Đánh giá tác dụng điều trị của bổ trung ích khí thang kết hợp hòe hoa tán trên bệnh nhân trĩ nội độ i, II có chảy máu

Chẩn đoán bệnh trĩ dựa vào các triệu chứng lâm sàng và soi hậu môn.Tùy theo mức độ của bệnh độ trĩ, tình trạng chảy máu, viêm..., tình trạngtoàn thân, hoàn cảnh của bệnh nhân, trang thiế

ĐẶT VẤN ĐỀ

Bệnh trĩ là một bệnh thường gặp với tỷ lệ mắc cao trong cộng đồng và làbệnh đứng hàng đầu trong các bệnh lý hậu môn trực tràng [1] Bệnh trĩ tuykhông ảnh hưởng đến tính mạng nhưng lại ảnh hưởng nhiều đến sinh hoạt vàchất lượng cuộc sống của người bệnh Bệnh kéo dài có thể dẫn đến chảy máumạn tính hay chảy máu nặng gây thiếu máu [2]

Ở Áo, theo Riss S Weiser FA và cộng sự (2008- 2009 ) nghiên cứu về sựphổ biến của bệnh trĩ trong một chương trình chăm sóc sức khỏe thì có380/970 người tham gia điều tra mắc bệnh trĩ (38,93%) [3] Theo Kim HS,Baik SJ và cộng sự nghiên cứu tỷ lệ và các yếu tố nguy cơ đối với các bệnhđường tiêu hóa ở người Mỹ gốc Hàn và người Hàn Quốc, cho thấy tỷ lệ mắcbệnh ở 2 nhóm là 29,4% so với 21,3% [4]

Ở Việt Nam, theo nhiều báo cáo, bệnh trĩ chiếm tỷ lệ cao trong cộngđồng Theo thống kê tại phòng khám hậu môn trực tràng của khoa phẫu thuậttiêu hóa Bệnh viện Việt Đức, bệnh trĩ chiếm tỷ lệ 45% số bệnh nhân đếnkhám về hậu môn trực tràng [5] Điều tra dịch tễ học mới nhất của NguyễnMạnh Nhâm và cộng sự ở 5 tỉnh miền Bắc phát hiện được 1446/2651 ngườidân mắc bệnh trĩ chiếm tỷ lệ 55% [6]

Chẩn đoán bệnh trĩ dựa vào các triệu chứng lâm sàng và soi hậu môn.Tùy theo mức độ của bệnh (độ trĩ, tình trạng chảy máu, viêm ), tình trạngtoàn thân, hoàn cảnh của bệnh nhân, trang thiết bị y tế của cơ sở khám chữabệnh và kinh nghiệm điều trị của thầy thuốc mà chỉ định điều trị khác nhau.Theo Y học hiện đại điều trị bệnh trĩ có thể điều trị bằng nội khoa, thủ thuật,phẫu thuật Bệnh trĩ cũng được Y học cổ truyền (YHCT) đề cập đến nhiềutrong các y văn kinh điển về nguyên nhân, cơ chế bệnh sinh và điều trị, trong

đó có các phương pháp điều trị bằng YHCT chủ yếu là dùng thuốc uống trong

và thuốc dùng ngoài Bài Bổ trung ích khí thang là một trong các bài thuốc cổ

phương được giới thiệu trong y văn dùng điều trị trĩ thông qua tác dụng íchkhí thăng đề (làm co búi trĩ) và làm giảm ứ huyết ở búi trĩ và trực tràng.Nhằm tăng cường hiệu quả điều trị triệu chứng viêm, chảy máu và giảm đau

là các triệu chứng lâm sàng thường gặp trong bệnh trĩ nên chúng tôi kết hợpbài Hòe hoa tán Với khả năng lập lại cân bằng cho cơ thể nên có thể điều trịphòng ngừa phát sinh và hạn chế phát triển của bệnh trĩ một cách căn bản vàlâu dài Đồng thời YHCT còn làm giảm nhẹ cho những can thiệp xâm lấn nhưliền nhanh vết thương, giảm đau, giảm sưng nề, phòng tránh và/hoặc giảmnhẹ các biến chứng

Để phát huy những tri thức và kinh nghiệm của YHCT và góp phần làmphong phú bài thuốc YHCT trong điều trị bệnh trĩ nói chung cũng như trĩ nộichảy máu nói riêng nên chúng tôi tiến hành nghiên cứu đề tài “Đánh giá tácdụng điều trị của Bổ trung ích khí thang kết hợp Hòe hoa tán trên bệnh nhân trĩnội độ I, II có chảy máu” với hai mục tiêu sau:

1 Đánh giá tác dụng điều trị của Bổ trung ích khí thang kết hợp Hòe hoa tán trên bệnh nhân trĩ nội độ I, II có chảy máu.

2 Theo dõi tác dụng không mong muốn của Bổ trung ích khí thang kết hợp Hòe hoa tán trên lâm sàng và một số chỉ tiêu cận lâm sàng.

Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU

1.1 QUAN ĐIỂM CỦA Y HỌC HIỆN ĐẠI VỀ BỆNH TRĨ

1.1.1 Giải phẫu và sinh lý ống hậu môn

1.1.1.1 Giải phẫu ống hậu môn

Ống hậu môn (đoạn trực tràng tầng sinh môn) là phần trực tràng đi ngangqua phần sau của tầng sinh môn Được giới hạn ở trên bởi giải mu- trực tràngcủa cơ nâng hậu môn, phía dưới là bó dưới da của cơ thắt ngoài Ống hậu mônhợp với phần thấp của trực tràng (bóng trực tràng) một góc 90°- 100° chạyxuống dưới ra sau và đổ ra da qua lỗ hậu môn ở tam giác đáy chậu sau Ốnghậu môn dài 3- 4 cm, đường kính khoảng 3 cm, đóng mở chủ động [7] Từngoài vào trong, ống hậu môn được cấu tạo bởi các lớp cơ, lớp niêm mạc và

hệ thống mạch máu thần kinh [8]

Hình 1.1 Giải phẫu ống hậu môn

(Nguồn Atlas giải phẫu người Frank Neetter)

1.1.1.2 Sinh lý

Sự tự chủ hậu môn: khả năng tự chủ của hậu môn tùy thuộc vào mộtchuỗi quá trình phức tạp, có quan hệ chặt chẽ với nhau [9], [10].

Cơ chế đại tiện: ống hậu môn với chức năng sinh lý chính là đào thảiphân bằng động tác đại tiện Hoạt động sinh lý bình thường của ống hậu mônhoàn toàn tự chủ [11]

1.1.2 Nguyên nhân, cơ chế bệnh sinh

1.1.2.1 Nguyên nhân

Nguyên nhân của bệnh trĩ chưa được xác định một cách rõ ràng Đa số cáctác giả cho rằng bệnh trĩ xuất hiện trên những cơ địa đặc biệt (di truyền), thể trạngnhất định, do những yếu tố thuận lợi phát sinh bệnh gây ra như [12]: Yếu tố giađình và đẻ nhiều Yếu tố nòi giống (người Do Thái bị trĩ nhiều hơn) Yếu tốnghề nghiệp (đứng, ngồi lâu ) Yếu tố tâm sinh lý: bực bội, buồn vui quámức, lao động trí óc căng thẳng Rối loạn lưu thông ruột Tuổi: tuổi càngnhiều càng dễ mắc Giới: nữ nhiều hơn nam, ở Việt Nam thì nam nhiều hơn

nữ Các bệnh của hậu môn, trực tràng: viêm đại tràng mạn, viêm loét đại trựctràng chảy máu, lỵ amip mạn [13] Chế độ ăn không điều độ U hậu môntrực tràng và tiểu khung làm cản trở máu hậu môn trực tràng trở về cũng lànguyên nhân của trĩ Thai kỳ: trĩ hay gặp lúc phụ nữ đang mang thai, sau đẻ

bù trừ mà bình thường tầm quan trọng của nó ít được biết đến Khi mất khả năng

bù trừ sẽ sinh ra trĩ và xuất hiện triệu chứng chảy máu gặp trong bệnh trĩ [12]

1.1.3 Chẩn đoán và điều trị

1.1.3.1 Chẩn đoán

Bệnh trĩ lúc mới xuất hiện thường biểu hiện không rõ ràng Chẩn đoánbệnh chủ yếu dựa vào các dấu hiệu lâm sàng và soi ống hậu môn [6]

*Biểu hiện lâm sàng: gồm 3 triệu chứng hay gặp nhất [14]:

- Đại tiện ra máu tươi là triệu chứng sớm và hay gặp nhất

- Sa trĩ: có sa từng búi hoặc cả vòng trĩ

- Đau: trĩ bình thường không đau trừ khi có biến chứng tụ máu hay huyếtkhối, viêm hoặc kèm nứt kẽ hậu môn Ngoài ra còn kèm ngứa hay chảy dịch

* Thăm và soi hậu môn

- Thăm khám: nhìn có thể thấy trĩ ngoại (da thừa), sa búi trĩ- niêm mạchậu môn

- Thăm trực tràng là động tác bắt buộc với bệnh nhân trĩ

- Soi trực tràng để đánh giá tổn thương của bệnh trĩ, qua soi hậu môn trựctràng để phân độ trĩ nội và cho phép đánh giá tổn thương khác như nứt kẽ,polyp trực tràng, viêm loét trực tràng và đặc biệt là phát hiện ra ung thư trựctràng về đại thể [14]

1.1.3.2 Các phương pháp điều trị

1.1.3.2.1 Điều trị bảo tồn (Nội khoa)

* Ngăn chặn yếu tố thuận lợi:

- Chế độ ăn uống: chế độ ăn nhiều chất xơ giúp phòng ngừa táo bón [14].Uống nhiều nước đều đặn Tránh dùng các thức ăn đồ uống gây táo bón

- Chế độ sinh hoạt: Tập thói quen đi đại tiện đúng giờ đều đặn hàng ngày

* Điều trị nội khoa [12]

Điều trị các rối loạn đại tiện: táo bón, ỉa lỏng, chữa viêm đại tràng có thểdùng kháng sinh nếu cần và phối hợp các thuốc chống co thắt hoặc điều chỉnhrối loạn ruột bằng Debridat…

- Thông thường dùng các thuốc có tác dụng làm tăng sức bền của tĩnh

mạch bằng đường uống: các thuốc họ Flavonoid, Rutosid, Gingko giloba nhưDaflon, vitamin P, Ginkoproto, Ginko Fort, Cyclo 3 fort…

- Các thuốc đặt tại chỗ làm giảm đau, chống ngứa như Menthol và cácdẫn xuất của Cocain

- Chống phù nề: dùng alpha chymotrypsin hoặc Amitase

- Viên đạn đặt hậu môn: Proctolog, Preparation-H

1.1.3.2.2 Các phương pháp dùng dụng cụ (thủ thuật)

Hiện nay có 2 phương pháp chính được sử dụng rộng rãi là tiêm xơ vàthắt trĩ bằng vòng cao su Chỉ định trong điều trị trĩ nội độ I, II, chảy máu[15], [16] Chống chỉ định của 2 phương pháp này là trĩ nội độ III, độ IV, tụmáu nhồi máu lớn, trĩ hỗn hợp, trĩ ngoại, đang viêm nhiễm ở hậu môn [11]

