Nhận diện đặc điểm và giá trị kiến trúc đô thị tuyến phố từ cầu long biên đến dốc bác cổ thành phố hà nội (luận văn thạc sĩ)

Riêng đối với tuyến phố từ cầu Long Biên đến Dốc Bác Cổ nằm trên ranh giới của nội đô lịch sử, có nhiều cảnh quan đặc thù, có nhiều giá trị về quy hoạch, đô thị, cảnh quan và kiến trúc;

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KIẾN TRÚC HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KIẾN TRÚC HÀ NỘI

-

NGUYỄN NGỌC ĐỨC KHÓA: 2017 - 2019

NHẬN DIỆN ĐẶC ĐIỂM VÀ GIÁ TRỊ KIẾN TRÚC - ĐÔ THỊ TUYẾN PHỐ TỪ CẦU LONG BIÊN ĐẾN DỐC BÁC CỔ

- THÀNH PHỐ HÀ NỘI

Chuyên ngành: Kiến trúc

Mã số: 60.58.01.02

LUẬN VĂN THẠC SĨ KIẾN TRÚC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

TS VŨ ĐỨC HOÀNG

Hà Nội - 2019

Lời đầu tiên tôi xin chân thành cảm ơn Ban giám hiệu, Ban chủ nhiệm Khoa Sau đại học, các Thầy Cô giáo Trường Đại học Kiến Trúc Hà Nội đã tạo điều kiện thuận lợi để luận văn được hoàn thành đúng thời hạn cũng như cung cấp những kinh nghiệm quý giá và những tài liệu tham khảo trong suốt quá trình học tập và làm luận văn

Tôi xin gửi lời cảm ơn sâu sắc đến Thầy giáo TS Vũ Đức Hoàng đã tận tình hướng dẫn, giúp đỡ tôi trong suốt quá trình thực hiện luận văn này

Để có được kết quả nghiên cứu này tôi vô cùng biết ơn sự quan tâm, động viên giúp đỡ của gia đình, bạn bè, đồng nghiệp để tôi hoàn thành tốt nhất luận văn này

Trong điều kiện thời gian và tài liệu nghiên cứu còn hạn chế, luận văn này không tránh khỏi những thiếu sót Tôi mong nhận được sự góp ý của các Thầy Cô giáo, các Nhà khoa học cùng bạn bè đồng nghiệp để hoàn thiện hơn cho đề tài này

và cũng cho bản thân tôi trong các công trình nghiên cứu sau

Xin trân trọng cảm ơn!

TÁC GIẢ LUẬN VĂN

Nguyễn Ngọc Đức

Tôi xin cam đoan Luận văn thạc sĩ này là công trình nghiên cứu khoa học độc lập của tôi, do chính tôi nghiên cứu thực hiện dưới sự hướng dẫn của Thầy giáo

TS Vũ Đức Hoàng Các số liệu khoa học, kết quả nghiên cứu của Luận văn là trung thực và có nguồn gốc rõ ràng

TÁC GIẢ LUẬN VĂN

Nguyễn Ngọc Đức

Lời cam đoan

Mục lục

Danh mục các chữ viết tắt

Danh mục hình vẽ

Danh mục bảng biểu

MỞ ĐẦU 1

* Lý do chọn đề tài 1

* Mục đích nghiên cứu 2

* Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 2

* Phương pháp nghiên cứu 2

* Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài 3

* Các thuật ngữ và khái niệm sử dụng trong luận văn 3

* Cấu trúc luận văn 7

NỘI DUNG 8

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN ĐẶC ĐIỂM VỀ TUYẾN PHỐ TỪ CẦU LONG BIÊN ĐẾN DỐC BÁC CỔ - THÀNH PHỐ HÀ NỘI 8

