Dạy bài chiếu cầu hiền của ngô thì nhậm theo định hướng phát triển năng lực học sinh

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HÓATRƯỜNG THPT DÂN TỘC NỘI TRÚ TỈNH S¸ng kiÕn kinh nghiÖm DẠY BÀI CHIẾU CẦU HIỀN CỦA NGÔ THÌ NHẬM THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỌC SINH Người thực hi

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HÓA

TRƯỜNG THPT DÂN TỘC NỘI TRÚ TỈNH

S¸ng kiÕn kinh nghiÖm

DẠY BÀI CHIẾU CẦU HIỀN

CỦA NGÔ THÌ NHẬM THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỌC SINH

Người thực hiện: Bùi Thị Ngọc Hà

Chức vụ: Giáo viên

SKKN thuộc lĩnh vực (môn): Ngữ Văn

THANH HÓA NĂM 2019

1 PHẦN MỞ ĐẦU 1.1 Lý do chọn đề tài.

Hiện nay giáo dục phổ thông nước ta đã và đang chuyển từ chương trìnhgiáo dục tiếp cận nội dung sang tiếp cận năng lực của người học Nghĩa là từ chỗ

quan tâm đến việc học sinh học được cái gì đến chỗ quan tâm học sinh làm

được cái gì và làm như thế nào qua việc học Để thực hiện được điều đó, nhất

định phải thực hiện thành công việc chuyển từ phương pháp dạy học theo lối

“truyền thụ một chiều” nặng về truyền thụ kiến thức sang dạy cách học, cách

vận dụng kiến thức, rèn luyện kỹ năng, hình thành năng lực và phẩm chất Đồng

thời phải chuyển cách đánh giá kết quả giáo dục từ nặng về kiểm tra trí nhớ sangkiểm tra, đánh giá năng lực vận dụng kiến thức giải quyết vấn đề, coi trọng kiểmtra đánh giá kết quả học tập với kiểm tra, đánh giá trong quá trình học tập để cótác động kịp thời nhằm nâng cao chất lượng của hoạt động dạy học và giáo dục

Trước bối cảnh đó, việc chuyển từ dạy học và kiểm tra đánh giá theo định

hướng nội dung sang dạy học và kiểm tra, đánh giá theo theo định hướng phát triển năng lực của người học là cần thiết và là hướng đi phù hợp với chủ trương,

đường lối của Đảng và Nhà nước về giáo dục và đào tạo

Là một giáo viên đứng trên bục giảng tôi luôn băn khoăn suy nghĩ, trăntrở làm cách nào có thể nâng cao được chất lượng giáo dục học sinh và điềuquan trọng hơn là học sinh qua mỗi bài học các em có thể khám phá được nhữngtri thức mới như thế nào và làm sao để học sinh có thể phát huy được tính tíchcực, chủ động, sáng tạo, vận dụng kiến thức, kỹ năng của người học vào tronghọc tập và ứng dụng vào thực tế cuộc sống, đồng thời phát huy được năng lựcvốn có của học sinh Trong những năm qua, việc đổi mới phương pháp dạy học

và kiểm tra đánh giá đã đạt được những thành công bước đầu Đó là những tiền

đề vô cùng quan trọng để chúng ta tiến tới việc việc dạy học và kiểm tra, đánhgiá theo theo định hướng phát triển năng lực của người học

Tuy nhiên, từ thực tế giảng dạy của bản thân cũng như việc đi dự giờđồng nghiệp tôi thấy rằng sự sáng tạo trong việc đổi mới phương pháp dạy học,phát huy tính tích cực, tự lực của học sinh chưa nhiều Dạy học vẫn nặng vềtruyền thụ kiến thức Việc rèn luyện kỹ năng sống, kỹ năng giải quyết các tìnhhuống thực tiễn cho học sinh thông qua khả năng vận dụng tri thức tổng hợpchưa thực sự được quan tâm Việc ứng dụng công nghệ thông tin - truyền thông,

sử dụng các phương tiện dạy học chưa được thực hiện rộng rãi và hiệu quả trongcác trường trung học phổ thông Những giờ dạy học Ngữ văn trước đây tôi thấy

dù có thành công mấy đi chăng nữa thì học sinh mới chỉ dừng lại ở mức độ lĩnhhội, tiếp thu và ghi nhớ tri thức một cách máy móc mà chưa phát huy hết đượcnăng lực chủ động, sáng tạo trong quá trình chiếm lĩnh tri thức mới.Tất cảnhững điều đó dẫn tới học sinh học thụ động, lúng túng khi giải quyết các tình

