Một trong số phương pháp dạy học tôi lưu lại đó là Sử dụng câu nói của các nhân vật lịch sử trong dạy học nhằm nâng caochất lượng dạy học môn Lịch sử lớp 10 &11 cấp THPT.. Song do điều k
Trang 1Dân ta phải biết sử ta
Cho tường gốc tích nước nhà Việt Nam
Môn Lịch sử luôn có tầm quan trọng đặc biệt trong sự nghiệp giáo dục của mộtđất nước Lịch sử là gốc, là cội nguồn có giá trị trường tồn với hiện tại và tươnglai Không thể có một nước Nhật hùng cường nếu không trân trọng giá trị nềntảng Cũng không thế có một nước Mĩ kiêu ngạo sặc mùi chủ nghĩa dân tộc nếuxem nhẹ quá khứ
Vì lẽ đó khơi dậy giá trị, sức sống của lịch sử là trách nhiệm phần lớn thuộc
về những người đam mê với nghiệp sử Trong dạy học hiện đại Người thầykhông còn là trung tâm của quá trình dạy học nhưng là người tạo cảm hứng Cónhiều cách truyền lửa, khơi dậy niềm đam mê hứng thú của môn học nơi học trò.Với riêng tôi, đã luôn lao động hết mình, tìm tòi những cái mới trong quá trìnhgiảng dạy và đã mang lại những kết quả nhất định, tạo niềm tin cho học trò, tạo
thương hiệu cho chính mình Một trong số phương pháp dạy học tôi lưu lại đó là
Sử dụng câu nói của các nhân vật lịch sử trong dạy học nhằm nâng caochất lượng dạy học môn Lịch sử lớp 10 &11 cấp THPT.
MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU
Nghiên cứu đề tài nhằm cung cấp về mặt kiến thức, giáo dục về tư tưởng,tình cảm, rèn luyện kỹ năng đặc biệt là kỹ năng phân tích đánh giá cho học sinh.Qua nghiên cứu đề tài nhấn mạnh đến vai trò, sự ảnh hưởng của cá nhân, các vịanh hùng, các vĩ nhân với phong trào cụ thể, với thời đại Phương pháp dạy họcthông qua việc truyền tải thông điệp của các cá nhân kết hợp với phương phápdạy học khác một cách nhuần nhuyễn sẽ nâng cao chất lượng của giờ lịch sử, tạoniềm hứng thú với bộ môn, đạt kết quả tốt qua các kì thi
ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU
Đối tượng nghiên cứu có nội hàm rất rộng bao gồm các phát ngôn bất hủ
của các nhân vật, cá nhân kiệt xuất trong lịch sử dân tộc và thế giới, thuộc nhiềulĩnh vực khác nhau của đời sống xã hội Song do điều kiện hạn chế, phạm vi của
đề tài này chỉ đề cập đến những câu nói bất hủ của các anh hùng thuộc lịch sửdân tộc và áp dụng vào dạy học một số bài học thuộc lớp 10 và 11 THPT Nếu
có điều kiện đề tài sẽ tiếp tục nghiên cứu sâu hơn và đặc biệt ở khối 12
PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
Trang 2Phương pháp nghiên cứu chủ yếu vận dụng những phương pháp nghiên cứucủa khoa học giáo dục Bao gồm:
- Phương pháp nghiên cứu tài liệu: đọc, phân tích các loại tài liệu…
- Phương pháp nghiên cứu thực tiễn: dự giờ, khảo sát, phỏng vấn, trao đổi, thái
Theo quan điểm duy vật lịch sử, vai trò sáng tạo ra lịch sử, quyết định tiến
trình phát triển lịch sử của quần chúng nhân dân không bao giờ có thể tách rời vaitrò cụ thể của mỗi cá nhân mà đặc biệt là vai trò của các cá nhân ở vị trí thủ lĩnh,lãnh tụ, vĩ nhân của cộng đồng nhân dân Theo V.I Lênin: “Trong lịch sử, chưa
