Có thể nhận thấy, cấu trúc đề môn Ngữ văn năm 2019 dựatheo đề thi minh họa của Bộ GD và ĐT năm 2019 về cơ bản không thay đổi.Các câu hỏi trong đề thi môn Ngữ văn nhằm kiểm tra năng lực c
Trang 1ĐẶT VẤN ĐỀ
1 Lí do chọn đề tài
1.1Kì thi THPT quốc gia là kì sát hạch, kiểm tra đánh giá năng lực của HS bậcTHPT Đây là kì thi vừa lấy kết quả xét tốt nghiệp THPT và xét nguyện vọngvào các trường Đại học, Cao đẳng, TC hằng năm Về cơ bản, kỳ thi THPT quốcgia năm 2019 vẫn giữ ổn định đối với các thí sinh như năm 2018 Tổ chức thi 5bài, gồm 3 bài thi độc lập là: Toán, Ngữ văn, Ngoại ngữ và 2 bài thi tổ hợp làKhoa học Tự nhiên (tổ hợp các môn Vật lý, Hóa học, Sinh học), Khoa học Xãhội (tổ hợp các môn Lịch sử, Địa lý, Giáo dục Công dân đối với thí sinh họcchương trình giáo dục THPT; tổ hợp các môn Lịch sử, Địa lý đối với thí sinhhọc chương trình GDTX cấp THPT)
1.2 Môn Ngữ văn là môn thi bắt buộc, đồng thời cũng là môn duy nhất thi theohình thức tự luận Có thể nhận thấy, cấu trúc đề môn Ngữ văn năm 2019 (dựatheo đề thi minh họa của Bộ GD và ĐT năm 2019) về cơ bản không thay đổi.Các câu hỏi trong đề thi môn Ngữ văn nhằm kiểm tra năng lực của HS bằng haiphần: Đọc hiểu (3 0 điểm) kiểm tra kĩ năng đọc và hiểu văn bản bằng 4 câu hỏitheo 4 cấp độ nhận thức: nhận biết, thông hiểu, vận dụng và vận dụng cao; vàLàm văn (7.0 đ) kiểm tra kĩ năng viết đoạn văn và tạo lập văn bản hoàn chỉnhtheo 2 câu hỏi vận dụng cao: Viết đoạn 200 chữ - Câu NLXH và câu NLVH 5điểm, chiếm 50% tổng điểm bài thi
1.3Có thể nhận thấy câu Nghị luận văn học trong đề tham khảo năm 2019 có sựthay đổi rất lớn so với câu nghị luận văn học trong đề thi năm 2018.Nếu năm
2018, câu nghị luận văn học yêu cầu học sinh vận dụng kiến thức trong hai lớp
là lớp 11 và lớp 12 thì trong đề tham khảo chỉ hỏi duy nhất kiến thức nằm trong
Trang 2Những thay đổi trong yêu cầu của câu 5 điểm, khiến cho GV và HS cuốicấp phải thay đổi cách học, cách dạy sao cho có thể ăn điểm ở câu NLVH này.Mặt khác, không phải GV và HS nào cũng đã tiếp cận hợp lí dạng câu lệnh mới
và những thay đổi trong câu NLVH 2019 (đặc biệt không ít HS còn lúng túng
khi thao tác với đề) Bởi vậy chúng tôi lựa chọn đề tài: Đề xuất cách tiếp cận câu nghị luận văn học trong đề thi Ngữ văn THPT Quốc gia 2019, nhằm đưa
ra một số ý kiến, góp thêm kinh nghiệm giúp GV và HS đang ôn luyện thiTHPT Quốc gia có thể định hình rõ nhất cách tiếp cận, chinh phục và triển khailuận điểm của câu hỏi này để có thể ghi điểm cao nhất, có được kết quả tốt nhất,tránh mất điểm đáng tiếc trong kì thi THPT Quốc gia
3 Đối tượng nghiên cứu
- Đề thi minh họa THPT Quốc gia 2019
- Đề thi thử THPT Quốc gia, câu Nghị luận văn học (Câu 5.0 điểm)
- Học sinh các lớp 12A5, 12A9 trường THPT Nông Cống 1
4 Phương pháp nghiên cứu
Để nghiên cứu đề tài này chúng tôi đã sử dụng một số phương pháp nghiêncứu sau:
- Phương pháp điều tra, khảo sát thực tế: dự giờ đồng nghiệp, nhận xét rút kinhnghiệm từ những bài giảng này
- Phương pháp so sánh, đối chiếu
- Thống kê, xử lí số liệu
