Từ những lí do khách quan và chủ quan trên, với vai trò là một giáo viênNgữ văn trực tiếp giảng dạy, hàng ngày giúp các em tiếp xúc, khám phá vàchiếm lĩnh các văn bản văn học cũng như vậ
Trang 1A PHẦN MỞ ĐẦU
I Lí do chọn đề tài
Văn học là nhân học, là khoa học về con người, là tấm gương phản ánhđời sống Đọc - hiểu văn bản văn học giúp người đọc khám phá, nhận thức bứctranh cuộc sống cũng như thế giới tâm hồn của con người, để từ đó hiểu mình,hiểu người và hiểu đời Đó là lí do quan trọng khẳng định vị trí của văn họctrong đời sống xã hội Đọc- hiểu văn bản văn học là cách giúp người đọc nắmđược cái hay, cái đẹp của văn chương nghệ thuật Hơn nữa đối với bạn đọc làhọc sinh thì việc đọc hiểu văn bản văn học là một công việc rất quan trọngkhông chỉ giúp các em bồi dưỡng tâm hồn, trải nghiệm và tích lũy vốn sống màcòn bồi đắp kiến thức để ngày một trưởng thành hơn
Tuy nhiên việc tiếp cận và lĩnh hội văn bản văn học là công việc không dễdàng với học sinh.Vì thế chương trình Ngữ văn THPT đã đưa vào các bài hướngdẫn đọc hiểu như: “Văn bản văn học ”, “Đọc hiểu văn bản văn học”; trongchương trình sách giáo khoa Ngữ văn 10; “Đọc tiểu thuyết và truyện ngắn ”,
“Đọc thơ”, và “Tổng kết phương pháp đọc hiểu văn bản văn học ” trong sáchgiáo khoa Ngữ văn 11, “Nghị luận về một đoạn thơ,bài thơ”, “Nghị luận về một
ý kiến bàn về văn học ”, “Nghị luận về một tác phẩm, một đoạn trích văn xuôi”,
“Giá trị văn học và tiếp nhận văn học ” trong sách giáo khoa Ngữ văn 12… [1].Nhưng do đặc điểm cấu trúc của chương trình học mà các đơn vị kiến thức trênđược trình bày và sắp xếp dàn trải cho cả ba năm học của chương trình THPT, vìvậy mà học sinh, thậm chí là cả với một số giáo viên cũng rất khó tập trung,khái quát cũng như việc vận dụng liên hệ các kiến thức trên vào thực tế dạy -học
Từ những lí do khách quan và chủ quan trên, với vai trò là một giáo viênNgữ văn trực tiếp giảng dạy, hàng ngày giúp các em tiếp xúc, khám phá vàchiếm lĩnh các văn bản văn học cũng như vận dụng kiến thức vào quá trình họctập, bản thân tôi thấy cần phải hệ thống hóa lại kiến thức trên giúp người học cóđược phương pháp tổng hợp đọc hiểu tác phẩm văn học nói chung và tác phẩm
tự sự nói riêng nâng cao chất lượng học tập và chủ động trong quá trình học tập
II Mục đích nghiên cứu
1 Hệ thống hóa kiến thức đọc hiểu tác phẩm tự sự
2 Giúp học sinh hình thành kĩ năng và phương pháp tiếp cận chiếm lĩnhtác phẩm văn học một cách chủ động, hiệu quả cũng như có kĩ năng trong quátrình làm bài nghị luận về các vấn đề của tác phẩm tự sự
3 Tìm ra con đường, cách thức dạy - học tác phẩm tự sự trong chương trìnhTHPT hiệu quả Đồng thời cụ thể hóa lí thuyết của phương pháp dạy học tích cực[2], lấy học sinh làm trung tâm, giáo viên là người khơi gợi, hướng dẫn còn ngườihọc chủ động khám phá, chiếm lĩnh tác phẩm văn học, trở thành bạn đọc đồng sángtạo và chủ động trong quá trình làm bài trên tinh thần tích hợp kiến thức
III Đối tượng nghiên cứu
Các phương pháp đọc hiểu văn bản tự sự
Các tác phẩm tự sự trong chương trình Ngữ văn 11 THPT
Trang 2Học sinh lớp 11 trường THPT Thường Xuân 3, truyện ngắn Hai đứa trẻ củaThạch Lam
IV Phương pháp nghiên cứu
1 Phương pháp nghiên cứu lí thuyết
có diễn biến của sự việc của hoàn cảnh, có sự phát triển tâm trạng, tỉnh cách,hành động của con người" Dựa vào lời văn, tự sự là các tác phẩm văn xuôinhư: Tiểu thuyết, truyện ngắn, truyện dài …vv, phản ánh cuộc sống qua mộtchuỗi các sự kiện, chi tiết, nhân vật, tình huống… gọi là hệ thống cốt truyện, màqua đó người nghệ sỹ dựng lên được bức tranh đời sống và bộc lộ tư tưởng, tìnhcảm của mình[3]
- Một số tác phẩm tự sự trong chương trình Ngữ văn 11 THPT như: “Haiđứa trẻ” của Thạch Lam, “Chữ người tử tù” của Nguyễn Tuân; “Chí Phèo” củaNam Cao, “Hạnh phúc của một tang gia” trích “Số đỏ” của Vũ Trọng Phụng
2 Đặc điểm của tác phẩm tự sự
- Loại tự sự phản ánh đời sống trong tính khách quan (tương đối) của nó,
qua con người, hành vi, sự kiện được kể lại bởi một người kể chuyện nào đó, tức
là tác phẩm tự sự phản ánh cuộc sống thông qua một chuỗi các sự việc, sự kiện,nhân vật, chi tiết…vv có liên quan với nhau một cách chặt chẽ, gọi là hệ thốngcốt truyện Qua hệ thống cốt truyện, cùng nghệ thuật kể chuyện, nhà văn tái hiệnbức tranh hiện thực cuộc sống và gửi gắm thông điệp nghệ thuật của mình [3]
Tác phẩm tự sự hầu như không bị hạn chế bởi không gian và thời gian Nó
có thể kể về những khoảnh khắc hay những sự kiện xảy ra hàng trăm năm, cótầm bao quát cuộc sống trong rộng lớn
Nhân vật tự sự được khắc họa đầy đặn, nhiều mặt: Bên trong, bên ngoài,
cả điều nói ra và không nói ra, cả ý nghĩ và cả cái nhìn, cảm xúc, tình cảm, ýthức và vô thức, cả quá khứ, hiện tại và tương lai, cả tính cách và số phận… Hệthống chi tiết nghệ thuật của tác phẩm tự sự phong phú, đa dạng, bề bộn hơn hailoại trữ tình và kịch
Tác phẩm tự sự nào cũng có hình tượng người trần thuật của nó Hìnhtượng người trần thuật, kể chuyện rất đa dạng: Khách quan, ngôi thứ nhất, thôngsuốt, có chọn lựa… và cũng có khi người kể chuyện như một nhân vật… khinhập thân, khi gián cách, khi đứng ngoài, khi hòa nhập… ít nhiều ta vẫn nhận rathái độ của họ
Lời văn của tự sự có thể là văn vần hay văn xuôi, nhưng luôn hướngngười đọc ra thế giới đối tượng, sự kiện, sự việc… khác hẳn lời trữ tình hướngtới cảm xúc, ý định chủ quan của người nói, khác hẳn lời thoại trong kịch Lời
Trang 3nói của nhân vật tự sự là một thành phần, một yếu tố của văn tự sự Nó xuất hiệngắn liền với sự miêu tả Trong tự sự, không có chỗ cho những lời thổ lộ trữ tìnhđộc lập, hay tự biểu hiện một cách trực tiếp, cái đó chủ yếu dành cho nhân vật.Chính vì vậy mà trong tự sự vẫn chấp nhận ngôn ngữ đa thanh, đa nghĩa, nửatrực tiếp, nủa gián tiếp.
Văn tự sự có chức năng tái hiện, phân tích sự vật qua miêu tả và thuyếtminh Việc khẳng định loại tự sự phải căn cứ trên cả nội dung và nghệ thuật Nócũng mang những chủ đề: Lịch sử dân tộc, thế sự đạo đức và đời tư
3 Mục đích, yêu cầu đọc hiểu tác phẩm tự sự
Để đọc hiểu tác phẩm tự sự, người học và đọc cần bám vào những đặc điểmtrên của tác phẩm tự sự để tiếp cận và chiếm lĩnh thế giới nghệ thuật của ngườicầm bút, nghĩa là bám vào hệ thống cốt truyện và nghệ thuật kể chuyện để khámphá ra bức tranh đời sống và những điều tác giả gửi gắm "Đọc văn chương cónghĩa là tháo gỡ các kí hiệu văn chương trong văn bản, là tìm hiểu ý nghĩa củatác phẩm qua cấu trúc của văn bản (cốt truyện, kết cấu, nhân vật, đối thoại,không gian, thời gian ) xây dựng cho mình một thế giới riêng … chuyển đổitác phẩm thành một vũ trụ tình cảm, cảm xúc, tư duy, tình cảm riêng củamình…" (Đỗ Đức Hiếu) Qua các khâu của việc đọc như cảm tưởng, phân tích,đối chiếu, tổng hợp, đánh giá, v.v… hầu phát hiện ra cái thông điệp mà văn bảngửi đến cho người đọc và chân lý đời sống trong tác phẩm [4] Tuy nhiên đó làmột công việc khó khăn, phức tạp, bộn bề, việc đọc hiểu phải linh hoạt, tùy theothế giới nghệ thuật của người cầm bút và tùy theo yêu cầu, mục đích cụ thể để
có những con đường đi thích hợp và hiệu quả nhất
II Các bước đọc hiểu tác phẩm tự sự
1 Thực trạng việc đọc hiểu tác phẩm tự sự và làm bài nghị luận các vấn đề trong tác phẩm tự sự của học sinh trường THPT Thường Xuân 3.
Đa số học sinh trường THPT Thường Xuân 3 là con em dân tộc thiểu số,
có đời sống dân trí thấp, khả năng tư duy chậm, điều kiện học tập còn nhiềuthiếu thốn Hơn nữa do tâm lí dựa dẫm, ỷ lại nên việc đọc hiểu tác phẩm tự sựtrong các giờ đọc văn và làm bài kiểm tra của các em về tác phẩm văn học nóichung và tác phẩm tự sự nói riêng còn rất khó khăn, lúng túng và bị động
1.1.Việc đọc hiểu tác phẩm tự sự
Đứng trước một tác phẩm tự sự, việc đầu tiên chúng ta phải xác địnhđược cách đọc - hiểu văn bản Đó là công việc quan trọng, giúp ta xác định conđường đi vào thế giới nghệ thuật của nhà văn Để giải quyết yêu cầu này giáoviên thường đưa ra câu hỏi: Qua việc chuẩn bị bài ở nhà theo anh (chị) chúng ta
sẽ đọc - hiểu văn bản này như thế nào? Chia văn bản thành mấy phần?Tại sao?
Những câu hỏi đó đòi hỏi học sinh phải định hướng cách đọc - hiểu cũngnhư việc phân chia văn bản thành các phần khác nhau dựa trên những cơ sở nhấtđịnh Nhưng đa số các em chưa định hướng được cách đọc - hiểu văn bản ấynhư thế nào; cũng như việc phân chia và cở sở của nó Vì vậy các em thườngthụ động tiếp nhận cách truyền đạt của giáo viên hoặc bị động, phụ thuộc vào tàiliệu, sách để học tốt mà không lí giải được cơ sở của cách đọc hiểu hay sự phânchia ấy là gì
Trang 41.2 Việc làm văn nghị luận về các vấn đề trong tác phẩm tự sự
Do những hạn chế nói trên nên đa số học sinh nói chung và học sinhtrường THPT Thường Xuân 3 nói riêng còn bị động, lúng túng, lơ là, chưa cóthói quen và ý thức phân loại tìm ra yêu cầu của đề bài để có con đường đi riêngthích hợp Vì vậy vẫn còn phổ biến tình trạng bài làm chung chung, cảm tính,viết nhưng không biết là đúng hay sai; thậm chí là chép bừa, miễn sao có tên tácphẩm ấy Bên cạnh đó vẫn có một số em học tốt, có ý thức phân loại và làm theoyêu cầu của đề bài, song kĩ năng chưa tốt, chưa có hệ thống và phương pháp đốivới từng kiêu bài, vì vậy bài làm còn chung chung, chất lượng chưa tốt và kếtquả học tập chưa cao
2 Một số nội dung đọc hiểu tác phẩm tự sự
Xuất phát từ thực tế đọc - hiểu và làm bài của học sinh nói chung và họcsinh trường THPT Thường Xuân 3 nói riêng, với kinh nghiệm và điều kiệngiảng dạy của bản thân; trên tinh thần tích hợp kiến thức, tôi xin đưa ra các côngviệc cần làm để đọc hiểu tác phẩm tự sự theo ba con đường: Nhân vật chính, bốcục tác phẩm và nghệ thuật; từ đó giúp người học có được cái nhìn toàn diện,chủ động và hình thành kĩ năng trong quá trình đọc - hiểu tác phẩm tự sự cũngnhư làm văn; giúp nâng cao chất lượng và kết quả của quá trình dạy - học văn
2.1 Đọc hiểu tác phẩm tự sự theo nhân vật chính
2.1.1 Nhân vật văn học
Nhân vật văn học là con người (có tên hoặc không tên, là thần hoặc bánthần…) được nhà văn miêu tả trong tác phẩm bằng phương tiện văn học [3].Những con người này có thể được miêu tả kĩ lưỡng hay sơ lược, sinh động haykhông rõ nét, xuất hiện một hay nhiều lần, thường xuyên hay từng lúc, giữ vaitrò quan trọng, nhiều, ít hoặc không ảnh hưởng nhiều lắm đối với tác phẩm; lànhững người thực hiện các sự việc….là nơi chứa đựng tư tưởng, tình cảm củatác giả và thể hiện chủ đề của tác phẩm
Nhân vật văn học, nhất là nhân vật trong tác phẩm tự sự có chức năngkhái quát những tính cách, hiện thực cuộc sống và thể hiện quan niệm của nhàvăn về cuộc đời Khi xây dựng nhân vật, nhà văn có mục đích gán liền nó vớinhững vấn đề muốn đề cập đến trong tác phẩm Vì vậy, tìm hiểu nhân vật trongtác phẩm, bên cạnh việc xác định những nét tính cách của nó, cần nhận ra nhữngvấn đề của hiện thực và quan niệm của nhà văn mà nhân vật muốn thể hiện
Nhân vật văn học là một hiện tượng hết sức đa dạng Những nhân vậtđược xây dựng thành công từ xưa đến nay bao giờ cũng là những sáng tạo độcđáo, không lặp lại Tuy nhiên, xét về mặt nội dung tư tưởng, kết cấu, chất lượngmiêu tả , có thể thấy những hiện tượng lặp đi lặp lại tạo thành các loại nhân vậtkhác nhau
2.1.2 Các bước đọc hiểu tác phẩm tự sự theo nhân vật chính
Nhân vật chính là nhân vật giữ vai trò quan trọng trong việc tổ chức vàtriển khai tác phẩm, được tập trung miêu tả, khắc họa tỉ mỉ từ ngoại hình, nội tâm,quá trình phát triển tính cách của nhân vật Qua nhân vật chính, nhà văn thường nêulên những vấn đề và những mâu thuẫn cơ bản trong tác phẩm và từ đó giải quyếtvấn đề, bộc lộ cảm hứng tư tưởng và tình điệu thẩm mĩ [3]
Trang 5Trước hết cần nắm được hệ thống nhân vật, thấy được mối quan hệ giữacác nhân vật và tìm ra nhân vật chính, từ đó đi vào đọc hiểu tác phẩm tự sự theonhân vật chính dựa trên những đặc điểm cơ bản và nghệ thuật xây dựng, khắchọa nhân vật Nhà văn “nói” qua nhân vật của mình, vì vậy nhân vật văn học làsản phẩm của quá trình thai nghén, nung nấu, sáng tạo của người cầm bút, bằngtài năng, tâm huyết người nghệ sỹ đã kí thác vào nhân vật của mình những nỗiniềm, tâm tư Khi đọc hiểu nhân vật, chúng ta cần bám vào cách thức xây dựng
và khắc họa nhân vật, từ đó mà “đọc ra” lớp nội dung tư tưởng tác giả gửi gắmtrong mỗi nhân vật, cũng như thấy được tài năng nghệ thuật của người sáng tác.Nhân vật tự sự được khắc họa đầy đặn nhiều mặt: Bên trong, bên ngoài, cả điềunói ra và không nói ra, cả ý nghĩ và cả cái nhìn, cả cảm xúc, tình cảm, ý thức và
vô thức, cả quá khứ, hiện tại và tương lai.Vì vậy khi đọc hiểu nhân vật ta cầnchú ý đến các phương diện sau:
+ Lai lịch, hoàn cảnh xuất thân của nhân vật
+ Nghệ thuật xây dựng và khắc họa nhân vật
+ Ý nghĩa hình tượng nhân vật
Muốn đọc - hiểu ta phải chú ý đến những chi tiết có liên quan đến nhânvật từ lai lịch, ngoại hình, nội tâm đến ngôn ngữ hành vi của nhân vật Tuy nhiênkhông phải bất cứ nhân vật nào cũng được nhà văn thể hiện đầy đủ các phươngdiện này Có chỗ nhiều, có chỗ it, có chỗ đậm, chỗ nhạt Bởi thế khi phân tíchcần tập trung xoáy sâu vào các phương diện thành công nhất trong tác phẩm,không bắt buộc phải tuần tự theo năm phương diện như thế mà phải nắm đượccác chi tiết, sự kiện, hình ảnh quan trọng có tác động mạnh mẽ làm nên nhữngbiến cố, bước ngoặt trong cuộc đời, số phận và tính cách của nhân vật, từ đó sắpxếp theo thực tế cho bài làm văn của minh hấp dẫn
2.2 Đọc hiểu tác phẩm tự sự theo cốt truyện, bố cục
Hoàng Phê cho rằng: "Cốt truyện là hệ thống sự kiện làm nòng cốt cho
sự diễn biến các mối quan hệ và sự phát triển của tỉnh cách nhân vật trongtác phẩm văn học loại tự sự" Dưới cấp độ lí luận văn học “Cốt truyện chính làmột hệ thống các xung đột xã hội một cách nghệ thuật Qua đó các tỉnh cách hìnhthành và phát triển trong mối quan hệ của chúng, nhằm làm sáng tỏ chủ đề và tưtưởng của tác phẩm”… vv Như vậy cốt truyện là một chuỗi các sự kiện, chi tiết,hình ảnh, nhân vật … được sắp xếp, tổ chức theo một trật tự nhất định đảm bảotính hệ thống và thể hiện tư tưởng nghệ thuật của nhà văn [3] Đọc- hiểu tác phẩm
tự sự theo cốt truyện là người đọc dựa vào nghệ thuật tổ chức và sắp xếp các sựkiện, chi tiết, hình ảnh, nhân vật để thấy được bức tranh đời sống cũng nhưthông điệp nghệ thuật của người cầm bút
Trang 6Bố cục là cách tổ chức, sắp xếp các phần, các đoạn của tác phẩm theo mộttrình tự nhất định nhằm thể hiện được tư tưởng nghệ thuật của người cầm bút.
Vì vậy muốn tiếp cận và chiếm lĩnh được thế giới nghệ thuật của nhà văn thìchúng ta phải nắm được bố cục của tác phẩm, tức là trả lời các câu hỏi sau:
+ Tác phẩm được bố cục như thế nào? Chia làm mấy phần? (theo chiềungang hay chiều dọc, theo hình ảnh hay tuyến nhân vật - thường là theo chiềungang) Dựa vào đâu? (theo không gian, thời gian, logic)
+ Mỗi phần xoay quanh sự kiện, chi tiết,hình ảnh nào, gì? Đó là các sựkiện, chi tiết tiêu biểu có liên quan với nhau chặt chẽ góp phần thể hiện hànhđộng, tính cách và số phận của nhân vật, tạo nên bước ngoặt đem lại sự vậnđộng và phát triển của cốt truyện
+ Tác giả sử dụng những thủ pháp, biện pháp nghệ thuật gì để xây dựng
và khắc họa các chi tiết, hình ảnh đó?/ (Chú ý đến ngôn từ, giọng điệu…trongmỗi phần, mỗi đoạn )
+ Ý nghĩa của mỗi phần, mỗi đoạn đó là gì? (tức là ý nghĩa của chi tiết, sựkiện, hình ảnh ) thông qua việc trả lời cho câu hỏi qua mỗi phần/đoạn/chitiết/sự kiện/hình ảnh đó tác giả làm được điều gì?/muốn nói lên điều gì?
2.3 Đọc hiểu tác phẩm tự sự theo các phương diện nghệ thuật
2.3.1 Kết cấu
Một tác phẩm văn học dù lớn hay nhỏ, một bài thơ tứ tuyệt hay một tiểuthuyết trường thiên thì cũng là những chỉnh thể nghệ thuật, bao gồm các yếu tố,các bộ phận, chi tiết, sự kiện, hình ảnh được nhà văn sắp xếp theo một trật tự,
hệ thống nhất định nhằm biểu hiện một nội dung nghệ thuật gọi là kết cấu [3].Nói cách khác, kết cấu là toàn bộ tổ chức nghệ thuật sinh động, phức tạp của tácphẩm văn học, nó không chỉ giới hạn ở sự tiếp nối bề mặt, ở những tương quangiữa các sự kiện, chi tiết, hh́nh ảnh, bộ phận, chương đoạn… mà còn bao hàm sựliên kết bên trong, là nghệ thuật kiến trúc nội dung cụ thể của tác phẩm vừa thểhiện tư tưởng chủ đề của tác phẩm, vừa là cách triển khai, trình bày cốt truyện;đồng thời cũng thể hiện cách tổ chức điểm nhìn trần thuật của người cầm bút,tạo ra tính toàn vẹn của tác phẩm như một hiện tượng thẩm mĩ trọn vẹn, chỉnhthể và qua đó ta thấy được sự sáng tạo của tác giả Vì vậy đọc hiểu tác phẩm tự
sự người đọc cần chú ý đến kết cấu của tác phẩm
- Các kiểu kết cấu:
+ Kết cấu theo trình tự thời gian: Là dạng kết cấu phổ biến nhất trong văn
học Việt Nam từ trước 1930, theo kết cấu này câu chuyện được trình bày theothứ tự, phát triển trước sau của thời gian Các sự kiện được sắp xếp, xâu chuỗilại và lần lượt xuất hiện không bị đứt quãng như các tiểu thuyết chương hồi
+ Kết cấu theo hai tuyến nhân vật đối lập: Lối kết cấu này được sử dụngnhiều trong văn học cổ, nhà văn xây dựng hai tuyến nhân vật đối lập nhau về lítưởng, chính kiến, đạo đức, hành động… Một bên đại diện cho lực lượng chínhnghĩa, cái đẹp, chân lí, còn một bên thì ngược lại, hai lực lượng này đấu tranhkhông khoan nhượng với nhau và thường kết thúc với thắng lợi của lực lượngchính nghĩa
Trang 7+ Kết cấu đa tuyến: Trong các bộ tiểu thuyết lớn để khái quát về bức tranh
xã hội rộng lớn với nhiều hạng người, nhiều mối quan hệ đan xen, khai thácnhiều mặt của đời sống, các nhà văn thường sử dụng hình thức kết cấu đa tuyếnnhân vật; tức là tổ chức các nhân vật theo các tuyến dựa trên những mối quan hệ
về gia đình, nghề nghiệp, giai cấp…
+ Kết cấu tâm lí: Là hình thức kết cấu dựa theo qui luật phát triển tâm lícủa các nhân vật trong tác phẩm Tức là dựa vào trạng thái tâm lí có ý nghĩa nào
đó để sắp xếp các sự kiện, nhân vật, cốt truyện…
- Các tác giả hiện đại đã phá vỡ kiểu kết cấu truyền thống để tạo ra những
kiểu kết cấu linh hoạt mới mẻ, nhằm đem lại sức hấp dẫn cho tác phẩm như: Kếtcấu theo không gian, thời gian, logic, đầu cuối tương ứng, đối lập… Điều quantrọng với người học và người đọc là phải nhận ra được các kiểu kết cấu ấy và lígiải được tại sao tác giả lại chọn kiểu kết cấu ấy tức là thấy được hiệu quả nghệthuật của cách tổ chức tác phẩm đó
2.3.2.Tình huống truyện
Tình huống truyện là “một lát cắt, một khoảnh khắc của đời sống” màqua đó giúp ta hình dung ra cả “trăm năm của đời thảo mộc” (Nguyễn MinhChâu); và theo Chu Văn Sơn cho rằng: "Tình huống là hạt nhân của cấu trúc thểloại truyện ngắn Nghĩa là nó quyết định đến sự sống còn của một truyện ngắn"
[3] Như vậy tình huống truyện là một yếu tố có vẻ ngẫu nhiên nhưng lại tất yếu,
có khi nó chỉ là một khoảnh khắc, một lát cắt ngắn ngủi của đời sống, song lạigiúp ta hình dung được diện mạo toàn thể của bức tranh đời sống và thấy được
tư tưởng nghệ thuật của người cầm bút
Trong tác phẩm tự sự nói chung và truyện ngắn nói riêng, tình huốngtruyện là khâu rất quan trọng thể hiện tài năng của người nghệ sỹ, bởi nó là cáchnắm bắt cuộc sống của tác giả, giúp nhà văn hướng tới khắc họa một hiện tượng,phát hiện một nét bản chất trong quan hệ nhân sinh hay đời sống tâm hồn củacon người Đọc truyện ngắn điều tối quan trọng là phải đọc cho ra tình huốngtruyện của nó, tức là trả lời các câu hỏi sau:
+ Tình huống đó là gì? Do đâu? Vì sao có? hay Sự kiện nào bao trùm và
chi phối toàn bộ thiên truyện này? Sự kiện bao trùm nào đã giúp tác giả dựng lên toàn bộ truyện ngắn này? Câu chuyện xoay quanh sự kiện, sự việc gì?
+ Xác định thủ pháp nghệ thuật được tác giả sử dụng để xây dựng tình
huống, tức trả lời cho câu hỏi: Bằng cách nào/ dựa vào đâu? (Chú ý đến ngôn
từ, giọng điệu, thủ pháp được tác giả sử dụng)
+ Xác định ý nghĩa của tình huống và khẳng định tài năng nghệ thuật của
người cầm bút, tức trả lời cho câu hỏi: Qua đó tác giả muốn nói lên điều gì/làm
được điều gì?
2.3.3 Nghệ thuật xây dựng và khắc họa chi tiết, hình ảnh, nhân vật
- Cần nắm được tác giả đã sử dụng những thủ pháp, biện pháp nghệ thuật
gì để xây dựng và khắc họa chi tiết, hình ảnh, sự kiện, nhân vật chú ý cácphương diện như từ ngữ, giọng điệu, thủ pháp, biện pháp nghệ thuật [8], tức trảlời cho câu hỏi: Tác giả đã sử dụng thủ pháp, biện pháp nghệ thuật gì? Đó là gì?
- Dựa vào những nét đặc sắc nghệ thuật ấy ta tìm hiểu các nhân vật, chi tiết,
Trang 8hình ảnh, sự kiện….Tức trả lời cho câu hỏi: Nhân vật, chi tiết, sự kiện, hình ảnh
đó hiện lên như thế nào qua những nét đặc sắc nghệ thuật ấy?
- Ý nghĩa / hiệu quả nghệ thuật của những đặc sắc nghệ thuật ấy, tức trả
lời cho câu hỏi: Qua những nét đặc sắc nghệ thuật ấy tác giả đã làm được điều
gì/ thể hiện được điều gì/ nói lên điều gì?
2.3.4 Nghệ thuật trần thuật
Nghệ thuật trần thuật nghệ thuật kể chuyện của tác giả trong tác phẩm, nóvừa là hình thức vừa là nội dung, góp phần tạo nên sức hấp dẫn cho tác phẩm, đồngthời là phương diện thể hiện thái độ, tình cảm của người cầm bút
Trước hết nghệ thuật trần thuật hay là nghệ thuật kể chuyện, được thể
hiện ở ngôi kể và giọng kể Người đọc cần phải xác định được điểm nhìn trầnthuật của tác phẩm, các tác phẩm hiện đại thường có sự đa dạng hóa điểm nhìntrần thuật và ngôi kể, trong một tác phẩm người đọc có thể được quan sát sự vậtdưới nhiều điểm nhìn khác nhau Khi là điểm nhìn của tác giả, lúc là điểm nhìncủa nhân vật và có khi nhà văn kín đáo thể hiện dưới điểm nhìn của các nhân vậtkhác nhau …để tạo ra sự va chạm, đối thoại ngầm giữa các điểm nhìn về cùngmột đối tượng “ Miêu tả nhân vật trong cái vầng ý thức bao quanh đó là cái mới,
là sự sáng tạo Từ điểm nhìn trần thuật người đọc xác định được ngôi kể và hiệuquả nghệ thuật của nó” [3]
+ Đó là ngôi thứ nhất, khi tác giả trực tiếp xưng là nhân vật “tôi” và đóng
vai trò là người kể chuyện Khi đó ngôn ngữ của người kể chuyện trùng vớingôn ngữ trần thuật đem lại cho người đọc cảm giác được trực tiếp nghe kể vàcùng tác giả đi sâu vào thế giới nội tâm của nhân vật, thế giới nghệ thuật của tácphẩm, góp phần bộc lộ quan điểm của người kể chuyện về con người và cuộcsống và nghệ thuật
+ Đó là ngôi thứ ba, khi người kể chuyện thể hiện điểm nhìn từ bên ngoài,khi đó người kể chuyện tồn tại như một khách thể độc lập với nhân vật, chứngkiến, quan sát và kể lại mọi sự việc diễn ra trong tác phẩm; cách kể đó thể hiệnđược cái nhìn khách quan lạnh lùng của người cầm bút với con người và cuộcsống
Bên cạnh ngôi kể, người đọc cần chú ý đến giọng kể: Đó là cách dùng từngữ, cách xưng hô… để nhận ra sắc thái tình cảm của tác giả gửi gắm trong đó
Có khi là giọng thân mật trìu mến với cách dùng từ ngữ xưng hô nhỏ nhẹ nhưtrong “Hai đứa trẻ”; có khi là giọng mỉa mai châm biếm như trong “Hạnh phúccủa một tang gia ” ( “Số đỏ” - Vũ Trọng Phụng) Hay giọng lạnh lùng kháchquan đến tàn nhẫn trong cách xưng hô rặt những “y, thị, hắn…” trong tác phẩmcủa Nam Cao Để tìm ra giọng điệu và ý nghĩa của nó ta đi vào trả lời cho cáccâu hỏi: Giọng điệu trong tác phẩm như thế nào? Qua những từ ngữ nào? Giọngđiệu đó thể hiện điều gì?
Nghệ thuật trần thuật thể hiện ở ngôn ngữ và lời kể: Đó là ngôn ngữ của
tác giả hay của nhân vật? Là lời trực tiếp hay gián tiếp, nửa trực tiếp…? Đốithoại hay độc thoại? Có sự kết hợp giữa kể với tả, hay bình luận….Đem lại hiệuquả nghệ thuật như thế nào (đối với tác phẩm và tác giả)?
Trang 92.3.5 Bút pháp, biện pháp và thủ pháp nghệ thuật
Tác phẩm văn học nói chung và tác phẩm tự sự nói riêng, không chỉ là sảnphẩm cá nhân mà còn là sản phẩm tinh thần chung của thời đại, nó chịu sự chiphối của hệ thống thi pháp với những qui tắc thẩm mĩ riêng, nhằm đáp ứng vàthỏa mãn nhu cầu thẩm mĩ của cả một cộng đồng văn học, một thời đại văn học
Vì vậy trong mỗi tác phẩm văn học bên cạnh những nét riêng của cá tính sángtạo của người nghệ sĩ như: Phong cách nghệ thuật của tác giả; sở trường, sởđoản, cá tính, dấu ấn riêng… thì người đọc còn nhận ra được những đặc điểmchung nổi bật như: Đặc trưng của thể loại, dấu ấn của thời đại như tính trào lưu,khuynh hướng và xu hướng trong văn học … Và bút pháp nghệ thuật chính làkết quả của sự tiếp thu, kế thừa trên tinh thần phát huy và sáng tạo những nétchung của người nghệ sỹ trong những sáng tác cụ thể [5] Vì vậy đọc hiểu tácphẩm văn học nói chung và tác phẩm tự sự nói riêng người đọc bao giờ cũngcần chú ý đến bút pháp nghệ thuật được tác giả sử dụng, cũng như tính hiệu quảcủa nó đem đến cho tác phẩm văn chương Để làm được điều ấy đòi hỏi chúng
ta phải huy động năng lực khái quát, nhìn nhận lại tác phẩm đang đọc hiểu trongtính tổng thể, tức trả lời cho các câu hỏi sau:
+ Tác giả sử dụng bút pháp nghệ thuật gì? Hiện thực hay Lãng mạn?Hiện thực xã hội chủ nghĩa hay Hiện thực mới? Lãng mạn hay Lãng mạn lítưởng? Trào phúng hay Trào lộng giễu nhại? vv
+ Tác giả đã sử dụng những biện pháp, thủ pháp nghệ thuật gì? Mỗi bútpháp nghệ thuật đòi hỏi những biện pháp và thủ pháp nghệ thuật riêng được sửdụng như những phương tiện đắc lực Như bút pháp lãng mạn hay sử dụng biệnpháp phóng đại và thủ pháp đối lập; trong khi đó bút pháp hiện thực với yêu cầutôn trọng hiện thực của đời sống lại hay dùng lối tả chân
+ Hiệu quả nghệ thuật của những biện pháp, thủ pháp và bút pháp nghệthuật ấy là gì?/ giúp tác giả thể hiện/nói lên/ làm được điều gì?
Mỗi tác phẩm văn học xuất sắc thường là kết tinh nghệ thuật của một thờiđại,thậm chí trở thành mẫu mực nghệ thuật của muôn đời,vì vậy công việc đọchiểu và nghị luận về tác phẩm theo con đường nghệ thuật rất phong phú, bộn bề,đòi hỏi người đọc và người học cần phải chủ động nhận diện được những nétnghệ thuật chính được xem là đặc sắc nghệ thuật được tác giả sử dụng hay đangcần nghị luận làm sáng rõ; để từ đó triển khai cách đọc hiểu hay nghị luận theonhững đặc sắc nghệ thuật ấy sao cho phù hợp và hiệu quả; vừa đảm bảo tính hệthống và tính trọng tâm
+ Nghệ thuật phân tích và miêu tả tâm lí nhân vật: Giúp nhà văn đi sâuvào dòng nội tâm của Chí Phèo để phát hiện ra con người trong con người
+ Nghệ thuật xây dựng nhân vật điển hình: Chí Phèo được xem là điểnhình của người nông dân Việt Nam trước cách mạng
+ Nghệ thuật kết cấu tác phẩm: Với lối kết cấu linh hoạt không theo trật tựthời gian, ở giữa ra, đan xen giữa quá khứ - hiện tại và tương lai, cùng kết cấuđầu cuối tương ứng tác phẩm đã thể hiện thành công tư tưởng nghệ thuật củanhà văn, tái hiện lại bức tranh hiện thực của cuộc sống người nông dân trước
Trang 10cách mạng, đồng thời tố cáo xã hội thực dân nửa phong kiến bất công, tàn bạo
đã đẩy người nông dân đến chỗ cùng đường - lưu manh, tha hóa; qua đó thể hiệnniềm thương cảm, trân trọng, tin tưởng của nhà văn vào những phẩm chất tốtđẹp của người dân lao động; Từ đó tác giả lên tiếng đòi thay đổi xã hội Đồngthời đem lại sức hấp dẫn, thu hút sự chú ý của mọi người, bắt ta phải thắc mắccùng nhà văn đi vào tìm hiểu nhân vật từ đầu đến cuối
+ Nghệ thuật trần thuật mới mẻ, linh hoạt: Bằng vốn ngôn ngữ phong phúcùng giọng kể đa thanh, lối kể chuyện sinh động, lời văn trần thuật linh hoạt khitrực tiếp, lúc gián tiếp, khi lại là lời nửa trực tiếp, kết hợp tả, kể và bình luận…Cùng bút pháp tả thực nghiêm ngặt của chủ nghĩa hiện thực đã làm nên thànhcông của truyện ngắn, đưa “Chí Phèo ” lên hàng kiệt tác và cùng với các tácphẩm khác như “Sống mòn”, “Đời thừa”, “Trăng sáng”… Nam Cao xứng đáng
là nhà cách tân thi pháp văn xuôi hiện đại
Như vậy khi đọc hiểu hay nghị luận về truyện ngắn “Chí Phèo” theo conđường nghệ thuật đòi hỏi chúng ta phải biết nhận diện những nét đặc sắc nghệthuật ấy/ được yêu cầu cần làm rõ; để có cách đọc hiểu/ nghị luận hiệu quả
2.3.6 Ý nghĩa, hiệu quả của các yếu tố nghệ thuật
Qua những yếu tố/ đặc sắc nghệ thuật trên tác giả làm được công việcgì?/thể hiện điều gì? Công việc này đòi hỏi người đọc và người học phải huyđộng năng lực khái quát để đánh giá, nhìn nhận lại một cách tổng thể các yếu tốnghệ thuật của tác phẩm/ hoặc của đề bài ra để từ đó khẳng định ý nghĩa và hiệuqủa nghệ thuật của các yếu tố nghệ thuật, từ đó đi tới khẳng định thành công củatác phẩm và tác giả
III Giáo án thực nghiệm: Đọc hiểu truyện ngắn Hai đứa trẻ (Thạch Lam)
1 Bước 1: Xác định vấn đề cần giải quyết trong bài học
Kĩ năng đọc hiểu truyện lãng mạn trong văn học hiện đại Việt Nam giai đoạn1930-1945
2 Bước 2: Xây dựng nội dung chủ đề bài học
- Văn bản truyện: Hai đứa trẻ (Thạch Lam)
+ Một số thể loại văn học: Thơ, truyện
+ Khái quát VHVN từ đầu thế kỉ XX đến Cách mạng tháng Tám năm 1945+ Từ ngôn ngữ chung đến lời nói cá nhân
+ Thao tác lập luận phân tích, bình luận, so sánh, chứng minh…
3 Bước 3: Xác định mục tiêu bài học
a Kiến thức
- Đặc điểm cơ bản của truyện lãng mạn trong văn học hiện đại Việt Nam
- Những đặc sắc về nội dung và nghệ thuật của tác phẩm
- Nắm được những nét đặc sắc trong phong cách nghệ thuật của tác giả
b Kĩ năng
- Huy động những tri thức về tác giả, hoàn cảnh sáng tác của tác phẩm… đểđọc hiểu văn bản
- Xác định đề tài, chủ đề, nghệ thuật kể chuyện của tác phẩm.
- Đọc hiểu văn bản theo đặc trưng thể loại.
- Rèn luyện kĩ năng sử dụng các thao tác lập luận
Trang 11- Rèn luyện kĩ năng giải quyết các vấn đề đặt ra trong tác phẩm văn xuôi lãngmạn.
- Vận dụng những kiến thức và kĩ năng để đọc những truyện ngắn hiện đạitheo khuynh hướng lãng mạn (không có trong SGK)
c Thái độ
- Yêu thương, trân trọng những con người nghèo khổ
- Đồng cảm, trân trọng những ước mong của con người về cuộc sống
tươi đẹp
4 Bước 4: Xác định và mô tả mức độ yêu cầu của mỗi loại câu hỏi/ bài tập
có thể sử dụng để kiểm tra, đánh giá năng lực và phẩm chất của học sinh trong dạy học [6].
Mức độ nhận biết Mức độ thông hiểu Mức độ vận dụng và
vận dụng cao
- Nêu những nét chính
về tác giả
- Chỉ ra những biểu hiện vềcon người tác giả được thểhiện trong tác phẩm
- Tác phẩm giúp cho emhiểu thêm điều gì về tácgiả?
- Nếu ở cùng hoàn cảnhtương tự của tác giả, em
… và cắt nghĩa những sự việc, chi tiết, hình ảnh,…
trong các tác phẩm
- Việc sử dụng thể loạitruyện ngắn lãng mạn cóphù hợp? Vì sao?
- Em có nhận xét gì vềmối quan hệ giữa cácnhân vật?
- Nhận xét về phẩm cách, số phận của các nhân vật
- Tác phẩm xây dựng
hình tượng nghệ thuật
nào?
- Phân tích những đặc điểmcủa hình tượng nghệ thuậtđó
- Hình tượng nghệ thuậtgiúp nhà văn thể hiện cáinhìn về cuộc sống và conngười như thế nào?
- Theo em, sức hấp dẫncủa hình tượng nghệthuật đó là gì?
- Tư tưởng của nhà văn - Lí giải tư tưởng của nhà - Em có nhận xét gì về