1.1 Đặc điểm các tuyến phố ven sông trong đô thị trên thế giới 8

1.1.1 Tuyến phố ven sông Nin tại thủ đô Cairo (Ai Cập) 8

1.1.2 Tuyến phố ven sông Hằng tại thành phố Varanasi, bang Uttar

Bắc, Trung Quốc) 13

1.2 Đặc điểm các tuyến phố ven sông trong đô thị ở Việt Nam 16

1.2.1 Tuyến phố ven sông Cấm tại thành phố Hải Phòng 17

1.2.2 Tuyến phố ven sông Hương tại thành phố Huế 18

1.2.3 Tuyến phố ven sông Hàn tại thành phố Đà Nẵng 21

1.2.4 Tuyến phố ven sông Thu Bồn tại khu phố cổ Hội An, tỉnh Quảng Nam 23

1.3 Quá trình hình thành và phát triển của tuyến phố từ cầu Long Biên đến Dốc Bác Cổ 25

1.3.1 Thời kỳ Thăng Long - Đông Đô (từ năm 1009 đến năm 1802) 25

1.3.2 Thời kỳ Nhà Nguyễn (từ năm 1802 đến năm 1873) 27

1.3.3 Thời kỳ Pháp thuộc (từ năm 1873 đến năm 1954) 28

1.3.4 Thời kỳ xây dựng CNXH trước đổi mới (từ năm 1954 đến năm 1986) 31 1.3.5 Thời kỳ đổi mới (từ năm 1986 đến nay) 32

1.4 Hiện trạng kiến trúc - đô thị tuyến phố từ cầu Long Biên đến Dốc Bác Cổ 35

1.4.1 Hiện trạng tuyến phố đô thị 35

1.4.2 Hiện trạng kiến trúc (các loại hình kiến trúc) 36

1.4.3 Hiện trạng cảnh quan đô thị 42

1.5 Những đề tài nghiên cứu về đặc điểm và giá trị khu vực tuyến phố ven sông trong đô thị 47

1.6 Những vấn đề cần nghiên cứu 49

ĐẾN DỐC BÁC CỔ - THÀNH PHỐ HÀ NỘI 51

2.1 Cơ sở pháp lý 51

2.1.1 Văn bản pháp lý 51

2.1.2 Tiêu chuẩn, quy phạm liên quan đến đề tài 51

2.1.3 Quy hoạch chung Thành phố Hà Nội đã được phê duyệt .52

2.1.4 Quy hoạch chi tiết quận Hoàn Kiếm 54

2.2 Cơ sở lý luận 60

2.2.1 Cơ sở lý luận về quy hoạch 60

2.2.2 Cở sở lý luận về đô thị 63

2.2.3 Cơ sở lý luận về cảnh quan đô thị 76

2.2.4 Cơ sở lý luận về kiến trúc 76

2.2.5 Cơ sở lý luận về giá trị di sản kiến trúc - đô thị 82

2.2.6 Cơ sở lý luận về bản sắc đô thị .87

2.3 Cơ sở thực tiễn 95

2.3.1 Các đặc trưng của khu vực tuyến phố ven sông trong đô thị 95

2.3.2 Vai trò của tuyến phố ven sông trong đô thị 105

2.3.3 Xu hướng không gian kiến trúc - đô thị tuyến phố ven sông trong đô thị 106

2.3.4 Các yếu tố ảnh hưởng đến sự hình thành và phát triển tuyến phố ven sông trong đô thị 107

2.4 Kinh nghiệm nhận diện đặc điểm và giá trị kiến trúc - đô thị tuyến

2.4.2 Kinh nghiệm ở Việt Nam 112

CHƯƠNG 3 ĐẶC ĐIỂM VÀ GIÁ TRỊ KIẾN TRÚC – ĐÔ THỊ TUYẾN PHỐ TỪ CẦU LONG BIÊN ĐẾN DỐC BÁC CỔ - THÀNH PHỐ HÀ NỘI 116 3.1 Quan điểm nhận diện và xác định giá trị 116

3.1.1 Quan điểm nhận diện 116

3.1.2 Quan điểm xác định giá trị 117

3.2 Nhận diện đặc trưng kiến trúc - đô thị tuyến phố từ cầu Long Biên đến Dốc Bác Cổ 118

3.2.1 Đặc trưng về quy hoạch đô thị 118

3.2.2 Đặc trưng về kiến trúc công trình 122

3.2.3 Đặc trưng về cảnh quan đô thị 129

3.2.4 Đặc trưng về bản sắc đô thị 135

3.3 Giá trị của tuyến phố từ cầu Long Biên đến Dốc Bác Cổ 137

3.3.1 Giá trị về quy hoạch đô thị 137

3.3.2 Giá trị về di sản kiến trúc công trình 138

3.3.3 Giá trị về cảnh quan đô thị 139

3.3.4 Giá trị về bản sắc đô thị 141

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 145

Kết Luận 145

Kiến nghị 146

TÀI LIỆU THAM KHẢO

CNXH Chủ nghĩa xã hội

Hình 1.1 Khu vực nội đô lịch sử Hà Nội 6

Hình 1.3 Các tuyến phố ven sông Nin tại Thủ đô Cairo 8

Hình 1.4 Hồi tuyến phố Nile Corniche ở Cairo vào những năm 1950

trước khi xây dựng tòa nhà Đài phát thanh Ai Cập 9 Hình 1.5 Một góc tuyến phố Bahr al-Azam bên dòng sông Nin 9

Hình 1.16 Các tuyến phố bên sông Cấm tại thành phố Hải Phòng 17

Hình 1.17

Một góc khu vực Cảng Hải Phòng bên cạnh tuyến phố Hoàng

Hình 1.18 Tuyến phố bên bờ sông Hương tại thành phố Huế 18

Hình 1.19

Trụ sở UBND tỉnh Thừa Thiên Huế & Nhà thiếu nhi

Thành phố trên phố lê Lợi 19 Hình 1.20

Khách sạn Morin Huế & Khách sạn La Pecidence Huế

Hình 1.21 Nhà ở liền kề trên trục đường Trần Hưng Đạo 20 Hình 1.22 Tuyến phố ven sông Hàn tại thành phố Đà Nẵng 21

Trích bản đồ Hà Nội và môi trường xung quanh, được vẽ dưới

sự chỉ đạo của Charles Halais, Thị trưởng Hà Nội; được vẽ bởi

Raphael Enguehar, năm 1891

29

Hình 1.32 nay là phố Hàm Tử Quan nhìn về phía phố Lò Sũ trong

Quy hoạch chi tiết sử dụng đất tỷ lệ 1/2000 Quận Hoàn

Kiếm, Thành phố Hà Nội đến năm 2020 56 Hình 2.3 Các khía cạnh của quy hoạch xây dựng 62 Hình 2.4 Các thành phần của địa điểm (Canter, 1971) 64 Hình 2.5 Biểu hiện của tinh thần địa điểm (hồn nơi chốn) 66

Hình 2.6

Mức độ khác nhau của bản sắc địa điểm & Thành phần

Hình 2.8 Ngưỡng nhìn thấy theo các cấp độ 70 Hình 2.9 Những yếu tố tác động đến sự cảm thụ thị giác 72 Hình 2.10 Một số thành phần ảnh hưởng đến cảnh quan đô thị 76 Hình 2.11 Ba yếu tố tạo thành kiến trúc 77 Hình 2.12 Đặc điểm của kiến trúc bản địa ở Việt Nam 79 Hình 2.13 Bản đồ phân đoạn tuyến phố nghiên cứu 97

Hình 2.15 hệ thống đê bảo vệ Hà Nội khi đó được nâng cao lên rất

Mạng lưới kết nối tuyến phố với các khu vực lịch sử,

quảng trường, chợ lớn, bến sông 121 Hình 3.3.

Cấu trúc phân chia tuyến phố từ cầu Long biên đến Dốc

Hình 3.4 Đoạn rẽ vào phố Hàng Khoai là những công trình nhà phố Cổ 123

Hình 3.5.

Đoạn từ nút Hàng Thùng đến nút Lò Sũ là những công trình mặt tiền lớn được xây dựng thời Pháp thuộc Trong

ảnh trụ sở của Viện Quy hoạch Thủy lợi

Ảnh chụp lối rẽ vào công trình biệt thự thời Pháp có giá trị trên

Hình 3.10.

Chùa Phúc Long nằm xen giữa nhà lô cũ và công trình

Nam, Viện chiến lược và phát triển GTVT và Viện quy hoạch Thủy lợi Màu đỏ: xưa là trụ sở của Pháp nay bị phá bỏ.