huống trong thực tiễn Vì những lí do trên, tôi chọn nội dung: “Dạy bài Chiếu

cầu hiền của Ngô Thì Nhậm theo định hướng phát triển năng lực học sinh” làm

đối tượng nghiên cứu

1.2 Mục đích nghiên cứu

Trọng tâm của đề tài là nghiên cứu việc dạy học theo định hướng phát

triển năng lực ở học sinh khi dạy bài Chiếu cầu hiền của Ngô Thì Nhậm Người

giáo viên lựa chọn những phương pháp nào, cách thức tổ chức dạy - học như thếnào để phù hợp với khả năng tiếp thu của học sinh trên cơ sở đó giúp các em cóđược cách nhìn nhận vấn đề thiết thực với cuộc sống hơn Mặt khác cũng tạođiều kiện để các em được thể hiện quan điểm của cá nhân, biết vận dụng kiếnthức để giải quyết các tình huống thực tiễn Qua mỗi phần của bài học phần nàogiúp học sinh phát triển được năng lực của cá nhân gồm: Năng lực phát hiện vàgiải quyết vấn đề, năng lực sáng tạo, năng lực hợp tác, năng lực tự học tự nghiêncứu, năng lực giao tiếp, năng lực thưởng thức văn học/cảm thụ thẩm mĩ… Đồngthời qua đó giáo dục học sinh vào việc trau dồi đức và tài để sống tốt, sống đẹp,sống có ý nghĩa trong tương lai.

Sau khi nghiên cứu và rút kinh nghiệm, tôi hi vọng những cách tiếp cận,dạy học theo định hướng phát triển năng lực của người học sẽ trở nên có hiệu

quả hơn, từ đó có thể áp dụng rộng rãi cho việc dạy học bài Chiếu cầu hiền của

Ngô Thì Nhậm trong chương trình Ngữ văn THPT

1.3 Đối tượng nghiên cứu.

- Đối tượng trực tiếp của tôi là bài Chiếu cầu hiền (Cầu hiền chiếu) của

Ngô Thì Nhậm viết thay vua Quang Trung, trong SGK Ngữ văn 11, tập 1 (cơbản) - Nhà xuất bản giáo dục

- Để thử nghiệm đề tài tôi chọn học sinh lớp 11A và 11E năm học

2018-2019 trường Trung học phổ thông Dân Tộc Nội Trú Tỉnh để thực hiện

1.4 Phương pháp nghiên cứu.

- Nghiên cứu các tài liệu: SGK Ngữ văn 11 (tập 1), SGV Ngữ văn 11 (tập

1), tài liệu Hướng dẫn thực hiện chuẩn kiến thức kĩ năng Ngữ văn 11 và các tàiliệu tham khảo khác…để xây dựng kế hoạch, thiết kế bài học, dự kiến quy trình,kết quả

- Sử dụng các phương pháp đọc hiểu, phân tích, phân tích - tổng hợp, tíchhợp, thống kê, so sánh đối chiếu, thực nghiệm khoa học, hoạt động nhóm,nghiên cứu tình huống…

2 PHẦN NỘI DUNG 2.1 Cơ sở lý luận.

Trong giai đoạn hiện nay nền giáo dục của nước ta đã và đang thực hiệnđổi mới một cách căn bản và toàn diện Từ đổi mới về chương trình giáo dụcđến việc đổi mới về phương pháp dạy học và cách đánh giá kết quả học tập củahọc sinh Nghị quyết số 29 của BCH TW8 khóa XI được triển khai tạo cơ sở chogiáo viên tích cực hơn trong việc tìm tòi, sáng tạo những phương pháp dạy họcmới chú trọng đến người học mà dạy học phát triển năng lực được xem là mộtphương pháp dạy học hiệu quả, học sinh được tìm tòi, được thể hiện quan điểmcủa mình trong quá trình học tập

Năng lực được hiểu là: “Khả năng, điều kiện chủ quan hoặc tự nhiên sẵn

có để thực hiện một hoạt động nào đó Phẩm chất tâm lí và sinh lí tạo cho conngười khả năng hoàn thành một loại hoạt động nào đó với chất lượng cao”(Theo Từ điển Tiếng Việt do Hoàng Phê chủ biên - NXB Đà Nẵng, 1998)

Trong tài liệu tập huấn việc dạy học và kiểm tra, đánh giá theo theo địnhhướng phát triển năng lực của học sinh do Bộ giáo dục và Đào tạo phát hànhnăm 2014 thì “Năng lực được quan niệm là sự kết hợp một cách linh hoạt và có

tổ chức kiến thức, kỹ năng với thái độ, tình cảm, giá trị, động cơ cá nhân,…nhằm đáp ứng hiệu quả một yêu cầu phức hợp của hoạt động trong bối cảnh nhấtđịnh” Định hướng chương trình giáo dục phổ thông sau năm 2015 đã xác địnhnhững năng lực cốt lõi mà học sinh Việt Nam cần phải có như:

- Năng lực làm chủ và phát triển bản thân, bao gồm: Năng lực tự học; Năng lựcgiải quyết vấn đề; Năng lực sáng tạo; Năng lực quản lí bản thân

- Năng lực xã hội, bao gồm: Năng lực giao tiếp; Năng lực hợp tác

- Năng lực công cụ, bao gồm: Năng lực tính toán; Năng lực sử dụng ngôn ngữ;Năng lực ứng dụng công nghệ thông tin (ITC)

Như vậy có thể hiểu một cách ngắn gọn năng lực là khả năng vận dụng tất

cả những yếu tố chủ quan (mà bản thân có sẵn hoặc được hình thành qua họctập) để giải quyết các vấn đề trong học tập, công tác và cuộc sống

Theo UNESSCO, việc học (kiến thức) có mối quan hệ chặt chẽ với năng lực INCLUDEPICTURE "http://tusach-img.thuvienkhoahoc.com/images/9/97/Mo-hinh-bon-thanh-phan-nang-luc-vs-bon-tru-cot-giao-duc-UNESCO.png" \*

MERGEFORMATINET INCLUDEPICTURE

"http://tusach-bon-tru-cot-giao-duc-UNESCO.png" \* MERGEFORMATINET

img.thuvienkhoahoc.com/images/9/97/Mo-hinh-bon-thanh-phan-nang-luc-vs-INCLUDEPICTURE hinh-bon-thanh-phan-nang-luc-vs-bon-tru-cot-giao-duc-UNESCO.png" \*

"http://tusach-img.thuvienkhoahoc.com/images/9/97/Mo-MERGEFORMATINET

Dạy học Ngữ văn theo hướng phát triển năng lực nghĩa là thông qua bộmôn, học sinh có khả năng kết hợp một cách linh hoạt, có tổ chức kiến thức, kỹnăng với thái độ, tình cảm, động cơ cá nhân… nhằm đáp ứng hiệu quả một sốyêu cầu phức hợp của hoạt động trong một số hoàn cảnh nhất định

Các năng lực mà môn học Ngữ văn hướng đến:

+ Năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề

+ Năng lực sáng tạo

+ Năng lực hợp tác

+ Năng lực tự học, tự nghiên cứu

+ Năng lực giao tiếp tiếng Việt

+ Năng lực thưởng thức văn học/cảm thụ thẩm mĩ

Việc dạy học văn bản Chiếu cầu hiền của Ngô Thì Nhậm không chỉ yêu cầu học sinh nắm vững những tri thức cơ bản về bài Chiếu cầu hiền (Ngô Thì

Nhậm), hiểu được tư tưởng mang tính chiến lược, chủ trương tập hợp nhân tài

để xây dựng đất nước của vua QT mà còn yêu cầu học sinh phải nhận thức đượcvai trò quan trọng của người hiền tài trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ đấtnước trong thời buổi hiện nay từ đó liên hệ với bản thân cần phải cố gắng traudồi tài và đức để sống tốt, sống đẹp, sống có ý nghĩa trong tương lai Đồng thờiqua đó giúp học sinh hình thành những chuẩn mực trong suy nghĩ và trong hànhđộng, có khả nãng giải quyết tình huống thực tiễn một cách linh hoạt

2.2 Thực trạng.

Từ những thực tế nói trên vấn đề dạy học gắn với phát triển năng lực họcsinh đã được đề cập nhiều và đã được áp dụng ở nhiều trường học, nhiều cơ sởgiáo dục Ở trường THPT DTNT Tỉnh, vấn đề này cũng hết sức được quan tâm

từ việc chỉ đạo của nhà trường đến đổi mới phương pháp dạy học của giáo viên

Tuy nhiên trong thực tế giảng dạy của bản thân và việc dự giờ đồngnghiệp, qua nhiều năm, tôi thấy việc dạy - học các tiết Ngữ văn tại đơn vị còn cónhững tồn tại sau:

- Dạy học đọc - hiểu còn mang nặng tính truyền thụ một chiều những cảmnhận của giáo viên về văn bản Nhìn chung vẫn là chú trọng dạy kiến thức hơn

là hình thành kỹ năng

- Dạy học tích hợp đã được chú trọng, tuy nhiên, dạy học tích hợp vẫnmang tính khiên cưỡng, nội dung tích hợp vào bài học còn cứng nhắc, chưa làmcho học sinh huy động kiến thức, kỹ năng của nhiều môn học, nhiều lĩnh vực…

