TÁC ĐỘNG của “cái CHẾT ĐEN” đến đời SỐNG các nước tây âu THỜI hậu kỳ TRUNG đại

Trước “Cái Chết Đen”, dân chúng Tây Âu hoặcsống trong những thành phố đông đúc, chật chội, bốc mùi bệnh lị,… hoặc làmnông nô lao động cực khổ ở nông thôn, làm việc không ngơi nghỉ để nuô

TRƯỜNG ĐẠI HOC SƯ PHẠM HÀ NỘI

KHOA LỊCH SỬ

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP Chuyên ngành: Lịch sử Thế giới

ĐỀ TÀI:

TÁC ĐỘNG CỦA “CÁI CHẾT ĐEN” ĐẾN

ĐỜI SỐNG CÁC NƯỚC TÂY ÂU THỜI HẬU KỲ TRUNG ĐẠI

LỜI CẢM ƠN

Trước tiên, tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành đến TS Phạm Thị Thanh Huyền

– giảng viên khoa Lịch sử, trường Đại học Sư phạm Hà Nội đã tận tình hướngdẫn, truyền đạt kiến thức, kinh nghiệm, tài liệu nghiên cứu cho tôi trong quátrình thực hiện khóa luận tốt nghiệp này

Tôi xin gửi lời cảm ơn đến các Thầy Cô khoa Lịch sử, trường Đại học Sưphạm Hà Nội, những người đã truyền đạt kiến thức quý báu cho tôi trong suốtthời gian học tập vừa qua

Sau cùng, tôi xin gửi lời cảm ơn đến gia đình, bạn bè và các bạn sinh viênkhóa 65, khoa Lịch sử, trường Đại học sư phạm Hà Nội đã luôn động viên, giúp

đỡ tôi trong quá trình làm khóa luận

Một lần nữa, xin chân thành cảm ơn!

Hà Nội, Tháng 4 Năm 2019

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 3

3 Đối tượng, nhiệm vụ nghiên cứu 5

3.1 Đối tượng nghiên cứu 5

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu 5

4 Phạm vi nghiên cứu 5

5 Phương pháp nghiên cứu 6

6 Nguồn tài liệu nghiên cứu 6

7 Bố cục bài khóa luận 7

NỘI DUNG 8

CHƯƠNG 1: NHỮNG NHÂN TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN VIỆC BÙNG PHÁT ĐẠI DỊCH “CÁI CHẾT ĐEN” Ở TÂY ÂU (TỪ CUỐI THẾ KỶ XIII ĐẾN ĐẦU THẾ KỶ XIV) 8

1.1 “Cái Chết Đen” là gì? 8

1.2 Đời sống thành thị Tây Âu thời trung đại ( từ cuối thế kỷ XIII đến đầu thế kỷ XIV) 8

1.3 Sự chi phối đời sống xã hội của Giáo hội Tây Âu 12

1.4 Nạn đói năm 1315 – 1317 16

CHƯƠNG 2: “CÁI CHẾT ĐEN” VÀ TÁC ĐỘNG CỦA NÓ ĐỐI VỚI ĐỜI SỐNG CỦA CÁC NƯỚC TÂY ÂU THỜI HẬU KỲ TRUNG ĐẠI 20

2.1 Sự xuất hiện và lây lan của “Cái Chết Đen” ở Tây Âu (từ năm 1347 đến

năm 1350) 20

2.2 Tác động của “Cái Chết Đen” đến đời sống các nước Tây Âu thời hậu kỳ trung đại 26

2.2.1 Số lượng người chết 26

2.2.2 Về mặt kinh tế 33

2.2.3 Về mặt xã hội 42

2.2.4 Về mặt tôn giáo 49

2.2.5 Về những lĩnh vực khác 64

KẾT LUẬN 68

DANH MỤC THAM KHẢO 71

PHỤ LỤC 74

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

“Cái Chết Đen” là một trong những sự kiện quan trọng trong lịch sử củacác quốc gia Tây Âu thời hậu kỳ trung đại, bởi nó chính là nút “khởi động lại”lịch sử của các quốc gia này Trước “Cái Chết Đen”, dân chúng Tây Âu hoặcsống trong những thành phố đông đúc, chật chội, bốc mùi bệnh lị,… hoặc làmnông nô lao động cực khổ ở nông thôn, làm việc không ngơi nghỉ để nuôi sốngmột châu lục đang âm ỉ cho những chuyển động thay đổi sau này Tất cả đều bịcai trị bởi một chế độ phong kiến hủ hậu và một Giáo hội Thiên Chúa ngày càngsuy đồi vẫn đang kiểm soát mọi mặt đời sống Và khi những con chuột mang bọchét gieo rắc mầm bệnh đã làm cho dịch bệnh lây lan như cháy rừng khắp thếgiới, đặc biệt là tại Tây Âu Từ năm 1347 đến năm 1352, “Cái Chết Đen” đãcướp đi sinh mạng của khoảng 25 triệu người riêng ở châu Âu [29], ai cũng nghĩrằng ngày tận thế sắp đến Dân số trong các đô thị giảm còn một nửa và ngườichết được chôn cất trong những hố chôn tập thể vì số lượng người chết quánhanh và nhiều Nhiều người Do Thái đã bị đổ tội gây ra “Cái Chết Đen” donhiều người trong số họ không mắc bệnh Họ phải di cư xa hơn về phươngĐông, đứng trước nguy cơ tuyệt chủng vì những cuộc tàn sát Nhiều tu viện bịxóa sổ sau Cái Chết Đen Uy tín của Giáo hội giảm sút trầm trọng khi những tín

đồ tìm đến Giáo hội để thoát khỏi sự dày vò của bệnh dịch nhưng Giáo hội lại tỏ

ra bất lực trước bệnh dịch Sau “Cái Chết Đen” người lao động đã tận dụng sựthiếu hụt nhân lực để hòi hỏi tăng lương Tuy nhiên, các lãnh chúa cố gắng táithiết lập mức lương và điều kiện sống như thời trước “Cái Chết Đen” Do vậy,những người nông dân đã nổi dậy để chống lại lãnh chúa để bảo vệ một chút

“thịnh vượng” mà họ mới kiếm được từ bệnh dịch và sau bệnh dịch Cùng với đó

là một tầng lớp trung lưu đang phát triển được củng cố

Nhưng cũng từ những bi kịch này mà một châu Âu mới ra đời Nếu xemxét cả Tây Âu như một cơ thể con người, thì “Cái Chết Đen” là một cơn bệnhnặng, nó đã đào thải những tế bào cũ và thay thế bằng những tế bào mới để chocon người khỏe hơn và phát triển hơn Vì thiếu hụt nhân lực, địa chủ hoặc buộcphải tăng lương và điều kiện sống của nông dân hoặc đối mặt với nguy cơ họ rời

bỏ lãnh địa Nhờ lương cao hơn, nông dân có thể mua sắm những thứ như hàngtiêu dùng, từ bia, quần áo tới đồ nội thất trong một thị trường mới phát triển Khi

có ít miệng ăn hơn, các nạn đói như nạn đói lớn năm 1315-1317 không còn xảy

ra nữa Sự gia tăng đầu tư dẫn tới tăng trưởng tài sản rộng khắp châu Âu

Một mặt, “Cái Chết Đen” dẫn đến sự sụt giảm một lượng dân số khổng lồ

ở các nước Tây Âu, mặt khác nó đã phá hủy nền kinh tế lãnh địa, tái cấu trúc đờisống các nước Tây Âu, nó đã thúc đẩy sự phát triển nhanh hơn của nền kinh tếhàng hóa, quan hệ tiền tệ ngày càng được đề cao và thúc đẩy sự phát triển củakinh tế tư bản

Sự suy giảm niềm tin của giáo dân đối với Giáo hội Thiên chúa trong việcGiáo hội không giải quyết nỗi sợ hãi do bệnh dịch gây ra đã thúc đẩy sự sángtạo, muốn thoát khỏi những ràng buộc, những quan điểm khắt khe, lỗi thời củaGiáo hội Thiên chúa Chính vì vậy, nó đã tạo ra bước đệm cho sự ra đời củaphong trào Văn hóa Phục hưng

Những người sống sót qua đại dịch đã có sức đề kháng chống lại bệnhdịch, mặc dù vẫn có vài đợt bùng phát dịch lớn sau đó chẳng hạn như ở LuânĐôn hoặc Florence, nhưng những đợt dịch sau không bao giờ đạt đến mức độ tácđộng của “Cái Chết Đen”

Như vậy, “Cái Chết Đen” được xem như một cú huých, một thử thách đểcác quốc gia Tây Âu tái cấu trúc đời sống, tạo tiền đề cho sự xuất hiện của một

Tây Âu mới với những chuyển biến mạnh mẽ trong mọi mặt của đời sống, mở ramột thời đại mới cho sự phát triển của các quốc gia này Tuy nhiên, ở Việt Nam,việc nghiên cứu đến tác động của “Cái Chết Đen” vẫn chưa được quan tâm và đềcập đến một cách đầy đủ và đúng với ý nghĩa của nó Chính vì vậy, tôi đã chọn

đề tài “Tác động của “Cái Chết Đen” đến đời sống các nước Tây Âu thời hậu

kỳ trung đại” làm đề tài cho bài khóa luận tốt nghiệp của mình.

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

“Cái Chết Đen” là một trận dịch lớn nhất trong lịch sử thời trung đại ởchâu Âu, nó lấy đi tính mạng của một phần ba dân số Tây Âu lúc bấy giờ “CáiChết Đen” tác động lớn đến xã hội châu Âu nói chung và xã hội các nước Tây

Âu nói riêng và là một trong những động lực của sự phát triển lịch sử từ thờitrung cổ đến thời cận hiện đại Tuy nhiên, việc nghiên cứu về “Cái Chết Đen” vàtác động của nó vẫn chưa được quan tâm đúng mức và chưa có những nghiêncứu chuyên sâu về vấn đề này

Điểm qua các sách viết bằng tiếng Anh thì có cuốn “The Black Death”

của tác giả Philip Ziegler là khá nổi bật Trong tác phẩm này, tác giả đã trìnhbày những biến đổi của cuộc sống của người dân ở nông thôn và thành thịsau đại dịch Cái chết Đen Sau khi bệnh dịch qua đi, đất đai trở nên dồi dào,lợi nhuận của chủ đất giảm xuống và chính phủ cố gắng vô ích để cải thiệntiền lương và giá cả, tình trạng bất ổn của nông dân tăng lên và cuối cùng làcuộc nổi dậy của nông dân ở Anh năm 1381 Cùng với đó, vấn đề căng thẳngchủng tộc như là kết quả trực tiếp của bệnh dịch đã dẫn đến cuộc đàn ápngười Do Thái trên khắp lục địa

Ở Việt Nam thì cho đến nay, chưa có tác phẩm nào viết chuyên sâu về vấn

đề tác động của “Cái chết Đen” đến đời sống xã hội các nước Tây Âu ở thời hậu

kỳ trung đại Thậm chí, nghiên cứu về “Cái chết Đen” như một bệnh dịch từ góc

độ y tế hay dịch tễ học cũng chưa có cuốn sách nào được xuất bản Do vậy, tácgiả khóa luận chỉ tiếp cận được những cuốn sách về lịch sử châu Âu hoặc về vănminh phương Tây, cung cấp những kiến thức nền tảng nhất về thời kỳ này

Đầu tiên phải kể đến tác phẩm “Nền tảng văn minh phương Tây” của

Mark Kishlansky, Patrick Geary và Patricia O’Brien do Nhà xuất bản Văn hóaThông tin xuất bản năm 2006 Tác phẩm đã dề cập đến diễn biến lây lan bệnhdịch, cuộc sống của người dân khi bệnh dịch bùng phát và lây lan cũng như một

số cách đối phó với bệnh dịch của các quốc gia châu Âu và cuộc khủng hoảngGiáo hoàng và cuộc đại ly giáo

Bên cạnh đó, còn có tác phẩm đề cập đến kinh tế của các quốc gia Tây Âu

thời trung đại, đó là “Lịch sử kinh tế các nước (ngoài Liên Xô)” do Trương Hữu

Quýnh và Lương Ninh dịch, được NXB Khoa học Xã hội xuất bản năm 1978.Polianxki đã trình bày một cách khái quát tình hình kinh tế của các quốc gia Tây

Âu thời phong kiến, trong đó có tình hình kinh tế của các nước Tây Âu trước vàsau khi Cái Chết Đen bùng phát

Tác phẩm “Các nền văn minh thế giới” của tác giả Edward Mcnall Burns

và Philip Lee Ralph do NXB Văn hóa – Thông tin xuất bản cũng đã đề cập đến

sự rối loạn trong kinh tế của các quốc gia Tây Âu sau “Cái Chết Đen”

Tóm lại, có thể thấy rằng một số công trình nghiên cứu về tác động của

“Cái Chết Đen” đối với lịch sử của các nước Tây Âu còn hạn chế và khá ít ỏi.Hầu hết các công trình nghiên cứu trên chỉ đề cập một cách khái quát về “CáiChết Đen” như một sự kiện làm sụt giảm dân số ở các nước châu Âu trong lịch

sử Chưa có công trình nào phân tích những tác động của bệnh dịch này đối vớinhững biến chuyển trong đời sống xã hội các nước Tây Âu thời hậu kỳ trung đại.Tuy nhiên, những công trình đó đã cung cấp cho người viết khóa luận này một

cái nhìn tổng thể về bối cảnh lịch sử Tây Âu nói chung trước và sau khi xảy rabệnh dịch, và tất nhiên, cả những gợi ý thú vị cho người viết khi nghiên cứu về

đề tài này

3 Đối tượng, nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của khóa luận tập trung nghiên cứu về tác động của

“Cái Chết Đen” đến các lĩnh vực đời sống của các quốc gia Tây Âu thời hậu kỳtrung đại bao gồm: tác động về mặt nhân khẩu học; tác động đến tư tưởng tôngiáo; tác động đến kinh tế và sự bùng nổ của các phong trào nông dân; và một sốlĩnh vực khác

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Nghiên cứu vấn đề này giúp làm rõ hơn sự biến đổi trong xã hội các nướcTây Âu thời hậu kỳ trung đại “Cái Chết Đen” như một trận ốm “cần thiết” giúpcon người sản sinh ra những tế bào mới, “thay da đổi thịt” cho cơ thể, làm cho cơthể phát triển Xã hội Tây Âu thời trung kỳ trung đại ẩn chứa nhiều mâu thuẫncần được giải tỏa, cần có thêm động lực cho sản xuất phát triển Bệnh dịch “CáiChết Đen” như một “chiếc chổi khổng lồ”, nó quét đi những ràng buộc, chật hẹpvốn có trước đó của xã hội phong kiến, đẩy nhanh hơn quá trình giải thể chế độnông nô, làm suy yếu dần chế độ phong kiến

4 Phạm vi nghiên cứu

Về thời gian, khóa luận này tập trung nghiên cứu trong khoảng thời gian từkhoảng thế kỷ thứ XIV – trước khi “Cái Chết Đen” xâm nhập và lan rộng tại cácquốc gia Tây Âu, đến thế kỷ thứ XV – sau khi “Cái Chết Đen” bùng phát và làgiai đoạn bắt đầu cho những sự biến chuyển lớn trong lịch sử các quốc gia ở Tây

Âu nói riêng và các quốc gia Châu Âu nói chung

Về không gian, khóa luận tập trung nghiên cứu không gian các quốc gia Tây

Âu vì đây là những quốc gia bị “Cái Chết Đen” ảnh hưởng mạnh mẽ và rõ rệtnhất

5 Phương pháp nghiên cứu

Tôi sử dụng một số phương pháp chủ yếu sau để hoàn thành bài khóa luậncủa mình:

- Phương pháp luận sử học Mác xít trong việc nghiên cứu lịch sử Đây làphương pháp giúp tôi hiểu được bản chất của sự kiện lịch sử vấn đề một cáchkhách quan và khoa học

- Phương pháp lịch sử và phương pháp logic là hai phương pháp cơ bảntrong nghiên cứu lịch sử, đặc biệt khi nghiên cứu về sự tác động của bệnh dịchđến các quốc gia Tây Âu là một phạm trù đa dạng nên phương pháp lịch sử vàphương pháp logic được tôi đặc biệt chú trọng trong suốt quá trình hoàn thànhbài khóa luận

- Ngoài những phương pháp trên, tôi còn sử dụng các phương pháp nghiêncứu khác như phương pháp nghiên cứu liên ngành, tổng hợp so sánh, đối chiếu,thống kê nhằm làm sáng tỏ những nội dung cần trình bày trong bài khóa luận

6 Nguồn tài liệu nghiên cứu

- Các tác phẩm về lịch sử thế giới

- Các công trình nghiên cứu, báo cáo khoa học trong và ngoài nước

- Các bài báo và tạp chí: tạp chí nghiên cứu tôn giáo, nghiên cứu lịch sử

- Các sách chuyên khảo về tôn giáo, kinh tế

7 Bố cục bài khóa luận

Ngoài phần mở đầu và phần kết luận bài khóa luận được trình bày trong haichương:

Chương 1: Những nhân tố tác động đến việc bùng phát đại dịch “Cái ChếtĐen” ở Tây Âu (cuối thế kỷ XIII đến đầu thế kỷ XIV)

Chương 2: “Cái Chết Đen” và tác động của nó đối với đời sống của các nướcTây Âu thời hậu kỳ trung đại

NỘI DUNG CHƯƠNG 1: NHỮNG NHÂN TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN VIỆC BÙNG PHÁT ĐẠI DỊCH “CÁI CHẾT ĐEN” Ở TÂY ÂU (TỪ CUỐI THẾ KỶ XIII ĐẾN ĐẦU THẾ KỶ XIV)

Bắt đầu từ thế kỷ XI, dân số các nước Tây Âu phát triển nhanh chóng,cùng với đó là sự thịnh vượng của các thành thị, sự tiến bộ của kĩ thuật giúp chosản xuất phát triển làm cho hoạt động trao đổi và buôn bán phát đạt hơn, trongcuối thế kỷ XIII, các tuyến tàu thủy và bộ tới vùng Viễn Đông đã được khai phá

1.1 “Cái Chết Đen” là gì?

“Cái Chết Đen” là tên gọi một trận dịch hạch xảy ra vào thế kỷ XIV Dịchhạch là một bệnh truyền nhiễm tối nguy hiểm do Yersinia pestis gây ra, lâytruyền chủ yếu trong quần thể chuột và sang người qua trung gian bọ chét Bệnhtiến triển cấp tính, lây lan mạnh với tỷ lệ tử vong cao Những mô tả lâm sàng về

các biểu hiện của bệnh dịch hạch ở châu Âu đã “được Boccaccio ghi lại trong

“the Decameron” vào năm 1350: Biểu hiện của bệnh không giống như ở phương Đông là nôn ra máu từ mũi, sau đó người bệnh tử vong Ở đây, bệnh mắc ở cả nam lẫn nữ, biểu hiện nổi một hoặc vài hạch ở bẹn hoặc nách Hạch to dần bằng quả táo nhỏ hoặc quả trứng, có thể lớn hơn hoặc nhỏ hơn và thường gọi là những khối u Chỉ trong thời gian ngắn, các khối u này lan sang các phần khác trên cơ thể và ngay sau đó, xuất hiện những đám xuất huyết lớn hoặc nhỏ màu đen trên tay hoặc chân hoặc các phần khác trên cơ thể” [21; 5]

1.2 Đời sống thành thị Tây Âu thời trung đại ( từ cuối thế kỷ XIII đến đầu thế kỷ XIV)

Bước vào giai đoạn đầu của xã hội phong kiến, một số thành thị Tây Âuthời cổ đại được phục hồi và phát triển Tuy nhiên, những thành thị đóng vai trò

trung tâm công thương nghiệp của Tây Âu thời trung cổ chủ yếu là do nhữngngười nông nô bỏ trốn trong các thế kỷ X đến XI tạo dựng lên Chính vì vậy,thành phần trong các thành thị trung đại chủ yếu là những người nông nô bỏ trốn,

họ đã “sử dụng sự phát triển của các thành thị độc lập (trốn trong khung thành

của chúng), những lợi ích kinh tế của lãnh địa (định cư ở các vùng đất hoang vùng đất hoang với tư cách dân di thực)…lợi dụng những mâu thuẫn trong nội

bộ giai cấp thống trị (bằng cách tìm sự “bảo vệ” của một lãnh chúa láng giềng), các cuộc Thập Tự chinh (tham gia vào các binh đoàn quân thập tự để trốn khỏi chủ, tình trạng vô chính phủ đã ngăn cản việc truy lùng dân bỏ trốn)” [4; 330].

Những người nông nô bỏ trốn đã tập trung thành những thành thị đông đúc và họmang theo tay nghề của mình để phát triển kinh tế ở những nơi mà họ ở lại

Chính sự bỏ trốn của những người nông nô khỏi lãnh địa phong kiến đãdẫn tới sự ra đời và phát triển của các thành thị với số lượng dân thành thị ngàycàng tăng Chẳng hạn như ở thế kỷ XI, Cologne chỉ là một thành phố cổ xưa nằmbên bờ sông Rhine, nơi đây chỉ là một nơi tụ họp nhỏ bé của những người làmnghề công thương Nhưng đến năm 1180, Cologne đã phát triển thành một thànhphố công thương nghiệp rất nổi tiếng, diện tích của nó tăng gấp đôi với diện tíchtrước khih đế quốc La Mã sụp đổ Số lượng dân thành thị cũng tăng lên nhanh

chóng, ở nước Anh “đến giữa thế kỷ 13, cả nước Anh đã có đến 166 thành thị.

Đến năm 1307, thì con số này đã tăng lên 278 thành thị Nhân khẩu sống trong thành thị vào năm 1086 là 1.250.000 người, đến năm 1348 con số này đã vọt lên 4.000.000 người” [5; 106], hay như ở nước Đức “ngay từ các thế kỷ XII – XIII,

số thành thị đã hết sức nhiều,… 3.000 địa điểm cư trú có quyền xây dựng thành thị” [9; 325] Dân số tăng nhanh ở thế kỷ XI – XIII, chẳng hạn như: “từ 1000 –

1237, cư dân vùng Môden tăng gấp 3, ở Pháp từ ½ sau thế kỷ XI đến giữa thế kỷ XIV nó cũng tăng gấp 3” [4; 324] Vì vậy, nhu cầu về lương thực là rất lớn để

đáp ứng được việc nuôi sống số lượng dân đang ngày một tăng lên Sự tăng tiến

khá mạnh của cư dân ở thành thị đã dẫn đến xu hướng tăng giá lương thực “vào

các thế kỷ XIII và đầu ¼ đầu thế kỷ XIV, giá lúa mì ở Anh và Pháp tăng lên một cách hệ thống” [9; 325].

Tuy nhiên, việc sản xuất lương thực cũng không mấy thuận lợi, “vào cuối

thế kỷ 13, việc gia tăng dân số tại phương Tây khiến cho các nguồn tài nguyên trở nên cạn kiệt Mọi đất đai canh tác đều đã đưa vào trồng trọt, kể cả những vùng đất hoang, những sườn núi đá và những cánh đồng khô cằn, nhằm có thể nuôi sống một dân số không ngừng gia tăng” [8; 319] Không những thế “các ông vua và nhà quí tộc gia tăng đánh thuế và tăng tiền cho thuê để tài trợ cho những cuộc chiến và lối sống xa hoa của họ Hậu quả là chỉ cần một đợt giá rét, một vụ mất mùa hay một trận cướp bóc của lính đánh thuê, cũng đủ gây thảm họa” [8; 319] Khi có những biến đổi theo mùa nhẹ, một cơn bão, một trận hạn

hán, sương giá muộn sau khi gieo mùa hoặc sương sớm vào vụ thu hoạch cũngkhiến cho người nông dân rơi vào cảnh mất mùa và đói kém

Giải pháp để giải quyết những trận mất mùa được đưa ra đó là nhập ngũcốc từ vùng Baltic hoặc Siily Tuy nhiên, giải pháp này cũng không mấy hữuhiệu khi mà hệ thống vận tải tỏ ra yếu kém và không thể đảm bảo cho sự cungứng lương thực khi mất mùa một cách thường xuyên, và như vậy, một chu kỳ đóikém có thể xảy ra và dẫn đến sự sụt giảm dân số

Sự phát triển của các thành thị đã thu hút đông đảo nông nô đến đây, thànhthị ngày càng đông đúc, dân số ngày càng tăng Hầu hết những thành thị thờitrung cổ đều được bao quanh bởi các bức tường, khi dân số tăng lên, nhữngthành thị này trở nên đông đúc quá mức, mọi người phải sống gần nhau để cóchỗ ở trong thành thị, những ngôi nhà của thị dân được dựng lên ngay cạnhnhững khu chợ, những cửa hàng thịt hay những chuồng trại chăn nuôi Những

cửa hàng sản xuất bẩn thỉu, rác thải từ sản xuất, từ sinh hoạt của những người laođộng ở thành thị đổ ra ngay tại khu sinh sống của của họ, không có hệ thống xử

lý, những cuộc chiến tranh liên miên làm cho người chết la liệt, tiếng ồn, chuột,ruồi, mùi hôi thối khủng khiếp tỏa ra từ những con đường đầy rác thải,… làm ônhiễm nguồn nước chính họ sử dụng hàng ngày, ô nhiễm chính vùng đất họ canhtác và lao động Những khu nhà “ổ chuột” của những người nghèo mất vệ sinh,lạnh và ẩm ướt, nấm mốc thường xuyên và chuột trở thành mối đe dọa thườngxuyên, chúng ăn hết số lượng ngũ cốc mà những người nông dân tích trữ chomùa đông và vụ gieo hạt mùa sau Chính điều này đã tạo môi trường thuận lợicho việc lây lan nhanh chóng của bệnh dịch ở các thành thị và khả năng bị tànphá lớn hơn nhiều so với nông thôn Một số người cho rằng, tình trạng thiếunhiên liệu gỗ do cắt giảm rừng cho nông nghiệp, dẫn đến việc đóng cửa nhà tắmdựa vào đốt gỗ để làm nóng nước là một nguyên nhân làm bệnh dịch lây lannhanh chóng và rộng rãi Riêng vào mùa đông, chỉ có người giàu có đủ khả năngtắm Điều này tiếp tục góp phần vào điều kiện vệ sinh kém

Vào cuối thế kỷ XIII, một nhà thám hiểm của Venice là Marco Polo đã trởthành một trong những người đầu tiên đi dọc con đường tơ lụa để tới TrungQuốc Khi trở về, Polo đã viết những tác phẩm về chuyến đi của mình Chính vìvậy, người phương Tây đã quan tâm hơn đến vùng Viễn Đông khi đọc những tácphẩm của Marco Polo Sau đó, nhiều giáo sĩ Thiên Chúa giáo và các nhà thámhiểm khác cũng đã tiến về phía đông, mở ra những cơ hội mới cho việc buôn bán

và trao đổi văn hóa giữa các quốc gia phương Tây với phương Đông Bên cạnh

đó, các ngành sản xuất thủ công nghiệp tiến triển nhờ thương mại phát đạt vàngược lại, cũng chính sự phát triển của ngành thủ công nghiệp đã làm chothương mại phồn thịnh với nhiều mặt hàng mới Trước kia sự trao đổi chỉ hạnhẹp trong từng vùng hay giữa những miền gần nhau Sự vận chuyển chủ yếu là

bằng đường bộ và bằng những công cụ thô sơ, vận chuyển hàng hóa mất mộtthời gian dài, thiếu thốn, đường sá gập ghềnh và không an toàn vì nạn cướp bóc.

Đến đầu thế kỷ XIV, “thương mại không còn hạn hẹp trong vùng hay giữa các

miền gần nhau mà còn đi xa hơn, trên những con tàu buồm viễn dương đến tận các biển xa như Địa Trung Hải hay Ấn Độ Dương” [7; 97-98] Sự phát triển của

thương mại với “những con đường mậu dịch tỏa khắp trong thế kỷ 13 và 14 để

đưa hàng hóa và ngũ cốc ngược xuôi đông và tây cũng là con đường giúp vi trùng lan nhanh” [8; 319].

1.3 Sự chi phối đời sống xã hội của Giáo hội Tây Âu

Trước khi “Cái Chết Đen” tấn công châu Âu, Giáo hội Thiên chúa đã đứngtrước những khó khăn, thách thức lớn đó chính là sự phân chia thế lực và phânchia lãnh thổ của Giáo hội Thế kỷ XI, đã diễn ra sự chia rẽ Giáo hội phươngĐông và Giáo hội phương Tây hay sự xuất hiện của Chính thống giáo và Thiênchúa giáo (Công giáo)

Giáo hội Thiên chúa Tây Âu thời trung đại là một trung tâm đồ sộ thốngtrị về mặt thần quyền, nhiều quốc gia Tây Âu chịu sự phụ thuộc vào chính quyềnGiáo hoàng, đứng đầu là Giáo hoàng Roma Giáo hoàng không chỉ quản lý côngviệc của tôn giáo mà còn giữ chức năng chính trị và hành chính Giáo hội Thiênchúa và vua các quốc gia phong kiến Tây Âu đều công nhận quyền lực tối caocủa Giáo hoàng Các vua chúa phong kiến muốn tăng cường quyền lực của mìnhnên đã đề cao Giáo hội, biến Giáo hội trở thành một thế lực về mặt tinh thần, trên

cơ sở đó, bắt nhân dân cúi đầu thần phục trước vương quyền và thần quyền

Từ cuối thế kỷ XII đến đầu thế kỷ XIII, trong suốt nhiều năm trị vì củaGiáo hoàng Innôcentô III, Giáo hội Thiên chúa đã thực sự có thực quyền, thầnquyền bao trùm các lĩnh vực, lấn át cả quyền lực của các vương triều phong kiến.Quyền lực của Giáo hoàng Innôcentô III đã được tăng cường một cách tối đa:

“ngài đứng giữa Chúa trời và loài người Nhưng không ai có quyền xét xử ngài

vì thượng đế đã trao cả hai con dao đại biểu cho quyền lực của Giáo hội và thế tục của Giáo hoàng Chỉ có Giáo hoàng mới có quyền đội vương miện và trao quyền thế tục cho hoàng đế” [9; 93].

Giáo hội được vua chúa các nước ban tặng cho rất nhiều ruộng đất vàđược thụ hưởng nhiều nghĩa vụ phong kiến riêng Chính vì vậy, bộ phận chứcsắc Giáo hội trở thành những người vừa có quyền lực, vừa giàu có, họ có nhữngmảnh ruộng lớn như các lãnh chúa và tăng cường bóc lột sức lao động của nôngdân và nông nô bằng các loại thuế và lao dịch, đặc biệt thuế 1/10 (thuế thậpphân) là loại thuế lớn nhất mà người nông dân phải thực hiện Tại Italy, Giáohoàng có cả một lãnh địa lớn giữa đất nước, có rất nhiều tiền dùng để buôn bán,cho vay nặng lãi và ăn tiêu xa xỉ Không chỉ thu thuế, Giáo hoàng còn tìm cách

để tăng thêm thu nhập cho mình bằng cách lập ra “quỹ nhà thờ Thập tự” đểquyên tiền chuẩn bị cho các cuộc Thập tự chinh mở rộng ảnh hưởng của Giáo

hội sang phương đông Bên cạnh đó “Giáo hoàng lại thu được rất nhiều tiền

thuế và cống phẩm của bọn tăng lữ ở các nước Cơ đốc giáo…nguồn thu nhập chính của Giáo hoàng là ban thẻ miễn tội” [10; 53] Giáo hoàng có rất nhiều

tiền, nhiều đất đai, cuộc sống xa hoa, đồi trụy như vua chúa Tăng lữ cấp dướicũng bắt chước Giáo hoàng ăn chơi, làm những điều xằng bậy Để có tiền ănchơi, Giáo hoàng và tăng lữ ra sức bóc lột nhân dân, bày ra đủ loại thuế, nhiềuloại nghi lễ Điều này đã làm cho uy tín của Giáo hội đã giảm xuống đáng kể.Đặc biệt là chính quyền Giáo hoàng ở Đức, Giáo hội chiếm đến 1/3 diện tíchruộng đất và bóc lột nhân dân tàn bạo Nông dân chết đói, dân thành thị không cóviệc làm phải lang thang khắp nơi, những người quí tộc nhỏ bị phá sản, tăng lữcấp dưới phải sống trong thiếu thốn, nghèo khổ nhưng Giáo hoàng vẫn không

quan tâm, ngược lại vẫn ra sức ăn chơi, bóc lột, nhân dân ngày càng oán hậnGiáo hội

Thế kỷ XI, do “mưu đồ khuynh loát và muốn ngự trị trên toàn Giáo hội

Kito ở cả hai miền của Giáo hội Roma làm cho mâu thuẫn giữa hai tổ chức Giáo hội ở đông và tây bộ Roma ngày càng trở nên gay gắt” [14; 42] Giáo hội

Thiên chúa Tây Âu tiến hành củng cố sức ảnh hưởng bằng việc kêu gọi tiến hànhcác cuộc Thập tự chinh để tái chiếm đất Thánh từ tay người Hồi Giáo Tuy nhiên,các cuộc Thập tự chinh đã vấp phải sự thất bại nặng nề trước những thế lựcphương Đông Không chỉ quân đội Thập tự mà cả Giáo hoàng và vua chúa cácnước Tây Âu cũng bỏ mạng trong những cuộc Thập tự chinh Các cuộc Thập tựchinh của Giáo hội phương Tây lấy danh nghĩa là đi giải phóng mộ Chúa, tuynhiên thì những đội quân Thập tự đã tàn sát người dân phương đông rất dã man,cướp bóc và vơ vét tài sản của những nơi mà đội quân đi qua Các cuộc Thập tựchinh thất bại, mưu đồ mở rộng ảnh hưởng sang phía đông không thực hiệnđược Bên cạnh đó, trong các cuộc xâm chiếm của đội quân Thập tự, sự tàn bạocủa đội quân đã làm cho Giáo hội Thiên chúa ngày càng mất uy tín

Đến thế kỷ XIV, quyền lực của Giáo hoàng, Giáo hội suy giảm Tình hìnhkinh tế các nước Tây Âu lúc này đã có sự thay đổi lớn, sự phát triển nhanh chóngcủa nền kinh tế hàng hóa đã làm cho quan hệ tiền tệ phát triển, các vua chúa cácnước Tây Âu ủng hộ giai cấp tư sản, thị dân, chống lại Giáo hoàng, Giáo hội.Giáo hội Thiên chúa lúc này không những không thay đổi hệ tư tưởng cũ kĩ vớichủ nghĩa thần học mà còn giữ nguyên giáo lý cứng nhắc, duy trì lối sống xahoa Điều này đã làm cho người dân ngày càng bất mãn đối với chính quyềnGiáo hội Nhiều cuộc đấu tranh của nhân dân chống lại Giáo hoàng, Giáo hội đã

nổ ra ở nhiều nơi như ở miền nam nước Pháp, miền bắc Italy,…dưới hình thứccác phong trào dị giáo Trước phong trào nổi dậy mạnh mẽ của nhân dân, Giáo

hoàng, Giáo hội đã tiến hành đàn áp những cuộc nổi dậy dã man khiến cho bộmặt tàn ác và bảo thủ của Giáo hoàng và Giáo hội ngày càng lộ rõ Giáo hoàng

và Giáo hội đã lập ra những phiên tòa dị giáo được đặt ra để xét xử và đem đithiêu sống trên cột lửa những người chống lại Người dân không còn tin vàoGiáo hội Thiên chúa như trước nữa, uy tín và quyền lực của Giáo hoàng và Giáohội ngày càng bị lung lay và khủng hoảng

Năm 1303, Giáo hoàng Boniface VIII bị vua Philip Tóc Vàng “làm nhục”

đã làm cho chính quyền Giáo hoàng không thể hồi phục quyền lực như trước, hệthống quyền lực của Giáo hoàng bị lung lay đến tận nền tảng Năm 1305, Hồng yđoàn đã bầu giám mục thành phố Bordeaux là Clement V làm Giáo hoàng.Clement V là một người thân cận với vua Philip IV của Pháp Để tránh lặp lại sốphận như người tiền nhiệm là Giáo hoàng Boniface VIII thì Giáo hoàng Clement

V đã dời về thành phố Giáo hoàng là Avignon ở phía đông bờ sông Rhone đểsống Tuy nhiên, thành phố Avigno vẫn nằm dưới quyền kiểm soát của nướcPháp Vua Philip IV của Pháp hứa che chở và không phá rối để đổi lấy một vàiảnh hưởng trong chính sách của Giáo hoàng

Năm 1338, người dân nước Đức đã tuyên bố rằng vương quyền do Thiênchúa trực tiếp ban cho chứ không cần phải có sự xác nhận của Giáo hoàng.Tuyên bố này đã chỉ ra rằng Giáo hoàng không còn một ảnh hưởng trực tiếp nàotrong công việc nội bộ của các quốc gia Tây Âu

Khi quyền lực về chính trị không còn được như trước, Giáo hoàng đã bắttay vào việc thực hiện những chính sách nhằm tăng sức mạnh tài chính cho

mình Giáo hoàng đã cho thực hiện nhiều nghi lễ để thu tiền như: “tiền bàn thờ

(khi làm lễ), tiền thu do các “phép” để cứu vãn nhiều linh mục rơi vào cảnh” khốn cùng”, tiền thu từ các giám mục có chức năng mục vụ trong Giáo hội mà theo pháp luật họ được miễn thuế, nhưng thực tế thì vẫn phải trả tiền Việc tặng

quà cho cha xứ vào dịp đám cưới, lễ rửa tội, ma chay đầy như khắp nơi đều phải nộp một khoản lệ phí cho Nhà thờ” [9; 16]

Bên cạnh đó, nguồn thu nhập của Giáo hoàng còn thông qua hai nguồnchính Nguồn thứ nhất là việc bán thẻ xá tội cho những kẻ tội lỗi Trước khi chết,mỗi người muốn tìm cách xá tội để cuộc sống thanh thản, hay khi chết đi sẽ đượclên thiên đàng Không chỉ những người đang sống mà người ta có thể mua cáigọi là ơn xá tội đó cho những linh hồn những người thân đã chết mà chưa xá tội.Giáo hoàng đã thành lập ra một ủy ban đặc trách để bán các thẻ xá tội trên khắpchâu Âu Nguồn thu nhập quan trọng thứ hai của Giáo hoàng đó chính là việcbán các chức vụ trong Giáo hội Việc mua bán chức vụ trong Giáo hội ngày càngphổ biến vì những lợi nhuận từ việc bóc lột nhân dân thông qua việc thu thuế haycác nghĩa vụ phong kiến mà các chức vụ này được hưởng Các Giáo hoàng làngười có quyền bổ nhiệm các giám mục, tu viện trưởng và những người này cónhiệm vụ thu thuế để trả cho sự bổ nhiệm đó Những nguồn thu lợi này đã làmcho chính quyền Giáo hội giàu lên nhanh chóng và số tiền này dùng để phục vụcho những cuộc ăn chơi xa hoa

Như vậy, đến đầu thế kỷ XIV, “các nguyên nhân tài chính và đạo đức làm

tổn hại đến định chế đan tu, làm sa sút vai trò kinh tế và sức sống tôn giáo của Giáo hội” [10;15] Nội bộ Giáo hội chia rẽ thành Giáo hội phương Tây và Giáo

hội phương Đông đã gây hậu quả lớn cho Giáo hội Quyền lực của Giáo hoànggiảm sút, uy tín của giáo hội cũng đi xuống do việc bóc lột nhân dân để phục vụcho những cuộc ăn chơi của bộ phận chức sắc Giáo hội

1101, 1107, 1124, 1125, 1126, 1144, 1145, 1146, 1147, 1151, 1162, 1176, 1195,

1196, 1197, 1198, 1224, 1225, 1269, 1296, 1310, 1313” [4; 324], điều này đã làm

cho một phần dân số ở các nước Tây Âu bị chết

Những năm đầu tiên của thế kỷ XVI được đánh dấu bởi nạn đói, đỉnh

điểm là nạn đói năm 1315 -1317 Nguyên nhân của nạn đói này là năm “1315,

tháng 4 tới tháng 7: Mưa và lạnh Vụ mùa không chín, không thu hoạch được… 1315-1316: Mùa đông khắc nghiệt kéo dài, nạn đói, sông Seine đóng băng Khi băng tan, những cây cầu bị cuốn đi” [31; 6] Sự biến chuyển khắc nghiệt của

thời tiết năm 1315, khi nhiều năm liên tiếp nhiệt độ giảm sâu, cái lạnh bao trùmcùng với đó là ẩm ướt khiến cây trồng bị chết nhiều, mùa màng bị phá hoại vàmột nạn đói lớn đã xảy ra sau đó Cùng với đó là những cuộc chiến tranh liênmiên đã làm cho các nước Tây Âu trải qua một nạn đói lớn nhất thời trung cổkéo dài từ năm 1315 đến năm 1317 Để sống sót qua trận đói này, những ngườichâu Âu phải ăn cả phân chim, vỏ cây, vật nuôi trong gia đình

Người dân châu Âu đã phải gánh chịu nạn đói lớn đầu tiên của thế kỉ XVIvới hàng trăm ngàn người chết Do thường xuyên thiếu dinh dưỡng nên thợ

thuyền ở các thành phố là giới thiệt mạng nhiều nhất “Tại thành phố Ypres

chuyên sản xuất vải của xứ Flander, với không đến 20 ngàn dân, chỉ trong 5 tháng, người ta phải chôn cất 2794 xác dân nghèo” [8; 319] Sự sụt giảm dân số

do nạn đói năm 1315 – 1317 như tiền đề cho sự sụt giảm dân số của các nướcTây Âu những năm sau đó

Nạn đói năm 1315 -1317 đã phủ kín nước Anh và Italy trước thềm của

“Cái Chết Đen” và nó đã ảnh hưởng đến hệ thống miễn dịch, khả năng chốngchọi lại vi khuẩn của bệnh dịch hạch làm cho dịch hạch trong những năm sau đó

có cơ hội lây lan mạnh mẽ Và đi cùng với nạn đói, suy dinh dưỡng là tất yếu và

sự nhạy cảm đối với bệnh tật cũng tăng lên, do đó, dù chỉ là một cơn sốt, cúm,

hay thậm chí là một trận cảm lạnh thông thường thôi cũng đã đe dọa đến tínhmạng của người nông dân Đặc biệt, vào mùa đông, khi lương thực không đủ

để phục vụ cho cuộc sống, những người nông dân buộc phải sử dụng nhữngthực phẩm, những loại ngũ cốc đã lưu trữ lâu ngày trong điều kiện ẩm ướt dễ

bị nấm mốc, nó trở thành thuốc độc đối với sức khỏe của con người Điều này

đã làm cho bệnh dịch lây lan nhanh chóng và gây thiệt hại mạnh mẽ đối vớicác nước Tây Âu

* Tiểu kết chương 1

Trước khi “Cái Chết Đen” xuất hiện và tàn phá các quốc gia Tây Âu, tạicác quốc gia này nền kinh tế đã phát triển mạnh mẽ cùng với sự gia tăng dân sốnhanh chóng, góp phần làm cho các quốc gia Tây Âu phát triển thịnh vượng Cácthành thị đông đúc dân cư xuất hiện ngày càng nhiều, việc buôn bán trao đổi tấpnập giữa các vùng và các nước với nhau Ở nông thôn, dân cư ngày càng tậptrung đông đúc, sản xuất phát triển Tuy nhiên, sự phát triển của nền kinh tế ởthành thị và sản xuất ở nông thôn cũng không đủ để đáp ứng với số lượng dân sốđang tăng nhanh tại châu lục này Các thành thị đông đúc chật chội, bẩn thỉu, hôithối, bốc mùi bệnh lị,… Cùng với đó, những nạn đói liên tiếp xảy ra, đặc biệt lànạn đói lớn năm 1315 -1317, làm cho người dân nghèo đói bất mãn và sức đềkháng của người dân bị suy giảm Chính những điều này đã làm cho “Cái ChếtĐen” dễ dàng xâm nhập, lan rộng ra khắp các quốc gia Tây Âu Bên cạnh đó,Giáo hội Thiên chúa ngày càng tỏ ra yếu kém từ chính bộ máy chức sắc của Giáohội mà đứng đầu là Giáo hoàng Những người đứng đầu Giáo hội trở thànhnhững địa chủ lớn, bóc lột những người nông dân và tiêu tiền vào những cuộc ănchơi Người nông dân phẫn nộ trước những khoản thuế nặng nề phải đóng choGiáo hội nên đã đứng lên đấu tranh Tuy nhiên, những cuộc đấu tranh của ngườinông dân giai đoạn này đều bị đàn áp rất dã man đã khiến cho người dân mất

niềm tin vào chính quyền Giáo hội Các nước Tây Âu trước “Cái Chết Đen” đãbộc lộ nhiều yếu kém trong kinh tế, tôn giáo, chính vì vậy, khi bệnh dịch tấncông, các nước Tây Âu không thể chống đỡ lại được và để lại những hậu quả tácđộng sâu sắc đến các lĩnh vực đời sống của các quốc gia Tây Âu sau bệnh dịch.

CHƯƠNG 2: “CÁI CHẾT ĐEN” VÀ TÁC ĐỘNG CỦA NÓ ĐỐI VỚI ĐỜI SỐNG CỦA CÁC NƯỚC TÂY ÂU THỜI HẬU KỲ TRUNG ĐẠI 2.1 Sự xuất hiện và lây lan của “Cái Chết Đen” ở Tây Âu (từ năm 1347 đến năm 1350)

Những năm đầu thế kỷ XI, tại châu Á, một loại bệnh do loài chuột lâytruyền đã xuất hiện Chuột vốn giỏi leo trèo, chúng sinh sản nhanh chóng trêncác mái nhà tranh và leo trèo lên các tàu thuyền nên có thể được đưa đi nhữngnơi xa xôi Bệnh dịch hạch đã đi theo con đường thương mại của các thươngnhân phương Tây đến Ấn Độ buôn bán và trở về trên những con thuyền này cùng

họ Tại các nước Tây Âu vào thế kỷ XIV, là điều kiện cho dịch bệnh bùng phát

và lây lan nhanh chóng

Khi bệnh dịch xuất hiện, mọi người thường đưa ra những câu chuyện để lýgiải nó Vì vậy, khi “Cái Chết Đen” đến châu Âu, người dân cũng đã đưa ra câu

chuyện để lý giải việc xuất hiện của đại dịch: “người ta nghĩ rằng, đại nạn Dịch

hạch Đen thời trung cổ đã khởi phát từ vùng núi Himalaya hồi thế kỷ 13 Truyền thuyết về chàng Pied Piper ở Hamelin nước Đức xuất hiện cuối thế kỷ 13 cho nên có thể liên quan đến bệnh dịch hạch Theo truyền thuyết, anh chàng thổi sáo này đã giải thoát thị trấn Hamelin nước Đức khỏi nạn chuột và sau đó làm cho trẻ em ở đây biến mất Điều đó có thể ám chỉ rằng, lũ chuột và bọn trẻ con đều chết hết sau dịch hạch” [1; 12].

Các nhà thiên văn học châu Âu cũng đã đưa ra những dự báo của mình về

một tai hoạ khủng khiếp sắp diễn ra, “ngày 24 tháng 3 năm 1345, người ta phát

hiện trên bầu trời một hiện tượng kỳ lạ: Thổ tinh, Mộc tinh và Hỏa tinh gặp nhau, chặp làm một” [11; 101] Ở châu Âu thời kỳ Trung cổ đầy mê tín, hiện

tượng thiên văn lạ này đã làm cho mọi người lo lắng, kinh sợ Các nhà chiêm

tinh hốt hoảng cho rằng: “Đây là một triệu chứng xấu nhân loại sẽ bị quỷ thần

trừng phạt” [11;101] và dự đoán này của các nhà chiêm tinh đã đúng Một tai

họa khủng khiếp sắp ập xuống châu Âu, nó gieo rắc cái chết ở khắp nơi

Dịch bệnh ban đầu xuất hiện tại vùng Trung Á, nó hoành hành tại nhữngnơi này, sau đó, nó lan tỏa đi những nơi khác với tốc độ đáng sợ Chính nhữngthương nhân trên những chiếc thương thuyền đã mang mầm bệnh về châu Âu.Cuối năm 1346, lần đầu tiên, bệnh dịch hạch được biết đến tại châu Âu là tại khu

ở tái định cư của người Genoa tại Caffa - vùng Crimea, đang bị vây hãm bởiquân Tartar Để ngăn chặn bệnh dịch lây lan, quân Tartar đã dùng những chiếcmáy bắn đá để bắn vào những người bị bệnh dịch đang cố gắng tiến về thành phố

để tìm kiếm sự cứu chữa, trước tình hình đó, nhiều người đã phải leo lên thuyềngalley (thuyền chiến) để vượt biển thoát thân

Năm 1347, bệnh dịch hạch đã đến và gieo rắc tai họa ở Constantinople( nay là Istanbul, Thổ Nhĩ Kỳ) Thành phố Constatinople là một trong nhữngtrung tâm buôn bán hàng đầu trên thế giới, các thương nhân từ đây tỏa đi khắpnơi và cùng với đó đã truyền bệnh khắp cả châu Âu

Đến tháng Mười năm 1347, dịch hạch lan đến Messina tại Sicily ThángGiêng năm 1348, bệnh dịch đến Genoa, trên con tàu galley xuất phát từ Caffa, cưdân khiếp sợ đuổi khỏi cảng Genoa, con tày galley lại tiếp tục đi đến Marseillesrồi đến Valencia Mùa đông năm 1348, dịch hạch đến Venice và những thành phốven biển Adriatic, sau đó dịch bệnh tràn vào Pisa, Florence, và trung Italy Sangmùa hè năm 1349, dịch hạch đã có mặt ở Paris, và cuối năm đó, nó đã vượt qua

eo biển Anh Năm 1349, dịch hạch về phía bắc qua đảo quốc Britain, về phíađông ngang qua Germany, và về hướng đông nam vào vùng Balkan Năm 1350,bệnh dịch đi vào Scotland, Đan Mạch, Thụy Điển và ngang qua những thành phốcủa Liên minh Hansa để vào Nga [12; 403]

Đến năm 1349, toàn bộ nước Anh đã bị “Cái Chết Đen” tấn công Tại

Luân Đôn, khi bệnh dịch lan tới “gia đình hoàng gia Anh và nhiều người giàu đã

trốn khỏi thành phố Hơn 10.000 ngôi nhà bị bỏ hoang Một số nhà bị đóng đinh niêm phong còn cửa sổ thì bị che kín bằng các bảng gỗ thông Một số nhà bị đánh dấu thập đỏ ám chỉ có người mắc bệnh Cũng chẳng có vụ kiện tụng nào diễn ra, vì tất cả các luật sư đều bỏ trốn khỏi thành phố” [27] Gần Luân Đôn có

một thôn nhỏ đẹp và giàu có Vào một ngày tháng 8 năm 1349, bệnh dịch đãbùng phát tại đây, do một người tên Mac-tin đi buôn trên các con tàu từ nướcngoài trở về Chỉ một thời gian ngắn sau khi trở về, Mac-tin cảm thấy toàn thânđau đớn, bị sốt cao, trên tay và mặt xuất hiện những đốm đen

“Vợ Mac-tin thấy vậy sợ hết hồn, run rẩy nói: “A! Anh bị lây bệnh dịch

hạch rồi! Thượng đế ôi, đây đúng là bệnh dịch hạch!.”

Vợ anh đã từng nghe người ta kể về bệnh này Ở Châu Âu, khi phát hiện thấy nhà ai có người mắc bệnh này, cả nhà sẽ bị đuổi đi, nhà bị đốt sạch Giờ đây, tai họa đã giáng xuống gia đình nàng, đây là điều nàng chưa hề nghĩ đến.

Tin tức lan truyền nhanh chóng, cả làng đều biết Mac-tin bị dịch hạch Dân làng hô hoán: “Mac-tin bị dịch hạch, hắn chết rồi!”, “Đốt nhà hắn đi!”.

Sự uy hiếp của tử thần khiến người ta phải nhẫn tâm Nhà của Mac-tin bị đốt, vợ anh bị đuổi đi Nhưng không kịp nữa rồi, chỉ mấy ngày liên tục có người

bị bệnh dịch hạch và chết Nhà này vừa đốt, lại đến ngôi nhà kia Khói lửa mịt

mù thiêu đốt sạch cả một xóm làng xinh đẹp đó Tiếng khóc than thay thế cho tiếng dương cầm và những lời ca điệu múa Vì để tránh sự uy hiếp của tử thần, hết nhà này đến nhà khác phải ra đi Chỉ một năm sau, xóm làng trở nên hoang

vắng, không còn nghe thấy cả tiếng chó, tiếng gà, không còn trông thấy khói bếp trên núi.

Thật đáng sợ! Bệnh dịch hạch tấn công Luân Đôn, tân công tất cả mọi miền trên 3 đảo nước Anh” [11; 103 – 104].

Bên cạnh những thương nhân trên những chiếc thương thuyền từ châu Áđến châu Âu, bệnh dịch hạch đã lây lan bằng con đường khác Bệnh dịch lây lan

“từ châu Á sang châu Âu khi quân lính Mông Cổ xâm lược phương Tây và mang

theo mầm bệnh Những người lính tham gia cuộc thập tự chinh (chiến tranh tôn giáo giữa nhà thờ Cơ đốc giáo và Hồi giáo) ở Trung Đông trở về cũng mang theo mầm bệnh dịch hạch” [1; 12] Theo ước tính “trên bộ, dịch bệnh lây lan với tốc độ trung bình chậm hơn nhiều, tối đa 2km/ngày theo các tuyến đường chính tấp nập nhất và khoảng 0,6 km/ngày theo những tuyến đường thứ cấp” [25].

Mặc dù tốc độ lây lan bằng đường bộ chậm hơn nhưng nó cũng đã góp phần làmcho “Cái Chết Đen” lây lan khắp châu Âu, đặc biệt là ở Tây Âu

Bệnh dịch lây lan một cách nhanh chóng Gần như không một vùng đấtnào ở Tây Âu mà bệnh dịch không đặt chân tới Tuy nhiên, ở châu Âu cũng có

ngoại lệ, “có rất ít nơi không bị nó ghé đến là Ba Lan, hạt Béran trong dãy

Pyrénées, và Liège” [12; 403]

Theo lý giải của trường Đại học Paris, “Cái Chết Đen” do sự giao hội củasao Thủy, sao Hỏa và sao Mộc gây xáo trộn bầu khí quyển xung quanh và đóchính là nguyên nhân gây ra bệnh dịch hạch Và trường Đại học Paris cũng đã

đưa ra biện pháp để phòng chống bệnh dịch đó là “ăn kiêng, không ngủ nhiều,

tập thể dục, súc ruột và hạn chế quan hệ tình dục Một số người đã giết chó và mèo vì họ cho rằng đó là các loài mang bệnh truyền cho người mà không biết rằng nguồn gốc bệnh dịch hạch là từ chuột” [21; 5].

Để tìm ra nguyên nhân, biện pháp phòng ngừa thì các bác sĩ đã được huyđộng để chăm sóc những người bị nhiễm bệnh Các bác sĩ đã được các làng thuê

và họ chăm sóc tất cả các tầng lớp xã hội, những người giàu và nghèo Khikhông có đủ bác sĩ, những người từ ngành nghề khác cũng được thuê để hỗ trợbác sĩ chăm sóc những người bị nhiễm bệnh Tuy nhiên, việc chăm sóc nhữngngười nhiễm bệnh chứa rủi ro rất lớn, tử thần luôn rình rập, rất khó để tìm người

để phục vụ cho việc tiếp xúc với những người bị nhiễm bệnh Nhiều bác sĩ đãchết, một số khác đã bỏ trốn Khi bệnh dịch bùng phát, một cuộc xung độtnghiêm trọng nổ ra giữa các nhà chức trách y tế - những người ủng hộ kiểm dịch,với một bên là linh mục địa phương - những người tin rằng cách duy nhất để cứumọi người ra khỏi bệnh dịch là Nhà thờ Thiên chúa Những người ủng hộ linhmục địa phương đã phá bỏ những rào cản mà các quan chức y tế đã dựng lêntrước khi vào khu dân cư Điều này đã làm cho các cơ quan y tế bất hòa với nhàthờ và đã tạo điều kiện cho bệnh dịch lây lan và phá hủy khắp các vùng dân cư

Những bác sĩ hàng đầu thời điểm đó đã không thể đưa ra một biện phápđối phó nào vì họ không thể tìm ra nguyên nhân hoặc cách thức lây lan của bệnhdịch Thậm chí, những người bác sĩ còn không đủ thời gian để nghiên cứu bởichính họ cũng trở thành nạn nhân Những người bác sĩ cũng đã tìm rất nhiềucách để đấu tranh với căn bệnh này, họ cách ly người bệnh, dùng nhiều loạithuốc và nhiều phương pháp khác nhau để chữa trị Những người khác có thể bỏ

đi đến những nơi bệnh dịch chưa tấn công, còn những bác sĩ thì nhiều người họ ởlại để chiến đấu với bệnh dịch, đối mặt với tử thần Rất nhiều bác sĩ cũng đã bịnhiễm bệnh và thậm chí, họ còn chết nhanh hơn cả bệnh nhân của mình Tácphẩm “Lời khuyên phòng dịch” của bác sĩ nổi tiếng là Phơricanô đã góp phầnquan trọng vào cuộc chiến với bệnh dịch, tuy nhiên, chính ông cũng là người

không thoát khỏi bàn tay tử thần của dịch hạch Hay bác sĩ Xanh Rôc, “tuy bị

nhiễm dịch hạch, vậy mà vẫn tự cứu thoát chết như có phép lạ Qua kinh nghiệm bản thân, ông đã cứu được không ít người bệnh Nhưng thật không may, ông lại

bị nhiễm lần nữa và chịu hy sinh” [11; 105]

Vào thế kỷ XIV, khi “Cái Chết Đen” xuất hiện, các bác sĩ hoàn toàn khôngtìm ra được biện pháp phòng chống cũng như biện pháp chữa trị bởi vì sự hạnchế về khoa học, kỹ thuật Hơn thế nữa, theo ghi nhận, bệnh dịch hạch lần đầutiên xuất hiện ở châu Âu vào khoảng thế kỷ VI, rất xa so với thế kỷ XIV, chính vìvậy, “Cái Chết Đen” đến một cách rất bất ngờ và ập xuống nhanh chóng khiếnngười dân châu Âu không thể chống đỡ nổi

Mọi người nghĩ rằng chỉ cần chạm vào quần áo của người chết là nhiễmbệnh nên họ tránh xa liên lạc với bạn bè, ngay cả người thân Những người sốngsót đốt quần áo của người chết nhằm ngăn chặn bệnh dịch lây lan Nhưng việcnày cũng không có tác dụng vì nguyên nhân thực sự của dịch bệnh là do nhữngcon bọ chét ký sinh ở những con chuột đang hoành hành khắp nơi Thậm chí,người ta còn sử dụng cả cóc và đỉa để chữa bệnh nhưng cách này cũng không cóhiệu quả

Những nỗ lực của nhà cầm quyền đã không cứu vãn được sự thật rằng

“Cái Chết Đen” đang ngày càng lây lan rộng rãi một cách nhanh chóng Ngườidân cảm thấy kiệt sức và chán nản khi phải đối mặt với dịch bệnh mà không rõnguyên nhân, không tìm ra cách chữa trị Trước sự lan truyền nhanh như vũ bãocủa “Cái Chết Đen”, chính phủ các nước Tây Âu gần như tê liệt hoàn toàn

Khi bệnh dịch hạch bùng phát thì không có ngoại lệ Bất kể là người giàuhay nghèo, đàn ông hay đàn bà, người lớn hay trẻ em, người dân hay chức sắcGiáo hội đều bị bệnh dịch tấn công Một số người, đêm hôm trước vẫn còn khoẻ

mạnh, đột nhiên phát bệnh vào ngày hôm sau Sau khi trải qua những cuộc vậtlộn đau đớn, những người nhiễm bệnh có thể tắt thở ngay sáng hôm sau.

“Cái Chết Đen” tấn công các nước Tây Âu một cách bất ngờ và mạnh mẽ.Các quốc gia Tây Âu đã cố gắng sử dụng các biện pháp để phòng chống dịchbệnh, tuy nhiên thì mọi thứ trở nên vô nghĩa khi Cái Chết Đen không bỏ sótmột nơi nào Sự tàn phá của dịch hạch đã dẫn đến nhiều thay đổi lớn trong xã

hội châu Âu Màu đen u ám bao trùm “khắp nơi, trừ nước Ý, tinh thần lạc

quan của thế kỷ XII đã chuyển sang tinh thần bi quan sâu đậm vào thế kỷ XIV, XV” [2; 262]

2.2 Tác động của “Cái Chết Đen” đến đời sống các nước Tây Âu thời hậu

kỳ trung đại

2.2.1 Số lượng người chết

Bệnh dịch là nỗi khiếp sợ của con người, nhất là khi chưa tìm thấy biệnpháp phòng chống và chữa trị Thời hậu kỳ trung đại, khi y tế, khoa học, kỹthuật chưa phát triển thì bệnh dịch là nhân tố to lớn gây ra sự suy giảm dân sốmột cách nhanh chóng và nghiêm trọng bên cạnh nguyên nhân do thiên tai haynạn đói Để đánh giá được tác động của “Cái Chết Đen” đến các nước Tây Âuthời trung đại, trước hết phải bắt đầu bằng việc nghiên cứu tỷ lệ tử vong mà

nó gây ra

Số người tử vong do “Cái Chết Đen” là bao nhiêu? Thành phần nào trong

xã hội bị chết do bệnh dịch nhiều nhất? Đó là những câu hỏi đặt ra sau khi “CáiChết Đen” hoành hành ở các nước Tây Âu Nhiều số liệu về tỷ lệ tử vong dobệnh dịch được đưa ra, nhưng những con số này chưa được thống nhất và chưathuyết phục được các đọc giả Nửa đầu thế kỷ XIV, người dân Tây Âu phải sốngtrong những năm của nạn đói lớn nhất thời hậu kỳ trung đại, tình hình chính trị

không ổn định, những cuộc nổi dậy, chiến tranh liên tiếp nổ ra cùng với đó là sựkhủng hoảng của chính quyền Giáo hội đã làm cho việc xác định con số tử vong

do bệnh dịch khó có thể xác định được chính xác một cách tuyệt đối Chính vìvậy, những tính toán về con số tử vong do “Cái Chết Đen” gây ra là một côngviệc khó khăn và đòi hỏi kỹ thuật cao Những ước tính về số lượng người tửvong trong những năm trong và sau bệnh dịch của các ghi chép thường thái quá

và đó là điều mà ngày nay chũng ta không thể tin cậy hoàn toàn Việc đưa ra con

số chính xác về số lượng người chết do “Cái Chết Đen” gây ra là rất quan trọng

vì nó ảnh hưởng đến mức độ và quy mô tác động đến các lĩnh vực của đời sốngcác nước Tây Âu thời hậu kỳ trung đại

Khi đứng trước đại dịch, người dân ở các nước Tây Âu có những phản

ứng khác nhau: “từ hoảng loạn đến trác tang trụy lạc sang dũng cảm chịu

đựng với ý thức trách nhiệm Những ai có thể chạy trốn thì chạy trốn… Một

số người, do không còn có thể tự kiềm chế, đã sống buông thả trong rượu chè

và dâm đãng” [12; 404] Những người sống sót thì sống trong lo lắng, sợ hãi,

tựa như đang trải qua những ngày tận thế, họ sống lang thang tại những thànhthị sầm uất trước đây, nhiều người đã trở thành những kẻ cướp và ưa bạo lực.Một bầu không khí tang thương, u ám xen lẫn sợ hãi bao trùm lên toàn bộ lãnhthổ Tây Âu

Ở các nước Tây Âu thế kỷ XIII – XIV, có khoảng 90% dân số sống ở nôngthôn Tuy nhiên, theo các nghiên cứu thì tỷ lệ tử vong ở nông thôn thấp hơn sovới thành thị Ở nông thôn, người dân sống cách xa nhau và điều kiện vệ sinhcủa họ sẽ tốt hơn những người dân sống ở các thành thị vì nơi đây đông đúc,sống trong cảnh chật chội, bẩn thỉu, điều kiện vệ sinh kém, người dân không đủ

ăn, thiếu dinh dưỡng dẫn đến hệ miễn dịch thấp và dễ bị lây nhiễm bệnh Cũng

vì vậy mà những người sống ở thành thị đã trốn chạy về các vùng nông thôn

trong thời gian diễn ra bệnh dịch Tuy số lượng người chết ở thành thị nhiều hơn

ở nông thôn, nhưng số lượng người chết ở nông thôn cũng là những con sốkhủng khiếp Tỉ lệ tử vong do “Cái Chết Đen” gây ra rất khác nhau tùy theo địađiểm mà nó đến và tầng lớp xã hội mà nó tác động “Cái Chết Đen” không cómột ngoại lệ nào cho những người dân Tây Âu Khi bị nhiễm bệnh, tỷ lệ tử vongcủa bệnh nhân là khoảng 70 – 80%, chỉ có một vài trường hợp sống sót qua bệnhdịch, tuy nhiên, hầu hết những người mắc bệnh đều chết vì bị mắc bệnh trở lại và

bị chết sau đó

Số lượng người chết do “Cái Chết Đen” gây ra nhiều đến nỗi người dân điđường phải dùng nước hoa để tránh phải ngửi thấy mùi người chết Bệnh dịchlan tỏa nhanh đến mức xác chết la liệt trên đường trong khi một số người khácchết ở nhà, không một ai biết đến cho tới khi mùi xác chết lan tỏa sang nhà hàngxóm Những người còn sống sót không đủ để đem những xác chết đi chôn, mộtphần vì họ sợ bị lây nhiễm nên đã trốn chạy hết, một phần vì họ bất lực do sốlượng người chết quá khủng khiếp Những ngôi mộ đầy ắp những cánh đồng,nhiều người còn không có chỗ chôn, bị bỏ mặc ngoài đường Nỗi khiếp sợbệnh dịch khiến “người ta không thể làm gì khác ngoài việc đem các thi thể đichôn Ở mỗi một nhà thờ, họ đào những hố sâu tới mặt nước ngầm Nhữngngười nghèo bị chết trong đêm sẽ được bọc lại nhanh chóng và quăng xuống

hố Sáng hôm sau khi hàng loạt thi thể đã được chất đống bên trong hố, người

ta phủ một lớp đất bên trên các thi thể sau đó lại đặt các thi thể khác lên rồi lạixúc đất đổ vào, cứ như thể đang làm một chiếc bánh kẹp lasagne với nhiều lớppatê và pho mát” [24]

Từng hang cùng ngõ hẻm ở thành phố đến làng mạc, ngổn ngang xácngười bị nổi hạch toàn thân chưa kịp chôn cất Xác chết chất đầy như núi trênđường phố Xác chết bị quăng lên các xe cút kít như rác Ban đêm, những chiếc

xe chất đầy xác chết mang đi thiêu Cuối cùng người ta phải đào những hố chôntập thể để giải quyết tình trạng này Bệnh dịch lây lan nhanh trong các đô thị dođiều kiện ăn ở chật chội và mất vệ sinh Thậm chí, những tu viện cách biệt cũngchịu chung số phận vì dịch bệnh lây qua những người nhiễm bệnh đến cầu xin đểgiúp đỡ Trên biển, quá nhiều thủy thủ cũng chết, người này tiếp nối người kiađến mức nhiều con thuyền trở thành thuyền ma Những người sống sót thì tìmcách chạy trốn khỏi quê hương để tránh nhiễm bệnh, mãi đến một thế kỷ sau mớibắt đầu quay trở về.

Những con số về số lượng người tử vong do “Cái Chết Đen” gây ra vẫn

làm người ta nghi ngờ Có giả định được đưa ra rằng “ước tính dân số Châu Âu

từ năm 1000 đến 1352: Năm 1000 khoảng 38 triệu người, năm 1100 khoảng 48 triệu, năm 1200 khoảng 59 triệu người, năm 1300 khoảng 72 triệu người Năm

1347 khoảng 75 triệu người và đến năm 1352 ước tính chỉ còn khoảng 50 triệu người” [21; 4] theo giả định này thì tỷ lệ tử vong do bệnh dịch là khoảng hơn

30% Bên cạnh đó, “các học giả nói chung cho rằng quy mô dân số châu Âu vào

thời kỳ đó là khoảng 80 triệu người và các số liệu phổ biến cho thấy Cái chết Đen đã làm biến mất đến 60% dân số châu lục này, tương đương với khoảng 50 triệu người” [19] Tỷ lệ tử vong là 60% có thể thấy rằng là một con số thái quá

về tỷ lệ tử vong do “Cái Chết Đen” gây ra khi mà phần nhiều dân số lúc nàysống ở nông thôn và tỷ lệ tử vong ở nông thôn thấp hơn các thành thị

Nhiều nhà nghiên cứu đồng ý với quan điểm rằng “Cái Chết Đen” đã làmcho khoảng hơn 30% dân số châu Âu chết vì bệnh dịch, tỷ lệ này là tỷ lệ tử vong

trung bình của người dân ở cả vùng nông thôn và thành thị “Từ 1347 đến 1352,

có từ một phần ba đến một nửa dân số đã chết vì dịch hạch trong trận đại dịch

mà lịch sử gọi là Cái Chết Đen” [8; 319] Với con số người 25 triệu đến 30 triệu

người chết, có thể thấy nó tương đương với thống kê về số lượng người chết do

Chiến tranh Thế giới thứ hai gây ra, để so sánh với thế kỷ XIV thì đây quả là mộtcon số khổng lồ.

Những nghiên cứu đã đưa ra những con số về tỷ lệ tử vong rất cao tại các

thành thị như tại “thái ấp Cuxham tại Oxfordshire đã mất hai phần ba cư dân” [12; 405] hay “qua ghi chép của Boccaccio thì chỉ thành phố Florence không

thôi đã có 100 ngàn người chết Tại Paris, mỗi ngày người ta phải thiêu trăm xác” [12; 403] Tuy nhiên, với số lượng tử vong là 100 ngàn người tại Florence

là một con số không đáng tin cậy, nó vượt quá dân số được biết của thành phố và

con số “50 ngàn có thể là con số gần đúng”[12; 405] Tại các thành phố có tỷ lệ

tử vong cao như Constantinople “bệnh dịch hạch đen giữa 1346 và 1349 đã giết

chết gần một nửa số dân của Constantinople” [20] hay “tại Pistoia, thành phố

đã mất hai phần ba dân số vì dịch hạch năm 1348” [8; 321] Tỷ lệ tử vong theo

khu vực như “các quốc gia ở khu vực Địa Trung Hải như miền Nam nước Pháp,

Tây Ban Nha, tỷ lệ dân số tử vong có lẽ lên tới 75 - 80% Tại khu vực Trung Đông gồm Iraq, Iran và Syria, số người chết là vào khoảng một phần ba dân số Ước chừng 40% dân số Ai Cập đã chết trong lần đại dịch này” [19] Và như vậy,

“có khoảng 1,4 đến 2 triệu người chết tại England, 8 triệu tại Pháp” [12; 405].

Từ những con số về số liệu tử vong ở trên, có thể thấy được đặc điểm liênquan đến tỷ lệ tử vong do đại dịch, đó là: mức độ tử vong cao nhất do “Cái ChếtĐen” gây ra là 70 đến 80% tại Tây Ban Nha ở phía nam châu Âu và tại Anh ởphía tây bắc châu Âu Như vậy, ta có thể thấy rằng số lượng người chết do “CáiChết Đen” gây ra có tỷ lệ tử vong cao nhất ở các nước Tây Âu

Việc nghiên cứu số lượng người chết do “Cái Chết Đen” gây ra trong mộtvài trường hợp được tiến hành bằng việc dựa vào các nguồn tài liệu trong cáccuộc tổng điều tra ghi lại tất cả các thành viên của dân số, bao gồm cả phụ nữ vàtrẻ em Tuy nhiên, hầu hết các nguồn là sổ đăng ký thuế, những ghi chép này

phần lớn những sổ đăng ký chỉ ghi chép những hộ gia đình đã nộp thuế cho thịtrấn hoặc tiền thuê đất cho lãnh chúa Theo sổ đăng ký hoàn chỉnh còn tồn tại củatất cả các hộ gia đình, những hộ gia đình thuê ruộng đất hoặc trả tiền thuế chiếmkhoảng một nửa dân số ở cả thị trấn và nông thôn, nửa còn lại quá nghèo Chính

vì vậy, số lượng người chết ở những người nghèo hơn không được ghi chép mộtcách đầy đủ

Việc đưa ra số lượng người chết chưa thể phản ánh đầy đủ những tác động

do “Cái Chết Đen” gây ra Người chết là ai cũng quan trọng không kém số lượngngười chết Ở thành thị, những người dân sống trong các khu nhà tập trung, đờisống khó khăn, thiếu thốn là những người bị nhiễm bệnh và chết nhiều nhất Bêncạnh đó, những gia đình quý tộc hay lãnh chúa, họ cũng là những người bị nhiễmbệnh và chết, tuy nhiên, con số này ít hơn những người dân nghèo khổ xungquanh họ Những người giàu có, lãnh chúa, quí tộc sợ hãi bệnh dịch đã tìm cáchngăn chặn và sử dụng nhiều biện pháp phòng tránh, họ sống cách ly khỏi nhữngngười dân nghèo khổ Có lẽ vì vậy, những người này đã chết ít hơn những ngườidân nghèo ở thành thị Ở nông thôn, tuy không ở tập trung, nhưng cuộc sốngnghèo khổ, thiếu thốn cũng làm cho những người này bị nhiễm bệnh và ít có cơhội sống sót Khi bệnh dịch hoành hành, rất nhiều người ở thành thị đã về cácvùng nông thôn, mang theo mầm bệnh và giết chết cả vùng nông thôn đó Có thểthấy rằng, đa số những người bị thiệt mạng do bệnh dịch là những người laođộng chính của xã hội, những người sản xuất ra lương thực và những vật dụngthiết yếu của nhu cầu trong cuộc sống Điều này đã tác động lớn, làm thay đổitình hình kinh tế của các quốc gia Tây Âu giai đoạn này

Vì nhiều lý do như sức khỏe, sức đề kháng, chế độ ăn,… phụ nữ và trẻ

em có tỷ lệ tử vong cao hơn do bệnh dịch hạch so với nam giới trưởng thành.Bên cạnh đó, bộ phận chức sắc của Giáo hội số lượng người tử vong cũng ở

mức cao, đặc biệt là bộ phận tăng lữ cấp dưới, họ là những người phục vụcho Giáo hội nhưng nghèo khổ, thiếu thốn,…vì vậy, họ cũng đã không thểchống chọi lại bệnh dịch.

Nói chung, các thành phố bị thiệt hại nặng nề hơn miền quê, ngườinghèo chết nhiều hơn người giàu, trẻ em chết nhiều hơn người già và tànphế Tuy thiếu những con số chính xác về số lượng người tử vong do bệnhdịch gây ra, nhưng có một điều có thể chắc chắn rằng những nạn nhân của

“Cái Chết Đen” đông hơn nhiều so với số nạn nhân của mọi cuộc chiến tranhhay nạn đói xảy ra thời trung đại

Tuy nhiên, không dừng lại ở đó, bệnh dịch hạch tiếp tục tấn công Châu Âutheo chu kỳ mỗi 10 năm, cho đến tận thế kỷ XVII Trong suốt 300 năm sau, bệnhdịch hạch vẫn tiếp tục bùng phát nhiều lần và biến mất một cách bí ẩn sau năm

1670 Sự xuất hiện bất ngờ và biến mất của bệnh dịch hạch có thể do “một trong

những nguyên nhân của điều đó là, các vi sinh vật gây bệnh đều biến đổi không ngừng… Các hệ thống miễn dịch của chúng ta không thể chống đỡ nổi cách bệnh mới này Nếu sự bùng phát ở một thành thị đông đúc, chứng bệnh sẽ lan ra nhanh chóng và tiếp xúc với bệnh càng tăng lên thì hệ thống miễn dịch ở nhiều người cũng tập luyện được khả năng chống truyền nhiễm Càng nhiều người có khả năng miễn dịch thì bệnh càng ít hoành hành” [1; 8] Để trở lại với sự phát

triển ban đầu trước khi “Cái Chết Đen” hoành hành thì ở Anh “mãi đến thế kỷ

XV, dân số mới bắt đầu tăng lại, ở Pháp – thế kỷ XVI, ở Đức khoảng năm 1480”

[4; 325] Dịch hạch đã làm cho tuổi thọ trung bình của người dân giảm sút

nghiêm trọng, “từ năm 1348 - 1375, tuổi thọ trung bình của người dân Anh chỉ

là 17,33 tuổi” [23] hay tại Italy “tuổi thọ của người dân ở vùng Florence (Ý) vào thế kỷ 14 chỉ dưới 20 tuổi” [30].

“Cái Chết Đen” đã gây ra một cuộc tàn sát nhân khẩu học Sự sụt giảmmạnh mẽ dân số ở các nước Tây Âu đã trở thành một đặc điểm lâu dài và đặctrưng của xã hội thời hậu kỳ trung cổ Khi các trận dịch hạch bùng phát ở nhữngnăm tiếp theo đã cuốn trôi tất cả các khuynh hướng tăng trưởng dân số của cácnước Tây Âu Chính những con số tử vong này đã tác động rất lớn đến đời sốngcủa các nước Tây Âu và nó cũng đã làm gián đoạn sự phát triển từ thời trung cổđến đầu thời hiện đại “Cái Chết Đen” như một bước ngoặt lịch sử nhưng cũng làthảm kịch con người rộng lớn.

Số lượng người tử vong khổng lồ do “Cái Chết Đen” gây ra mà chủ yếu lànhững người lao động của xã hội bị chết đã làm cho nền kinh tế các nước Tây

Âu có những chuyển biến lớn

2.2.2 Về mặt kinh tế

Sự xuất hiện và lây lan mạnh mẽ của “Cái Chết Đen” đã phá vỡ các cấutrúc xã hội và kinh tế của các quốc gia Tây Âu Những người chết trong bệnhdịch phần lớn là những người lao động chính của xã hội ở thành thị và nôngthôn Số lượng lớn người chết là những người lao động đã tác động lớn đến việcsản xuất và phát triển kinh tế của các nước Tây Âu trong những năm sau bệnhdịch Tại các thành phố phải đối phó với sự thiếu hụt lao động trầm trọng do tỉ lệ

tử vong của thành thị cao hơn so với ở nông thôn

Thế kỷ XIV, “Cái Chết Đen” đã làm cho nền kinh tế các quốc gia Tây Âunói riêng và các quốc gia ở châu Âu nói chung bị ngừng trệ trong những nămbệnh dịch Những chiếc thuyền đánh cá hay những chiếc tàu buôn bán của cácthương nhân vẫn đỗ tại các cảng Hầu như các con thuyền không thể dời bến vìnhững người trên chiếc thuyền đã chết vì bệnh dịch Những chuyến tàu chở hàng

đã không còn tấp nập như trước: “Vào thập niên 1330, mỗi năm Venice gởi từ

bốn đến chín chuyến tàu buôn sang Flander, nhưng vào thập niên 1390, chỉ còn

từ ba đến năm chuyến Cũng trong giai đoạn này, Genoa…mức hoạt động giảm sút, chỉ còn từ một phần ba đến phân nửa so với trước kia” [8; 326] Tại các

thành thị, không còn diễn ra cảnh mua bán tấp nập, những gian hàng bị bỏ trống

“Tại các thành phố, nơi dịch hạch đã đặc biệt hoành hành, dân số sụt giảm đáng

kể khiến nhu cầu về hàng tiêu dùng cũng giảm theo và như thế lôi kéo mọi ngành nghề sản xuất” [8; 324] Sự sụt giảm dân số nghiêm trọng do “Cái Chết Đen”

gây ra đã làm suy yếu trầm trọng hệ thống thương mại và sản xuất hàng hóa củacác nước Tây Âu, nó làm thu hẹp thị trường thiêu thụ hàng hóa ở tất cả các nước.Dân số giảm sút dẫn đến nhu cầu về hàng hóa cũng giảm sút theo và nó cũng đãphá hủy sự phát triển của các thành phố sầm uất trước đây

Trước hết “Cái Chết đen được cảm nhận trước hết trong lĩnh vực nông

nghiệp của nền kinh tế, không có gì đáng nghạc nhiên khi trong một xã hội, ngoại trừ ở những khu vực đô thị hóa nhất thì chín trong số mười người sống ở các vùng nông thôn”1[28] Ở nông thôn, những người nông dân cũng vắng bóngtrên những mảnh đất mà họ đang canh tác để nuôi sống gia đình mình Có nhiềugia đình, không còn ai để thu hoặc hoặc gieo hạt cho mùa vụ tiếp theo Nhiềulàng xã bị bỏ hoang khi dân cư tại đây đã chết hết khi bệnh dịch đi qua

Những biến đổi về kinh tế và các xã hội của các thành phố Tây Âu đã đàosâu thêm cái hố ngăn cách giữa giàu và nghèo Sau “Cái Chết Đen”, nhữngngười giàu ngày càng giàu lên nhanh chóng nhờ tận dụng những cơ hội làm giàu

từ bệnh dịch, còn những người nghèo lại càng khốn khổ hơn trước khi bệnh dịchxảy ra

“Cái Chết Đen” có ảnh hưởng quan trọng đến mối quan hệ giữa nhữnglãnh chúa sở hữu nhiều đất đai với những người nông dân làm việc cho lãnh

1 the Black Death’s effect was felt in the economy’s agricultural sector, unsurprising in a society in which, except in the most urbanized regions, nine of ten people eked out a living from the soil.

chúa Các lãnh chúa tìm kiếm người cày ruộng, thu hoạch mùa màng, sản xuấthàng hóa và các dịch vụ khác trở nên khó khăn hơn khi phần lớn những ngườilao động bị chết do bệnh dịch Trước khi xảy ra bệnh dịch, người lao động ở Tây

Âu được trả lương ở mức thấp và giá thuê ruộng đất lại cao, có lợi cho việc làmgiàu của lãnh chúa Sau “Cái Chết Đen”, số lượng người lao động giảm sút đãlàm cho diện tích ruộng đất của những người nông dân được tăng lên đáng kểnhờ vào số ruộng đất của những người đã chết Sự thiếu hụt lao động, không có

đủ nông dân để lấp đầy những lao động đã bị thiếu hụt do bệnh dịch lấy đi.Người lao động đã yêu cầu được trả lương lao động cao hơn và yêu cầu nhiềuđặc quyền hơn Tuy nhiên, sự tăng vọt ban đầu về tiền lương đã giảm dần trongnhững năm sau khi bệnh dịch qua đi Những lãnh chúa ruộng đất “Cái Chết Đen”cũng tìm kiếm một sự ép buộc pháp lý không chỉ để kiềm chế đòi hỏi tăng lương

mà còn hạn chế khả năng bỏ ruộng đất đi nơi khác của những người nông dân.Trước tình hình này, tại Anh đã ban hành Đạo luật Lao động năm 1351, đạo luậtnày đã cố gắng thiết lập những biện pháp kiểm soát tiền lương trước những đòihỏi tăng lương của những người nông dân Việc thi hành đạo luật đã gây lên sựcăng thẳng giữa những người nông dân muốn nhân cơ hội để tăng lương, cảithiện cuộc sống với những người thống trị muốn bóc lột người nông dân để bùđắp lại những khoản lỗ mà họ phải gánh chịu do hậu quả của “Cái Chết Đen”.Đạo luật Lao động năm 1351 đã cố gắng buộc người lao động chấp nhận mứclương tương tự mà họ nhận được vào năm 1346:

“Luật lao động (1351)

Vì một phần lớn người dân hiện nay đã chết… một số người nhìn thấy sự căng thẳng của các chủ nhân và sự khan hiếm của người hầu, không sẵn lòng phục vụ trừ khi họ nhận được tiền lương cao hơn…và những người khác thì thích cầu xin trong sự nhàn rỗi: Chúng tôi đã thấy rằng: mọi người đàn ông và

phụ nữ của vương quốc Anh của chúng tôi… những người có sức khỏe và dưới sáu mươi tuổi, không sống bằng nghề buôn bán cũng không phải làm nghề thủ công… sẽ buộc phải phục vụ những người tìm đến họ; và anh ta sẽ chỉ nhận tiền lương mà đã quen được trả trong năm 1346… và nếu bất kỳ người đàn ông hay phụ nữ nào… họ sẽ không làm điều này… anh ta sẽ bị bắt và tống vào nhà tù tiếp theo Và nếu một thợ gặt hoặc máy cắt cỏ, hoặc một công nhân hoặc người hầu khác… những người được giữ lại trong dịch vụ của bất kỳ ai…rời khỏi dịch

vụ nói trên trước khi kết thúc nhiệm kỳ, nếu không có sự cho phép, anh ta sẽ phải chịu hình phạt tù Tương tự như vậy, những người bán thịt, bán cá hay bán tất cả loại [thực phẩm] nào… bị ràng buộc bán [thực phẩm] đó với giá hợp

chữ F (Fugitive) lên trán của họ Đạo luật Lao động năm 1351 đã làm tăng thêm

sự bất mãn đối với quần chúng nhân dân, nhưng nó cũng đã mang lại sự pháttriển trở lại cho hoạt động sản xuất Đạo luật yêu cầu những người có khả nănglao động phải thực hiện lao động, trong tất cả các lĩnh vực, những ngành nghề

2 The Statute of Laborers (1351) … Because a great part of the people … has now died … some, seeing the straights of the masters and the scarcity of servants, are not willing to serve unless they receive excessive wages, and others … prefer to beg in idleness: We have seen fi t to ordain: that every man and woman of our kingdom of England … who is able bodied and below the age of sixty years, not living from trade nor carrying on a fi xed craft … shall be bound to serve him who has seen fi t so

to seek after him; and he shall take only the wages … which … were accustomed to be paid in [1346]

… and if any man or woman … will not do this … he shall be taken and sent to the next jail … And if

a reaper or mower, or other workman or servant … who is retained in the service of any one, do depart from the said service before the end of the term agreed, without permission … he shall undergo the penalty of imprisonment … Likewise let butchers, fi shmongers … all other vendors of any [food], be bound to sell such [food] for a reasonable price … and if any one sell such [food].