Hình tượng con rồng thời Lý hiện hữu trên bức tranh gốm

sứ ven sông Hồng tại nút giao Chương Dương với chiếc

Cột đồng hồ gợi nhớ về quá khứ

134

Hình 3.20.

Hình ảnh bức tranh gốm sứ ven sông Hồng băng qua gầm

Hình 3.24.

Vị trí Cột đồng hồ nay được đặt trên vỉa hè tại nút giao

Chương Dương 136 Hình 3.25.

Cảnh quan nhìn về phía cầu Long Biên từ đường Trần

Nhật Duật thời thuộc Pháp 141

Dân chúng đứng dọc hai bên đê Guillemoto (đường Trần

Quang Khải ngày nay) xem diễu binh 142

Hình 3.28.

Hướng chụp về phía ngã ba vào phố Paul Bert (vườn hoa Bác Cổ ngày nay) Toà nhà trong bức ảnh ngày nay là Viện Bảo tàng cách mạng Việt nam Phía sau hàng rào, trong khuôn viên rợp bóng cây là Bảo tàng Lịch sử (thời

Pháp là Musee L.Finot)

142

Hình 3.29.

Hướng chụp về phía đê Guillemoto (đường Trần Quang

Khải ngày nay) trong lễ diễu binh lúc đó 143

Bảng 2.1 Các chỉ tiêu khống chế đến năm 2030 55 Bảng 2.2 Tầm nhìn ( khoảng cách góc quan sát) 70 Bảng 2.3.

Các thành tố kiến trúc tác động đến cảm xúc người

MỞ ĐẦU

* Lý do chọn đề tài

Người Việt ta có câu: “Nhất cận thị, nhị cận giang, tam cận lộ”- giải nghĩa

“Thứ nhất gần chợ, thứ nhì gần sông, thứ ba gần đường” Thăng Long - Hà Nội ngày nay - gắn liền với sông Hồng, dòng sông lớn của nước ta trong lịch sử và hiện tại Bắt đầu từ thời kỳ tiền Thăng Long, trục ven sông Hồng đã được coi là khu vực khởi nguồn cho sự phát triển kinh tế- xã hội của đất nước Đến khi thực dân Pháp

đô hộ nước ta thì khu vực ven sông Hồng vẫn được coi là khu vực quan trọng cho

sự phát triển giao thương, văn hóa xã hội Đến ngày nay, những đặc trưng giá trị về

sự phát triển của nó cần được nghiên cứu

Tuyến phố từ cầu Long Biên đến Dốc Bác Cổ thuộc phần tiếp giáp phía Đông của khu vực phố Cổ và 1 phần khu vực phố Cũ, là khu vực bảo tồn di sản Thăng Long có giá trị truyền thống của người Hà Nội; trong đó cầu Long Biên có giá trị di sản kiến trúc Riêng đối với tuyến phố từ cầu Long Biên đến Dốc Bác Cổ nằm trên ranh giới của nội đô lịch sử, có nhiều cảnh quan đặc thù, có nhiều giá trị

về quy hoạch, đô thị, cảnh quan và kiến trúc; đặc biệt là giáp ranh với nhiều khu đặc thù (khu phố cổ, phố cũ, khu vực Hồ Gươm và phụ cận) khu vực đang có nhiều thách thức về kiến trúc đô thị trong bảo tồn và phát triển; đang dần mất đi giá trị vốn có của nó

Vấn đề đặt ra làm sao nhận diện được giá trị di sản để bảo tồn, phát huy những cảnh quan đặc thù hiện có và xác định định hướng xây dựng dự án mới, tạo

sự hài hòa cho không gian kiến trúc đô thị, không phá vỡ những giá trị đặc thù và giá trị lịch sử hiện có trong khu vực nghiên cứu

Việc nhận diện đặc điểm và giá trị kiến trúc, đô thị tuyến phố từ cầu Long Biên đến Dốc Bác Cổ phù hợp nhằm xem xét để bảo tồn, phát triển môi trường sinh thái thân thiện hai bên bờ sông Hồng Thúc đẩy tăng trưởng kinh tế Thủ đô Hà Nội nhờ bảo tồn, phát triển giá trị quy hoạch, đô thị, cảnh quan và kiến trúc

Đây là khu vực có tính chất đặc biệt, nhiều yếu tố để trở thành tuyến phố đô thị giàu bản sắc cho diện mạo Thủ đô Việc định hướng phát triển trong khi chưa

nhận diện đầy đủ về những đặc điểm của tuyến phố này sẽ dẫn đến nguy cơ làm tổn thương chính những giá trị mà nó đang có

Ngoài ra, việc tìm đặc điểm và giá trị kiến trúc đô thị tuyến phố từ cầu Long Biên đến Dốc Bác Cổ giúp cho chúng ta có cái nhìn tổng quát hơn về giá trị công trình kiến trúc cũ - mới; qua đó tăng tính thẩm mỹ cho cảnh quan nơi đây và giúp con sông uốn mình một cách nhẹ nhàng, uyển chuyển, đóng góp tích cực vào công cuộc bảo tồn và phát huy giá trị của các di tích lịch sử của Thủ đô

Sự phát triển và đô thị hóa ở Thủ đô với sự xuất hiện các khu mới, phần lớn nằm trên khu vực ven sông Hồng phần nào làm ảnh hưởng đến cảnh quan kiến trúc,

đô thị cũ có giá trị nơi đây

* Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu: Kiến trúc, quy hoạch, cảnh quan đô thị tuyến phố Phạm vi nghiên cứu: Tuyến phố từ cầu Long Biên đến Dốc Bác Cổ, dài khoảng 2 km; (tuyến đường Trần Nhật Duật, tuyến đường Trần Quang Khải)

* Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp điều tra, khảo sát: khảo cứu, chụp ảnh / vẽ ghi để ghi nhận thông tin thực tế về hiện trạng tuyến phố

- Phương pháp nghiên cứu tài liệu: thu thập và nghiên cứu các tư liệu lịch sử, các lý luận / lý thuyết về đô thị và di sản

- Phương pháp phân tích, so sánh và tổng hợp: phân tích hình thái không gian, làm rõ các khía cạnh đặc trưng, so sánh và tích hợp thành giá trị của tuyến phố

* Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài

+ Ý nghĩa khoa học: Nhận diện đặc điểm và giá trị kiến trúc đô thị tuyến phố qua đó hiểu hơn về khu vực tổng thể xung quanh Xác định các giá trị đặc trưng để phục vụ cho việc bảo tồn, tôn tạo kiến trúc đô thị tuyến phố Đưa vào làm cơ sở cho giải pháp xây dựng và phát triển tiếp nối giá trị khu vực tuyến phố từ cầu Long Biên đến Dốc Bác Cổ

+ Ý nghĩa thực tiễn: Thành tài liệu bổ sung để thấy được giá trị kiến trúc - đô thị tuyến phố từ cầu Long Biên đến Dốc Bác Cổ Đóng góp cho việc nghiên cứu và định hướng phát triến khu vực nói riêng và Hà Nội nói chung Qua đó nhằm phục

vụ triển khai các dự án bảo tồn duy tu khu vực nghiên cứu Tài liệu tham khảo cho các nhà chuyên môn cũng như quản lý đối với các dự án có liên quan

* Các thuật ngữ và khái niệm sử dụng trong luận văn

- Đô thị: Đô thị là khu vực tập trung dân cư sinh sống có mật độ cao và chủ yếu

hoạt động trong lĩnh vực kinh tế phi nông nghiệp, là trung tâm chính trị, hành chính, kinh tế, văn hoá hoặc chuyên ngành, có vai trò thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội của quốc gia hoặc một vùng lãnh thổ, một địa phương, bao gồm nội thành, ngoại thành của thành phố; nội thị, ngoại thị của thị xã; thị trấn[11]

- Đô thị hóa: là quá trình tập trung, chuyển hóa dân cư nông nghiệp sang phi

nông nghiệp gắn với phát triển kết cấu hạ tầng và văn minh công nghiệp Quá trình

đô thị hóa là quá trình phát triển về kinh tế - văn hóa - xã hội và không gian kiến trúc gắn với tiến bộ khoa học, kỹ thuật và ngành nghề mới

- Không gian đô thị: là không gian bao gồm các vật thể kiến trúc đô thị, cây

xanh, mặt nước trong đô thị có ảnh hưởng trực tiếp đến cảnh quan đô thị[11]

- Kiến trúc đô thị: là tổ hợp các vật thể trong đô thị, bao gồm các công trình

kiến trúc, kỹ thuật, nghệ thuật, quảng cáo mà sự tồn tại, hình ảnh, kiểu dáng của chúng chi phối hoặc ảnh hưởng trực tiếp đến cảnh quan đô thị[11]

- Cảnh quan đô thị: là không gian cụ thể có nhiều hướng quan sát ở trong đô thị

như không gian trước tổ hợp kiến trúc, quảng trường, đường phố, hè, đường đi bộ, công viên, thảm thực vật, vườn cây, vườn hoa, đồi, núi, gò đất, đảo, cù lao, triền đất

tự nhiên, dải đất ven bờ biển, mặt hồ, mặt sông, kênh, rạch trong đô thị và không gian sử dụng chung thuộc đô thị[11]

- Điểm nhấn đô thị: là công trình kiến trúc hoặc không gian mở hay cảnh quan

tự nhiên có ý nghĩa chủ đạo, tác động tích cực đến tổng thể không gian kiến trúc cảnh quan cả khu vực

- Quy hoạch: là định hướng, là phương án phát triển và tổ chức không gian (cả

vật thể và phi vật thể) về kinh tế - văn hóa - xã hội cho một thời kỳ nhất định trên lãnh thổ xác định Quy hoạch được phân theo cấp hành chính (quốc gia, vùng, đô thị, ) và phân theo lĩnh vực, ngành: tổng thể kinh tế - xã hội Quy hoạch chuyên ngành (xây dựng, đất đai, văn hóa, hạ tầng kỹ thuật, giáo dục, ngành sản xuất )

- Kiến trúc cảnh quan: là không gian vật thể bao gồm: nhà, công trình kỹ thuật,

nghệ thuật, không gian công cộng, cây xanh, biển báo và tiện nghi đô thị [11]

- Không gian kiến trúc cảnh quan: là tổ hợp và liên kết các không gian chức

năng trên cơ sở tạo ra sự cân bằng và mối quan hệ tổng hòa của hai nhóm thành phần tự nhiên và nhân tạo của kiến trúc cảnh quan

- Khu vực nội đô lịch sử Hà Nội: được chia thành 07 khu vực như sau: Khu

Trung tâm chính trị Ba Đình (A1) có quy mô diện tích khoảng 134,4 ha; Khu di tích Trung tâm Hoàng thành Thăng Long (A2) có quy mô diện tích khoảng 18,358 ha; Khu phố Cổ (A3) có quy mô diện tích khoảng 82 ha; Khu phố cũ (A4) có quy mô diện tích khoảng 507,88 ha; Khu vực hồ Gươm và phụ cận (A5) có quy mô diện tích khoảng 63,72 ha; Khu vực Hồ Tây và phụ cận (A6) có diện tích khoảng 1009,02 ha; Khu vực hạn chế phát triển gồm Khu vực Văn Miếu và phụ cận (A7) có quy mô diện tích khoảng 39,48 ha và Khu vực hạn chế phát triển (A8) có quy mô diện tích khoảng 2.3030,23 ha[22]

- Khu vực phố Cổ: Khu phố cổ Hà Nội là tên gọi thông thường của một khu vực

đô thị có từ lâu đời của Hà Nội nằm ở ngoài hoàng thành Thăng Long Khu đô thị này tập trung dân cư hoạt động tiểu thủ công nghiệp và buôn bán giao thương, hình thành lên những phố nghề đặc trưng, mang những nét truyền thống riêng biệt của cư dân thành thị, kinh đô Theo quyết định số 70 BXD/KT-QH ngày 30 tháng 3 năm

1995 của Bộ Xây dựng, khu Phố cổ Hà nội có phạm vi được xác định: phía Bắc là phố Hàng Đậu; phía Tây là phố Phùng Hưng; phía Nam là các phố Hàng Bông, Hàng Gai, Cầu Gỗ và Hàng Thùng; phía Đông đường Trần Quang Khải và đường Trần Nhật Duật Khu phố cổ Hà Nội thuộc địa bàn quận Hoàn Kiếm tổng diện tích khoảng 100 ha, có 76 tuyến phố thuộc 10 phường: phường Hàng Đào, Hàng Bạc, Hàng Buồm, Hàng Bồ, Hàng Bông, Hàng Gai, Hàng Mã, Đồng Xuân, Cửa Đông,

Lý Thái Tổ[22]

- Khu vực phố Cũ: Khu phố cũ có quy mô khoảng 507,88 ha (không bao gồm

các Khu phố cổ, Khu vực Hồ Gươm và phụ cận, Khu Trung tâm Chính trị Ba Đình phía Nam phố Hoàng Hoa Thám), với 215 ô phố và khoảng 150 tuyến phố [22] Cụ thể như sau:

Khu vực thuộc địa bàn quận Ba Đình gồm 58 ô phố, có quy mô khoảng 144ha, chia thành 02 khu vực, với một số đặc điểm chính như sau: Khu vực liền kề Khu Trung tâm chính trị Ba Đình và Hoàng Thành Thăng Long, tập trung nhiều công trình, cấu trúc di sản, cây xanh phải bảo tồn Khu vực tiếp giáp Hồ Trúc Bạch và Khu phố cổ, có hình thái quy hoạch chủ yếu là nhà ống liền kề với tầng cao đặc trưng từ 4-6 tầng;

Khu vực thuộc địa bàn quận Hoàn Kiếm gồm 88 ô phố, có quy mô khoảng 200,81 ha, gồm nhiều tuyến phố giao cắt liên tiếp tạo thành các ô phố với nhiều công thự, biệt thự di sản và khoảng trống, cây xanh phải được bảo tồn; các công trình thương mại, dịch vụ, văn phòng, khách sạn, các dãy nhà liền kề mặt phố phải được kiếm soát về chức năng, quản lý về trật tự xây dựng và phải được cải tạo, chỉnh trang để đảm bảo mỹ quan đô thị;

Khu vực thuộc địa bàn quận Hai Bà Trưng gồm 65 ô phố, có quy mô khoảng 143,33ha, chia thành 02 khu vực, với một số đặc điểm chính như sau: Khu vực phía Tây có nhiều tuyến phố giao cắt liên tiếp tạo thành các ô phố với các khu biệt thự, nhà vườn, nhà phố cũ xây chen phải được chỉnh trang Khu vực phía Đông với nhiều công trình di sản và chuỗi công viên phải được bảo tồn;

Khu vực thuộc địa bàn quận Tây Hồ gồm 04 ô phố, có quy mô khoảng 19,74ha,

gắn với cảnh quan bờ Nam Hồ Tây và một phần khu vực Trung tâm chính trị Ba Đình, có cảnh quan tự nhiên và công trình di sản phải được bảo tồn, mật độ xây dựng thấp

Ngoài 4 khu trên, Khu vực phụ cận có diện tích khoảng 92,95 ha, là khu vực nằm ngoài phạm vi khu phố cũ nhưng cũng được áp dụng quy chế quản lý kiến trúc như Khu phố cũ Khu vực phụ cận gồm các phân khu vực Văn Miếu - Hồ Văn và xung quanh; ô phố giới hạn từ phía Nam phố Nguyễn Thái Học đến Nguyễn Khuyến; khuôn viên ga Hà Nội; Công viên Thống Nhất và các thửa đất mặt phố, các không gian mở, vườn cây, mặt nước nằm ngoài phạm vi khu vực Khu phố cũ và tiếp giáp các đường phố giới hạn Khu phố cũ và đoạn phố Nguyễn Thái Học từ Tôn Đức Thắng đến ngõ Thanh Báo

- Khu vực Hồ Gươm và phụ cận: là khu vực Hồ Gươm và xung quanh Hồ

Gươm Đây là khu vực chuyển tiếp kết hợp giữa khu vực phố Cổ và khu vực phố

Cũ

Hình 1.1 Khu vực nội đô lịch sử Hà Nội[22]

* Cấu trúc luận văn

Hình 1.2 Sơ đồ cấu trúc luận văn

NỘI DUNG

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN ĐẶC ĐIỂM VỀ TUYẾN PHỐ TỪ CẦU LONG BIÊN ĐẾN DỐC BÁC CỔ - THÀNH PHỐ HÀ NỘI

1.1 Đặc điểm các tuyến phố ven sông trong đô thị trên thế giới

Từ thời xưa, vùng đất ven sông luôn là địa điểm lý tưởng để quy hoạch lựa chọn xây dựng đô thị, do lợi thế về nguồn nước, giao thông và vị trí phòng thủ Cho đến ngày nay, lợi thế về vị trí bên sông vẫn là nguồn lực tiềm năng thúc đẩy sự phát triển mạnh mẽ của các đô thị thời hiện đại[1] Cùng với đó, việc tìm hiểu đặc trưng, giá trị, phát triển quy hoạch kiến trúc các tuyến phố ven sông trong đô thị trở nên được quan tâm chú ý hơn

1.1.1 Tuyến phố ven sông Nin tại thủ đô Cairo (Ai Cập)

Cairo là thủ đô của Ai Cập Cairo là vùng đô thị đông dân nhất châu Phi Thủ

đô Cairo có diện tích 453 km2 với ngôn ngữ chính là tiếng Ả rập Lịch sử xây dựng thành phố Cairo liên quan đến việc du nhập của các dân tộc Ả rập Năm 641, người

Ả rập đánh chiếm khu vực sông Nin, xây dựng nên thành phố Cairo ngày nay Sông Nin là sông chính ở khu vực Bắc Phi Dòng sông có ảnh hưởng nhất ở Châu Phi, gắn liền với sự hình thành, phát triển và lụi tàn của nhiều vương quốc cổ đại, góp phần tạo dựng nên nền văn minh sông Nin[31]

