Bảo đảm quyền con người trong cơ sở cai nghiện bắt buộc – qua thực tiễn TP Hải Phòng - Nguyễn Quốc Hiệu

MỞ ĐẦU1 Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN, PHÁP LÝ CỦA VIỆC BẢO ĐẢM QUYỀN CON NGƯỜI TRONG CÁC CƠ SỞ CAI NGHIỆN BẮT BUỘC7 1.1. Khái quát về quyền con người và việc bảo đảm quyền con người7 1.1.1. Khái quát về quyền con người7 1.1.2. Nhận thức về bảo đảm quyền con người9 1.2. Cơ sở pháp lý, công cụ, đặc điểm, ý nghĩa của việc bảo đảm quyền con người trong các cơ sở cai nghiện bắt buộc12 1.2.1. Cơ sở pháp lý của việc áp dụng biện pháp đưa vào cơ sở cai nghiện bắt buộc12 1.2.2. Công cụ bảo đảm quyền con người trong các cơ sở cai nghiện bắt buộc15 1.2.3. Đặc điểm của việc bảo đảm quyền con người trong các cơ sở cai nghiện bắt buộc17 1.2.4. Ý nghĩa của việc bảo đảm quyền con người trong các cơ sở cai nghiện bắt buộc19 1.3. Quan điểm của các tổ chức quốc tế liên quan đến vấn đề tập trung cai nghiện bắt buộc và bảo vệ quyền con người trong các trại cai nghiện ma tuý20 1.3.1. Quan điểm của các tổ chức quốc tế về vấn đề tập trung cai nghiện bắt buộc20 1.3.2. Quan điểm của Liên hợp quốc liên quan đến bảo vệ quyền con người trong các trại cai nghiện ma tuý24 1.4. Khung pháp luật Việt Nam về bảo đảm quyền con người trong các cơ sở cai nghiện bắt buộc38 1.4.1. Quy định về việc đưa người vào các cơ sở cai nghiện bắt buộc38 1.4.2. Quy định về việc bảo vệ quyền của học viên trong các cơ sở cai nghiện bắt buộc48 1.4.3. Quy định về việc quyền được hỗ trợ để tái hoà nhập cộng đồng của học viên trong các cơ sở cai nghiện53 Chương 2: THỰC TRẠNG BẢO ĐẢM QUYỀN CON NGƯỜI TRONG CÁC CƠ SỞ CAI NGHIỆN BẮT BUỘC Ở THÀNH PHỐ HẢI PHÒNG55 2.1. Khái quát tình hình đưa người nghiện ma tuý vào các cơ sở cai nghiện bắt buộc ở thành phố Hải Phòng55 2.2. Thực trạng đảm bảo quyền con người trong các cơ sở cai nghiện bắt buộc tại thành phố Hải Phòng62 2.3. Những tồn tại, hạn chế trong việc bảo đảm quyền con người tại các cơ sở cai nghiện bắt buộc ở Hải phòng và nguyên nhân70 2.3.1. Những tồn tại, hạn chế70 2.3.2. Một số nguyên nhân73 Chương 3: QUAN ĐIỂM VÀ GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ BẢO ĐẢM QUYỀN CON NGƯỜI TRONG CÁC CƠ SỞ CAI NGHIỆN BẮT BUỘC TỪ THỰC TIỄN THÀNH PHỐ HẢI PHÒNG78 3.1. Các quan điểm về nâng cao hiệu quả bảo đảm quyền con người trong các cơ sở cai nghiện bắt buộc78 3.2. Một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả bảo đảm quyền con người tại các cơ sở cai nghiện bắt buộc81 3.2.1. Các giải pháp trực tiếp81 3.2.2. Các giải pháp về hoàn thiện hệ thống chính sách, pháp luật về công tác cai nghiện83 3.2.3. Các giải pháp về tổ chức, thực hiện công tác cai nghiện88

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA LUẬT

NGUYỄN QUỐC HIỆU

B¶O §¶M QUYÒN CON NG¦êI

TRONG C¥ Së CAI NGHIÖN B¾T BUéC

- QUA THùC TIÔN TP H¶I PHßNG

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA LUẬT

NGUYỄN QUỐC HIỆU

B¶O §¶M QUYÒN CON NG¦êI

TRONG C¥ Së CAI NGHIÖN B¾T BUéC

- QUA THùC TIÔN TP H¶I PHßNG

Chuyên ngành: Luật Hành chính - Hiến pháp

Mã số: 60 38 01 02

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

Người hướng dẫn khoa học: PGS TS VŨ CÔNG GIAO

HÀ NỘI - 2016

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan Luận văn là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các kết quả nêu trong Luận văn chưa được công bố trong bất kỳ công trình nào khác Các số liệu, ví dụ và trích dẫn trong Luận văn đảm bảo tính chính xác, tin cậy và trung thực Tôi đã hoàn thành tất cả các môn học và đã thanh toán tất cả các nghĩa vụ tài chính theo quy định của Khoa Luật Đại học Quốc gia Hà Nội.

Vậy tôi viết Lời cam đoan này đề nghị Khoa Luật xem xét để tôi có thể bảo vệ Luận văn.

Tôi xin chân thành cảm ơn!

Nguyễn Quốc Hiệu

MỤC LỤC

Trang

Trang phụ bìa

Lời cam đoan

Mục lục

Danh mục các từ viết tắt

Danh mục các bảng

MỞ ĐẦU 1 Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN, PHÁP LÝ CỦA VIỆC BẢO ĐẢM

QUYỀN CON NGƯỜI TRONG CÁC CƠ SỞ CAI NGHIỆN BẮT BUỘC 7 1.1 Khái quát về quyền con người và việc bảo đảm quyền con người

71.1.1 Khái quát về quyền con người 71.1.2 Nhận thức về bảo đảm quyền con người 9

1.2 Cơ sở pháp lý, công cụ, đặc điểm, ý nghĩa của việc bảo đảm

quyền con người trong các cơ sở cai nghiện bắt buộc 12

1.2.1 Cơ sở pháp lý của việc áp dụng biện pháp đưa vào cơ sở cai

nghiện bắt buộc 121.2.2 Công cụ bảo đảm quyền con người trong các cơ sở cai nghiện

bắt buộc 151.2.3 Đặc điểm của việc bảo đảm quyền con người trong các cơ sở cai

nghiện bắt buộc 171.2.4 Ý nghĩa của việc bảo đảm quyền con người trong các cơ sở cai

nghiện bắt buộc 19

1.3 Quan điểm của các tổ chức quốc tế liên quan đến vấn đề tập

trung cai nghiện bắt buộc và bảo vệ quyền con người trong các trại cai nghiện ma tuý 20

1.3.1 Quan điểm của các tổ chức quốc tế về vấn đề tập trung cai

nghiện bắt buộc 201.3.2 Quan điểm của Liên hợp quốc liên quan đến bảo vệ quyền con

người trong các trại cai nghiện ma tuý 24

1.4 Khung pháp luật Việt Nam về bảo đảm quyền con người

trong các cơ sở cai nghiện bắt buộc 38

1.4.1 Quy định về việc đưa người vào các cơ sở cai nghiện bắt buộc 381.4.2 Quy định về việc bảo vệ quyền của học viên trong các cơ sở cai

nghiện bắt buộc 481.4.3 Quy định về việc quyền được hỗ trợ để tái hoà nhập cộng đồng

của học viên trong các cơ sở cai nghiện 53

Chương 2: THỰC TRẠNG BẢO ĐẢM QUYỀN CON NGƯỜI

TRONG CÁC CƠ SỞ CAI NGHIỆN BẮT BUỘC Ở THÀNH PHỐ HẢI PHÒNG 55 2.1 Khái quát tình hình đưa người nghiện ma tuý vào các cơ sở

cai nghiện bắt buộc ở thành phố Hải Phòng 55 2.2 Thực trạng đảm bảo quyền con người trong các cơ sở cai

nghiện bắt buộc tại thành phố Hải Phòng 62 2.3 Những tồn tại, hạn chế trong việc bảo đảm quyền con người tại

các cơ sở cai nghiện bắt buộc ở Hải phòng và nguyên nhân 70

2.3.1 Những tồn tại, hạn chế 702.3.2 Một số nguyên nhân 73

Chương 3: QUAN ĐIỂM VÀ GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ

BẢO ĐẢM QUYỀN CON NGƯỜI TRONG CÁC CƠ SỞ CAI NGHIỆN BẮT BUỘC TỪ THỰC TIỄN THÀNH PHỐ HẢI PHÒNG 78 3.1 Các quan điểm về nâng cao hiệu quả bảo đảm quyền con

người trong các cơ sở cai nghiện bắt buộc 78 3.2 Một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả bảo đảm quyền

con người tại các cơ sở cai nghiện bắt buộc 81

3.2.1 Các giải pháp trực tiếp 81

3.2.2 Các giải pháp về hoàn thiện hệ thống chính sách, pháp luật về công tác cai nghiện 83

3.2.3 Các giải pháp về tổ chức, thực hiện công tác cai nghiện 88

KẾT LUẬN 91

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 93

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT

BPXLHC : Biện pháp xử lý hành chính

TAND : Tòa án nhân dân

UNODC : Tổ chức phòng chống ma túy và tội phạm của Liên Hợp

quốc (United Nations Organization Drug and Crime)WHO : Tổ chức y tế thế giới (World Heath Oganization)

XHCN : Xã hội chủ nghĩa

XLVPHC : Xử lý vi phạm hành chính

DANH MỤC CÁC BẢNG

g

Bảng 2.1 Kết quả công tác cai nghiện tại Trung tâm giáo

dục, lao động, xã hội Hải Phòng giai đoạn 2011 –

Bảng 2.2 Kết quả công tác cai nghiện tại Trung tâm giáo

dục, lao động, xã hội số 2 thành phố Hải Phòng

Bảng 2.3 Kết quả cai nghiện tại các trung tâm giáo dục, lao

động xã hội Hải Phòng giai đoạn 2011 – 2015 66

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Việt Nam đang xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa(XHCN) của dân, do dân, vì dân - một nhà nước mà ở đó, quyền con ngườiđược tôn trọng và bảo vệ không chỉ dừng lại ở các tuyên bố chính trị, ghi nhậntrong Hiến pháp, pháp luật mà còn được bảo vệ trong thực tế Quyền con ngườilà một giá trị thiêng liêng bất khả tước đoạt một cách tuỳ tiện Nó hiện hữutrong tất cả các lĩnh vực của đời sống, trong đó bao gồm các cơ sở cai nghiện

ma tuý bắt buộc (sau đây viết tắt thành “cơ sở cai nghiện bắt buộc”)