để giải quyết các nhiệm vụ học tập Việc tích hợp nội môn và tích hợp liên mônchưa thực sự hiệu quả, chính vì vậy chưa giúp học sinh hình thành kiến thức, kỹnăng mới và tất nhiên các năng lực của học sinh chưa được phát triển

- Việc vận dụng các phương pháp và kỹ thuật dạy học tích cực còn mangtính hình thức Phương pháp thảo luận nhóm được tổ chức nhưng chủ yếu vẫndựa vào một vài cá nhân học sinh tích cực tham gia, các thành viên còn lại còndựa dẫm, ỉ lại chưa thực sự chủ động Mục đích của thảo luận nhóm chưa đạtđược tính dân chủ, mọi cá nhân chưa thực sự được tự do bày tỏ quan điểm, thóiquen bình đẳng, chưa biết đón nhận quan điểm bất đồng để hình thành quanđiểm cá nhân

- Phương pháp đóng vai thực sự là phương pháp chưa được giáo viên chútrọng Nếu có thực hiện thì việc xử lí tình huống giả định, trình bày một vấn đềchưa được quan tâm đúng mức

Mặc dù đã có giáo viên thực hiện thay đổi phương pháp dạy học, thay đổicách thức tổ chức giờ học song kết quả chưa đạt được như mong muốn mànguyên nhân là:

+ Về phía giáo viên: Việc đổi mới phương pháp dạy học cũng không đượcthực hiện một cách triệt để, vẫn còn nặng về phương pháp truyền thống truyềnthụ một chiều Bên cạnh đó việc ứng dụng CNTT trong dạy học cũng hạn chế -một phần là do kỹ năng sử dụng máy chiếu của họ hạn chế, vì vậy họ ngại ápdụng vì mất thời gian

+ Về phía học sinh: Học sinh ở trường THPT DTNT chủ yếu là học sinhvùng miền núi còn nhiều khó khăn, lại ở nội trú nên việc tiếp cận và tìm tòinhững thông tin thời sự hoặc tài liệu phục vụ cho bài học còn hạn chế Một sốhọc sinh chưa có phương pháp học tập phù hợp, chưa tích cực trong việc tìm tòinghiên cứu bài học, chưa tự tin, mạnh dạn thể hiện quan điểm của bản thântrong các hoạt động tập thể.

Yêu cầu đặt ra là phải thay đổi, thay đổi cả ở người dạy và ở người học đểsau mỗi bài dạy - học học sinh không chỉ có được hiểu biết (kiến thức) mà cònphải phát triển được năng lực bản thân, có như vậy mới đáp ứng được nhu cầu

về đổi mới giáo dục

Trong quá trình áp dụng dạy học theo định hướng phát triển năng lực họcsinh, tôi nhận thấy:

2.2.1 Những thuận lợi và khó khăn khi áp dụng dạy học theo định hướng phát triển năng lực học sinh tại trường THPT DTNT Tỉnh:

- Đội ngũ giáo viên trẻ khỏe và có trình độ chuyên môn vững, được đàotạo chuẩn và trên chuẩn và đã được tham gia các lớp tập huấn về chuyên môn do

Sở giáo dục và đào tạo tổ chức hàng năm

- Đa số học sinh học tập tích cực và có sự hợp tác chặt chẽ với giáo viêntrong quá trình dạy - học

- Cơ sở vật chất được đầu tư: Mạng, máy tính, máy chiếu được trang bịphục vụ dạy học, học sinh được trang bị phòng máy, trang bị kiến thức về vi tính

để khai thác thông tin trên mạng Internet

* Khó khăn:

- Một số giáo viên chưa mạnh dạn thực hiện đổi mới phương pháp dạyhọc, dạy học còn mang nặng cách dạy truyền thống truyền thụ kiến thức màchưa chú ý đến phát triển năng lực ở học sinh