Hình 1.3 Các tuyến phố ven sông Nin tại Thủ đô Cairo

Các tuyến phố lớn ven sông Nin tại thủ đô Cairo như: tuyến Nile Corniche, tuyến Bahr al-Azam, Thủ đô Cairo hình thành và phát triển bên bờ sông Nin Các tuyến phố ven sông tại đây tương đối quan trọng trong việc kết nối giao thông và các khu vực trong thủ đô Cairo Tuyến Nile Corniche là tuyến phố lớn bên dòng sông Nin, trên mặt tuyến là quy hoạch xây dựng nhiều công trình nhà cao tầng kiến trúc hậu hiện đại Cảnh quan trên tuyến phố được đầu tư xây dựng là nơi tàu thuyến

có thể neo đậu kết hợp với chức năng du lịch trên dòng sông Nin Tuyến phố Bahr al-Azam là tuyến phố ngã rẽ để từ bờ sông Nin đến khu lăng mộ tháp Giza, tháp Kheops,kim tự tháp Khufu, kim tự tháp Khafre, kim tự tháp Dioser

Hình 1.4 Hồi tuyến phố Nile Corniche ở Cairo vào những năm 1950 trước khi xây

dựng tòa nhà Đài phát thanh Ai Cập[32]

Hình 1.5 Một góc tuyến phố Bahr al-Azam bên dòng sông Nin[33]

Người Ai Cập đều tâm niệm sông Nin là dòng sông của sự sống không chỉ bởi

nó mang tới nguồn sống nuôi dưỡng mảnh đất Ai Cập mà còn bởi những giá trị về văn minh và văn hóa vô cùng lớn Những giá trị về kiến trúc đô thị các tuyến phố ven sông cũng có phần đồ sộ Giá trị về quy hoạch, đô thị, cảnh quan và kiến trúc các tuyển phố của thủ đô Cairo ven bờ sông Nin đã được thế giới công nhận Tổ chức Khoa học, Giáo dục và Văn hóa của Liên hiệp quốc Unesco đã công nhận - Thủ đô Cairo lịch sử của Ai Cập là Di sản văn hóa thế giới năm 1979

Nằm bên bờ sông Nin huyền thoại, Cairo nổi tiếng và được cả thế giới biết đến bởi lịch sử phong phú, hấp dẫn với nhiều truyền thuyết bí ẩn Cairo còn được mệnh danh là "thành phố ngàn tháp" do cả thành phố có tới hơn 1000 nhà thờ cùng hơn

1000 toà tháp gắn với huyền thoại về những vị vua chúa lẫy lừng

Hình 1.6 Thủ đô Cairo được mệnh danh là “thành phố ngàn tháp”[34]

Các đặc điểm của lịch sử hình thành đã tạo nên thủ đô Cairo đầy giá trị kiến trúc đô thị Các tuyến phố ven sông Nin như: tuyến Nile Corniche, tuyến Bahr al-Azam, của Thủ đô Cairo có những đặc điểm của tuyến phố đô thị lịch sử Các tuyến phố ven sông được kết nối với nhau thuận lợi, các công trình lịch sử đan xen với các công trình đương đại tạo nên giá trị kiến trúc lớn Cảnh quan đô thị tuyến phố được đặt lên hàng đầu trong sự phát triển của Cairo bên dòng sông Nin

Hình 1.7 Một góc cảnh quan công viên cây xanh ven sông Nin tại Cairo[35]

Sự phát triển của thành phố cũng như phát triển du lịch mang lại cho người dân một cuộc sống đầy đủ, song bên cạnh đó là những ảnh hưởng tất yếu đến di sản văn hóa nơi đây Các tuyến phố bên bờ sông Nin cũng cho thấy sự tắc nghẽn giao thông bởi các khu nhà cao tầng, các trung tâm thương mại mọc lên như nấm đã phá

vỡ cảnh quan của di sản Lượng khách du lịch quá tải cũng khiến các di sản tại đây xuống cấp nhanh chóng Với mục đích bảo vệ di sản văn hóa, tái thiết những công trình cổ thuộc khu vực trung tâm lịch sử ở Cairo, đưa di sản này trở lại thời hoàng kim với những giá trị vốn có Vừa qua, Tổ chức Unesco đã lên tiếng kêu gọi sự ủng

hộ, hỗ trợ Ai Cập từ các tổ chức quốc tế, và các quốc gia thành viên của Ủy ban di sản thế giới trong một chương trình họp được tổ chức mới đây giữa chính phủ Ai Cập và một số tổ chức quốc tế

1.1.2 Tuyến phố ven sông Hằng tại thành phố Varanasi, bang Uttar Pradesh (Ấn Độ)

Varanasi là một thành phố thánh và là trung tâm trong suốt hàng ngàn năm của Hindu giáo nằm bên bờ sông Hằng ở bang Uttar Pradesh, Ấn Độ Nơi đây còn

là một trong Tứ thánh địa của Phật giáo với vườn Lộc Uyển Sarnath nơi Đức Phật Thích Ca thuyết bài Pháp đầu tiên sau khi thành đạo Đây là một trong những thành

phố có dân định cư liên tục cổ nhất thế giới, có lịch sử từ hàng ngàn năm và cùng thời với nền văn minh Sumer Thành phố này thường được gọi là "thành phố của các miếu học thuật"[43]

Sông Hằng là con sông quan trọng nhất của tiểu lục địa Ấn Độ Sông Hằng dài 2.510 km bắt nguồn từ dãy Hymalaya của Bắc Trung Bộ Ấn Độ, chảy theo hướng Đông Nam qua Bangladesh và chảy vào vịnh Bengal Tên của sông được đặt theo tên vị nữ thần Hindu Ganga Sông Hằng có lưu vực rộng 907.000 km², một trong những khu vực phì nhiêu và có mật độ dân cao nhất thế giới[44]

Hình 1.8 Các tuyến phố bên bờ sông Hằng tại thành phố Varanasi

Các tuyến phố của Varanasi như: tuyến Machodari, tuyến Godowlia lanka, tuyến Nagwa, đều không nằm sát sông Hằng mà cách vào một đoạn Các tuyến phố này được quy hoạch bao quanh nơi tập trung nhiều đền đài lâu tuổi, các công trình kiến trúc hindu đồ sộ Cảnh quan tuyến phố là nơi đặc trưng của cảnh quan đền đài

cổ Nơi đây được mệnh danh là “thủ đô văn hóa” của Ấn Độ Những khu phố cổ, những con ngõ đan vào nhau và cùng dẫn đến bến sông Hằng Có thể thấy, giá trị kiến trúc đô thị, giá trị văn hóa xã hội tuyến phố ven sông Hằng ở Varanasi rất đặc biệt bởi những điều mà nơi đây có và đang diễn ra

