SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HÓATRƯỜNG THPT HÀ TRUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM QUY TRÌNH THỰC HIỆN HƯỚNG DẪN LÀM THÍ NGHIỆM ĐẠT HIỆU QUẢ CAO THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỌC SINH.. Hóa học
Trang 1SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HÓA
TRƯỜNG THPT HÀ TRUNG
SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
QUY TRÌNH THỰC HIỆN HƯỚNG DẪN LÀM THÍ NGHIỆM ĐẠT HIỆU QUẢ CAO THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỌC SINH
Người thực hiện: Phạm Tuấn Hậu Chức vụ: Giáo viên
SKKN thuộc môn: Hoá Học
THANH HÓA NĂM 2019
Trang 2MỤC LỤC
MỤC LỤC 2
1 Mở đầu 3
1.1 Lý do chọn đề tài 3
1.2 Mục đích nghiên cứu 3
1.3 Đối tượng nghiên cứu 3
1.4 Phương pháp nghiên cứu 3
1.5 Những điểm mới của sáng kiến kinh nghiệm 3
2 Nội dung sáng kiến kinh nghiệm 4
2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm 4
2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm 4
2.2.1 Thực trạng chung về học sinh 4
2.2.2 Thực tế thực hành thí nghiệm hóa học trong nhà trường 4
2.3 Các giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề 4
2.3.1 Trang bị các kiến thức, kỹ năng thực hành cơ bản cho học sinh 4
2.3.2 Sự chuẩn bị của giáo viên và học sinh 6
2.3.3 Tiến trình lên lớp một giờ học thực hành 6
2.3.4 Giáo viên cần lường trước khó khăn cũng như phải xử lý nhanh các tình huống xảy ra 6
2.3.5 Giáo viên lập kế hoạch thực hành 7
2.3.6 Giáo viên soạn giáo án bài thực hành Cấu trúc của giáo án thực hành 8
2.3.7 Sử dụng cẩm nang làm thí nghiệm hóa học trong trường THPT 16
2.3.8 Xây dựng bài tập trắc nghiệm thực hành 17
2.4 Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm đối với hoạt động giáo dục, với bản thân, đồng nghiệp và nhà trường 18
2.4.1 Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm đối với hoạt động giáo dục 18
2.4.2 Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm đối với bản thân, đồng nghiệp và nhà trường 18
3 Kết luận và kiến nghị 19
3.1 Kết luận 19
3.2 Kiến nghị 19
TÀI LIÊU THAM KHẢO 20
Trang 31 Mở đầu
1.1 Lý do chọn đề tài.
Hóa học là môn học thực nghiệm, kiến thức lí thuyết và kiến thức thực nghiệmluôn song hành hỗ trợ nhau trong quá trình hình thành thế giới quan tư duy về chất,tính chất của các chất
Trong mỗi tiết học, luôn có kiến thức phần thực hành tìm hiểu, kiểm chứng tínhchất của chất đã và đang học
Vì vậy, việc xây dựng các thao tác, kỹ năng thực hành đạt chuẩn cho học sinhtrước khi vào phòng thí nghiệm là việc làm rất quan trọng Giúp các em có đầy đủkiến thức, kỹ năng, ý thức tổ chức Tránh xảy ra những sai sót, tai nạn trong khi làmthí nghiệm với các hóa chất
Đồng thới giúp học sinh phát triển được năng lực thực hành hóa học, hình thànhkiến thức thực tiễn, hỗ trợ củng cố kiến thức lý thuyết
Qua một thời gian vận dụng, tôi đúc rút kinh nghiệm, viết đề tài sáng kiến kinhnghiệm:
“QUY TRÌNH THỰC HIỆN HƯỚNG DẪN LÀM THÍ NGHIỆM ĐẠT HIỆU QUẢ CAO THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỌC SINH” 1.2 Mục đích nghiên cứu.
Nhằm vận dụng tốt nhất các phương pháp, kỹ thuật dạy học tích cực vào bài giảng,tạo hứng thú, đam mê học tập và yêu thích môn hoá học cho học sinh
Thay đổi tư duy nhận thức của học sinh trong quá trình lĩnh hội kiên thức Giúpcác em hình thành các kỹ năng hợp tác, làm việc theo nhóm, làm việc với tính sángtạo, chủ động và đam mê