Nghiện ma túy là một loại bệnh đặc biệt Người nghiện ma tuý (ngườinghiện) là những đối tượng có khả năng cao gây ra những hành vi nguy hiểm,gây mất trật tự an toàn xã hội, vì thế cần phải quản lý bằng các quy định đặcbiệt Đó là lý do nhà nước ta và một số nhà nước khác lập ra các trại cainghiện bắt buộc

Mặc dù vậy, người nghiện ma tuý không phải là tội phạm, họ cũng cónhững quyền con người như một người bình thường khác, trừ quyền được tự

do cư trú và đi lại Tuy nhiên, thực tiễn quản lý các cơ sở cai nghiện ma tuýcủa nước ta hiện nay còn nhiều bất cập, trong đó có nhiều hành vi của nhàquản lý đã xâm hại trực tiếp hoặc gián tiếp đến quyền và lợi ích của ngườinghiện Hậu quả là trong thời gian gần đây đã xảy ra nhiều vụ học viên tại các

cơ sở cai nghiện bắt buộc ở một số địa phương tấn công cán bộ quản lý, phátrại, trốn trại

Thực trạng trên cho thấy giữa việc bảo đảm quyền con người của ngườinghiện ma tuý và việc quản lý những đối tượng này để đảm bảo an ninh trật

tự xã hội đang có sự xung đột với nhau Vấn đề đặt ra là làm thế nào để giảiquyết hài hòa mối quan hệ đó, sao cho vừa đảm bảo quyền con người của

người nghiện ma tuý vừa thực hiện được mục tiêu quản lý của cơ quan nhànước có thẩm quyền.

Ở thành phố Hải Phòng thời gian gần đây cũng xảy ra hiện tượng họcviên cai nghiện bắt buộc tại Trung tâm Giáo dục và Lao động Xã hội GiaMinh của Tổng đội Thanh niên xung phong, trực thuộc Thành Đoàn HảiPhòng phá trại bỏ trốn Thực trạng này đặt ra yêu cầu tiến hành nghiên cứutìm ra nguyên nhân và giải pháp khắc phục Là một cán bộ đang làm việc tại

Thành phố Hải Phòng, học viên quyết định chọn đề tài “Bảo đảm quyền con người trong cơ sở cai nghiện bắt buộc - qua thực tiễn TP Hải Phòng” làm

đề tài luận văn thạc sĩ luật học của mình với mong muốn góp phần tìm ra giảipháp cho vấn đề nêu trên

2 Tình hình nghiên cứu đề tài

Vấn đề bảo vệ quyền con người nói chung, bảo vệ quyền con ngườitrong những hoàn cảnh đặc biệt nói riêng ở nước ta đã được nhiều tác giảnghiên cứu Một số công trình tiêu biểu có thể kể như sau:

- Các công trình nghiên cứu về quyền con người nói chung có: "Quyền

con người trong thế giới hiện đại"- Báo cáo tổng luận đề tài khoa học cấp nhà

nước KX 07-16, năm 1995 do Giáo sư Hoàng Văn Hảo và Giáo sư Phạm Ích

Khiêm đồng chủ nhiệm; “Giáo trình Lý luận và pháp luật về quyền con

người”, do Nguyễn Đăng Dung, Vũ Công Giao, Lã Khánh Tùng (đồng chủ

biên) NXB ĐHQG Hà Nội, 2010, tái bản năm 2011, 2015; “Giới thiệu công

ước quốc tế về các quyền dân sự và chính trị” do Vũ Công Giao, Tường Duy

Kiên, Lã Khánh Tùng (đồng chủ biên), “Giới thiệu công ước quốc tế về các

quyền kinh tế, xã hội và văn hóa”, do Vũ Công Giao, Nghiêm Kim Hoa (đồng

chủ biên), NXB Hồng Đức, 2012; “Luật nhân quyền quốc tế: Những vấn đề

cơ bản” Vũ Công Giao, Lã Khánh Tùng, NXB Lao động – xã hội, 2011…

- Các nghiên cứu về quyền con người của các nhóm xã hội dễ bị tổn

thương có: Đỗ Hồng Thơm, Vũ Công Giao (biên soạn), Luật quốc tế về quyền

của các nhóm người dễ bị tổn thương, NXB Lao động – xã hội, 2011; “Bảo

vệ quyền của các nhóm xã hội dễ bị tổn thương trong tố tụng hình sự”

Nguyễn Đăng Dung, Phạm Hồng Thái, Lê Văn Cảm, Vũ Công Giao, LãKhánh Tùng (đồng chủ biên), Nhà xuất bản Đại học Quốc gia Hà Nội, 2011

Các công trình nghiên cứu nêu trên đã cung cấp một lượng kiến thức,thông tin lớn về bảo vệ quyền con người nói chung, bảo vệ quyền của cácnhóm xã hội dễ bị tổn thương nói riêng Đây là những nguồn tài liệu thamkhảo hữu ích cho tác giả khi thực hiện luận văn này

Mặc dù vậy, hiện chưa có công trình nghiên cứu nào trực tiếp đề cậpđến việc bảo đảm quyền con người trong các cơ sở cai nghiện ở Việt Nam nóichung cũng như ở thành phố Hải Phòng nói riêng Chính vì vậy, có thể khẳngđịnh luận văn này có tính cấp thiết và có ý nghĩa lý luận, thực tiễn

3 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu của luận văn là thông qua khảo sát thực trạnghoạt động quản lý người cai nghiện tại các cơ sở cai nghiện bắt buộc tại thànhphố Hải Phòng để đề xuất những kiến nghị, giải pháp hoàn thiện pháp luật và

cơ chế bảo đảm quyền con người ở các cơ sở cai nghiện bắt buộc ở nước ta

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để đạt được mục đích nghiên cứu trên, luận văn phải giải quyết nhữngnhiệm vụ nghiên cứu sau đây:

- Xác định và phân tích những vấn đề lý luận về quyền của người bị tước

tự do nói chung, của học viên trong các trại cai nghiện ma tuý bắt buộc nói riêng

- Phân tích các quy định của pháp luật quốc tế và pháp luật Việt Namliên quan đến bảo đảm quyền con người của những người nghiện ma tuý ởcác cơ sở cai nghiện bắt buộc

- Phân tích thực trạng quản lý, giáo dục người nghiện tại các cơ sở cainghiện bắt buộc tại thành phố Hải Phòng, chỉ ra những kết quả và tồn tại, hạnchế cùng nguyên nhân của những kết quả, tồn tại, hạn chế trong việc bảo đảmquyền con người tại các cơ sở đó.

- Đề xuất những quan điểm, giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật để kếthợp hài hòa giữa việc bảo đảm quyền con người với yêu cầu quản lý nhà nướcđối với người nghiện ma tuý ở các cơ sở cai nghiện bắt buộc

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là các cơ chế, biện pháp bảo đảmquyền con người của những người nghiện ma tuý ở các cơ sở cai nghiện bắtbuộc ở thành phố Hải Phòng

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Về nội dung, đề tài chỉ tập trung nghiên cứu các cơ chế, biện pháp bảođảm quyền con người của những người nghiện ma tuý ở các cơ sở cai nghiệnbắt buộc, không mở rộng đến việc bảo đảm quyền con người trong các lĩnhvực khác và của các chủ thể khác, kể cả của những người nghiện ma tuý ởngoài các trại cai nghiện bắt buộc

Về không gian, đề tài chỉ tập trung nghiên cứu thực trạng bảo đảmquyền con người của những người nghiện ma tuý ở các cơ sở cai nghiện bắtbuộc của thành phố Hải Phòng, không mở rộng đến các địa phương khác

Về thời gian, đề tài chỉ giới hạn phân tích thực trạng bảo đảm quyềncon người của những người nghiện ma tuý ở các cơ sở cai nghiện bắt buộccủa thành phố Hải Phòng trong khoảng 5 năm trở lại đây

5 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

Luận văn vận dụng các phương pháp luận duy vật biện chứng, duyvật lịch sử của chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và quan

điểm của Liên hợp quốc và của Đảng, Nhà nước Việt Nam về quyền conngười, quyền công dân.

Luận văn kết hợp sử dụng các phương pháp nghiên cứu sau đây để giảiquyết các nhiệm vụ nghiên cứu đặt ra:

- Các phương pháp tổng hợp, phân tích các công trình nghiên cứu hiện

có và các tài liệu khác để làm sáng tỏ những vấn đề lý luận về bảo vệ quyềncon người của những người nghiện ma tuý ở các cơ sở cai nghiện bắt buộc ởnước ta hiện nay (ở Chương 1)

- Các phương pháp tổng hợp, thống kê, phân tích, so sánh các tài liệu,báo cáo chuyên môn của các cơ quan nhà nước có thẩm quyền ở địa phươngvà phương pháp quan sát thực tế để đánh giá thực trạng bảo đảm quyền conngười của những người nghiện ma tuý ở các cơ sở cai nghiện bắt buộc củathành phố Hải Phòng trong 5 năm gần đây (ở Chương 2)

- Các phương pháp tổng hợp, phân tích, so sánh để đề xuất các quanđiểm, giải pháp nhằm ngăn ngừa những vi phạm, nâng cao hiệu quả bảo đảmquyền con người của những người nghiện ma tuý ở các cơ sở cai nghiện bắtbuộc của thành phố Hải Phòng nói riêng và ở nước ta nói chung trong thờigian tới (ở Chương 3)

6 Tính mới và đóng góp của luận văn

Luận văn là công trình nghiên cứu đầu tiên khảo sát một cách toàn diện,chuyên sâu về vấn đề bảo đảm quyền con người của những người nghiện matuý ở các cơ sở cai nghiện bắt buộc của thành phố Hải Phòng Luận văn cũng làmột trong số rất ít công trình nghiên cứu về vấn đề này được thực hiện ở nước

ta từ trước đến nay

Vì vậy, luận văn cung cấp nhiều kiến thức, thông tin, luận điểm và đềxuất mới có giá trị tham khảo với các cơ quan nhà nước ở thành phố HảiPhòng, các cơ quan nhà nước trung ương và ở các địa phương khác trong việc

hoàn thiện pháp luật và cơ chế để nâng cao hiệu quả bảo đảm quyền conngười của những người nghiện ma tuý ở các cơ sở cai nghiện bắt buộc trongthời gian tới.