Hình 1.10 Dòng chảy của Trường Giang qua Trung Quốc[45]

Trải dài lịch sử, sông Trường Giang góp phần quan trọng trong việc hình thành các nguồn gốc văn hóa miền nam Trung Quốc Trường Giang là đầu mối giao

thông quan trọng của Trung Quốc Nó nối liền Trung Hoa lục địa với bờ biển

Hình 1.11 Các tuyến phố ven sông Trường Giang tại thành phố Vũ Hán

Vũ Hán là thành phố đông dân nhất miền Trung Trung Quốc, có vị trí then chốt ở ngã ba sông Dương Tử và sông Hán - thủ phủ Hồ Bắc còn được mệnh danh

là “Chicago” của phương Đông” với nền kinh tế phát triển rực rỡ, đồng thời lưu giữ nhiều giá trị văn hóa - lịch sử Trung Quốc

Hình 1.12 Thành phố Vũ Hán bên sông Trường Giang[46]

Với vị trí địa lý thuận lợi, lịch sử hình thành phát triển ven bờ sông Trường Giang, thành phố Vũ Hán có nhiều di tích lịch sử, kiến trúc tổng thể, nét đẹp văn hóa xã hội có thể kể đến như: cái nôi của nền văn minh Chu, công trình kiến trúc Hoàng hạc Lâu, núi Võ Đang, Các đặc điểm bởi lịch sử hình thành và phát triển của thành phố tạo nên nhiều giá trị kiến trúc đô thị Các tuyến phố ven sông như: đại lộ Yanjiang, đại lộ Binjiang (bờ Tây), đại lộ Linjiang (bờ Đông) tại thành phố

Vũ Hán nơi đan xen các công trình kiến trúc Đông-Tây, nơi tập trung nhiều cảnh quan công viên cây xanh lớn với hệ thống quy hoạch đường xá hướng ra bờ sông, các dãy nhà cao tầng tạo nên giá trị cho kiến trúc đô thị tuyến phố ven sông Nhiều cây cầu kết nối hai bên bờ sông của Thành phố Vũ Hán đang phát huy những đặc trưng của thành phố và góp phần củng cố sự phát triển kinh tế lớn mạnh ở nơi đây Với việc các tuyến phố được đầu tư xây dựng lớn, đáp ứng nhu cầu giao thông, gắn kết con người hai bên bờ sông Giá trị du lịch ven sông Trường Giang tại Vũ Hán tăng lên

Hình 1.13 Một góc đại lộ Linjiang ven sông Trường Giang tại Vũ Hán[37]

Hình 1.14 Một góc đại lộ Binjiang ven sông Trường Giang tại Vũ Hán[37]

Hình 1.15 Một góc đại lộ Yanjiang về đêm ven sông Trường Giang tại Vũ Hán[37]

1.2 Đặc điểm các tuyến phố ven sông trong đô thị ở Việt Nam

Trải dài theo tiến trình lịch sử hình thành từng khu vực trong nước có thể nói, khu vực đất ven sông là khu vực có giá trị về nhiều mặt, là địa điểm thuận lợi để phát triển các chức năng đô thị Các tuyến phố ven sông trong đô thị đang được chú

trọng hơn bởi tầm ảnh hưởng của nó với các yếu tố quy hoạch, đô thị, cảnh quan và kiến trúc Vùng đất ven sông tại các vùng đô thị lớn, siêu đô thị với mức độ đô thị hóa cao đang là địa điểm hấp dẫn đối với các nhà đầu tư trong lĩnh vực du lịch, công nghiệp, nhà ở, giải trí, nghỉ dưỡng, kho bãi, giao thông, Hiện nay, nước ta xem vùng đất ven sông là một tiềm năng dự phòng phát triển của đô thị

1.2.1 Tuyến phố ven sông Cấm tại thành phố Hải Phòng

Sông Cấm là một nhánh sông ở hạ lưu thuộc hệ thống sông Thái Bình, chảy qua địa phận Hải Phòng

Hải Phòng là thành phố cảng quan trọng, trung tâm công nghiệp, cảng biển lớn nhất phía Bắc Việt Nam, đồng thời cũng là trung tâm kinh tế, văn hoá, y tế, giáo dục, khoa học, thương mại và công nghệ của Vùng duyên hải Bắc Bộ Đây là thành phố lớn thứ 3 Việt Nam, là thành phố lớn thứ 2 miền Bắc sau Hà Nội và là một trong 5 thành phố trực thuộc trung ương, đô thị loại 1 trung tâm cấp quốc gia, cùng với Đà Nẵng và Cần Thơ[47]

Hình 1.16 Các tuyến phố bên sông Cấm tại thành phố Hải Phòng

Với vị trí địa lý, lịch sử hình thành và phát triển, thành phố Hải Phòng có những đặc thù riêng Các tuyến phố ven sông Cấm như: tuyến đường Hùng Vương, Bạch Đàng, Nguyễn Tri Phương, Hoàng Diệu, Ngô Quyền, Lê Thánh Tông là nơi có đặc thù riêng của khu vực Cảng gần biển, với các công trình kiến trúc nhà xưởng dịch

vụ công nghiệp, quy hoạch đường xá phục vụ cho công việc di chuyển hàng hóa, khách vào - ra Cảng Cảnh quan tuyến phố đô thị ven sông nơi đây đa phần là cảnh

quan của Cảng với nhiều thiết bị máy móc cần cẩu, công-te-nơ, phục vụ cho công việc hàng ngày Giá trị kiến trúc đô thị tuyến phố ven sông Cấm của Thành phố có những chức năng đặc thù cho giao lưu thương mại, kinh tế chính trị từ xa xưa đến nay

Hình 1.17 Một góc khu vực Cảng Hải Phòng bên cạnh tuyến phố Hoàng Diệu-

Nguyễn Tri Phương trên bờ sông Cấm [ 38]

1.2.2 Tuyến phố ven sông Hương tại thành phố Huế

Huế là đô thị cấp quốc gia của Việt Nam và từng là kinh đô của Việt Nam thời phong kiến dưới triều nhà Nguyễn (1802 - 1945) Những địa danh nổi bật là sông Hương và những di sản để lại của triều đại phong kiến, Thành phố có năm danh hiệu UNESCO ở Việt Nam: Quần thể Di tích Cố đô Huế (1993), Nhã nhạc cung đình Huế (2003), Mộc bản triều Nguyễn (2009), Châu bản triều Nguyễn (2014) và

Hệ thống thơ văn trên kiến trúc cung đình Huế (2016)[48]

Hình 1.18 Tuyến phố bên bờ sông Hương tại thành phố Huế

a Tuyến phố khu vực Nam sông Hương:

Đây là tuyến phố Lê Lợi - Bùi Thị xuân, là khu vực có các công trình kiến trúc đan xen giữa kiến trúc Pháp và kiến trúc bản địa, có sự giao thoa giữa kiến trúc cũ

và mới với một số công trình kiến trúc tiêu biểu

Công trình công cộng: Các công trình được thiết kế hiện đại, thiết kế kiến trúc cảnh quan xung quanh mang phản ánh những đặc tính nổi bật, độc đáo tạo ra đặc trưng mang tính biểu tượng và gây ấn tượng trước công chúng Tạo điểm nhấn dọc sông, tạo được không gian quảng trường rộng trước các tòa nhà như: Trụ sở UBND tỉnh Thừa Thiên Huế, nhà thiếu nhi Thành phố, trường học, nhà ga Huế

Hình 1.19 Trụ sở UBND tỉnh Thừa Thiên Huế & Nhà thiếu nhi Thành phố trên phố lê Lợi[48]

Công trình dịch vụ du lịch: Trong khu vực nghiên cứu có các công trình khách sạn phục vụ du khách đến tham quan thành phố Huế như: KS La Pecidence, KS Xanh, KS Morin và một số khu ẩm thực khác

Hình 1.20 Khách sạn Morin Huế & Khách sạn La Pecidence Huế trên phố Lê Lợi[48]

b Tuyến phố khu vực Bắc sông Hương

Khu vực Bắc sông Hương từ cầu Trường Tiền đến cầu Dã Viên trên trục đường

Trần Hưng Đạo – Lê Duẩn đa phần là cảnh quan di tích và công viên cây xanh trải dài hầu như trên toàn bộ tuyến đường

Công trình nhà ở: Nhà ở nơi đây đa phần được xây dựng từ khoảng những năm

1975 trở về trước, sau đó được cải tạo lại theo thời gian tập trung chủ yếu ở đoạn đường Trần Hưng Đạo Chiều cao trung bình của các căn nhà liền kề ở đây là 3-4 tầng, với nhiều kiểu kiến trúc cũ-mới đan xen nhau Hình thức mặt đứng kiến trúc chưa được đầu tư đứng mức nên nhìn chung còn nhếch nhác, lộn xộn, có cảm giác tự phát Nếu được đầu tư đúng mức về mặt kiến trúc thì đây là điểm nhấn của trục đường này

Hình 1.21 Nhà ở liền kề trên trục đường Trần Hưng Đạo[48]

Công trình di tích kết hợp không gian cảnh quan: Tòa Thương Bạc (Thương Bạc Viện) và công viên Thương Bạc; di tích Phu Văn Lâu

Giá trị kiến trúc đô thị khu vực tuyến phố ven sông Hương là sự giao thoa giữa bản địa và Pháp Là giá trị về hình ảnh con sông Hương thơ mộng êm đêm trong thơ

ca Là những giá trị về quy hoạch, đô thị, cảnh quan và kiến trúc còn đó đến ngày nay

1.2.3 Tuyến phố ven sông Hàn tại thành phố Đà Nẵng

Hình 1.22 Tuyến phố ven sông Hàn tại thành phố Đà Nẵng

Sông Hàn, tức Hàn Giang bắt đầu từ ngã ba sông giữa Quận Cẩm Lệ, quận Hải Châu và quận Ngũ Hành Sơn tới vịnh Đà Nẵng, tại chỗ giáp ranh giữa quận Hải Châu và quận Sơn Trà Sông có dòng chảy từ Nam lên Bắc Sông Hàn với chiều dài khoảng 7,2 km Chiều rộng của sông khoảng 900 - 1.200m, độ sâu trung bình 4 - 5m Sông Hàn chảy ngang giữa lòng thành phố như một dải lụa vắt nhẹ trên bờ vai người thiếu nữ đang xuân Sông Hàn - dòng sông gắn liền với biết bao kỷ niệm của những lớp người Đà Nẵng, dòng sông cũng là chứng nhân của những đổi thay ở thành phố trẻ trung và đầy năng động, đang từng ngày phát triển Sông Hàn khiến bao du khách đến với thành phố này cứ ngỡ ngàng bước đi không đành, lòng thầm ước sẽ gặp lại

Do đặc điểm từ vị trí địa lý đặc thù nên Đà Nẵng có những yếu tố thuận lợi cho phát triển nhiều mặt Các tuyến phố ven sông Hàn như: tuyến Như Nguyệt - Bạch Đằng, tuyến Chương Dương - Trần Hưng Đạo được đầu tư quy hoạch chi tiết, mọi con đường trong đều hướng ra sông, bên cạnh các công trình vốn có lâu nay là các công trình hiện đại mới xây dựng; cảnh quan đô thị được chú trọng đầu tư cho phát

triển du lịch

Thành phố Đà Nẵng nổi lên với con sông Hàn đầy tiềm năng phát triển Kiến trúc đô thị Thành phố gắn liền với con sông Hàn này Các tuyến phố ven bờ sông Hàn đang là cơ sở cho kết nối giao thông, du lịch, xã hội nơi đây Quy hoạch kiến trúc đô thị thành phố là sự hiện đại và có bản sắc riêng bởi vị trí sự kết hợp biển – sông – núi

Hình 1.23 Khu vực vỉa hè phía đông đường Như Nguyệt (đoạn từ đường Bạch

Đằng – 3/2 đến ngã ba đường Đỗ Xuân Cát)[39]

Hình 1.24 Các tuyến phố ven sông Hàn ở Đà Nẵng thuận tiện cho phát triển du lịch[49]