1.3 Đối tượng nghiên cứu
- Học sinh lớp 11B, 11Đ
- Các kỹ năng thao tác làm thí nghiệm trong phòng thí nghiệm hóa học
- Ý thức nghiêm túc, cẩn thận, gọn gàng khi làm thí nghiệm
- Khả năng hợp tác, làm việc theo nhóm của học sinh trong khi làm thí nghiệm
1.4 Phương pháp nghiên cứu.
- Tổ chức các hoạt động thí nghiệm
- Kiểm tra kiến thức, kỹ năng thí nghiệm
- Đánh giá năng lực thực hành của học sinh thông qua từng tiết học
- Tiến hành các hoạt động kết hợp nhóm từ khâu chuẩn bị cho tới tiến hành
- Làm các bài tập thực nghiệm nhận biết các nhóm chất, dung dịch…
1.5 Những điểm mới của sáng kiến kinh nghiệm
- Tổ chức các hoạt động thí nghiệm tích cực, chủ động của học sinh
- Từ thí nghiệm rút ra kết luận về kiến thức
- Rèn luyện kỹ năng hoạt động nhóm hiệu quả
- Biết khai thác tài liệu như cẩm nang làm thí nghiệm hóa học ở trường THPT (tácgiả Lê Ngọc Tú) và các tài liệu khác nhằm hỗ trợ cho quá trình học trên lớp và ở nhà
Trang 42 Nội dung sáng kiến kinh nghiệm
2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm
- Hình ảnh trực quan trong thực hành thí nghiệm hóa học là rất quan trọng Nóchứng minh cho kiến thức lí thuyết và áp dụng trong thực tiễn
- Thí nghiệm trực tiếp sẽ cung cấp cho học sinh toàn bộ diễn biến quá trình thựchành Nắm vững thao tác thực hành, công tác chuẩn bị và tiến hành
- Hình ảnh kết quả thí nghiệm giúp học sinh kết luận được kiến thức, xác định tínhđúng đắn của kiến thức đã được học
- Video thí nghiệm giúp học sinh có thể hiểu được quy trình thí nghiệm, cách tiếnhành và kết quả đạt được
- Kỹ năng thực hành giúp học sinh tự tin vào bản thân, có hứng thú học tập, có thái
độ tích cực trong nghiên cứu bài học
- Hoạt động nhóm là cơ sở để các em có tinh thần làm việc nghiêm túc, tráchnhiệm và biết phân công công việc
2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm.
2.2.1 Thực trạng chung về học sinh
- Hiện nay do thay đổi nội dung và hình thức thi tốt nghiệp THPT QG và xét tuyểnĐại học nên nhiều học sinh không còn lựa chọn môn Hoá học là môn học để thi theoban KHTN Vì vậy trong quá trình học, các em chỉ coi Hoá học là môn học chung,không có hứng thú học tập tốt
- Các em chưa có kỹ năng thực hành Nói đến thực hành thí nghiệm chỉ nghĩ ngaytới việc cháy, nổ và có cảm giác sợ hãi Nhất là với các học sinh nữ
- Chưa biết vai trò tác dụng của các dụng cụ trong phòng hóa học
- Không có khả năng tự làm một thí nghiệm dù đơn giản nhất
- Và đặc biệt, các em chưa gắn kết được giữa kiến thức lý thuyết với thực nghiệmkiểm chứng
Vì vậy dẫn đến học sinh không có hứng thú với môn học, không thấy cái hay củamôn hóa Cảm thấy học lý thuyết nhiều, khô khan…
2.2.2 Thực tế thực hành thí nghiệm hóa học trong nhà trường
- Số lượng lớp học hiện nay rất đông
- Phòng thí nghiệm hóa học đang ngày càng xuống cấp Hóa chất để lâu bị hư hỏngdần
- Thiết bị thực hành hỏng hóc nhiều
- Giáo viên chuyên trách thực hành không có
- Việc tổ chức tiến hành thí nghiệm các bài thực hành rất hạn chế, chỉ dành cho cáclớp nâng cao
- Việc tiến hành các thí nghiệm tại lớp học rất ít, không thường xuyên
- Giáo viên cũng ngại hoặc bỏ qua thí nghiệm khi dạy đến bài có thí nghiệm
2.3 Các giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề.
2.3.1 Trang bị các kiến thức, kỹ năng thực hành cơ bản cho học sinh
(1) Phổ biến nội quy phòng thí nghiệm.