Bên cạnh đó, luận văn có thể được sử dụng là nguồn tài liệu tham khảocho việc giảng dạy, nghiên cứu các chuyên ngành luật có liên quan như luậthiến pháp, hành chính, luật hình sự, luật nhân quyền ở Khoa Luật ĐHQG HàNội và các cơ sở đào tạo khác của nước ta

7 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận và Danh mục tài liệu tham khảo, cấu trúcluận văn bao gồm 3 chương như sau:

Chương 1: Cơ sở lý luận, pháp lý của việc bảo đảm quyền con người

trong các cơ sở cai nghiện bắt buộc

Chương 2: Thực trạng bảo đảm quyền con người trong các cơ sở cai

nghiện bắt buộc ở Hải Phòng

Chương 3: Quan điểm và giải pháp tăng cường bảo đảm quyền con

người trong các cơ sở cai nghiện bắt buộc hiện nay

Chương 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN, PHÁP LÝ CỦA VIỆC BẢO ĐẢM QUYỀN CON NGƯỜI TRONG CÁC CƠ SỞ CAI NGHIỆN BẮT BUỘC

1.1 Khái quát về quyền con người và việc bảo đảm quyền con người

1.1.1 Khái quát về quyền con người

Quyền con người là những giá trị cao quý, kết tinh từ nền văn hóa củatất cả các dân tộc trên thế giới Đây là một phạm trù đa diện, được tiếp cận,nghiên cứu từ nhiều góc độ khác nhau

Có nhiều quan điểm khác nhau về quyền con người, song theo Văn

phòng Cao ủy của Liên hợp quốc về quyền con người (OHCHR) thì: “Quyền

con người là những đảm bảo pháp lý toàn cầu có tác dụng bảo vệ các cá nhân

và các nhóm chống lại những hành động hoặc sự bỏ mặc mà làm tổn hại đến nhân phẩm, những sự được phép và tự do cơ bản của con người” [34, tr.23] Ở

Việt Nam cũng đã có những định nghĩa về quyền con người do một số cơquan nghiên cứu và chuyên gia từng nêu ra Những định nghĩa này khônghoàn toàn giống nhau, nhưng xét chung, quyền con người thường được hiểulà những nhu cầu, lợi ích tự nhiên, vốn có của con người được ghi nhận vàbảo vệ trong pháp luật quốc gia và các thỏa thuận pháp lý quốc tế [34, tr.23]

Theo quan điểm của các cơ quan nhân quyền Liên hợp quốc, quyền conngười có những thuộc tính cơ bản sau đây:

- Tính phổ biến: Tính phổ biến của quyền con người thể hiện ở chỗ

quyền con người được áp dụng chung cho tất cả mọi người, không phân biệtmàu da, dân tộc, giới tính, tôn giáo, độ tuổi, thành phần xuất thân…và bất kỳyếu tố nào khác Mọi cá nhân, dù ở trong những chế độ xã hội riêng biệt,thuộc những truyền thống văn hóa khác nhau vẫn được công nhận là conngười và được hưởng những quyền và tự do cơ bản

- Tính không thể bị tước bỏ: Trong quan niệm chung của cộng đồng quốc

tế, quyền con người không thể tùy tiện bị tước bỏ hay hạn chế một cách tùy tiệnbởi bất cứ chủ thể nào, kể cả các cơ quan và quan chức nhà nước Chỉ trong một

số trường hợp nhất định, pháp luật có thể quy định những hạn chế hoặc chế tàitước bỏ một số quyền con người để bảo vệ an ninh, trật tự xã hội và các quyền,lợi ích chính đáng của cá nhân khác Ví dụ, tù nhân bị giam do thực hiện hành viphạm tội, người phạm tội ác nghiêm trọng có thể bị kết án tử hình

- Tính liên hệ và phụ thuộc lẫn nhau: Tất cả các quyền con người có sự

liên hệ chặt chẽ với nhau, việc thực hiện tốt quyền này sẽ là tiền đề để thựchiện quyền kia Ngược lại, khi có một quyền bị xâm phạm thì sẽ ảnh hưởngđến các quyền khác Ví dụ, nếu một người không được làm việc, không cómột mức sống đảm bảo cho sự sống còn của cá nhân thì người đó sẽ ít chú ývà không có điều kiện thực hiện các quyền dân chủ như quyền bầu cử hoặcquyền tham gia quản lý nhà nước, xã hội

Quyền con người là một phạm trù rộng lớn, bao trùm tất cả các lĩnh vựccủa đời sống xã hội Dù vậy, hệ thống các quyền con người có thể được phânloại theo các lĩnh vực chủ yếu sau đây:

- Nhóm các quyền dân sự, chính trị: Đây là các quyền quan trọng của

con người, có liên quan đến sự tồn tại tự nhiên, tất yếu của con người trong xãhội và mối quan hệ giữa các công dân và nhà nước Các quyền dân sự, chínhtrị cơ bản bao gồm quyền sống, quyền tự do và an ninh cá nhân; quyền đượcbảo hộ về tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm; quyền bất khả xâmphạm về thân thể, chỗ ở, bí mật thư tín, điện tín; quyền bầu cử, ứng cử; quyềnđược tham gia quản lý nhà nước và xã hội Theo quan điểm của các học giả

tư sản, đây được coi là nhóm quyền quan trọng nhất của con người [53, tr.55]

- Nhóm các quyền về kinh tế, xã hội và văn hóa: Đây là nhóm quyền

được các nước XHCN trước đây nhấn mạnh Nó phản ánh không chỉ mối

quan hệ mà còn nghĩa vụ, trách nhiệm của các nhà nước với công dân củamình Các quyền kinh tế, xã hội, văn hoá cơ bản bao gồm: quyền lao động,quyền học tập, quyền hưởng an sinh xã hội, các quyền về văn hoá, sáng tạo vàhưởng thụ các thành tựu của khoa học kỹ thuật…

Ngoài các quyền cá nhân nêu trên, theo quan điểm của cộng đồng quốctế, quyền con người còn bao gồm các quyền của nhóm hay quyền tập thể nhưquyền của phụ nữ, quyền của trẻ em, quyền của người khuyết tật, quyền củangười thiểu số, quyền của người lao động di trú, quyền của người tị nạn…,quyền tự quyết dân tộc, quyền phát triển, quyền sống trong hoà bình, trongmôi trường trong lành…

1.1.2 Nhận thức về bảo đảm quyền con người

Thuật ngữ “bảo đảm” theo Từ điển tiếng Việt được hiểu là: “Làm

cho chắc chắn được thực hiện, giữ gìn được, hoặc có đầy đủ những gì cần thiết” [16, tr.231] Theo nhận thức chung của cộng đồng quốc tế, để bảo

đảm quyền con người, nhà nước có ba nghĩa vụ cụ thể đó là:

Nghĩa vụ tôn trọng: Nghĩa vụ này đòi hỏi các nhà nước phải thừa nhận

tính chất tự nhiên, vốn có của quyền con người, từ đó không được tùy tiệntước bỏ, hạn chế hay can thiệp, kể cả trực tiếp hay gián tiếp, vào việc thụhưởng các quyền con người

Nghĩa vụ bảo vệ: Nghĩa vụ này đòi hỏi các nhà nước phải chủ động có

những biện pháp ngăn chặn và xử lý hành vi vi phạm quyền con người của bất

kỳ chủ thể nào, kể cả các cơ quan và quan chức nhà nước

Nghĩa vụ thực hiện: Nghĩa vụ này đòi hỏi các nhà nước phải có những

biện pháp nhằm hỗ trợ những cá nhân và nhóm mà không thể tự hưởng thụcác quyền con người của họ, ví dụ như những người khuyết tật

Từ một góc độ khác, bảo đảm quyền con người bao gồm bao gồm cáckhía cạnh sau đây:

Bảo đảm chính trị: Mỗi cá nhân là thành viên của một chế độ chính trị

- xã hội nhất định, không thể đứng ngoài các mối quan hệ giai cấp, cộngđồng, dân tộc, quốc gia Bảo đảm chính trị nghĩa là tạo ra một môi trườngchính trị, pháp lý thuận lợi để ghi nhận, bảo vệ và thực hiện các quyền conngười Thể chế chính trị nào đề cao giá trị con người, đồng thời coi con ngườilà mục tiêu và động lực của sự phát triển kinh tế - xã hội thì trong thể chế đócá nhân được bảo đảm đầy đủ các quyền tự do của mình Theo nghĩa đó, bảođảm về chính trị gắn liền với nghĩa vụ của các nhà nước trong việc tôn trọngvà bảo vệ quyền con người Dù vậy, bảo đảm về chính trị cũng gắn với vai tròđấu tranh của các tổ chức, cá nhân trong việc cải thiện môi trường chính trị,pháp lý theo hướng dân chủ, tiến bộ, tôn trọng nhân quyền [14, tr.84]

Bảo đảm kinh tế: Bảo đảm kinh tế là việc tạo ra tiền đề vật chất để

hiện thực hoá các quyền con người Các quyền con người không thể đượcthực hiện đầy đủ trong một xã hội đói nghèo, lạc hậu Đặc biệt, các quyềnkinh tế, xã hội, văn hoá sẽ trở thành hình thức nếu không có nguồn lực vậtchất để bảo đảm Theo nghĩa đó, bảo đảm về kinh tế gắn liền với nghĩa vụ củacác nhà nước trong việc thực hiện quyền con người Dù vậy, bảo đảm về kinhtế cũng gắn với trách nhiệm của mọi cá nhân trong việc lao động, làm việc đểđóng góp vào sự phát triển chung của xã hội, cũng như để thoả mãn các nhucầu vật chất của cá nhân và gia đình mình

Bảo đảm xã hội: Bảo đảm về xã hội là việc tạo ra môi trường văn hoá,

cộng đồng thuận lợi cho việc hiện thực hoá các quyền con người Các điềukiện về chính trị và kinh tế là cần nhưng chưa đủ để cho các quyền con ngườiđược tôn trọng và thực hiện đầy đủ Minh chứng là một số nước có điều kiệnkinh tế, chính trị tương tự song nhưng mức độ bảo đảm quyền con người cóthể khác nhau Điều này chứng tỏ các yếu tố lịch sử, truyền thống, văn hóa cóthể có tác động tích cực hay tiêu cực đến việc hưởng thụ những quyền con

người nhất định Bảo đảm về xã hội liên quan đến tất cả các nghĩa vụ của nhànước trong vấn đề nhân quyền, tuy nhiên gắn nhiều hơn với nghĩa vụ tôntrọng và thực hiện Bên cạnh đó, bảo đảm về xã hội cũng đòi hỏi các tổ chức,cá nhân phải nỗ lực đóng góp xây dựng và cải thiện môi trường văn hoá, xãhội mà trong đó các quyền con người được tôn trọng và đề cao, sự chuyênchế, tàn bạo, bất bình đẳng, bất công và những hành vi bạo lực bị lên án vàloại trừ [14, tr.87].

Bảo đảm pháp lý: Sự phân định thành các hình thức bảo đảm nêu trên

chỉ mang tính chất tương đối Tất cả các yếu tố về kinh tế, chính trị, văn hóa

có ý nghĩa quan trọng, song pháp luật có ý nghĩa trực tiếp nhất với việc bảođảm thực hiện các quyền con người, vì về mặt hình thức, các bảo đảm khácđều cần được thể hiện qua pháp luật Theo nghĩa đó, bảo đảm pháp lý đượcxây dựng trên cơ sở của điều kiện kinh tế, chính trị, xã hội nhất định và tácđộng trở lại đến sự phát triển của các điều kiện ấy

Bảo đảm pháp lý thể hiện ở việc pháp điển hoá các quyền con người vàquy định các cơ chế, biện pháp để tổ chức thực hiện và ngăn ngừa, xử lýnhững vi phạm các quyền con người trong hệ thống pháp luật Pháp luật càngphát triển, quyền con người của các cá nhân trong xã hội càng được tôn trọngvà bảo đảm, vì pháp luật tạo hành lang an toàn và rõ ràng cho công dân khitham gia vào các quan hệ xã hội, và xác định những giới hạn cho Nhà nướckhi thực hiện quyền lực của mình Ngoài ra, pháp luật giúp các cá nhân hiểubiết và có vũ khí để bảo vệ các quyền của mình khi bị vi phạm

Từ góc nhìn của luật học, các bảo đảm pháp lý có ý nghĩa đặc biệt quantrọng và mang tính quyết định, là cốt lõi, là sự thể chế hóa các bảo đảm chínhtrị, kinh tế, xã hội Các bảo đảm pháp lý tổ chức những bảo đảm khác thànhcác chuẩn mực có tính bắt buộc mà nhà nước, các cơ quan nhà nước và xã hộiphải thực hiện để các quyền con người được hiện thực hoá Các bảo đảm pháp

lý rất đa dạng, phong phú, trước hết là sự ghi nhận các quyền con người, đếnviệc tạo các điều kiện pháp lý, các điều kiện tổ chức, việc thiết lập cơ chế, bộmáy chuyên trách bảo đảm các quyền con người.

Ở Việt Nam, Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lênchủ nghĩa xã hội (bổ sung, phát triển năm 2011) của Đảng Cộng sản Việt

Nam đã khẳng định: “Nhà nước tôn trọng và bảo đảm các quyền con người,

quyền công dân, chăm lo hạnh phúc, sự phát triển tự do của mỗi người” [10].

Hiến pháp năm 2013 cũng khẳng định các nghĩa vụ tôn trọng, bảo vệ, bảođảm quyền con người trong các Điều 3 và 14 Như vậy, Nhà nước Việt Nam

đã nhận về mình đầy đủ các trách nhiệm, nghĩa vụ bảo đảm quyền con ngườitheo nhận thức chung của cộng đồng quốc tế

Tóm lại, từ những phân tích trên, có thể rút ra một nhận định đó là: Bảo

đảm quyền con người là việc thông qua các biện pháp về chính trị, kinh tế, xã hội, văn hoá và pháp lý, trong đó biện pháp pháp lý có ý nghĩa trực tiếp và quan trọng, để hiện thực hoá các quyền con người Chủ thể có nghĩa vụ chính trong việc bảo đảm các quyền con người là nhà nước, song các tổ chức, cá nhân cũng có trách nhiệm trong vấn đề này Kết quả của việc bảo đảm quyền con người là tất cả các quyền của mọi cá nhân và nhóm được tôn trọng, bảo

vệ và hỗ trợ thực hiện đầy đủ trong thực tế.

1.2 Cơ sở pháp lý, công cụ, đặc điểm, ý nghĩa của việc bảo đảm quyền con người trong các cơ sở cai nghiện bắt buộc

1.2.1 Cơ sở pháp lý của việc áp dụng biện pháp đưa vào cơ sở cai nghiện bắt buộc

Ở Việt Nam, việc đưa người nghiện ma tuý vào các cơ sở cai nghiện bắtbuộc trước đây được thực hiện theo thủ tục hành chính, được coi là mộtBPXLHC (BPXLHC) Theo quy định của khoản 2 Điều 3 Luật XLVPHC năm

2012 (XLVPHC), BPXLHC là biện pháp được áp dụng đối với cá nhân vi phạm

pháp luật về an ninh trật tự, an toàn xã hội mà không phải là tội phạm [24] Cũngtheo quy định của Luật này, ở nước ta hiện nay có 4 BPXLHC, bao gồm:

- Biện pháp giáo dục tại xã, phường, thị trấn: Đây là BPXLHC được

áp dụng đối với một số đối tượng do pháp luật quy định tại Điều 90 LuậtXLVPHC năm 2012 để giáo dục, quản lý họ tại nơi cư trú trong trường hợpnhận thấy không cần thiết phải cách ly họ khỏi cộng đồng [24]

- Biện pháp đưa vào trường giáo dưỡng: Được quy định tại Điều 92

Luật XLVPHC năm 2012, áp dụng đối với người chưa thành niên có hành vi

vi phạm pháp luật nhưng chưa đến mức phải truy tố hình sự, nhằm mục đíchgiúp họ học văn hóa, học nghề, lao động, sinh hoạt dưới sự quản lý giáo dụccủa nhà trường

- Biện pháp đưa vào cơ sở giáo dục bắt buộc: Được quy định tại Điều

94 Luật XLVPHC năm 2012, áp dụng đối với người có hành vi vi phạm phápluật nhưng chưa đến mức phải truy tố hình sự, để giúp họ lao động, học vănhóa, học nghề, sinh hoạt dưới sự quản lý của cơ sở giáo dục bắt buộc

- Biện pháp đưa vào cơ sở cai nghiện bắt buộc: Được quy định tại Điều

96 Luật XLVPHC năm 2012, áp dụng đối với người nghiện ma tuý để giúp họchữa bệnh, lao động, học văn hóa, học nghề dưới sự quản lý của cơ sở cainghiện bắt buộc [24]

Cả bốn biện pháp trên tuy được áp dụng cho những đối tượng khácnhau nhưng có điểm chung là đều mang tính cưỡng chế, do các cơ quan nhànước có thẩm quyền thực hiện Những biện pháp này đều tác động và ảnhhưởng tới quyền con người với mức độ khác nhau

Nghiện ma túy là bệnh mãn tính do rối loạn của não bộ Điều trị nghiện

ma túy (gọi tắt là điều trị nghiện) là một quá trình lâu dài bao gồm tổng thểcác can thiệp hỗ trợ về y tế, tâm lý, xã hội làm thay đổi nhận thức, hành vinhằm giảm tác hại của nghiện ma túy và giảm tình trạng sử dụng ma túy trái

phép Theo quy định tại Điều 96 Luật XLVPHC năm 2012, đối tượng áp dụngbiện pháp đưa vào cơ sở cai nghiện bắt buộc là người nghiện ma túy từ đủ 18tuổi trở lên đã bị áp dụng biện pháp giáo dục tại xã, phường, thị trấn mà vẫncòn nghiện hoặc chưa bị áp dụng biện pháp này nhưng không có nơi cư trú ổnđịnh Biện pháp này không áp dụng đối với: Người không có năng lực tráchnhiệm hành chính; Người đang mang thai có chứng nhận của bệnh viện; Phụ nữhoặc người duy nhất đang nuôi con nhỏ dưới 36 tháng tuổi được Uỷ ban nhândân cấp xã nơi người đó cư trú xác nhận Biện pháp đưa vào cơ sở cai nghiện bắtbuộc được áp dụng trong thời gian 2 năm Trong thời gian này, các đối tượng sẽ

bị quản lý tập trung trong các cơ sở lao động xã hội, tức là bị hạn chế một sốquyền công dân, quyền con người, cụ thể là quyền tự do đi lại, cư trú [24]

Quá trình áp dụng biện pháp đưa vào cơ sở cai nghiện bắt buộc đượchiểu là các sự kiện, hoạt động diễn ra theo trình tự thủ tục nhất định kể từ khiphát hiện, lập hồ sơ, xem xét, đề nghị Tòa án có thẩm quyền ra quyết định ápdụng BPXLHC cho đến quá trình thực hiện các quyết định áp dụng BPXLHCcủa Uỷ ban nhân dân xã phường, thị trấn và của TAND có thẩm quyền Đểđảm bảo quyền con người trong quá trình này đòi hỏi phải quy định và ápdụng nhiều biện pháp pháp lý khác nhau như hướng dẫn, kiểm tra, giám sátviệc áp dụng biện pháp đưa vào cơ sở cai nghiện bắt buộc; việc xác định thẩmquyền xem xét, áp dụng và đến việc khiếu nại, tố cáo những hành vi vi phạmpháp luật của cơ quan, cán bộ, công chức nhà nước trong quá trình áp dụngbiện pháp đưa vào cơ sở cai nghiện bắt buộc

Một trong những điểm mới quan trọng của Luật XLVPHC năm 2012

đó là chuyển quy trình áp dụng các BPXLHC nói chung và biện pháp đưa vào

cơ sở cai nghiện bắt buộc nói riêng sang trình tự tư pháp, thông qua đó vai tròcủa Tòa án là có ý nghĩa đặc biệt quan trọng Vì Tòa án là thiết chế quantrọng, khách quan và có hiệu quả nhất trong việc thực thi công lý và bảo vệ

quyền con người, nên có thể khẳng định rằng quy định mới đã nêu của LuậtXLVPHC năm 2012 có ý nghĩa rất quan trọng với việc bảo đảm quyền củacác đối tượng có liên quan [24].

1.2.2 Công cụ bảo đảm quyền con người trong các cơ sở cai nghiện bắt buộc

Như đã đề cập ở phần trên, bảo đảm pháp lý có ý nghĩa trực tiếp, quantrọng nhất trong việc hiện thực hoá các quyền con người, trong đó có cácquyền con người trong các cơ sở cai nghiện bắt buộc Điều đó là bởi mọi hoạtđộng của bộ máy nhà nước đều phải dựa trên pháp luật Pháp luật, do đó đóngvai trò là công cụ để bảo đảm các quyền con người, cụ thể như sau:

Một là, pháp luật là phương tiện cụ thể hóa một cách chính thống các

quyền, tự do cơ bản của con người trên tất cả các lĩnh vực chính trị, dân sự,kinh tế, xã hội, văn hoá Các quyền con người chỉ có thể đảm bảo được khiđược cụ thể hóa thành các quy phạm pháp luật, nhờ đó ràng buộc nghĩa vụchấp hành của các chủ thể trong xã hội Nói cách khác, pháp luật là phươngtiện để đưa các tiêu chuẩn về quyền con người đi vào đời sống xã hội

Hai là, pháp luật là phương tiện để giới hạn quyền lực của hệ thống

hành chính nhà nước trong mối quan hệ với cá nhân, tổ chức của công dân.Trong bộ máy nhà nước, đội ngũ cán bộ, công chức rất đông, công việc của

họ tiềm ẩn những xung đột với các quyền con người, quyền công dân Vì thế,hoạt động của các cơ quan nhà nước đều phải được giới hạn bởi pháp luật đểtránh sự tùy tiện, lạm dụng, tước bỏ một cách trái phép các quyền con ngườinhân danh nhà nước

Ba là, pháp luật là phương tiện để công dân giám sát, kiểm soát hoạt

động của các cơ quan nhà nước, từ đó phát hiện ra các vi phạm nhân quyền vàyêu cầu xử lý những các nhân, tổ chức vi phạm Giám sát, kiểm soát hoạt độngcủa bộ máy nhà nước cho phép phòng ngừa, ngăn chặn những hành vi vi phạmnhân quyền của toàn bộ hệ thống cơ quan và cán bộ, công chức nhà nước

Bốn là, pháp luật là phương tiện hiệu quả để xử lý các vi phạm quyền

con người khi bị xâm phạm Trong thực tiễn hoạt động của nhà nước và xãhội, quyền con người có thể bị xâm phạm từ nhiều chủ thể nào, mà thôngthường là từ phía cơ quan công quyền; tất cả những sự xâm phạm đó đềuđược xử lý dựa trên cơ sở pháp luật Có thể nói pháp luật là cái khiên bảo vệnhân quyền, không một trường hợp vi phạm quyền của con người nào mà cóthể được miễn trừ trước pháp luật [13, tr.155]

Như vậy, nghiên cứu về bảo đảm quyền con người phải được nghiêncứu sự điều chỉnh của pháp luật và biểu hiện của việc thực hiện trên thực tếcác quy định pháp luật trực tiếp hay gián tiếp liên quan tới các quyền của cánhân, nhóm xã hội Pháp luật theo nghĩa rộng bao gồm: Pháp luật vật chất(pháp luật nội dung); pháp luật thủ tục (pháp luật hình thức, pháp luật tốtụng), trong đó bảo đảm quyền con người thông qua vai trò pháp luật tố tụngthường được chú trọng hơn Bảo đảm quyền con người trong tố tụng trước hếtphải tạo được điều kiện, tiền đề để công dân, tổ chức dễ dàng tiếp cận với Tòaán để khiếu nại, tố cáo vi phạm các quyền của mình, mặt khác phải tạo rađược điều kiện thuận lợi để công dân tham gia tố tụng Điều này có nghĩa làphải tạo ra được sự bình đẳng trong quan hệ tố tụng giữa những người thamgia tố tụng, đặc biệt là giữa công dân với cơ quan, cán bộ công chức nhà nước

bị khiếu kiện vi phạm nhân quyền trong quá trình xét xử Phù hợp với quátrình xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở nước ta hiện nay,phạm vi, đối tượng các quyết định, hành vi của cơ quan nhà nước, cán bộ,công chức nhà nước có thể bị cá nhân, tổ chức khởi kiện tới Tòa án ngày càngđược mở rộng Điều này cũng đồng nghĩa là công dân ngày càng có nhiềuđiều kiện, cơ hội để bảo vệ các quyền của mình khi bị cơ quan nhà nước, cánbộ, công chức nhà nước xâm phạm

1.2.3 Đặc điểm của việc bảo đảm quyền con người trong các cơ sở cai nghiện bắt buộc

So với những bối cảnh khác, việc bảo đảm quyền con người trong các

cơ sở cai nghiện bắt buộc có những đặc điểm sau đây:

- Về chủ thể được bảo vệ: Trong bối cảnh các cơ sở cai nghiện bắt

buộc, chủ thể chính được bảo vệ quyền con người là các học viên – tức nhữngngười nghiện ma tuý mà theo pháp luật bắt buộc phải đi cai nghiện tại các cơ

sở này Đây là nhóm đối tượng bị quản lý bởi các cơ sở cai nghiện bắt buộc

Họ bị hạn chế một số quyền như tự do đi lại, cư trú, tuy nhiên họ không phảilà tội phạm Vì vậy, việc đối xử với họ, về nguyên tắc, không được khắcnghiệt như đối xử với những người bị thi hành án phạt tù và những bị cantrong các trại tạm giam Dù vậy, trong thực tế, nhóm này thường là nạn nhâncủa những vi phạm nhân quyền từ phía cán bộ, nhân viên hoặc từ chínhnhững học viên khác trong trại cai nghiện

Dạng đối tượng thứ hai là những cán bộ, nhân viên làm việc tại các cơ

sở cai nghiện bắt buộc Những người này cũng có thể là nạn nhân của những

vi phạm nhân quyền từ chính những học viên (ví dụ như đánh đập, tấn công,nhục mạ…) Tuy nhiên, so với các học viên, nhóm này không bị hạn chế bất

kỳ quyền tự do nào và có quyền lực hơn Những rủi ro về nhân quyền vớinhóm này là thấp hơn nhiều, vì vậy, trong công trình nghiên cứu này, tác giảluận văn chỉ tập trung vào một nhóm chủ thể đó là những học viên của cáctrại cai nghiện

- Về chủ thể có nghĩa vụ : Chủ thể chính trong hoạt động này cơ quan

nhà nước có thẩm quyền quản lý các cơ sở cai nghiện Theo pháp luật hiệnhành, cơ quan đó là Sở Lao động-Thương binh-Xã hội các tỉnh, thành phốtrực thuộc trung ương Chủ thể có nghĩa vụ trực tiếp là lãnh đạo và nhân viêncác trại cai nghiện

Bên cạnh đó, nhiều cơ quan nhà nước khác cũng là chủ thể có nghĩa vụtrong những bối cảnh nhất định Ví dụ, các cơ quan tư pháp (công an, việnkiểm sát, toà án) có nhiệm vụ điều tra, truy tố, xét xử các vi phạm nhân quyềnxảy ra tại các cơ sở cai nghiện bắt buộc Trong phạm vi hoạt động của mình,tất cả các cơ quan nhà nước có liên quan đều tuân thủ các quy định của phápluật về bảo đảm quyền con người của học viên các trại cai nghiện trong hoạtđộng của mình.

- Về các hoạt động bảo đảm: Cung giống như ở các lĩnh vực và bối

cảnh khác, việc bảo đảm quyền con người trong các cơ sở cai nghiện thể hiệnqua các phương diện chính đó là: (i) Bảo đảm về khuôn khổ pháp lý; (ii) Bảođảm về thực thi pháp luật Cả hai phương diện này đều quan trọng, tuy nhiên,việc bảo đảm thực thi pháp luật về quyền con người trong các cơ sở cainghiện bắt buộc có nhiều khó khăn hơn trong các môi trường khác, do đây làmôi trường khép kín và người cai nghiện bị hạn chế một số tự do Vì vậy, bảođảm thực thi pháp luật trong các cơ sở cai nghiện bắt buộc cần có những biệnpháp đặc thù

Về phương thứ nhất, để bảo đảm quyền con người trong các cơ sở cainghiện, cần phải có hệ thống pháp luật đầy đủ, hợp lý về các quyền và nghĩavụ của các chủ thể có liên quan Cần phải thể chế hóa các quyền con ngườivào trong quá trình quản lý các trại cai nghiện, xác định rõ ràng nghĩa vụtuân thủ cùng những biện pháp giám sát, xử lý vi phạm của cán bộ làm việctại các cơ sở này cùng cán bộ ở các cơ quan nhà nước khác trong các bốicảnh có sự vi phạm nhân quyền của người nghiện ma tuý Toàn bộ quá trìnhnày tạo thành hành lang pháp lý cho việc bảo đảm quyền con người củanhững người nghiện ma tuý bị đưa vào các trại cai nghiện bắt buộc Hànhlang pháp lý này cần phải phù hợp với các tiêu chuẩn quốc tế về nhân quyềnmà Việt Nam đã tham gia

Về phương diện thứ hai, để bảo đảm thực thi khuôn khổ pháp lý đãđược xác lập, phải tăng cường các hoạt động kiểm tra, giám sát để phát hiệncác vi phạm Đây là yếu tố đặc thù có ý nghĩa quan trọng đến hiệu quả bảo vệnhân quyền trong môi trường khép kín này Bên cạnh đó, phải kiên quyết xử

lý các hành vi vi phạm để răn đe, ngăn ngừa những hành vi tương tự Tuỳ tínhchất và mức độ vi phạm, các hoạt động này cần phải được thực hiện bởi cả cơquan chủ quản là các Sở Lao động-Thương binh-Xã hội và các cơ quan tưpháp như cơ quan điều tra, viện kiểm sát, toà án, đồng thời có sự tham gia củacác chủ thể như các tổ chức xã hội, các tổ chức phi chính phủ, các luật sư, các

cơ quan báo chí…

1.2.4 Ý nghĩa của việc bảo đảm quyền con người trong các cơ sở cai nghiện bắt buộc

Bảo đảm quyền con người trong các cơ sở cai nghiện có ý nghĩa to lớn.Những ý nghĩa này được thể hiện ở các điểm sau đây

Trước hết, việc đưa người cai nghiện vào các trại cai nghiện bắt buộc là

tạm thời tước một số quyền tự do của họ Vì thế, đây là hoạt động nhạy cảm,liên quan trực tiếp đến tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, tài sản, tự

do dân chủ của người nghiện ma tuý, có tác động lớn đến an ninh chính trị,trật tự an toàn xã hội Theo tinh thần của luật nhân quyền quốc tế, bất kỳngười nào bị nhà nước tước tự do đều phải được nhà nước bảo vệ các quyềncon người trong quá trình đó Những vi phạm nhân quyền trong các môitrường giam giữ, bao gồm các cơ sở cai nghiện bắt buộc, thường gây ra sựphẫn nộ, lên án gay gắt của dư luận cả trong nước và quốc tế Vì vậy, bảođảm quyền con người trong các trại cai nghiện trước hết là nghĩa vụ của nhànước; sau đó là để bảo vệ uy tín của nhà nước trước nhân dân, hình ảnh củaquốc gia trước cộng đồng quốc tế

Thứ hai, để đạt được mục đích cai nghiện, Nhà nước phải hạn chế một

số quyền con người của các học viên trong các trại cai nghiện bắt buộc Tuynhiên, như đã đề cập, những học viên này không phải là tội phạm và cũng lànhững con người, những công dân, do đó họ phải được đối xử với sự tôntrọng và phải được bảo vệ, bảo đảm các quyền con người khác Chỉ trong bốicảnh đó họ mới yên tâm cai nghiện Trong trường hợp nhân quyền khôngđược bảo đảm, các học viên này có thể nổi loạn để thoát khỏi các trại cainghiện trở về cộng đồng Vì vậy, bảo đảm nhân quyền trong các trại cainghiện chính là để bảo đảm sự thành công của chính sách cai nghiện của nhànước và góp phần giữ gìn an ninh, trật tự xã hội.

1.3 Quan điểm của các tổ chức quốc tế liên quan đến vấn đề tập trung cai nghiện bắt buộc và bảo vệ quyền con người trong các trại cai nghiện ma tuý

1.3.1 Quan điểm của các tổ chức quốc tế về vấn đề tập trung cai nghiện bắt buộc

Hiện nay trên thế giới nghiện ma túy đang là một vấn nạn lớn củacác xã hội Những hệ lụy mà nó mang lại cho các quốc gia, các cộng đồnglà rất nghiêm trọng Do đó, tại một số nước, trong đó có Việt Nam, hoạtđộng cai nghiện ma túy là bắt buộc và phải chịu sự giám sát chặt chẽ củacác cơ quan nhà nước

Trước tình hình trên, một số thiết chế quốc tế như Tổ chức Y tế thế giới(WHO), Cơ quan phòng chống tội phạm và ma túy của Liên hợp quốc(UNODC) đã ban hành các nguyên tắc hướng dẫn cho việc tổ chức cai nghiện

ma túy ở các quốc gia Cụ thể, WHO và UNODC đã đồng thuận khuyến nghịcác quốc gia thực hiện 9 nguyên tắc trong điều trị nghiện ma tuý [45], baogồm:

- Tính sẵn có và dễ tiếp cận của chương trình điều trị: Nguyên tắc này yêu

cầu các quốc gia phải cố gắng bảo đảm các dịch vụ điều trị sẵn có, dễ tiếp cận, với

chi phí hợp lý và chất lượng phù hợp cho mọi người cần hỗ trợ cai nghiện;

- Sàng lọc, đánh giá, chẩn đoán và lập kế hoạch điều trị: Nguyên tắc

này yêu cầu các quốc gia đánh giá toàn diện, chẩn đoán và lập kế hoạch điềutrị để đáp ứng các nhu cầu cụ thể của từng bệnh nhân cai nghiện, giúp bệnhnhân tham gia chủ động vào quá trình điều trị;

- Điều trị dựa trên bằng chứng: Nguyên tắc này yêu cầu các quốc gia

áp dụng những bài học thành công và những kiến thức khoa học về điều trị lệthuộc ma túy trong các hoạt động can thiệp;

- Đảm bảo quyền con người và phẩm hạnh của bệnh nhân: Nguyên tắc

này yêu cầu các quốc gia khi thực hiện những can thiệp điều trị cần tuân theocác quy định về quyền con người, dựa trên cơ sở tự nguyện và cung cấp cácdịch vụ y tế và sức khoẻ tốt nhất;

- Tập trung vào các nhóm đối tượng cần sự quan tâm đặc biệt: Nguyên

tắc này yêu cầu các quốc gia trong quá trình can thiệp hỗ trợ cai nghiện cầnquan tâm đến những nhóm cần sự chú ý đặc biệt như người chưa thành niên,phụ nữ (gồm phụ nữ có thai), người đang mắc các rối loạn đồng diễn (tâm tríhoặc thể chất), người bán dâm, người dân tộc thiểu số và người vô gia cư;

- Điều trị lệ thuộc và hệ thống tư pháp: Nguyên tắc này yêu cầu các

quốc gia xem sự lệ thuộc ma tuý như là một vấn đề sức khỏe và những ngườilệ thuộc ma tuý cần được điều trị trong hệ thống y tế thay vì hệ thống tư pháp,trong đó điều trị tại cộng đồng nên thay thế cho hình thức bắt buộc tập trung;

- Sự tham gia của cộng đồng và định hướng bệnh nhân: Nguyên tắc

này yêu cầu các quốc gia thực hiện các biện pháp huy động sự tham gia củacộng đồng để giúp người nghiện chống lại sự lạm dụng và lệ thuộc vào matúy, khuyến khích sự thay đổi ở cộng đồng và sự tham gia tích cực của cácbên liên quan, hỗ trợ cho các mô hình cai nghiện ở cộng đồng;

- Quản lý (lâm sàng) các dịch vụ điều trị: Nguyên tắc này yêu cầu các

quốc gia xác định rõ các chính sách, hướng dẫn, các chương trình, qui trìnhđiều trị và vai trò, trách nhiệm của những người làm công tác chuyên môn,giám sát và bảo đảm các nguồn lực tài chính cho quá trình này;

- Hệ thống điều trị - phát triển chính sách, kế hoạch chiến lược và điều phối các dịch vụ: Nguyên tắc này yêu cầu các quốc gia xây dựng một hệ

thống chính sách ở cấp cao đối với vấn đề rối loạn sử dụng chất ma tuý chocác cá nhân có nhu cầu điều trị, cũng như một trình tự hợp lý và từng bước đểkết nối giữa chính sách với việc lập kế hoạch điều trị và triển khai, giám sátvà đánh giá [45]

WHO cũng đồng thời khuyến nghị một chương trình điều trị hiệu quảlà chương trình giảm cung, giảm cầu ma túy, kiểm soát được cơn thèm nhớ

ma túy, phục hồi được các mối quan hệ với gia đình và xã hội, tăng cơ hộiviệc làm, giảm các bệnh tật (như Lao, HIV ) và giảm tử vong, giảm các đedọa tới sức khỏe cộng đồng Điều trị tại cộng đồng được coi là biện pháp cầnđược ưu tiên và nhấn mạnh tới việc tôn trọng quyền được chăm sóc sức khoẻcủa mỗi cá nhân để đảm bảo quá trình điều trị có hiệu quả lâu dài

UNODC và WHO cũng cho rằng sự sẵn có các biện pháp điều trị hiệuquả với chi phí hợp lý và đảm bảo quyền con người, đáp ứng được các nhucầu đa dạng về y tế và xã hội của người nghiện ma túy tại cộng đồng sẽkhuyến khích người nghiện tự nguyện điều trị Điều trị và phục hồi phải đikèm các hoạt động sinh kế để đảm bảo rằng người nghiện có thể tự đảm bảođược cuộc sống và giảm nguy cơ tái nghiện Chất lượng, hoạt động và hiệuquả là những nhân tố chính ảnh hưởng đến khả năng thu hút khách hàng củacác chương trình điều trị nghiện ma túy Chất lượng điều trị được cấu thànhbởi nhiều yếu tố như hạ tầng, có đủ số cán bộ có trình độ và kỹ năng, có cácqui định rõ ràng về thuốc điều trị, sự đa dạng các phương pháp điều trị, sựthân thiện với khách hàng [45]

Ngoài các khuyến cáo của WHO và UNODC, Viện nghiên cứu quốc

gia Hoa Kỳ về lạm dụng và nghiện ma túy cũng cho rằng điều trị có thể giúp

người nghiện ma túy dừng sử dụng, tránh tái nghiện, và phục hồi thành công,

và đưa ra Các nguyên tắc điều trị nghiện ma túy hiệu quả như sau:

- Nghiện ma túy là bệnh phức tạp ảnh hưởng đến các chức năng củanão và đến hành vi nhưng là bệnh có thể chữa được;

- Không có biện pháp điều trị nào phù hợp với tất cả mọi người, cần đadạng các phương pháp điều trị;

- Đảm bảo người bệnh sẵn sàng điều trị;

- Điều trị hiệu quả phải chú ý đến nhu cầu đa dạng của người bệnh,không phải chỉ có vấn đề nghiện ma túy;

- Tuân thủ điều trị trong một thời gian đủ dài có vai trò quan trọng;

- Tham vấn cá nhân hoặc tham vấn nhóm và các liệu pháp hành vi kháclà những hình thức điều trị nghiện ma túy phổ biến nhất;

- Thuốc hỗ trợ là thành phần quan trọng đối với nhiều người, đặc biệt làkhi phối hợp với tham vấn và các liệu pháp hành vi;

- Việc điều trị cho một cá nhân và kế hoạch dịch vụ cần được đánh giávà sửa đổi thường xuyên để đảm bảo rằng nó đáp ứng với sự thay đổi nhu cầucủa người bệnh;

- Nhiều người nghiện ma túy có cả các rối loạn tâm thần khác;

- Hỗ trợ cắt cơn bằng thuốc chỉ là giai đoạn đầu tiên của quá trìnhđiều trị nghiện ma túy và nó có vai trò rất nhỏ để thay đổi việc lạm dụng

ma túy về lâu dài;

- Việc điều trị hiệu quả không nhất thiết phải là tự nguyện;

- Cần giám sát việc sử dụng ma túy trong quá trình điều trị vì tái nghiệnthường xảy ra trong quá trình điều trị;

- Các chương trình điều trị cần đánh giá tình trạng HIV/AIDS, viêm

gan B và C, lao và các bệnh nhiễm khuẩn khác, đồng thời cung cấp dịch vụtham vấn giảm nguy cơ để giúp người bệnh điều chỉnh hoặc thay đổi hành vigiúp họ dự phòng lây truyền bệnh.

1.3.2 Quan điểm của Liên hợp quốc liên quan đến bảo vệ quyền con người trong các trại cai nghiện ma tuý

Luật nhân quyền quốc tế do Liên hợp quốc xây dựng chưa có văn kiệnnào quy định riêng về quyền của những người bị đưa vào các trại cai nghiện

ma tuý Tuy nhiên, trong ngành luật này, có nhiều văn kiện khác đề cập đếnbảo vệ quyền của những người bị tước tự do mà những người bị đưa vào cáctrại cai nghiện ma tuý cũng được coi là một dạng đối tượng trong nhóm này.Những văn kiện đó bao gồm Công ước quốc tế về các quyền dân sự, chính trị(ICCPR) năm 1966, Công ước chống tra tấn (CAT) năm 1985 và một loạt vănkiện có tính chất khuyến nghị (“luật mềm”) được Liên Hợp quốc thông qua,

tiêu biểu như: Các quy tắc tiêu chuẩn tối thiểu về đối xử với tù nhân (The

Standard Minimum Rules for the Treatment of Prisoners, 1955), Những

nguyên tắc cơ bản trong đối xử với tù nhân (Basic Principles for the Treatment

of Prisoners, 1990), Những nguyên tắc bảo vệ tất cả những người bị giam hay

cầm tù dưới bất kỳ hình thức nào (The Body of Principles for the Protection of

All Persons under Any Form of Detention or Imprisonment, 1988)…

Những văn kiện nhân quyền quốc tế nêu trên đề cập đến nhiều nội dungcụ thể về quyền của những người bị tước tự do, có thể khái quát như sau:

- Nơi giam giữ, quản chế

Người bị tước tự do thông thường bị giam giữ hay quản chế ở một địađiểm tập trung Nói cách khác, họ bị tách khỏi gia đình, bị tạm thời tướcquyền tự do cư trú Trong trường hợp này, họ phải được giam giữ hay quảnchế công khai trong những cơ sở được thừa nhận chính thức Các quốc giaphải đảm bảo rằng không ai bị giam giữ hay quản chế một cách bí mật, cho dù

trong cơ sở chính thức hoặc ở nơi khác, kể cả tàu biển, khách sạn hoặc nhà ở

tư nhân Yêu cầu này áp dụng trên toàn bộ phạm vi lãnh thổ quốc gia và cácnơi khác nằm dưới sự kiểm soát hiệu quả của quốc gia đó Gia đình hoặc mộtbên thứ ba của người bị tước tự do phải được thông báo về nơi và bất kỳ sựchuyển đổi nơi giam giữ hay quản chế nào với người thân của họ Người bịtước tự do có quyền tiếp cận với tòa án và với thế giới bên ngoài, đặc biệt làvới gia đình và luật sư của họ, và phải được chăm sóc sức khỏe thích đáng

Nơi giam giữ hay quản chế nên gần nhà của người bị tước tự do để tạođiều kiện cho họ được thăm viếng bởi luật sư và gia đình Các nhà chức tráchphải đảm bảo điều kiện trong những cơ sở giam giữ hay quản chế là an toànvà thích hợp với phụ nữ

- Hồ sơ giam giữ, quản chế

Nhà chức trách phải duy trì hồ sơ chính thức, cập nhật thông tin về tấtcả những người bị tước tự do trong các cơ sở giam giữ hay quản chế củamình Những thông tin này phải được cung cấp cho những người có lợi íchchính đáng, chẳng hạn như những người bị tước tự do, luật sư và người thâncủa họ, cơ quan có thẩm quyền tư pháp hoặc các cơ quan khác Trong trườnghợp người bị tước tự do là người chưa thành niên thì cần phải đảm bảo giữ bí

mật và tôn trọng quyền riêng tư của người đó Hồ sơ phải bao gồm: Danh tính

của những người bị tước tự do; Địa điểm và thời điểm họ bị tước tự do; Cơquan ra lệnh tước quyền tự do và những căn cứ để tước tự do, nơi giam giữhay quản chế, ngày và thời gian người bị tước tự do bị đưa vào; Cơ quan chịutrách nhiệm về cơ sở giam giữ hay quản chế; Thời điểm gia đình đã đượcthông báo về việc bắt giữ hay quản chế họ; Tình trạng sức khỏe của người bịtước tự do; Ngày và thời điểm trả tự do hoặc chuyển đến một cơ sở giam giữhay quản chế mới và cơ quan chịu trách nhiệm trong việc chuyển giao

- Giam giữ hay quản chế phụ nữ

Phụ nữ phải được giam giữ hay quản chế ở nơi riêng biệt với đàn ônghoặc trong cơ sở giam giữ hay quản chế riêng dưới sự quản lý của nhân viênnữ Nam nhân viên không được đảm nhiệm các công việc hay vị trí tiếp xúctrực tiếp với người bị giam giữ hay quản chế trong những nơi giam giữ hayquản chế dành cho phụ nữ Việc khám xét phụ nữ phải được thực hiện bởi nhânviên nữ Luật nhân quyền quốc tế nhấn mạnh nghĩa vụ của quốc gia trong việcđáp ứng các nhu cầu đặc biệt của phụ nữ khi họ bị tước tự do, cụ thể là nhu cầuvệ sinh và chăm sóc sức khỏe của phụ nữ, cả trước và sau khi sinh con Bất cứkhi nào có thể, việc sinh nở cần được sắp xếp trong một bệnh viện dân sự.

Phụ nữ bị giam giữ hay quản chế phải được tạo điều kiện liên hệ vớigia đình, bao gồm việc tiếp xúc với con cái họ Quyết định về việc cho phéptrẻ em ở lại với người mẹ đang bị giam giữ hay quản chế phải được xác địnhdựa trên lợi ích của đứa trẻ Trước khi phụ nữ bị giam giữ hay quản chế, họphải được phép sắp xếp cuộc sống cho con nhỏ, và điều này cần phải tính đếnlợi ích tốt nhất của trẻ em

Phụ nữ cần được thông báo trước về những quyền của họ nhằm phòngngừa khả năng bị lạm dụng tình dục hoặc các hình thức bạo lực trước hoặctrong khi họ bị giam giữ hay quản chế; quản lý cơ sở giam giữ hay quản chếphải giúp họ có được trợ giúp pháp lý và đảm bảo họ có quyền tiếp cận với sự

hỗ trợ tâm lý hoặc tư vấn khi họ có yêu cầu hoặc khi phát hiện có hành vi xâmphạm quyền của họ

- Lục soát thân thể

Việc lục soát cơ thể của người bị tước tự do chỉ được thực hiện khi cầnthiết và theo cách thức hợp lý, tương xứng mà được quy định trong luật phápquốc gia Việc lục soát chỉ được thực hiện theo cách thức phù hợp với phẩmgiá con người, bởi đội ngũ nhân viên đã được đào tạo có cùng giới tính vớingười bị lục soát Khi một người chuyển đổi giới tính bị lục soát thì nên tôn

trọng ý nguyện của họ về giới tính của nhân viên thực hiện việc lục soát họ.

Việc lục soát cơ thể chỉ thực hiện trong những trường hợp đặc biệt, bởinhững nhân viên đã qua đào tạo hoặc nhân viên y tế

- Đối xử nhân đạo trong quá trình giam giữ hay quản chế

Mọi người bị tước tự do phải được đối xử nhân đạo và tôn trọng phẩmgiá vốn có của con người Quyền này phải được áp dụng ở mọi thời gian,trong mọi tình huống, kể cả trong tình trạng khẩn cấp quốc gia và không đượcđặt ra bất kỳ giới hạn nào

Nghĩa vụ đối xử nhân đạo và tôn trọng phẩm giá của người bị tước tự

do là một quy tắc phổ quát cần phải được thực hiện ngay mà không phụ thuộcvào sự sẵn có của các nguồn lực vật chất, và phải được áp dụng mà không có

sự phân biệt đối xử dựa trên bất kỳ lý do nào về giới tính, chủng tộc, sắc tộchay tín ngưỡng, tôn giáo của người bị tước tự do

Việc tước quyền tự do đặt con người vào vị trí rất dễ bị tổn thương, vìvậy, các nhà nước có trách nhiệm đảm bảo rằng người bị tước tự do được bảođảm những nhu cầu thiết yếu, bao gồm thực phẩm, tắm giặt và vệ sinh,giường, quần áo, chăm sóc sức khỏe, ánh sáng tự nhiên, vui chơi giải trí, thểdục, cơ sở vật chất cho phép thực hành tôn giáo và giao tiếp với những ngườikhác, bao gồm cả những người ở thế giới bên ngoài Nghĩa vụ này đòi hỏi cácquốc gia đảm bảo rằng cơ sở giam giữ hay quản chế phải đáp ứng yêu cầu cơbản, bao gồm không gian đầy đủ, ánh sáng và thông gió, thực phẩm, thiết bịvệ sinh, có nệm và chăn sạch cho những người bị giam giữ qua đêm

Nơi giam giữ hay quản chế chật chội, mất vệ sinh và thiếu sự riêng tư

có thể bị coi là đối xử vô nhân đạo theo luật nhân quyền quốc tế Các quốc giacần thực hiện những biện pháp để giảm tình trạng quá tải trong các cơ sởgiam giữ hay quản chế, bao gồm cả việc xem xét lựa chọn những hình phạt

thay thế cho việc giam giữ hay quản chế.

- Quyền không bị tra tấn và ngược đãi

Mọi người đều có quyền toàn vẹn về thể chất và tinh thần; không ai cóthể bị tra tấn hoặc đối xử hoặc trừng phạt tàn bạo, vô nhân đạo hoặc hạ thấpnhân phẩm

Quyền không bị tra tấn và ngược đãi hoặc trừng phạt khác là quyềntuyệt đối Đây là một chuẩn mực tập quán quốc tế áp dụng cho tất cả mọingười trong mọi hoàn cảnh Quyền này không bao giờ có thể bị hạn chế, kể cảtrong thời gian chiến tranh hoặc tình trạng khẩn cấp Nhiệm vụ của các nhànước là ngăn chặn tra tấn và các hình thức đối xử hay trừng phạt tàn ác, vônhân đạo hay hạ nhục không chỉ trên lãnh thổ của mình mà còn ở bất cứ nơinào thuộc giới hạn kiểm soát hiệu quả của quốc gia Không có trường hợpngoại lệ nào, bao gồm cả các mối đe dọa của chủ nghĩa khủng bố hoặc tộiphạm bạo lực khác, có thể được viện dẫn để biện minh cho hành vi tra tấnhoặc các hình thức đối xử hay trừng phạt tàn ác, vô nhân đạo hay hạ nhục Tấtcả các quan chức thực thi pháp luật đều bị cấm thực hiện, xúi giục, tham gia,dung túng hoặc làm ngơ việc tra tấn hoặc ngược đãi hoặc trừng phạt khác.Trên thực tế có những trường hợp viện dẫn nghĩa vụ thực hiện theo mệnh lệnh

để biện minh cho việc tra tấn hoặc ngược đãi hoặc trừng phạt khác Tuynhiên, tất cả mọi công chức nhà nước đều bị ràng buộc bởi luật pháp quốc tế

để không tuân theo những lệnh như vậy Các quan chức thực thi pháp luậtcũng phải báo cáo bất cứ hành động tra tấn hoặc đối xử hay trừng phạt tàn ác,

vô nhân đạo hay hạ nhục đã xảy ra hoặc sắp xảy ra

Cấm tra tấn và ngược đãi hoặc trừng phạt khác bao gồm cấm các hành

vi gây ra sự đau đớn cả về tinh thần và thể xác Những người bị tước tự do dễ

bị tra tấn hoặc đối xử hay trừng phạt tàn ác, vô nhân đạo hay hạ nhục, baogồm cả trước và trong khi thẩm vấn Thông tin lấy được bằng các phương

pháp như vậy phải bị loại trừ khỏi danh mục chứng cứ Bên cạnh đó, phù hợpvới nghĩa vụ quốc gia về chống tra tấn và đối xử hay trừng phạt tàn ác, vônhân đạo hay hạ nhục, các nhà nước còn phải thực thi các biện pháp ngăn cảnbạo lực giữa những người bị tước tự do với nhau Việc một nhà nước để chotình trạng “đầu gấu, đại bàng” lộng hành trong các cơ sở giam giữ hay quảnchế cũng bị coi là sự vi phạm nghĩa vụ theo luật nhân quyền quốc tế.

- Lạm dụng tình dục

Quyền không bị tra tấn và đối xử hay trừng phạt tàn ác, vô nhân đạohay hạ nhục trong quá trình bị giam giữ hay quản chế bao gồm quyền khôngthể bị hiếp dâm hoặc các hình thức bạo lực tình dục hoặc bị lạm dụng bởi bất

kỳ người nào khác Quan hệ tình dục không được sự đồng ý của người bị tước

tự do bị coi là một hình thức bạo lực và không thể chấp nhận được Các quốcgia phải có các biện pháp để ngăn chặn bạo lực tình dục ở các cơ sở giam giữhay quản chế, bao gồm cả việc đảm bảo rằng đàn ông và phụ nữ được giam

giữ hay quản chế riêng và phụ nữ được quản lý bởi nhân viên nữ Nếu xảy ra

việc hiếp dâm được thực hiện hoặc với sự đồng ý hoặc sự làm ngơ của mộtquan chức thì cũng sẽ cấu thành tội danh tra tấn

Các cơ quan nhà nước phải có các biện pháp để bảo vệ người bị tước tự

do khỏi bạo lực tình dục bởi các người bị tước tự do khác Các quan chức ởnơi giam giữ hay quản chế không được lợi dụng vị trí của họ thực hiện hành

vi bạo lực tình dục, bao gồm việc hãm hiếp và đe dọa hãm hiếp, sờ nắn cơthể, “kiểm tra trinh tiết” hoặc các hình thức khác của việc lạm dụng như lăng

mạ và làm nhục có tính chất tình dục Mọi hành vi tình dục giữa những người

bị giam giữ với nhau, hoặc giữa người bị tước tự do với cán bộ, nhân viênthực thi pháp luật đều bị coi là cưỡng bức, do tính chất của môi trường giamgiữ hay quản chế là mang tính chất cưỡng chế

- Biện pháp kỷ luật

Không một người bị tước tự do nào có thể bị xử lý kỷ luật hoặc bị trừngphạt bởi cơ sở giam giữ hay quản chế, trừ khi hình thức kỷ luật đó phù hợpvới các quy định được ghi rõ ràng trong luật hoặc trong quy chế có giá trịpháp lý Pháp luật phải quy định rõ các chế độ kỷ luật, các loại hình phạt vàthời gian cho phép mỗi hình phạt và cơ quan có thẩm quyền áp dụng Các nhànước có trách nhiệm xác định và điều chỉnh những biện pháp kỷ luật và thủtục ngay cả khi đã ký hợp đồng chuyển giao việc quản lý cơ sở giam giữ hayquản chế cho các công ty tư nhân.

Biện pháp kỷ luật phải là một phương sách cuối cùng, chỉ được tiếnhành khi có nguy cơ về một mối đe dọa trật tự, an toàn trong môi trường giamgiữ hay quản chế Các cơ quan có thẩm quyền phải tiến hành một cuộc kiểmtra kỹ lưỡng về hành vi vi phạm bị cáo buộc trước khi quyết định các biệnpháp kỷ luật Phải thông báo cho người bị cáo buộc kỷ luật và cung cấp cho

họ cơ hội để bào chữa, với sự hỗ trợ pháp lý và một thông dịch viên khi cầnthiết Người bị cáo buộc có quyền khiếu nại quyết định kỷ luật với một cơquan có thẩm quyền cao hơn Nếu vi phạm kỷ luật bị cáo buộc như một viphạm hình sự thì người bị cáo buộc phải được áp dụng đầy đủ các quyền vềxét xử công bằng bởi một tòa án độc lập, được thành lập theo pháp luật Mứcđộ nghiêm khắc của biện pháp kỷ luật phải tương xứng với hành vi vi phạmvà phải phù hợp với tiêu chuẩn quốc tế Không được xử lý kỷ luật đối với mộtngười bị tước tự do mà khiến cho thời gian giam giữ hay quản chế của họ bịkéo dài hơn, hay làm ảnh hưởng đến việc chuẩn bị bào chữa của họ Một sốhình phạt bị cấm khác bao gồm: Xử lý kỷ luật tập thể; Nhục hình; Biệt giamtrong một xà lim tối; Đối xử tàn ác, vô nhân đạo, bao gồm hạn chế khẩu phầnthực phẩm và nước uống; Cấm gia đình viếng thăm, đặc biệt là với trẻ em; Biệtgiam phụ nữ mang thai, người có con nhỏ, người có khuyết tật về tâm thần

Việc kéo dài thời gian biệt giam có thể cấu thành hành vi tra tấn và

ngược đãi, đặc biệt là khi cô lập hoàn toàn người bị biệt giam khỏi thế giớibên ngoài Biệt giam chỉ nên sử dụng như là một biện pháp đặc biệt, trongmột thời gian ngắn nhất có thể, dưới sự giám sát tư pháp, với cơ chế xem xétlại để thay đổi biện pháp đó Cần có những biện pháp để giảm thiểu tác hạicủa các biện pháp kỷ luật với người bị tước tự do, ví dụ như đảm bảo họ đượctập thể dục đầy đủ, được quan hệ với người khác, được khích lệ tinh thần vàtheo dõi sức khỏe thường xuyên Việc biệt giam không được làm ảnh hưởngđến quyền tiếp cận luật sư hoặc quyền liên lạc với gia đình của bị can, bị cáo.Cần cấm việc sử dụng biệt giam như là một biện pháp trừng phạt.

- Sử dụng vũ lực

Vũ lực chỉ có thể được sử dụng với người bị tước tự do khi thực sự cầnthiết cho việc duy trì an ninh, trật tự trong cơ sở giam giữ hay quản chế, hay

để ngăn chặn khả năng bỏ trốn, hay khi có sự kháng cự đối với một mệnhlệnh hợp pháp, hoặc khi sự an toàn của một cá nhân bị đe dọa Trong mọitrường hợp, nó chỉ có thể được sử dụng khi các biện pháp phi bạo lực đã đượcchứng tỏ là không hiệu quả; nói cách khác, biện pháp bạo lực chỉ được coi làmột phương sách cuối cùng Số lượng của bất kỳ vũ lực nào được sử dụngcũng phải ở mức tối thiểu cần thiết

Chỉ được sử dụng vũ khi cho việc tự vệ chống lại một mối đe dọa sắpxảy ra mà có thể gây tử vong hoặc thương tích nghiêm trọng, hoặc để bắt giữmột người có khả năng gây ra một mối nguy hiểm, hay để ngăn chặn sự bỏtrốn của họ, và chỉ khi các phương tiện ít cực đoan khác tỏ ra không hiệu quả.Nhân viên công vụ phải hạn chế đến mức tối thiểu việc sử dụng vũ lực Sửdụng vũ lực một cách không cần thiết hoặc có tính chất lạm dụng có thể bị coi

là tra tấn hoặc đối xử hay trừng phạt tàn ác, vô nhân đạo hay hạ nhục Nhân

viên nhà tù, trại tạm giam phải được đào tạo kỹ thuật để có thể sử dụng vũ lực

ở mức độ tối thiểu theo tiêu chuẩn quốc tế Nói chung họ không nên mang

theo súng hoặc các loại vũ khí gây chết người khác, ngoại trừ trong trườnghợp khẩn cấp Bình xịt ớt và hơi cay không nên được sử dụng trong khônggian hẹp và không bao giờ được sử dụng để đối phó với những người đã bị

kiểm soát Vũ khí phóng điện chỉ nên được sử dụng bởi những cán bộ đã

được đào tạo và chỉ được dùng trong hoàn cảnh chống lại mối đe dọa chocuộc sống như là phương sách cuối cùng, sau khi các biện pháp khác cho thấykhông hiệu quả

Khi vũ lực đã được sử dụng để chống lại một cá nhân bị tước tự do,việc sử dụng vũ lực cần được ghi chép bởi các nhà chức trách Cá nhân bị ảnhhưởng có quyền được kiểm tra y tế ngay và nếu cần thiết thì cần phải đượcđiều trị Nếu bị thương, người thân hoặc bạn bè thân thiết của họ phải được

thông báo Cần tiến hành điều tra nhanh chóng, độc lập và vô tư với tất cả các

cáo buộc sử dụng vũ lực quá mức ở những nơi giam giữ hay quản chế

- Quyền được chăm sóc sức khỏe

Tất cả những người đang bị giam giữ hay quản chế có quyền đượcchăm sóc sức khỏe tốt nhất cả về thể chất và tinh thần Quyền được chămsóc sức khỏe không chỉ là được chăm sóc y tế kịp thời và thích hợp, mà cònbao gồm quyền có những yếu tố để đảm bảo sức khỏe, như thức ăn, nướcuống, và vệ sinh

Các quan chức thực thi pháp luật và quản lý nhà tù chịu trách nhiệmbảo vệ sức khỏe của người bị tước tự do trong cơ sở của họ Việc chăm sócsức khỏe cần được cung cấp miễn phí

Người bị tước tự do cần được chăm sóc y tế tương đương với sự chăm sócdành cho những người ở cộng đồng bên ngoài và phải có quyền tiếp cận các dịchvụ y tế sẵn có trong điều kiện không phân biệt đối xử Dịch vụ y tế ở những nơigiam giữ hay quản chế cần bao gồm chăm sóc thể chất, tâm thần và nha khoa, vàđược tổ chức theo cách phối hợp chặt chẽ với các dịch vụ y tế trong nước Chăm