1.1.3.2.3 Điều trị phẫu thuật

Điều trị trĩ bằng phẫu thuật là phương pháp điều trị tiệt căn nhất [17].Nhược điểm của phẫu thuật là gây đau, can thiệp vào giải phẫu học bìnhthường và kèm theo nguy cơ biến chứng Do vậy, chỉ lựa chọn phẫu thuậttrong các trường hợp sau: trĩ nội độ IV, độ III có huyết khối, trĩ vòng sa, trĩlớn bị sa hoặc chảy máu đáng kể hoặc khi tất cả các phương pháp điều trịkhác thất bại [18], [19]

1.2 QUAN NIỆM CỦA Y HỌC CỔ TRUYỀN VỀ BỆNH TRĨ

1.2.1 Nguyên nhân gây bệnh

Trong “Hoàng đế nội kinh” chương Tố Vấn bạch thoại giải đã ghi chépnguyên nhân sinh ra bệnh trĩ là do “cân mạch hoành giải trường tích thành trĩ”(nguyên nhân sinh ra trĩ là do cân mạch bị giãn rộng) [20] Ngoài ra phát sinhbệnh trĩ còn do âm dương khí huyết không điều hòa, bên ngoài do lục dâm,bên trong do thất tình gây nên [21]

Trong “Trung Y ngoại khoa học giảng nghĩa” có các loại nguyên nhân:Nguyên nhân về ăn uống: ăn quá nóng, no đói thất thường, ăn đồ ăn sốnglạnh, uống nhiều rượu, ăn béo ngậy, ăn quá cay Nguyên nhân về chế độ sinhhoạt: đứng lâu, ngồi lâu, vác nặng đi xa, phòng sự quá độ Nguyên nhân khác:

ỉa chảy mạn, táo bón kéo dài, thể chất quá suy yếu, mang thai nhiều lần [22].Các nguyên nhân trên có thể làm khí huyết loạn hành, kinh lạc giao cắtdẫn đến huyết ứ, trọc khí hạ trú hậu môn gây nên trĩ.

Sau mắc các bệnh làm rối loạn chức năng của các tạng phủ như can, tâm,

tỳ, thận (can khắc tỳ, can tâm thận âm hư, tâm tỳ hư ) gây khí hư, huyết ứlàm trung khí hư hạ hãm sinh ra trĩ

1.2.2 Phân loại trĩ theo Y học cổ truyền

* Theo y văn kinh điển:

Hải Thượng Lãn Ông chia bệnh trĩ thành 5 loại: mẫu trĩ, tẫn trĩ, khí trĩ, tửutrĩ, huyết trĩ [23], [24]

Tuệ Tĩnh phân chia trĩ làm 5 loại: Trĩ ngoại, trĩ nội, thử trĩ, nung sang,trùng trĩ [25]

Trong “Ngoại khoa đại thành” của Kỳ Khôn đời Thanh chia trĩ làm 24loại [26]: tạng ung trĩ, tỏa giang trĩ, phiếm hoa trĩ, liên hoa trĩ, trùng điệp trĩ,nội ngoại trĩ, đởm huyền trĩ, huyết tiễn trĩ, khí tráng trĩ, diên giang trĩ, giangmai trĩ, tử mẫn trĩ, thư hùng trĩ, lăng giác trĩ, bồ đào trĩ, hạnh đào trĩ, thạchlựu trĩ, anh đào trĩ, ngưu mẫu trĩ, kê quán trĩ, kê tâm trĩ, thử vĩ trĩ

* Hiện nay đa phần các sách Y học cổ truyền chia trĩ làm 4 thể theonguyên nhân gây bệnh [26]:

- Trĩ thể huyết nhiệt: trĩ sưng, nóng, đỏ, đau, nóng rát hậu môn, đặc điểm

ra máu đỏ tươi, không chảy nước vàng

- Trĩ thể thấp nhiệt: trĩ sưng, nóng, đỏ, loét chảy mủ hoặc chảy nướcvàng, có thể sốt, táo bón, tiểu tiện vàng

- Trĩ thể huyết ứ: trĩ nằm trong hậu môn, cảm giác tức nặng hậu môn, đạitiện máu tươi, có thể có táo bón

- Trĩ thể khí huyết hư: búi trĩ lồi ra ngoài, ra máu kéo dài, người gầy yếumệt mỏi, hoa mắt chóng mặt, ù tai, hay quên, sắc mặt xanh xao, đoản hơi,mạch trầm tế

1.2.3 Các phương pháp điều trị trĩ theo Y học cổ truyền

Hiện nay, có 3 nhóm phương pháp điều trị là nội khoa, thủ thuật và kếthợp YHCT và YHHĐ.

1.2.3.1 Điều trị nội khoa

- Trĩ nội thể huyết ứ: lương huyết chỉ huyết, hoạt huyết khứ ứ Bài thuốc

“Hoạt huyết địa hoàng thang gia giảm” [27] Hoặc “Chè trĩ số 9” của Viện Yhọc Cổ truyền Trung Việt Nam [28], [29]

-Trĩ nội thể thấp nhiệt: Thanh nhiệt lợi thấp, hoạt huyết chỉ thống Những

bài thuốc thường dùng: “Hòe hoa tán gia vị”, “Chỉ thống thang gia giảm”,Chè trĩ số 8 của viện Y học Cổ truyền Việt Nam [30]

-Trĩ nội thể nhiệt độc: Thanh nhiệt giải độc, lương huyết, hoạt huyết, chỉ

huyết Dùng bài “Giải độc thang gia vị”

-Trĩ nội thể khí huyết hư: bổ khí huyết, chỉ huyết, thăng đề [31] Dùng bài

thuốc “Bổ trung ích khí thang”

Dùng các bài thuốc ngâm rửa điều trị trĩ nội và ngoại, các bài thuốc ngâmrửa có tác dụng sát trùng, làm khô các búi trĩ

1.2.3.2 Điều trị thủ thuật

- Khô trĩ tán A của lương y Nguyễn Thanh Nguyên cống hiến cho khoaNgoại Viện YHCT Việt Nam [32]

- Khô trĩ tán C (báo cáo của khoa Ngoại viện YHCT Việt Nam) [33]

- Kiều Văn Tuấn dùng phương pháp tiêm xơ trong bằng dầu phenol 5%điều trị trĩ [16]

- Nguyễn Tất Trung và cộng sự dùng phương pháp phong bế, day ấn cơthắt hậu môn điều trị trĩ nội độ I, II xuất huyết [34]

1.2.3.3 Điều trị kết hợp Y học cổ truyền và Y học hiện đại

Hiện nay kết hợp giữa YHCT và YHHĐ tại Bệnh viện YHCT là dùngthuốc YHCT điều trị trước và sau mổ trĩ để nhuận tràng chống viêm và nhanhliền vết mổ Phương pháp mổ theo YHHĐ (Milligan- Morgan, khâu treo triệt

mạch dưới hướng dẫn của siêu âm Doppler, Longo…) và phương pháp vôcảm là tê tủy sống hoặc tiền mê và tê tại chỗ.

1.3 CÁC NGHIÊN CỨU VỀ BỆNH TRĨ

1.3.1 Về thuốc

Y học cổ truyền của nước ta đã có nhiều nghiên cứu tạo ra những sảnphẩm thuốc đông y thuận tiện cho việc sử dụng của bệnh nhân Lương TrầnKhuê đã sử dụng bài thuốc Hòe hoa tán dạng chè để điều trị cho 52 bệnh nhân bịtrĩ cấp Tác giả thấy rằng thuốc có tác dụng cầm máu, giảm độ trĩ, giảm độ rỉ ướt,giảm đau, giảm táo bón [28] Phạm Văn Trịnh và cộng sự đánh giá tác dụng củacao trĩ thấy có tác dụng điều trị trĩ nội độ I, II, III viêm đau đạt kết quả tốt [35].Nguyễn Thị Gái đã sử dụng Chè tan thông u để điều trị trĩ nội độ II, III cấp Tácgiả thấy rằng thuốc có tác dụng cầm máu, giảm sưng nề hậu môn và giảm đau,đặc biệt là thể huyết ứ [36] Trần Thị Hồng Phương đã sử dụng chè tan Bổtrung ích khí gia vị (BTIKGV) có tác dụng tốt với triệu chứng chảy máu trĩ

Có 96% bệnh nhân đạt kết quả cầm máu sau đợt điều trị trong đó có 70% cầmmáu trong 4 ngày đầu dùng thuốc, với triệu chứng rỉ ướt hậu môn, đau, táobón, thuốc BTIKGV cũng làm hết và giảm các triệu chứng rất tốt Đối với tácdụng thu nhỏ búi trĩ thuốc BTIKGV có tác dụng thu nhỏ búi trĩ khá tốt, có 8%bệnh nhân mất búi trĩ hoặc giảm tới 2 độ, 58% bệnh nhân giảm độ trĩ [37].Phạm Anh Thư khi dùng bài thuốc BLT có thành phần là bài “Lục vị địa hoànghoàn” gia vị khi điều trị trĩ nội độ I, II có chảy máu cho kết quả cầm máu trong 7ngày đầu dùng thuốc là 96,7% Ngoài ra thuốc còn có tác dụng rất tốt trongviệc thu nhỏ búi trĩ, chống chảy dịch, chống táo bón và giảm đau [38] BùiThị Thanh Huyền dùng bài thuốc “Tứ vật đào hồng” gia vị dạng gói lọc trênbệnh nhân trĩ nội độ I, II cấp tính cho kết quả tốt [26] Nguyễn Thị Ánh Tuyếtdùng viên nang cứng Thiên Hoàng Sa trên bệnh nhân trĩ nội độ I, II có chảymáu cho kết quả: 100% bênh nhân hết chảy máu, 100% bệnh nhân đỡ đau,96,7% bệnh nhân hết táo bón [39]

1.3.2 Về điều trị kết hợp Y học cổ truyền và Y học hiện đại

- Hà Thị Nga, Hoàng Thị Ngọc dùng thuốc Bột ngâm trĩ điều trị vết

thương cho bệnh nhân sau mổ trĩ đạt kết quả tốt đạt 87% [40], [41].