Trang 5- Nắm rõ sơ đồ bố trí phòng thí nghiệm Khu vực bàn thí nghiệm, khu vực hóa chấtthí nghiệm, khu vực dụng cụ thí nghiệm, khu vực đồ bảo hộ, chậu rửa, tủ thuốc sơcứu, khu vực xả thải và sử lý hóa chất thải…
- Tìm hiểu nội quy phòng thí nghiệm, học sinh được làm gì và không được làm gì
- Học sinh phải nghiệm túc làm theo đúng sự hướng dẫn, yêu cầu của giáo viên.+ Học sinh chỉ được làm thí nghiệm khi có sự hiện diện của giáo viên
+ Đọc kĩ hướng dẫn cách tiến hành thí nghiệm
+ Học sinh chưa nắm rõ, hiểu rõ cần phải hỏi giáo viên
+ Sử dụng đồ bảo hộ quần áo, găng tay…khi làm thí nghiệm
+ Lau chùi vệ sinh phòng thí nghiệm sạch sẽ sau khi xong
+ Rửa sạch tay sau khi tiếp xúc với hóa chất
+ Không được nhìn xuống ống thí nghiệm, ngửi hay nếm hóa chất…
+ Bỏ chất thải thí nghiệm đúng nới quy định
+ Biết cách sử lý sự cố xảy ra như khi để hóa chất dính vào da, tay…
(2) Hướng dẫn học sinh xử lý nếu xảy ra một số sự cố
- Nếu trong không khí bị nhiễm độc khí như Cl2, Br2, HCl, NH3, SO2, NO2, H2S,CO… thì cần đi ra ngay khỏi khu vực đó
- Nếu hít phải nhiều khí độc thì cần tới bệnh viện
- Khi bị hóa chất độc hại dính vào người cần rửa bằng nước nhiều lần để sơ cứu vàsau đó tới bệnh viện
(3) Giới thiệu cho học sinh các dụng cụ thí nghiệm và vai trò, tác dụng của chúng.
Trong phòng thí nghiệm (PTN) có rất nhiều dụng cụ thí nghiệm Nhưng phổ biếnnhất bao gồm:
- Ống nghiệm: không nhánh, có nhánh, chữ U…
- Cốc, chậu thủy tinh, phễu…
- Bình tam giác (eclen), bình định mức, ống đong, ống sinh hàn…
(4) Hướng dẫn học sinh một số thao tác thí nghiệm đúng và sai
Việc này rất quan trọng vì chỉ có thao tác đúng mới cho kết quả đúng và không xảy
ra lỗi thí nghiệm
Trang 6- Không ngửi mùi hóa chất
- Không trực tiếp dùng tay tiếp xúc hóa chất
- Cách pha loãng dung dịch axit H2SO4 đặc
- Cách kẹp ống nghiệm
- Đun sôi dung dịch trong ống nghiệm tránh bị sôi trào
- Châm lửa và tắt lửa đèn cồn cẩn thận, không đổ vỡ đèn cồn
- Khuấy dung dịch, lắc ống nghiệm cho đều, nhẹ nhàng
- Sử dụng nút cao su, bông nút ống nghiệm đúng quy cachs
- Lắp đặt hệ thống thí nghiệm đúng yêu cầu, đảm bảo khoa học
2.3.2 Sự chuẩn bị của giáo viên và học sinh
- Giáo viên hướng dẫn phải chuẩn bị đầy đủ các hóa chất và dụng cụ cần thiết chothí nghiệm Đảm bảo đầy đủ và đúng bộ thí nghiệm riêng cho mỗi nhóm từ 3-6 họcsinh
- Học sinh cần chuẩn bị các nội dung kiên thức lý thuyết liên quan đã học tới cácthí nghiệm Chuẩn bị sẵn mẩu tường trình thí nghiệm
TRƯỜNG THPT HÀ TRUNG
LỚP…………
NHÓM:………
TƯỜNG TRÌNH THÍ NGHIỆMBài thực hành số:……
Giải thíchhiệntượng
2.3.3 Tiến trình lên lớp một giờ học thực hành
(1) Giáo viên nêu hoặc hướng dẫn phát biểu mục tiêu thí nghiệm
(2) Phổ biến nội quy an toàn phòng thí nghiệm
(3) Giáo viên hướng dẫn học sinh tiến hành thí nghiệm
(4) Học sinh tiến hành thí nghiệm
(5) Học sinh quan sát thí nghiệm, nêu kết quả, ghi lại kết quả
(6) Học sinh giải thích các hiện tượng quan sát được
(7) Học sinh viết tường trình, báo cáo thí nghiệm
(8) Thu dọn, vệ sinh phòng thí nghiệm
Trang 72.3.4 Giáo viên cần lường trước khó khăn cũng như phải xử lý nhanh các tình huống xảy ra.