hề có một giai cấp nào giành được quyền thống trị, nếu nó không đào tạo đượctrong hàng ngũ của mình những lãnh tụ chính trị, những đại biểu tiền phong có đủkhả năng tổ chức và lãnh đạo phong trào”
Trong quá trình quần chúng nhân dân sáng tạo ra lịch sử, mỗi cá nhân tùytheo vị trí, chức năng, vai trò và năng lực sáng tạo cụ thể mà họ có thể tham giavào quá trình sáng tạo lịch sử của cộng đồng nhân dân Theo ý nghĩa ấy, mỗi cánhân của cộng đồng nhân dân đều “in dấu ấn” của nó vào quá trình sáng tạo lịch
sử, mặc dù mức độ và phạm vi có thể khác nhau Thế nhưng, để lại những dấu ấnsâu sắc nhất trong tiến trình lịch sử thường là những thủ lĩnh mà đặc biệt là nhữngthủ lĩnh ở tầm vĩ nhân Bất cứ một thời kỳ nào, một cộng đồng xã hội nào, nếulịch sử đặt ra những nhiệm vụ cần giải quyết thì từ trong phong trào quần chúng
Trang 3Như vậy, tuyệt đối hóa vai trò của quần chúng nhân dân mà bỏ qua vaitrò của cá nhân, hoặc tuyệt đối hóa vai trò của cá nhân, thủ lĩnh, lãnh tụ, vĩ nhân
mà xem thường vai trò của quần chúng nhân dân đều là không biện chứng trongnghiên cứu về lịch sử và do đó không thể lý giải chính xác tiến trình vận động,phát tnển của lịch sử nhân loại nói chung cũng như mỗi cộng đồng xã hội nóiriêng
Nước Việt Nam ta từ khi lập quốc đến nay trải qua nghìn năm vănhiến Trong nghìn năm văn hiến đó, quá trình dựng nước luôn đi đôi với quátrình giữ nước Bao nhiêu sự kiện, bao nhiêu dấu ấn lịch sử đã làm nên một phầnhơi thở dân tộc Trong đó những nhân vật lịch sử, những ông vua, bà chúa,những anh hùng, danh nhân văn hóa… đã góp phần tô điểm nên diện mạo bứctranh lịch sử huy hoàng đó Bên cạnh những việc làm, những công trạng, mộttrong những điểm đáng nhớ nhất của các nhân vật xuất chúng đó có lẽ phải kểđến là những câu nói Những câu nói đó không chỉ đơn giản là lời nói bộc phát
mà nó còn thể hiện tâm tư, nguyện vọng, thậm chí thể hiện phẩm chất conngười, thể hiện hoàn cảnh của thời đại Sử dụng hợp lý những phát ngôn của các
cá nhân đó vào trong quá trình dạy học sẽ góp phần nâng cao chất lượng bộ mônLịch sử
2 2 THỰC TRẠNG VẤN ĐỀ
Đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục, việc dạy học Lịch sử hiện nay khôngquá nặng về ghi nhớ sự kiện một cách máy móc, rập khuôn Đích đến cuối cùngcủa dạy học là làm cho học sinh biết lịch sử, từ biết đến hiểu, nắm bản chất, liên
hệ, xâu chuỗi các sự kiện, từ đó giáo dục lòng yêu quê hương đất nước Với mụcđích này không những làm giảm áp lực bộ môn với người học mà còn phù hợpvới hình thức thi trắc nghiệm khách quan trong kì thi THPTQG hiện nay Cónhiều dự án, đề tài về đổi mới dạy học, đổi mới cách kiểm tra đánh giá thuộc cấp
bộ, cấp ngành của nhiều Tiến sĩ, Thạc sĩ, nhà giáo uy tín qua các năm học Các
đề tài tiếp cận vấn đề ở nhiều góc độ khác nhau đã và đang đem lại hiệu quả cao.Tuy nhiên dạy học Lịch sử thông qua sử dụng các nhận định, phát ngôn của cácnhân vật lịch sử nổi tiếng để nâng cao chất lượng dạy học lịch sử qua tìm hiểuchưa thực sự có nhiều đề tài đề cập đến Từ thực tiễn dạy học đặc biệt công tácbồi dưỡng học sinh giỏi và trực tiếp tham gia ôn thi THPTQG tôi đã mạnh dạn
đề xuất đề tài này Đây là một trong những phương pháp dạy học của cá nhân đã
áp dụng trong những năm học vừa qua ở trường THPT Nông Cống 1 và đem lạikết quả nhất định Rất mong được sự góp ý kiến, chia sẽ của các đồng nghiệp vàcác nhà chuyên môn Sự phản hồi của quý độc giả là kênh thông tin quý giá đểbản thân tôi hoàn thiện mình hơn trong quá trình dạy học
2.3 CÁC GIẢI PHÁP
Những người đứng đầu một tổ chức, một phong trào, hay một đoàn thểthường phát biểu những câu nói trong những tình huống đặc biệt Tùy theo tình
Trang 4hình biến chuyển, họ đã nói và để lại cho hậu thế những câu nói bất hủ Nhữngcâu nói đó không chỉ đơn giản là lời nói bộc phát mà nó còn thể hiện tâm tư,nguyện vọng, thậm chí thể hiện phẩm chất con người, thể hiện hoàn cảnh củathời đại Câu nói đầy tâm huyết phát xuất từ trái tim sẵn sàng dâng hiến cho đạicuộc Vì xuất phát từ một tấm lòng quả cảm, từ trái tim đầy nhiệt huyết, nhữngcâu nói này trở thành một khẩu hiệu, một châm ngôn hướng dẫn mọi hành độngtrong giai đoạn đó Những câu nói bất hủ này không những ảnh hưởng trực diệnvào mọi sinh hoạt ngay lúc đó mà còn gây ảnh hưởng lớn lao cho mọi ngườitrong nhiều thế hệ sau này, đặc biệt cho những người tranh đấu với cùng mộtmục đích Nó trở thành một đòn bẩy bật tung trái đất như Archimedes đã nói,một chất xúc tác như Jim Costa từng phát biểu, một nguồn sinh lực dồi dào chonhững người đã bắt đầu thấm mệt trong cuộc đấu tranh dai dẳng như Đức Lạtmachia sẻ.
2.3.1 Sử dụng trong quá trình dạy học bài mới
2.3.1.1 Sử dụng làm câu hỏi có vấn đề
Trước khi bước vào bài mới, giáo viên nêu câu hỏi định hướng nhận thứccho học sinh bằng câu nói của một nhân vật nổi tiếng và kèm theo hình ảnh Câuhỏi nêu vấn đề đưa ra vào đầu giờ nhằm động viên sự chú ý, huy động các nănglực nhận thức của học sinh vào việc theo dõi bài giảng để tìm câu trả lời Câuhỏi này là vấn đề cơ bản của bài học mà học sinh phải nắm Đương nhiên, khiđặt câu hỏi không yêu cầu học sinh trả lời ngay mà chỉ sau khi giáo viên đã cungcấp đầy đủ sự kiện thì học sinh mới trả lời được
Câu hỏi loại này thường là câu hỏi có tính chất bài tập muốn trả lời phải huyđộng kiến thức cơ bản của toàn bài Chính vì vậy học sinh phải chuẩn bị bài vàtrả lời trước các câu hỏi cuối mục ở nhà, chú ý, tập trung cao độ theo dõi bàigiảng, chọn lọc sự kiện và trình bày trên lớp
Khi dạy nhân dân Việt Nam kháng chiến chống Pháp xâm lược (1858 –1873), (Bài 19 – SGK cơ bản - Lớp 11) Để kích thích tư duy và đưa học sinhvào tình huống có vấn đề giáo viên sử dụng câu nói đanh thép của NguyễnTrung Trực “ Bao giờ người Tây nhổ hết cỏ nước Nam thì người Nam mới hếtđánh Tây”
Trang 5Nguyễn Trung trực (1838- 1868)
“Bao giờ người Tây nhổ hết cỏ nước Nam,
nước Nam mới hết người đánh Tây”.
2.3.1.2 Sử dụng phân tích sức mạnh đoàn kết
Đoàn kết là sức manh vô địch” – điều đó đã trở thành chân lí, là truyền
thống ngàn đời của dân tộc Việt Nam Từ xưa đến nay trong quá trình dựngnước và giữ nước, nhân dân ta đã thực hiện tốt bài học đoàn kết ấy cho nên luôngiành được thắng lợi, giữ vững được nền độc lập, thống nhất Tổ quốc
Khi dạy bài các cuộc kháng chiến chống giặc ngoại xâm ở thế kỉ (X-XV)
(Bài 19 - SGK cơ bản - Lớp 10) Nguyên nhân thắng lợi của các cuộc khángchiến, lý giải việc nhà Hồ thất bại trong kháng chiến chống quân Minh Mộttrong những nguyên nhân đó là sức mạnh đoàn kết
Giáo viên sử dụng tâm tư bộc bạch của Hồ Nguyên Trừng “Thần không
sợ đánh, chỉ sợ lòng dân không theo” Nguyễn Trãi với triết lý “Đẩy thuyền đi làdân mà lật thuyền cũng là dân” Chủ Tịch Hồ Chí Minh sau này cũng khẳngđịnh “Dễ trăm lần không dân cũng chịu, khó vạn lần dân liệu cũng xong”
Trang 6Hồ Nguyên Trừng (1374 - 1446)
“Thần không sợ đánh, chỉ sợ lòng dân không theo”.
Quan phục hầu Nguyễn Trãi (1380 - 1442) hiệu Ức Trai
"Việc nhân nghĩa cốt ở yên dân, quân điếu phạt trước lo trừ bạo."
Bình Ngô Đại Cáo-
2.3.1.3 Sử dụng phân tích lòng yêu nước và sức mạnh lòng yêu nước
Trang 7Đối với dân tộc Việt Nam, truyền thống yêu nước không chỉ là một tìnhcảm tự nhiên, mà nó còn là sản phẩm của lịch sử được hun đúc từ chính lịch sử
đau thương mà hào hùng của dân tộc Việt Nam Lịch sử mấy nghìn năm của dân
tộc Việt Nam là lịch sử đất tranh giành lại và bảo vệ nền độc lập tự chủ từ taybao kẻ thù xâm lược Trong đó không thể không kể đến những cá nhân đã làmnên lịch sử thời đại
Khi dạy nội dung nguyên nhân thắng lợi của các cuộc kháng chiến chốnggiặc ngoại xâm (TK X- XV) (Bài 19 - SGK 10 - Cơ bản), Hoặc bài truyền thốngyêu nước Việt Nam trong thời phong kiến (Bài 28 - SGK - Cơ bản) Giáo viêndẫn chứng và phân tích những câu nói bất hủ làm nên khí phách của thời đại Trần Quốc Toản, khí phách của chàng trai trẻ với lá cờ theo sáu chữvàng "Phá cường địch, báo hoàng ân"
Trần Bình Trọng với tinh thần không thể mua chuộc “Ta thà làm quỷnước Nam, còn hơn làm vương đất Bắc”
Trần Quốc Tuấn với tâm tư nỗi lòng của vị tướng xông pha trận mạc “Tathường tới bửa quên ăn, nửa đêm vỗ gối, ruột đau như cắt, nước mắt đầm đìa,chỉ giận chưa thể xẻ thịt, lột da, ăn gan, uống máu quân thù, dẫu cho trăm thâynày phơi ngoài nội cỏ, nghìn xác này gói trong da ngựa, ta cũng cam lòng” Với khí thế “sát thát” sục sôi “Nếu Bệ hạ muốn hàng, xin hãy chém đầutôi trước đã!”
Trần Thủ Độ bề tôi trung thành tuyệt đối, lòng gan dạ xả thân vì nước
“Đầu tôi chưa rơi xuống đất, xin bệ hạ đừng lo!”
Nguyễn Phi Khanh phẩm chất của bậc anh hùng, dáng dấp trượng phu,bậc chí nhân quân tử "Chưa trả thù nhà, đền nợ nước Làm sao cho xứng mặtnam nhi?"
Hoài Văn hầu Trần Quốc Toản (1267 – 1285)
"Phá cường địch, báo hoàng ân".
Trang 8Nguyễn Phi Khanh - Nguyễn Ứng Long (1335 - 1428)
"Chưa trả thù nhà, đền nợ nước Làm sao cho xứng mặt nam nhi?".
Trang 9Quốc công tiết chế Hưng đạo đại vương Trần Hưng Tuấn (1232 - 1300)
“Nếu Bệ hạ muốn hàng, xin hãy chém đầu tôi trước đã!”
Trần Bình Trọng (1259 – 1285)
“Ta thà làm quỷ nước Nam, còn hơn làm vương đất Bắc”
Trang 10Trần Thủ Độ (1194 - 1264)
"Thượng phụ Thái sư Trung Vũ đại vương"
“Đầu tôi chưa rơi xuống đất, xin bệ hạ đừng lo!”
2.3 1.4 Sử dụng để lý giải mục đích, nguyên nhân
Khi dạy bài các cuộc đấu tranh trong thời kỳ Bắc Thuộc (Bài 16 – SGK lớp
10 cơ bản), khi lý giải nguyên nhân của cuộc khởi nghĩa Bà Triệu trích dẫn câunói của Bà Triệu “Tôi chỉ muốn cưỡi cơn gió mạnh, đạp luồng sóng dữ, chém cákình ở Biển Đông, đánh đuổi quân Ngô, giành lại giang san, cởi ách nô lệ, chứtôi không chịu khom lưng làm tì thiếp người ta"
Khi dạy phong trào nông dân Tây Sơn và công cuộc thống nhất, bảo vệ tổquốc (Bài 23 - SGK - 10 cơ bản) Lý giải về nguyên nhân Quang Trung đại pháquân Thanh (1789) Dẫn hiểu dụ của Quang Trung:
“Đánh cho để dài tóc, đánh cho để đen răng
Đánh cho nó chích luân bất phản, đánh cho nó phiến giáp bất hoàn Đánh cho sử tri Nam quốc anh hùng chi hữu chủ."
Khi dạy bài các cuộc kháng chiến chống giặc ngoại xâm (TK X- XV) (Bài
19 - SGK 10 cơ bản) khi phân tích mục đích của khởi nghĩa Lam Sơn giáo viêndẫn dắc phương châm của Nguyễn Trãi, "Việc nhân nghĩa cốt ở yên dân, quânđiếu phạt trước lo trừ bạo." - Bình Ngô Đại Cáo
Trang 11
Triệu Thị Trinh (225 SCN - 248 SCN)
“Tôi chỉ muốn cưỡi cơn gió mạnh, đạp luồng sóng dữ, chém cá kình ở Biển Đông, đánh đuổi quân Ngô, giành lại giang san, cởi ách nô lệ, chứ tôi không chịu khom lưng làm tì thiếp người ta".
"Đánh cho để dài tóc,
đánh cho để đen răng
Đánh cho nó chích luân bất phản,
đánh cho nó phiến giáp bất hoàn.
Đánh cho sử tri Nam quốc anh hùng chi hữu chủ."
2.3.1.5 Phân tích sự mưu lược, sáng tạo trong chiến tranh
Trang 12Khi trình bày nguyên nhân thắng lợi của các cuộc kháng chiến chống giặcngoại xâm (X- XV) (Bài 19 – SGK 10 – Cơ bản) về sự mưu lựơc sáng tạo giáoviên sử dụng các câu dẫn của những cá nhân kiệt xuất để phân tích.
Trần Quốc Tuấn có câu “Quân quý ở tinh nhuệ, không quý ở số đông” Nguyễn Trãi nhắc nhở rằng “Lấy nhân nghĩa để thắng hung tàn, lấy chínhân để thay cường bạo”
2.3.1.6 Khẳng định tự chủ, tự cường của dân tộc
Lịch sử hàng ngàn năm của dân tộc Việt Nam là một bản trường ca về cáccuộc kháng chiến chống ngoại xâm Từ thế hệ này đến thế hệ khác, người ViệtNam luôn nêu cao tinh thần bất khuất và bảo vệ bằng mọi giá chủ quyền lãnhthổ thiêng thiêng Một trong những minh chứng hùng hồn nhất cho tinh thần đó
là bài thơ “Nam Quốc Sơn Hà” được cho là của danh tướng Lý Thường Kiệt
Khai quốc công Lý Thường Kiệt - Ngô Tuấn (1019 - 1105)
"Nam quốc sơn hà Nam đế cư,
Tiệt nhiên định phận tại thiên thư
Như hà nghịch lỗ lai xâm phạm,
Nhữ đẳng hành khan thủ bại hư."
Trang 132.3.2 Sử dụng trong biên soạn câu hỏi tự luận bồi dưỡng học sinh giỏi
Sử dụng các câu nói nổi tiếng của các cá nhân làm câu hỏi trong ôn thihọc sinh giỏi Với dạng câu hỏi này yêu cầu học sinh phải đảm bảo được các yêucầu như nắm chắc kiến thức cơ bản, biết phân tích, giải thích, chứng minh vàvận dụng, liên hệ giải quyết các vấn đề một cách linh hoạt
Ví dụ: Nguyễn Trung Trực nhà yêu nước Việt Nam cuối thế kỉ XIX cócâu nói nổi tiếng “Bao giờ người Tây nhổ hết cỏ nước Nam, người Nam mới hếtđánh Tây” Bằng những kiến thức lịch sử đã học (1858 -1884), anh/ chị hãy làmsáng tỏ nhận định trên
Ví dụ: Nguyễn Trãi có câu “Đẩy thuyền đi là dân mà lật thuyền cũng làdân” Bằng những kiến thức đã học, hãy làm rõ vai trò của sức mạnh đoàn kếttrong cuộc kháng chiến chống giặc ngoại xâm ở các thế kỉ (X-XV)
2.3.3 Sử dụng trong biên soạn câu hỏi trắc nghiệm khách quan
Với hình thức thi trắc nghiệm khách quan như hiện nay đối với môn Lịch
sử, để làm tốt bài thi yêu cầu học sinh phải nắm vững kiến thức toàn bộ chươngtrình cả chiều rộng và chiều sâu Vì vậy, để đạt được kết quả, trong quá trình ônthi giáo viên phải sử dụng nhiều hình thức và phương pháp khác nhau như: ôntheo từng bài, chương, phần, theo chủ đề, Sau khi ôn tập xong mỗi bài, chương,chủ đề , giáo viên phải biên soạn hệ thống câu hỏi trắc nghiệm cho học sinh làmbài Thông qua mỗi bài thi trắc nghiệm, giáo viên sẽ kiểm tra được khả năng tiếpthu, vận dụng kiến thức bài học vào thực tiễn làm bài của học sinh Nội dung câuhỏi trắc nghiệm biên soạn phải đảm bảo theo 4 mức độ yêu cầu của đề thiTHPTQG là thông hiểu, vận dụng, vận dụng thấp, vận dụng cao
Trong biên soạn câu hỏi trắc nghiệm khách quan các câu nói nổi tiếng của
cá nhân được sử dụng và câu hỏi có thể ở mức độ thông hiểu hoặc vận dụng
Ví dụ, câu hỏi trắc nghiệm:
Câu 1: “ Ta thà làm quỷ nước Nam, chứ không thèm làm vương đất bắc” là câu
nói nổi tiếng của ai?
A Trần Bình Trọng B Trần Thủ Độ
C Trần Quốc Tuấn D Trần Quang Khải.
Câu 2: Trần Quốc Tuấn, danh tướng của nhà Trần có câu nói nổi tiếng nào sau
đây?
A “Đầu tôi chưa rơi xuống đất, xin bệ hạ đừng lo!”
B “Thần không sợ đánh, chỉ sợ lòng dân không theo”.
C “Nếu Bệ hạ muốn hàng, xin hãy chém đầu tôi trước đã!”
D "Con nhà tướng không được khiếp nhược trước quân thù."
Câu 3: Câu nói “Thần không sợ đánh, chỉ sợ lòng dân không theo” của Hồ
Nguyên Trừng muốn nhấn mạnh đến
A sức mạnh của đoàn kết toàn dân B lòng kiên trung của tướng lĩnh.
C sự xả thân của quân sĩ D kiên quyết của người đứng đầu 2.3.4 Sử dụng trong ôn tập cho học sinh tham gia các chương trình trò chơi trí tuệ
Hằng năm có các chương trình trò chơi trí tuệ dành cho học sinh khối
THPT như Đường lên đỉnh Olympia, Âm vang xứ Thanh, Danh xưng Thanh