- Đỗ Quốc Hương dùng chè tan TVS kết hợp với thủ thuật cắt trĩ trênbệnh nhân trĩ nội độ II, III cho kết quả tốt [42]

- Hồ Thị Kim công bố kết quả mổ trĩ theo phương pháp cải tiến kết hợpchâm tê và tại chỗ thắt gốc búi trĩ bằng chỉ lanh cho 331 bệnh nhân trĩ nội,ngoại độ II, III từ năm 1986 - 1992 Thời gian rụng trĩ là 8 - 12 ngày, thời gianlành vết thương từ 15 - 18 ngày, hẹp hậu môn phải nong 0,62% Đây làphương pháp đơn giản, an toàn cho 100% bệnh nhân [33]

/1.3.3 Phương pháp không dùng thuốc (Châm cứu)

Ở Việt Nam, châm cứu áp dụng cho trĩ nội và tùy theo từng thể mà cóphác đồ khác nhau [43]

Ở Trung Quốc, châm các huyệt: Bách hội, Trường cường, Thừa sơn, Thứliêu [44]

1.4 TỔNG QUAN VỀ THUỐC DAFLON

- Do hãng Les laboratoires Servier (France) sản xuất dưới dạng viên bao

- Nguồn gốc: Daflon có nguồn gốc thực vật (là Flavonoid dưới dạng hạtsiêu nhỏ và được tinh chế) cho nên dùng để làm nhóm chứng và so sánh

- Thành phần mỗi viên gồm có 450 mg diosmin và 50 mg hespenidine.+ Diosmin: Là một bioflavonoid, hiện nay đã tổng hợp được dưới dạngbột vàng, không tan trong nước Có tác dụng làm giảm sức thẩm thấu củamạch, tăng cường sức chịu đựng cơ học của mao mạch (như Vitamin P) + Hesperidin: thuộc nhóm các Flavonoid, có hoạt tính vitamin P Có tácdụng cải thiện trương lực hệ tĩnh mạch, làm giảm căng tính giãn của tĩnhmạch và làm giảm ứ trệ ở tĩnh mạch

Ở vi tuần hoàn: thuốc làm bình thường hóa tính thấm của mao mạch vàtăng sức bền mao mạch Làm tăng lưu thông các hệ bạch mạch [45]

1.5 TỔNG QUAN VỀ BÀI THUỐC NGHIÊN CỨU

1.5.1 Bổ trung ích khí thang

* Xuất xứ: Bài thuốc Bổ trung ích khí thang do Lý Đông Viên - một

danh y Trung Quốc thế kỷ XIII- lập ra và được chép trong sách “tỳ vị luận”.Các vị thuốc trong bài có tác dụng “ôn bổ tỳ vị, thăng cử trung khí” giúp chođiều trị mọi chứng sa, khí hư hạ hãm có hiệu quả tốt [46]

* Thành phần: Đảng sâm 12g, Hoàng kỳ 12g, Đương qui 08g, Bạch truật

08g, Thăng ma 06g, Sài hồ 06g, Trần bì 04g, Chích cam thảo 06g [46]

* Công dụng: ích khí thăng dương, điều bổ tỳ vị.

* Ứng dụng lâm sàng: Chữa tỳ vị khí hư, ăn kém, tự ra mồ hôi hoặc

thấy phát sốt, mạch hữu vô lực; chữa chứng tỳ khí hư hạ hãm gây sa nội tạngnhư sa dạ dầy, sa sinh dục, sa trực tràng, trĩ; chữa các chứng chảy máu kéo dài

do rong kinh, rong huyết, do tỳ khí hư không nhiếp huyết; chữa sốt kéo dài,người mệt mỏi, chân tay vô lực, bụng đầy khát, đại tiện lỏng hay nôn [46]

1.5.2 Hòe hoa tán

* Xuất xứ: Hòe hoa tán là bài thuốc cổ phương trong “Bản sự phương”

gồm:

* Thành phần: Hòe hoa, trắc bách diệp, hoa kinh giới, chỉ xác Bốn vị

thuốc này có thành phần bằng nhau, sao đen tồn tính, tán nhỏ uống 12g/ngày

8-* Công dụng: Thanh nhiệt ở đại trường, chỉ huyết, sơ phong, hành khí.

* Ứng dụng lâm sàng: Điều trị chảy máu, viêm loét trực tràng hậu môn

chảy máu [28]

1.5.3 Phân tích thuốc nghiên cứu:

Bổ trung ích khí thang: Trong bài lấy Hoàng kỳ, Đảng sâm là bộ phận

cấu tạo chủ yếu của bài thuốc, dùng 2 vị với tính vị cam ôn để ích khí Trong

đó, lấy Hoàng kỳ, Nhân sâm làm chủ dược có công dụng thăng bổ, phối ngũvới Thăng ma, Sài hồ để thăng đề dương khí Đặc điểm phối ngũ của bàithuốc chính là sự kết hợp giữa các vị thuốc thăng đề với các vị thuốc bổ khí

Bạch truật, Trần bì, Xuyên quy, Cam thảo dùng để kiện tỳ, lý khí dưỡnghuyết, hoà trung Tác dụng của bài thuốc là điều bổ tỳ vị, thăng dương ích khí

mà chữa được chứng khí hư hạ hãm [46]

Hòe hoa tán: Hòe hoa tán thanh thấp nhiệt đại tràng, lương huyết cầm

máu Trắc bách diệp trợ hòe hoa để lương huyết, chỉ huyết Kinh giới sao để

sơ phong vào huyết để cầm máu Chỉ xác để hành khí khoan trường [47].Như vậy Bổ trung ích khí thang (BTIKT) kết hợp Hòa hoa tán (HHT) cótác dụng điều bổ tỳ vị, thăng dương ích khí mà chữa được chứng khí hư hạhãm và thanh thấp nhiệt đại trường, lương huyết cầm máu và hành khí khoantrường để chỉ thống

Công năng, tác dụng, tính vị quy kinh của các vị thuốc [48], [49], [50],[51]

Bổ trung ích khí, kiện tỳ, sinh tân, chỉ khát.

Hoàng kỳ

(Radix Astragali)

Rễ phơi khô của cây Hoàng

Cam, tân, ôn.

Vào kinh can, tâm, tỳ

Bổ huyết điều kinh, hoạt huyết chỉ thống, nhuận tràng, thông đại tiện.

Khổ, cam, ôn.

vào kinh tỳ, vị

Bổ khí, kiện tỳ, sinh huyết, táo thấp, lợi thủy,

Tân, cam, tính hàn Vào kinh

tỳ, phế, vị, đại trường.

Thanh nhiệt, giải độc, giải biểu, thấu chẩn, thăng dương.

Sài hồ

(Radix Bupleuri)

Rễ phơi hay sấy khô của cây Bắc sài hồ

Khổ, tân, ôn.

Vào kinh tỳ, phế

Lý khí kiện tỳ, hòa trung, táo thấp hóa đàm.

Cam thảo

(Radix Glycyrrhizae )

Rễ phơi hay sấy khô của 3 loài Cam thảo

Cam, tính bình, vào kinh Tỳ, Phế, Vị, Tâm

Bổ tỳ ích khí, trừ đàm, chỉ thống, giải độc, điều hòa dược tính của các vị thuốc, điều tiết acid bảo

vệ dạ dày.

Hoa hoè

(Flos Sophorae)

Dùng hoa chưa nở phơi hay sấy của cây Hòe

Đắng, lạnh vào can, đại tràng

Có tác dụng lương huyết, chỉ huyết, thanh can tả hỏa.

Trắc bách diệp

(Cacumen Biotae)

Cành lá phơi khô của cây trắc bách diệp (để cầm máu dùng lá sao đen)

Vị đắng tính hơi hàn vào kinh phế, can, đại trường

Trị các chứng xuất huyết như ho ra máu, chảy máu cam, đại tiểu tiện ra máu, rong kinh, rong huyết và một số bệnh khác như: zona, nở ngứa, rụng tóc.

Chỉ xác

(Fructus Citri

aurrantii)

Dùng quả gần chín bổ phơi khô

Đắng, lạnh vào can, đại tràng

Điều trị táo bón, rối loạn tiêu hóa, đầy bụng, sa dãn tạng phủ.

Hoa kinh giới

(Flos Elsholtziae

cristatae)

Dùng hoa kinh giới sao đen

Cay, ấm vào kinh phế, can

Tác dụng giải cảm, chữa viêm họng, viêm amidan cấp, xuất huyết, làm mọc ban chẩn, giải dị ứng.

Chương 2 ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

2.1 CHẤT LIỆU NGHIÊN CỨU

2.1.1 Thuốc nghiên cứu

- Bài thuốc: Bổ trung ích khí thang và Hòe hoa tán

- Thành phần: Mỗi thang thuốc gồm:

Đảng sâm 12 gam, Hoàng kỳ 12 gam, Đương quy 12 gam, Bạch truật 12gam, Thăng ma 12 gam, Sài hồ 10 gam, Trần bì 08 gam, Cam thảo 04 gam,Hòe hoa 12gam, Trắc bách diệp (sao đen) 08g, Hoa kinh giới (sao đen) 08g,Chỉ xác 12g

- Các vị thuốc được bào chế tại khoa dược – Viện YHCT Hà Đông theo

tiêu chuẩn dược điển Việt Nam IV Sau đó thuốc được đưa vào máy chiết sắc

và đóng túi tự động của Bệnh Viện YHCT Hà Đông Mỗi túi 180 ml (2 túi

tương đương một thang thuốc sắc)

2.1.2 Thuốc đối chứng

Viên Daflon 500mg do hãng Les laboratoires Servier (France) sản xuấtdưới dạng viên bao

2.2 ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU

Các bệnh nhân được chẩn đoán trĩ nội độ I, II có chảy máu điều trị tạiBệnh viện YHCT Hà Đông

2.2.1 Tiêu chuẩn chọn bệnh nhân theo Y học hiện đại

- Tuổi trên 18, không phân biệt tuổi, giới, nghề nghiệp, chỗ ở Bệnhnhân tự nguyện tham gia nghiên cứu

- Được chẩn đoán trĩ nội độ I, II có chảy máu

* Tiêu chuẩn phân độ trĩ nội theo YHHĐ [52]

- Độ 1: Đại tiện ra máu tươi chiếm 80- 90%, chỉ đôi khi có hiện tượngkhó chịu, không thoải mái Khám qua nội soi: các búi trĩ nhô lên thấy cương

tụ máu nhưng không bị sa tụt khi rặn

- Độ 2: triệu chứng chính là đại tiện ra máu tươi, búi trĩ sa ra ngoài, khiđại tiện xong tự co lên Soi hậu môn: búi trĩ lấp ló ở hậu môn.

2.2.2 Tiêu chuẩn chọn bệnh nhân theo Y học cổ truyền

Y học cổ truyền chia thành 4 thể:

- Trĩ thể huyết nhiệt: trĩ sưng, nóng, đỏ, đau, nóng rát hậu môn, đặc điểm

ra máu màu đỏ tươi, không chảy nước vàng

- Trĩ thể thấp nhiệt: trĩ sưng, nóng, đỏ, loét, chảy mủ hoặc chảy nướcvàng, có thể có sốt, táo bón, tiểu tiện vàng

- Trĩ thể huyết ứ: búi trĩ nằm trong hậu môn, cảm giác tức nặng ở hậumôn, đại tiện ra máu tươi, có thể táo bón

- Trĩ thể khí huyết hư: trĩ lồi ra ngoài, ra máu kéo dài, người gầy yếu,mệt mỏi, hoa mắt, chóng mặt, ù tai, sắc mặt xanh xao, đoản hơi, mạch trầm tế

2.2.3 Tiêu chuẩn loại trừ bệnh nhân

- Bệnh nhân ung thư

- Bệnh nhân polyp hậu môn, viêm ống hậu môn

- Bệnh nhân nứt kẽ hậu môn có chảy máu

- Bệnh nhân có mắc các bệnh toàn thân (tăng huyết áp, suy gan…)

- Bệnh nhân mới dùng thuốc điều trị trĩ khác dưới 07 ngày

- Bệnh nhân dị ứng với các thành phần của thuốc

2.3 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

2.3.1 Thiết kế, cỡ mẫu

- Thiết kế: Thử nghiệm lâm sàng mở, so sánh trước sau, có đối chứng

- Cỡ mẫu: chọn cỡ mẫu thuận tiện, n1= n2 = 30.

2.3.2 Phân nhóm nghiên cứu

60 bệnh nhân tham gia nghiên cứu được chia làm 2 nhóm

- Nhóm nghiên cứu: gồm 30 bệnh nhân được điều trị bằng thuốc sắc Bổtrung ích khí thang kết hợp Hòe hoa tán

- Nhóm chứng: gồm 30 bệnh nhân được điều trị bằng Daflon

Chọn chia nhóm đảm bảo tương đồng một số tiêu chí như tuổi, giới, mức

độ bệnh

2.3.3 Quy trình nghiên cứu

- Các bệnh nhân sau khi được phân vào 2 nhóm đều được tiến hành làmcác xét nghiệm: Công thức máu, đo thời gian máu chảy, máu đông, xétnghiệm đánh giá chức năng gan và thận (ure, creatinin, ALT, AST), soi hậumôn và trực tràng để chẩn đoán trĩ

- Hàng ngày bệnh nhân được uống thuốc với chỉ định như sau:

+ Nhóm đối chứng: Daflon 500mg, tổng liều là 64 viên, uống trong 21 ngày

4 ngày đầu mỗi ngày uống 6 viên, chia 3 lần: 9h, 14h,19h

3 ngày tiếp mỗi ngày uống 4 viên chia 2 lần: 9h, 19h

14 ngày tiếp theo mỗi ngày uống 2 viên chia 2 lần: 9h, 19h

+ Nhóm nghiên cứu: Uống thuốc sắc BTIKT kết hợp HHT, tổng liều là

21 thang với liều 2 túi 180 ml/ngày, chia làm 2 lần: uống 1 gói lúc 9h và lúc15h uống 1 gói (tương đương một thang thuốc sắc)

-Trong thời gian uống thuốc bệnh nhân được tư vấn chế độ ăn uống vàsinh hoạt như kiêng không được ăn các chất cay, nóng, hạn chế uống rượu,bia và không hút thuốc lá…

- Tất cả bệnh nhân đều được thăm khám và theo dõi lâm sàng Các chỉtiêu theo dõi lâm sàng được ghi nhận ở 4 thời điểm: trước điều trị D0, sauđiều trị 4 ngày D4, sau điều trị 7 ngày D7, sau điều trị 14 ngày D14, và sau

21 ngày D21

- Các chỉ tiêu xét nghiệm được đánh giá ở thời điểm trước và sau khi kếtthúc điều trị.

- Loại trừ ra khỏi nhóm nghiên cứu các bệnh nhân không tuân thủ theođúng qui định điều trị trong quá trình nghiên cứu

2.3.4 Các chỉ tiêu nghiên cứu

* Đánh giá tác dụng điều trị [37]

Chỉ tiêu theo dõi trên lâm sàng:

- Mức độ chảy máu: chia 3 mức độ

+ Nặng: Khi đi ngoài chảy máu thành tia hoặc ngồi xổm (3 điểm)

+ Vừa: Khi đi ngoài máu chảy nhỏ giọt (2 điểm)

+ Nhẹ: Khi đi ngoài máu bám vào phân hoặc giấy vệ sinh (1 điểm)

- Đau: chia 3 mức độ, dựa vào thang điểm VAS

+ Nặng: Đau nhiều, nằm nghỉ không đỡ đau, tương ứng 7 ≤ VAS ≤ 10(3 điểm)

+ Vừa: Đau vừa, nằm nghỉ đỡ đau, tương ứng 3 ≤ VAS < 7 (2 điểm).+ Nhẹ: Đau nhẹ, chỉ đau khi đi ngoài, tương ứng 0 ≤ VAS < 3 (1 điểm)

+ Nặng: > 3 ngày đi ngoài 1 lần (3 điểm)

+ Vừa: 3 ngày đi ngoài 1 lần (2 điểm)

+ Nhẹ: 2 ngày đi ngoài 1 lần (1 điểm)

Triệu chứng nào không có không cho điểm

Theo dõi trên cận lâm sàng:

Soi hậu môn: quan sát màu sắc, vị trí búi trĩ, phân độ trĩ

* Tác dụng không mong muốn của thuốc

Chỉ tiêu theo dõi trên lâm sàng:

Bệnh nhân có thể có biểu hiện của các triệu chứng không mong muốnliên quan đến thuốc như khó chịu, nôn hoặc buồn nôn, đau đầu, đau bụng, ỉalỏng, ngứa, mẩn đỏ… Đánh giá các triệu chứng không mong muốn khi dùngthuốc về thời gian xuất hiện, mức độ nặng nhẹ.