- Trong mỗi giờ thực hành, giáo viên luôn phải nắm rõ quy trình diễn ra Từ khâuchuẩn bị hóa chất, dụng cụ cho đến làm thử kiểm tra tính chính xác của thí nghiệmxem có xảy ra phản ứng đúng với kết quả mong muốn hay không Kiểm tra điều kiện
để xảy ra phản ứng trong thực tế phòng thí nghiệm.Từ đó mới nắm rõ các thao tácchính xác để hướng dẫn học sinh thực hành
- Khi học sinh làm thí nghiệm, nếu không ra kết quả kiểm chứng, giáo viên cầnphát hiện lỗi sai thực hành của học sinh như lỗi dùng hóa chất, lỗi thao tác, nhiệt độ,xúc tác…
- Giáo viên phải kiểm tra, nhắc nhở học sinh thực hiện đúng các bước thực hành.Tránh việc học sinh nghịch ngợm, sử dụng hóa chất sai mục đích
2.3.5 Giáo viên lập kế hoạch thực hành
Giáo viên lập kế hoạch thực hành, chủ động thời gian cho chuẩn bị
Giấy pH, HCl, CH3COOH, NaOH,
Na2CO3, CaCl2, phenolphthalein, NH3,ống nghiệm, ống hút nhỏ giọt, …
2 13/11
8/11-Thực hành tính chất hợpchất của nito – photpho
Phân biệt một số loạiphân bón hóa học
NH3, phenolphthalein, AlCl3, HNO3
đặc/loãng, Cu, KNO3, cát, phân đạmamoni sunphat, kali clorua,superphotphat kép, AgNO3, quỳ tím,than, ống nghiệm chịu nhiệt, đèn cồn,kẹp sắt, …
3 07/2-12/2
Thực hành phân tíchđịnh tính Điều chế vàthử tính chất của metan
Đường kính, CuO, Ca(OH)2, CuSO4,
Cu (dây), CH3COONa, CaO+NaOHrắn, KMnO4, dd Br2, ống nghiệm, đèncồn, ống dẫn khí, diêm, bông, …
4 28/2-02/3
Thực hành: Điều chế vàtính chất của etilen,axetilen
C2H5OH khan, H2SO4 đặc, đá bọt , dd
Br2, dd KMnO4, đất đèn, H2O,AgNO3, NH3, dầu thông, cà chua chin,ống nghiệm, đèn cồn, ống dẫn khí, …
5 18/3-20/4
Thực hành tính chất củaancol, glixerol vàphenol
NaOH, HNO3, AgNO3, CuSO4,glixerol, etanol, HCl, dd Br2, phenol,ống nghiệm, …
Trang 86 25/5-10/5
Thực hành tính chất củaandehit và axitcacboxylic
AgNO3, NH3, HCHO, CH3COOH,HCHO, C2H5OH, ống nghiệm, đèncồn, …
2.3.6 Giáo viên soạn giáo án bài thực hành Cấu trúc của giáo án thực hành.
- Kỹ năng quan sát, mô tả hiện tượng, giải thích và viết các phương trình hoá học
- Kỹ năng viết tường trình thí nghiệm
3 Thái độ
- Nghiêm túc, cẩn thận trong thực hành hóa học
- Yêu thích, hứng thú tìm hiểu kiến thức thực nghiệm
- Biết phối hợp làm việc theo nhóm
- Bảo vệ môi trường, phân loại chất độc hại, xử lí có hiệu quả
II Chuẩn bị
1 Dụng cụ thí nghiệm:
- Ống nghiệm; ống nghiệm có nhánh, giá thí nghiệm ; ống nhỏ giọt ; giá để ốngnghiệm ; nút cao su ; ống dẫn khí, đèn cồn, chậu thủy tinh…
2 Hóa chất : Chuẩn bị đầy đủ các loại hóa chất cần thiết, đủ số lượng và chất
lượng theo từng bộ thí nghiệm cho mỗi nhóm (4-5 nhóm)
3 Học sinh : ôn tập các kiến thức đã học để làm thí nghiệm, lập bảng tường trình
sẵn theo cấu trúc cấu trúc, dự kiến kết quả đạt được
- Giáo viên ổn định lớp, phổ biến qua nội
quy phòng học Yêu cầu sự nghiêm túc,
cẩn thận của học sinh
- Giới thiệu qua tiêu đề bài thực hành
- Chia nhóm làm việc, phân công vị trí và
thí nghiệm, công việc cụ thể cho mỗi
Trang 9- Kiểm tra sự chuẩn bị nội dung lý thuyết
liên quan của học sinh
- Tìm hiểu các nội dung kiến thức liênquan
- Liệt kê các dụng cụ và hóa chất cầnthiết
Hoạt động 2 : Hướng dẫn chuẩn bị hóa
chất, dụng cụ