Trang 3NỘI DUNG
1 Cơ sở lí luận
Nghị quyết số 88 ngày 28/11/2014 của Quốc hội về đổi mới Chương trình, sách
giáo khoa giáo dục phổ thông đã quy định: “Mục tiêu giáo dục phổ thông là tập trung phát triển trí tuệ, thể chất, hình thành phẩm chất, năng lực công dân, phát hiện và bồi dưỡng năng khiếu, định hướng nghề nghiệp cho học sinh.” Để thực hiện mục tiêu này, giáo dục phổ thông cần “Nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện, chú trọng giáo dục lý tưởng, truyền thống văn hóa, lịch sử, đạo đức, lối sống, ngoại ngữ, tin học, năng lực và kỹ năng thực hành, vận dụng kiến thức vào thực tiễn Phát triển khả năng sáng tạo, tự học, khuyến khích học tập suốt đời”[3].
Nghị quyết 88 đã xác định những yêu cầu cần đạt được về phẩm chất, năng
lực của học sinh.8 phẩm chất chính là: Nhân ái Khoan dung, Chuyên cần Tiết kiệm, Trách nhiệm - Kỷ luật, Trung thực - Dũng cảm [3].Trong đó 3 năng
-lực chung mà môn học và hoạt động giáo dục nào cũng cần và có thể hìnhthành, phát triển cho học sinh, gồm: năng lực tự chủ, năng lực hợp tác và nănglực sáng tạo.Nhóm thứ hai là những năng lực đặc thù do một hoặc một vài mônhọc kiến tạo thành, bao gồm: năng lực sử dụng ngôn ngữ (gắn với các môn Ngữvăn, Ngoại ngữ), năng lực thẩm mỹ (gắn với các môn Nghệ thuật), năng lực tínhtoán (gắn với Toán và các môn khoa học tự nhiên), năng lực tin học và năng lựcthể chất
Rõ ràng, khi mục tiêu giáo dục đào tạo được thay đổi căn bản, thì bắt buộcchương trình khung, nội dung, phương pháp, hình thức giáo dục, đào tạo cũngphải thay đổi phù hợp Và đề thi cũng phải thay đổi để phù hợp với mục tiêu và
Trang 4Ngày 28 tháng 2 năm 2018, Bộ trưởng Bộ GD và ĐT ban hành thông tư số04/2018/TT- BGDDT về sử đổi, bổ sung một số điều của quy chế thi THPT
Quốc gia Trong đó khẳng định: Nội dung thi nằm trong chương trình cấp THPT, chủ yếu là chương trình lớp 12 Cùng với đề thi minh họa môn Ngữ văn
bộ GD ban hành, chúng ta nhận thấy: Đề thi Ngữ văn THPT quốc gia luôn cốgắng bám sát chương trình để có thể đánh giá đúng nhất chuẩn nhất, chính xácnhất chất lượng dạy và học môn Ngữ văn ở bậc THPT Và những thay đổi trong
đề thi cũng nhằm mục đích đánh giá chính xác hơn năng lực học sinh, tránh học
tủ, học vẹt Mức độ phân hóa của đề tốt hơn sẽ giúp cho chúng ta phân loại nănglực học sinh chuẩn xác hơn
2 Cơ sở thực tiễn
2.1 Đặc trưng môn Ngữ văn và đề thi tự luận Ngữ văn
2.1.1 Thứ nhất: Môn Ngữ văn là một môn học thuộc nhóm khoa học xã hội.Đây là môn học có vai trò rất quan trọng trong đời sống và trong sự phát triển tưduy của con người Đồng thời môn học này có tầm quan trọng trong việc giáodục quan điểm, tư tưởng, tình cảm cho học sinh Mặt khác nó cũng là môn họcthuộc nhóm công cụ, môn văn còn thể hiện rõ mối quan hệ với rất nhiều cácmôn học khác trong nhà trường phổ thông
2.1.2 Thứ hai: Ngữ văn là môn học công cụ, mang tính nhân văn Các đặc trưngnày thể hiện qua những mục tiêu cơ bản của nó và cách tiếp cận những mục tiêuđó.Môn Ngữ văn giúp HS phát triển các năng lực và phẩm chất tổng quát và đặcthù, góp phần thực hiện mục tiêu giáo dục của nhà trường phổ thông nói chung.Năng lực tư duy, năng lực tưởng tượng và sáng tạo, năng lực hợp tác, năng lực
tự học là những năng lực tổng quát, liên quan đến nhiều môn học Năng lực sửdụng ngôn ngữ và năng lực thẩm mỹ mà chủ yếu là cảm thụ văn học là nhữngnăng lực đặc thù, trong đó năng lực sử dụng ngôn ngữ để giao tiếp và tư duyđóng vai trò hết sức quan trọng trong học tập của HS và công việc của các emtrong tương lai, giúp các em nâng cao chất lượng cuộc sống Đồng thời với quá
Trang 5trình giúp HS phát triển các năng lực tổng quát và đặc thù, môn Ngữ văn có sứmạng giáo dục tình cảm và nhân cách cho người học.
2.2.3 Thứ ba: Môn Ngữ văn ở trường phổ thông không được dạy học như một
bộ môn khoa học nhằm trang bị cho HS hệ thống các khái niệm khoa học Tất
cả các năng lực và phẩm chất trên đây đều được phát triển thông qua các hoạtđộng dạy học, xoay quanh bốn lĩnh vực giao tiếp cơ bản: đọc, viết, nói và nghe.Các kiến thức lí thuyết về tiếng Việt, lịch sử văn học, lí luận văn học và tập làmvăn chủ yếu được dùng như là phương tiện tiến hành các hoạt động dạy học đó.2.2.4 Thứ tư: Việc ra đề thi THPT quốc gia, luôn bám sát đặc trưng môn học,khả năng nhận biết, vận dụng của học sinh Môn Ngữ văn là môn duy nhất thitheo hình thức tự luận cũng xuất phát từ đặc trưng muốn đánh giá khả năng diễnđạt, tạo lập văn bản của người học (về điều này, thì đề trắc nghiệm không thểlàm được) Chính vì thế, các khâu này kéo theo những thay đổi trong khâu dạyhọc, ôn tập cho HS bậc THPT
2.2 Thực trạng vấn đề
2.2.1 Thực tiễn dạy học Ngữ văn ở các trường THPT nói chúng và ôn thi THPTQuốc gia môn Ngữ văn nói riêng trong thời gian gần đây cho thấy cách dạy họcNgữ văn vẫn theo kiểu cũ, theo lối mòn thầy đọc trò chép Nhiều giáo viên chưabiết chọn lọc kiến thức trọng tâm nên thường nhồi nhét rất nhiều kiến thức,không dành cho học sinh trao đổi, trình bày ý kiến của mình Học sinh ít đượcbàn luận, đưa ra ý kiến riêng Rất nhiều GV vẫn còn dạy theo kiểu áp đặt yêucầu học sinh phải theo, phải ghi nhớ, và phải nhắc lại, viết lại Không ít ngườidạy theo kiểu nghiên cứu, đưa ra quá nhiều kiến thức hàn lâm, khó hiểu, khiếnhọc sinh ngại học, bị áp lực và nặng nề Bởi vậy mà học sinh đã học một cách
Trang 6giáo viên chưa truyền được ngọn lửa đam mê của mình đến học sinh nên nhữngtiết học Ngữ văn thường là đối phó cho xong
2.2.2 Việc ôn thi môn Ngữ văn ở một số trường thường chỉ chú trọng ôn câuĐọc hiểu và viết đoạn nhằm qua môn tốt nghiệp, nên kiểu ôn tập thường sơ sài,hời hợt, câu Nghị luận văn học không được chú trọng và đầu tư thời gian, côngsức Thực tế ở nhiều trường THPT việc hướng dẫn ôn tập và ôn thi môn NgữVăn THPT Quốc gia đang rơi vào tình trạng GV lúng túng, HS thấy mông lung,không định hình rõ cách tiếp cận đề vầ cách làm bài Đặc biệt với những thayđổi căn bản trong câu Nghị luận văn học khiến cho không ít GV và HS cảmthấy khó khăn trong khâu ôn tập, định hình và tiếp cận đề
3 Cách tiếp cận câu Nghị luận văn học trong đề thi Ngữ văn THPT Quốc gia
3.1 Phân tích cấu trúc câu Nghị luận văn học trong đề minh họa của Bộ GD ban hành cho năm học 2018-2019.
Câu hỏi của phần Làm văn là câu hỏi yêu cầu tạo lập văn bản nghị luậnvăn học, chiếm 50% trên tổng số điểm bài thi Kiến thức lớp 12 nằm toàn bộtrong câu hỏi này Xét về mức độ, đề nghị luận văn học là một đề bài tương đốikhó Đề bài này không chỉ đòi hỏi học sinh vừa nắm chắc kiến thức mà còn cần
có những đánh giá sâu sắc, nhìn nhận tỉ mỉ mới có thể xử lí được đề bài trên.Với đề minh họa, câu hỏi nghị luận văn học sẽ phân loại rõ hơn các đối tượnghọc sinh Câu nghị luận văn học trong đề tham khảo năm 2019 được đánh giá
có độ khó gần tương đương so với đề thi năm 2018 Không liên hệ với kiến thức
11, chỉ hỏi duy nhất kiến thức của lớp 12 nhưng câu hỏi này lại đi sâu vào việcyêu cầu học sinh phân tích sự thay đổi hình ảnh của nhân vật qua hai lần miêutả.Với câu lệnh như vậy, dù đề bài không yêu cầu nhưng trong quá trình làmbài, học sinh vẫn phải thực hiện thao tác so sánh để làm rõ sự thay đổi của nhânvật
Ta có thể nhận thấy yêu cầu của đề thi minh họa khá thoáng, đầy ngẫuhứng theo lối chấm phá, từ một vài “lát cắt” của truyện (“hai lần miêu tả cung
Trang 7cách ăn uống của người vợ nhặt” trong tác phẩm Vợ nhặt của Kim Lân).So sánhvới đề chính thức và minh họa của kỳ thi THPT quốc gia năm 2018, ta thấy, đề2018tích hợp theo kiểu liên hệ, mở rộng Nghĩa là đề cho một khía cạnh của lớp
12 (vế đầu của câu hỏi), sau đó liên hệ với một khía cạnh lớp 11, 10 (vế sau củacâu hỏi) Câu hỏi của đề tích hợp thường theo cấu trúc: “Từ A (lớp 12)…, liên
hệ với B (lớp 11/10)… để làm rõ C Ví dụ: Phân tích nghệ thuật lập luận của HồChí Minh trong phần đầu (cơ sở pháp lý) của bản Tuyên ngôn độc lập (A) Từ
đó liên hệ với phần thứ nhất (luận đề chính nghĩa) của Bình Ngô đại cáo Nguyễn Trãi (B) để thấy được điểm gặp gỡ chung và những nét riêng biệt vềnghệ thuật lập luận của hai tác giả (C)
Trang 8Đề minh họa 2019, chỉ yêu cầu bàn về 2 chi tiết về 1 nhân vật trong
1 tác phẩm Nghĩa là phạm vi kiến thức chỉ gói gọn chủ yếu trong chương trình
Trang 9lớp 12, phạm vi kiến kiến thức để viết bài không yêu cầu rộng như đề 2018,nhưng lại yêu cầu về chiều sâu, phải hiểu cặn kẽ, tỉ mỉ tác phẩm Học sinh phảinắm thật vững tác phẩm, nắm chắc đến từng chi tiết, vừa có kiến thức khái quát,vừa phải có kiến thức cụ thể Với những HS chỉ học hời hợt, đại khái thì khôngthể giải quyết tường tận, tròn trịa vấn đề mà đề bài yêu cầu Với câu lệnh này,
có thể nói thí sinh sẽ khó có thể học tủ và đoán đề, thủ tài liệu cũng như khôngthể học qua loa Mặc dù đề chủ yếu trong chương trình lớp 12, nhưng với cáchyêu cầu vậy cũng không phải là dạng đề dễ làm bài, nếu học sinh không có kỹnăng xây dựng một dàn bài thật hợp lý
Điểm cần thấy ở đây nữa là, dù đề thi hướng đến mục đích xét tốt nghiệp làchính, song không loại bỏ hoàn toàn mục đích phân loại để xét tuyển sinh Chonên trong cách hỏi phần này cũng có nhiều vế yêu cầu từ đơn giản đến khó hơn.Chẳng hạn trong đề minh họa, vế đầu là: “Phân tích hình ảnh người vợ nhặttrong hai lần miêu tả trên” Và vế sau là “từ đó làm nổi bật sự thay đổi của nhânvật này” Vế đầu câu hỏi vừa sức cho học sinh ở mức học trung bình Vế sauđánh giá học sinh có lực học và kỹ năng tốt hơn… Tương tự về thể loại truyệnngắn mà đề minh họa đã cho, các thể loại khác của tác phẩm có trong chươngtrình 12, như: thơ, bút ký, tùy bút, kịch và văn chính luận đều có thể đưa vào đềthi theo cấu tạo như trên Nói chung đề thi sẽ vô cùng linh hoạt, phong phú Cốtyếu là học sinh phải đọc kỹ văn bản; nắm chắc, hiểu rõ, hiểu sâu và có kỹ nănglàm bài thật tốt
Trang 10SƠ ĐỒ CẤU TRÚC CÂU NGHỊ LUẬN VĂN HỌC
Trang 11GV sơ đồ hóa cấu trúc như trên để HS có thể hình dung thật cụ thể, rõ nét và cókhả năng ghi nhớ thật lâu dạng đề này Đó cũng là cách để HS không đi lệch đề,sai hướng và luôn đi đúng trọng tâm, theo những ý lớn đã định hình.
3.2 Hướng dẫn HS Lập dàn ý
Bước quan trọng thứ hai là hướng dẫn HS lập dàn ý theo cấu trúc Đây làbước vô cùng quan trọng để Hs không bị lạc hướng khi viết, tạo sự mạch lạc, rõràng cho bài văn, tránh mất ý, sót ý Gv ra đề cho HS bám theo cấu trúc đề thiTHPT Quốc gia
Triển khai dàn ý theo trình tự sau: Giới thiệu A - Phân tích A - Giới thiệu B vàphân tích B - Làm rõ C qua việc so sánh điểm giống và khác nhau giữa A và B -Kết luận về ý nghĩa/tác dụng của việc liên hệ, mở rộng, so sánh giữa A và B
Hình 1: Một tiết học văn hiệu quả của lớp 12 A5
Trang 12Hình 2: Học sinh lớp 12A5 thực hành lập dàn ý
Hình 3: Dàn ý của Hs lớp 12A5
Trang 13Hình 4: Học sinh lập dàn ý tại lớp
Trang 14Một số đề và dàn ý minh họa:
Đề 1: Mở đầu bản “Tuyên ngôn độc lập”, Hồ Chí Minh viết:
“Hỡi đồng bào cả nước,
“Tất cả mọi người đều sinh ra có quyền bình đẳng Tạo hóa cho họ những quyền không ai có thể xâm phạm được; trong những quyền ấy, có quyền được sống, quyền tự do và quyền mưu cầu hạnh phúc”.
Lời bất hủ ấy trong bản Tuyên ngôn độc lập năm 1776 của nước Mĩ Suy rộng ra, câu ấy có nghĩa là: tất cả các dân tộc trên thế giới đều sinh ra bình đẳng, dân tộc nào cũng có quyền sống, quyền sung sướng và quyền tự do.”
Và phần cuối tác phẩm, tác giả viết:
“Vì những lẽ trên, chúng tôi, chính phủ lâm thời của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, trịnh trọng tuyên bố với thế giới rằng:
Nước Việt Nam có quền hưởng tự do và độc lập, và sự thật đã thành một nước tự do, độc lập Toàn thể dân tộc Việt Nam quyết đem tất cả tinh thần và lực lượng, tính mạng và của cải để giữ vững quyền tự do, độc lập ấy.”
(Hồ Chí Minh, Ngữ văn 12, tập một, NXB Giáo Dục Việt Nam, 2016, tr.
39 và tr 41)
Cảm nhận về hai đoạn trích trên, từ đó nhận xét về vẻ đẹp văn chính luậncủa HCM
Có thể lập dàn ý như sau:
1 Giới thiệu khái quát về tác giả, tác phẩm và vấn đề cần nghị luận
- Hồ Chí Minh: không chỉ là vị lãnh tụ vĩ đại của cách mạng Việt Nam mà còn
là nhà văn, nhà thơ lớn với nhiều tác phẩm có giá trị
- Tuyên ngôn độc lập là tác phẩm tiêu biểu trong sự nghiệp sáng tác của Người,
ra đời trong hoàn cảnh đặc biệt -> “là một văn kiện lịch sử vô giá", “một ángvăn chính luận mẫu mực"
- Hai đoạn trích: nêu và khẳng định quyền độc lập dân tộc và quyền của mỗicon người trên cơ sở nghệ thuật lập luận chặt chẽ, đanh thép, thuyết phục
2 Cảm nhận hai đoạn trích:
Trang 15a Đoạn mở đầu
* Về nội dung tư tưởng: đoạn mở đầu hàm chứa nhiều ý nghĩa sâu sắc
- Hồ Chí Minh đã chỉ ra và khẳng định: quyền bình đẳng, quyền được sống,quyền được tự do, quyền mưu cầu hạnh phúc là những quyền thiêng liêng củacon người "không ai có thể xâm phạm được"
- Nội dung tư tưởng của đoạn văn mở đầu càng trở nên sâu sắc vì từ nhữngquyền thiêng liêng của con người, Chủ tịch Hồ Chí Minh nâng lên quyền củacác dân tộc: "Tất cả các dân tộc trên thế giới đều sinh ra bình đẳng, dân tộc nàocũng có quyền sống, quyền sung sướng và quyền tự do" Tư tưởng vĩ đại ấykhông chỉ thể hiện khát vọng về độc lập tự do của nhân dân ta mà còn phản ánhkhát vọng của các dân tộc trên thế giới
-> Là đóng góp quan trọng nhất trong tư tưởng giải phóng dân tộc của Hồ ChíMinh
* Về nghệ thuật lập luận: đoạn mở đầu được lập luận chặt chẽ, sắc sảo sáng tạo,giàu sức thuyết phục
- Mở đầu: Trích dẫn bản Tuyên ngôn độc lập của Mĩ năm 1776 để nêu nguyên líđộc lập => Thái độ khôn khéo, kiên quyết, tự hào
- Sau đó suy rộng ra: quyền của các dân tộc => Đây là một sự sáng tạo, là mộtđóng góp đầy ý nghĩa của Bác đối với phong trào giải phóng dân tộc trên thếgiới, nó như phát súng lệnh khởi đầu cho bão táp cách mạng ở các thuộc địa sẽlàm sụp đổ chủ nghĩa thực dân trên khắp thế giới vào nửa sau thế kỉ XX
- Sau đó suy rộng ra: quyền của các dân tộc => Đây là một sự sáng tạo, là mộtđóng góp đầy ý nghĩa của Bác đối với phong trào giải phóng dân tộc trên thếgiới, nó như phát súng lệnh khởi đầu cho bão táp cách mạng ở các thuộc địa sẽ