Theo dõi trên cận lâm sàng:

- Xét nghiệm huyết học gồm công thức máu (HC, Hemoglobin, Hct, BC,TC), thời gian máu chảy, thời gian máu đông

- Sinh hóa máu (AST, ALT, Creatinin, Ure)

Đánh giá kết quả cận lâm sàng: so sánh kết quả trước và sau khi điều trị,

so sánh 2 dãy số liệu của 2 nhóm

2.3.5 Tiêu chuẩn đánh giá kết quả nghiên cứu

Sau 21 ngày điều trị, đánh giá kết quả theo 4 mức độ: A (tốt), B (trungbình), C (Kém), D (nặng lên)

Hết chảy máutrong nhữngngày điều trịtiếp theo

Sau đợt điều trịkhông hết chảymáu

Sau từ 3 ngàyđến hết đợt điềutrị chảy máunặng lên

Tác dụng thu

nhỏ búi trĩ

Sau đợt điềutrị búi trĩ mất

đi hoặc thunhỏ tới 2 độ

Sau đợt điềutrị từ độ lớnchuyển sang

độ nhỏ hơn

Sau đợt điều trị

độ trĩ khôngthay đổi

Sau đợt điềutrị triệu chứngđau giảm đi

Sau đợt điều trtriệu chứng đaukhông thay đổi

Sau đợt điều trịtriệu chứng đautăng lên

Trên ba ngày đạitiện một lần

Đánh giá chung theo 3 mức độ [31]

+ Tốt: Hết chảy máu, hết hoàn toàn các triệu chứng cơ năng, bệnh nhânthấy hài lòng với phương pháp điều trị, nội soi các búi trĩ hết sung huyết, màu

sắc trở lại bình thường

+ Trung bình: Hết chảy máu, còn một vài triệu chứng cơ năng nhẹ, bệnhnhân chấp nhận với phương pháp điều trị, khi soi thấy búi trĩ đỡ sung huyết + Kém: Bệnh không thuyên giảm, vẫn còn chảy máu, bệnh nhân không hàilòng với phương pháp điều trị, soi búi trĩ vẫn thấy sung huyết mạnh

2.4 XỬ LÝ SỐ LIỆU

- Các số liệu nghiên cứu được nhập và xử lý bằng phần mềm SPSS 16.0.Kết quả nghiên cứu được phân tích đơn biến, đôi biến và được trình bày dướidạng bảng, biểu đồ

- Kết quả số liệu định lượng cũng được biểu diễn dưới dạngX± SD.Các test thống kê χ2, T- test Student và Test trước- sau được sử dụng để tính

sự khác biệt mang ý nghĩa thống kê Sự khác biệt có ý nghĩ thống kê khi

p < 0,05 Sự khác biệt không có ý nghĩa thống kê khi p > 0,05

2.5 ĐỊA ĐIỂM, THỜI GIAN THỰC HIỆN NGHIÊN CỨU

- Địa điểm nghiên cứu: Bệnh viện Y học Cổ truyền Hà Đông

- Thời gian: Từ tháng 8 năm 2018 đến tháng 6 năm 2019

2.6 ĐẠO ĐỨC TRONG NGHIÊN CỨU

- Nghiên cứu được hội đồng thông qua đề cương chuyên khoa II của Khoa

YHCT Trường Đại học Y Hà Nội phê duyệt và được hội đồng khoa học củaBệnh viện YHCT Hà Đông cho phép thực hiện

- Chỉ có những bệnh nhân sau khi được giải thích rõ về mục đích và yêucầu của nghiên cứu đồng thời tự nguyện tham gia vào nghiên cứu mới đượcđưa vào danh sách

- Trong quá trình theo dõi nếu bệnh nhân có biến chứng hoặc chảy máunặng lên, hoặc bệnh nhân có kết quả loại D chuyển bệnh nhân sang loại thuốckhác có hiệu quả hơn hoặc chuyển điều trị ngoại khoa

60 bệnh nhân trĩ nội chảy máu độ I,II Được đánh giá các chỉ tiêu nghiên cứu: Do

30 bệnh nhân uống daflon

So sánh các chỉ tiêu nghiên cứu và kết luận

Sơ đồ nghiên cứu

Chương 3

DỰ KIẾN KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU

3.1 ĐẶC ĐIỂM LÂM SÀNG CỦA BỆNH NHÂN

Bảng 3.1 Phân loại theo độ tuổi của 2 nhóm

Thời gian cầm máu TB (ngày)

Thời gian cầm máu TB (ngày)

Nặng

Vừa

Nhẹ

Bảng 3.10 Kết quả chung cầm máu trên 2 nhóm bệnh nhân

Triệu chứng Trước ĐT Sau ĐT Trước ĐT Sau ĐT

3.2.3 Kết quả giảm đau

Bảng 3.13 Thay đổi số BN đau theo thời gian điều trị của 2 nhóm

3.2.4 Kết quả giảm táo bón

Bảng 3.14 Thay đổi số bệnh nhân táo bón theo thời gian điều trị của 2 nhóm

3.2.5 Phân loại kết quả điều trị theo Y học cổ truyền của nhóm nghiên cứu

Thể thấp

Huyết áp (mmHg) Trước điều trị Sau điều trị p t-s

Huyết áp tâm thu

Huyết áp tâm trương

gian máu chảy, thời gian máu đông

Kết quả

Tiểu cầu (G/l)

Thời gian máu chảy (p)

Thời gian máu đông (p)

Bảng 3.23 Ảnh hưởng của thuốc NC tới một số chỉ số huyết học