- Giáo viên trình bày trên bảng các tiêu
đề thí nghiệm Liệt kê hóa chất, dụng cụ
cần thiết cho mỗi thí nghiệm
- Giáo viên lưu ý học sinh những hóa chất
- Lưu ý các hóa chất có thể gây độc hạitrong quá trình làm thí nghiệm
- Phân công thành viên trong nhóm làmtừng việc theo kế hoạch chung
+ Thành viên lấy dụng cụ+ Thành viên lấy hóa chất+ Thành viên tiến hành thí nghiệm+ Thành viên ghi chép hiện tượng+ Thành viên phản biện kết quả
- Tiến hành lắp đặt các dụng cụ và sắpxếp trình tự các lọ hóa chất
Hoạt động 3 : Hướng dẫn tiến hành thí
như nhóm chưa hoàn thành
- Nhận diện khả năng tiến hành các thao
tác chuẩn, đúng yêu cầu của học sinh
- Nhắc nhở, gợi ý cho học sinh sửa lỗi
thao tác, lỗi tiến trình, điều kiện phản
ứng
- Giúp học sinh phân tích nguyên nhân về
lỗi xảy ra trong kết quả thí nghiệm như
về mùi khí, màu, trạng thái kết tủa…
Hoạt động 3 : Tiến hành thí nghiệm
- Một thành viên chính tiến hành các thínghiệm, có sự hỗ trợ của các thành viêncòn lại sau khi đã thống nhất cách tiếnhành, thao tác
- Các thành viên quan sát thao tác, tiếntrình thí nghiệm, điều kiện của phản ứng
- Nhận biết hiện tượng xảy ra của từnggiai đoạn và ghi chép tỉ mỉ
- Phát hiện các hiện tượng xảy ra khôngtheo đúng dự kiến, tìm hiểu và giải thíchnguyên nhân
Hoạt động 4 : Hướng dẫn xử lí chất
thải, khí độc và giáo dục ý thức bảo vệ
môi trường
- Hướng dẫn học sinh cách xử lí các chất
thải sau thí nghiệm : dung dịch, chất rắn,
chất khí, axit, bazo, muối…
- Trong khi thí nghiệm nếu sinh ra khí
Hoạt động 4 : Xử lí chất thải, khí độc
và giáo dục ý thức bảo vệ môi trường
- Tuân theo sự chỉ dẫn của giáo viên thựchành, tiến hành các thao tác khử độctrong quá trình thí nghiệm và sau thínghiệm
- Trong quá trình làm thí nghiệm, cần có
Trang 10độc : Cl2, NH3, HCl, SO2, H2S, CO, NO2,
NO… thì cần biết cách thu khí hoặc sử
dụng hóa chất phản ứng triệt tiêu nó Như
sử dụng bông tẩm dd NaOH hoặc dd
nước vôi trong dư để khử các khí có tính
axit…
- Đối với các dung dịch axit, trung hòa
bằng dd nước vôi
- Các chất rắn và dung dịch được thu gom
vào khu vựa riêng theo quy định
sử dụng các đồ bảo hộ như găng tay, áoblue, kính, mũ che tóc, khẩu trang
- Phân loại chân thải và thu gom vàođúng nơi quy định
- Làm vệ sinh các dụng cụ thí nghiệm
Hoạt động 5 : Tổng hợp đánh giá Giao
nhiệm vụ về nhà.
- Phân tích các thao tác chuẩn và chưa
chuẩn của học sinh Nhận xét kết quả đạt
được Đánh giá sơ bộ từng nhóm
- Giao nhiệm vụ bài tập về nhà
- Dặn dò nội dung bài học tiếp theo
Hoạt động 5 : Báo cáo kết quả thí nghiệm Nhận nhiệm vụ về nhà.
- Cả nhóm thảo luận thống nhất và ghivào báo cáo tường trình
- Nộp báo cáo cho giáo viên
- Học sinh nhận nhiệm vụ bài tập về nhà
- Sắp xếp lại các dụng cụ, hóa chất theođúng quy định như ban đầu
- Dọn dẹp vệ sinh phòng học
- Học sinh ra khỏi phòng thí nghiệm
Ví dụ: Giáo án bài thực hành số 3 (Hóa 11)
Mục đích, cách tiến hành và kĩ thuật thực hiện các thí nghiệm :
Phản ứng của dung dịch HNO3 đặc, nóng và HNO3 loãng với kim loại đứng sauhiđro
Phản ứng KNO3 oxi hoá C ở nhiệt độ cao
Phân biệt được một số phân bón hoá học cụ thể (cả phân bón là hợp chất củaphotpho)
2.Kĩ năng: