình, t s n xu t, h p tác xã M t s khái ni m có th là m i ñã ñư c ñưa ra phân tích như công ty ngh , ph ngh M t s y u t tác ñ ng ñ n c u trúc xã h i ñã ñư c ch ra và ñánh giá như y u t truy n th ng văn hóa, y u t

cơ ch th trư ng, y u t chính sách c a Đ ng và Nhà nư c giành cho các làng ngh Tuy nhiên, các khái ni m nghiên c u này c!n ñư c xem xét, phân tích t$ nhi u góc ñ ti p c n khoa h c khác nhau Do v y, ñi u này ñ t ra s c!n thi t ph i xem xét các khái ni m v c u trúc xã h i m t cách khoa h c chuyên ngành t$ góc ñ ti p c n lý thuy t nh t ñ nh mà lu n án này mu n th

hi n rõ, ñó là cách ti p c n lý thuy t xã h i h c

V m t ph ương pháp, ña s các nghiên c u ñ u tri n khai thu th p các

d li u t$ th c ti*n, qua kh o sát t$ng ñ a phương c" th , nhưng có th thi u tính h th ng và t p trung nghiên c u t$ cách ti p c n xã h i h c M c dù v y,

các nghiên c u chưa nói nhi u ñ n di ñ ng xã h i ho c chưa nghiên c u v s

n i ti p gi a các th h trong làng ngh , ho c s bi n ñ i c u trúc trong làng ngh cũng như s tương tác gi a các phân h c u trúc xã h i trong làng ngh

V n i dung nghiên c u, t t c nh ng công trình nêu trên ñã ti n hành nghiên c u làng ngh , làng ngh truy n th ng t p trung các lĩnh v c chính sau:

M t là, nghiên c u t ng quan v tình hình ho t ñ ng c a công nghi p nông thôn; th c tr ng công nghi p hóa, hi n ñ i hóa nông nghi p và phát tri n nông thôn;

Hai là, nghiên c u v tình hình phát tri n ti u th công nghi p và

nh ng v n ñ môi trư ng tác ñ ng ñ n làng ngh ;

Ba là, nghiên c u v tình hình s n xu t kinh doanh c a làng ngh , làng ngh truy n th ng t$ lao ñ ng, công ngh , v n, th trư ng tiêu th" s n ph&m… trong b i c nh h i nh p qu c t

Tuy nhiên, các công trình nghiên c u v th c tr ng và gi i pháp phát tri n ngh , làng ngh và làng ngh truy n th ng không ñ t ra v n ñ nghiên

c u v các phân h c a c u trúc xã h i làng ngh M t vài nghiên c u có th

ñã ñ t ra v n ñ phân tích m t s phân h c u trúc xã h i nhưng chưa ñ!y ñ

và nh t là chưa ñư c ti p c n chuyên sâu t$ góc ñ xã h i h c

Các nghiên c u ñã phân tích m t s y u t tác ñ ng khác nhau ñ n c u trúc xã h i làng ngh nhưng thi u nh ng nghiên c u xem xét toàn b các y u

t ñó theo cách ti p c n liên c p t$ ñ c ñi m cá nhân ñ n ñ c ñi m gia ñình

và ñ c ñi m c a c ng ñ ng làng - xã ñ n ñ c ñi m c a kinh t th trư ng và chính sách phát tri n kinh t xã h i

hi u và áp d"ng lý thuy t h th ng xã h i c a Talcott Parsons và lý thuy t c u trúc hóa c a Anthony Giddens ñ xem xét các phân h c u trúc xã h i trong

m i quan h v i các ñ c ñi m xã h i t$ vi mô ñ n vĩ mô c a làng ngh Lu n

án s) d"ng quan ni m: c u trúc xã h i là ki u quan h tương ñ i n ñ nh, b n

v ng c a các thành ph!n t o nên h th ng xã h i nh t ñ nh ñ tìm hi u các phân h c a nó Áp d"ng cách ti p c n lý thuy t h th ng xã h i c a Talcott Parsons, lu n án xem xét c u trúc xã h i v i tính cách là ki u quan h c a các thành ph!n t o nên các h th ng xã h i t$ vi mô ñ n vĩ mô H th ng xã h i

vi mô là h th ng bao g m các cá nhân do ñó c u trúc xã h i c a h th ng xã

h i vi mô là ki u quan h tương ñ i b n v ng c a các cá nhân t o nên gia ñình, h gia ñình, cơ s s n xu t kinh doanh ngh , t ch c ngh nghi p

Các nghiên c u hi n có v c u trúc xã h i Vi t Nam thư ng t p trung vào c u trúc xã h i - m c s ng th hi n phân t!ng xã h i theo m c s ng Trên c p ñ vi mô, lu n án này s+ tìm hi u c u trúc xã h i - dân s , c u trúc

xã h i - gia ñình, c u trúc xã h i - ngh nghi p, c u trúc xã h i - m c s ng

c a làng ngh Đ ng th i, lu n án này cũng s+ t p trung nghiên c u c u trúc

xã h i - ngh nghi p: mô hình gia ñình ngh và mô hình công ty ngh

Cùng v i cách ti p c n lý thuy t h th ng xã h i, lu n án áp d"ng cách

ti p c n lý thuy t c u trúc hóa c a Anthony Giddens ñ xem xét và ñánh giá

s hình thành, v n ñ ng, bi n ñ i và phát tri n, t c là quá trình tái c u trúc, quá trình c u trúc hóa c a t$ng lo i c u trúc xã h i Như ñã trình bày trên,

lý thuy t c u trúc hóa c a Anthony Giddens cho r ng m t c u trúc xã h i

ñư c hình thành, v n ñ ng và liên t"c ñư c “c u trúc hóa” thông qua quá trình huy ñ ng, s) d"ng các ngu n l c c a các ch th hành ñ ng theo các quy t#c nh t ñ nh c a h th ng xã h i Do v y, vi c áp d"ng lý thuy t c u trúc hóa c a Anthony Giddens s+ giúp phân tích các ngu n l c cùng các quy t#c pháp quy dư i hình th c các quy ñ nh pháp lu t và các quy t#c phi chính th c