- Một số học sinh chưa có phương pháp học tập phù hợp, chưa tích cựctrong việc tìm tòi nghiên cứu bài học, chưa thực sự tự tin trong quá trình hoạtđộng nhóm Học sinh ở nội trú nên việc tiếp cận và tìm tòi những thông tin thời

sự hoặc tài liệu phục vụ cho bài học còn hạn chế

2.2.2 Những thành công khi áp dụng dạy học theo định hướng phát triển năng lực học sinh.

Dạy học phát triển năng lực học sinh sẽ tạo được nhiều cơ hội hơn chohọc sinh thể hiện mình Với mỗi hoạt động học sinh sẽ nhận thấy vai trò, vị trícủa cá nhân trong tập thể, từ đó các em sẽ tự tin và cố gắng hơn trong quá trìnhhọc tập Phương pháp này sẽ kích thích được mọi học sinh tích cực làm việc đặcbiệt là những học sinh yếu bởi chính những học sinh này sẽ được giáo viên vàcác bạn cùng nhóm để ý đến nhiều hơn Khi phát triển được các năng lực trongquá trình học tập tức là học sinh thấy rõ vai trò vị trí của mình, từ đó sẽ biết nỗ

lực để hoàn thành nhiệm vụ, biết hành động vì người khác và đó chính là mộtcách để hoàn thiện nhân cách người học sinh

+ Lớp thực nghiệm tiến hành theo các bước:

Bước 1: GV xây dựng kế hoạch

Bước 2: Giao nhiệm vụ cụ thể cho HS (mục tiêu, phương pháp, phươngtiện, kiến thức liên quan, các bước tiến hành…)

Bước 3: Thực nghiệm (thời gian thực nghiệm là trong năm học

2018-2019, lớp thực nghiệm 11E, lớp đối chiếu là 11A)

Bước 4: Rút kinh nghiệm, đưa ra giải pháp sau khi đánh giá kết quả cụ thể

từ so sánh, đối chiếu, rút kinh nghiệm Trao đổi, thảo luận, góp ý thông qua sinhhoạt tổ chuyên môn của tổ Ngữ văn

* Mô tả qua cấu trúc một bài học:

I Mục tiêu bài học:

- Phần kiến thức, kĩ năng, thái độ: theo chuẩn kiến thức kĩ năng môn học

- Phần mới: định hướng góp phần hình thành năng lực người học

II Chuẩn bị của GV và HS:

- Chuẩn bị của GV: Giáo án/ thiết kế bài học, giáo án powerpoit, 4 tờ giấyA0, 4 bút dạ, SGK-SGV Ngữ văn 11, chia lớp thành 4 nhóm và giao nhiệm vụcho mỗi nhóm, cử trưởng nhóm để trình bày kết quả làm việc của nhóm

- Chuẩn bị của HS: HS soạn bài, sưu tầm các tư liệu ngoài văn bản liên

quan đến tác phẩm Chiếu cầu hiền trên các nguồn: mạng Internet, báo chí, sách

vở, tranh ảnh HS hoạt động nhóm theo phân công của GV

III Tiến trình dạy học:

- Bước 1: GV xây dựng, thiết kế bài học theo phân phối chương trình GVgiao nhiệm vụ cụ thể cho từng HS và từng nhóm HS

- Bước 2: GV triển khai thành các hoạt đông dạy - học ở trên lớp

- Bước 3: GV tổng kết, rút kinh nghiệm, củng cố nội dung kiến thức, kĩnăng

- Bước 4: GV giao nhiệm vụ cho các bài học tiếp theo

b Các giải pháp cụ thể:

Các phương pháp dạy học truyền thống như thuyết trình, đàm thoại…luôn là những phương pháp quan trọng trong dạy học Tuy nhiên, các phươngpháp dạy học truyền thống có những hạn chế tất yếu, vì thế bên cạnh cácphương pháp dạy học truyền thống cần kết hợp sử dụng các phương pháp dạyhọc mới, đặc biệt là những phương pháp và kỹ thuật dạy học phát huy tính tíchcực và sáng tạo của học sinh

Giải pháp 1: Làm tốt khâu chuẩn bị cho bài dạy.

Giải pháp 2 Thực hiện giờ dạy học theo hướng mở, vận dụng linh hoạt các phương pháp dạy học tích cực:

4 Tác giả: Lý Công Uẩn.

Sau khi học sinh trả lời là tác phẩm Chiếu dời đô của Lý Công Uẩn thì

GV bắt sang giới thiệu về bài học Chiếu cầu hiền của Ngô Thì Nhậm.

- Tổ chức giờ dạy bằng sự kết hợp linh hoạt nhiều phương pháp:

+ Phương pháp thuyết trình:

Với phương pháp thuyết trình của học sinh, ở văn bản "Chiếu cầu hiền",

giáo viên yêu cầu học sinh tìm hiểu ở nhà những thông tin ngoài sách giáo khoa

về tác giả Ngô Thì Nhậm, về Quang Trung, về thể chiếu nói chung và tác phẩm

“Chiếu cầu hiền” nói riêng Trên lớp, học sinh chia sẻ những hiểu biết đó để giờ

học sinh động, sôi nổi hơn

Còn đối với GV phương pháp thuyết trình dùng ở lời giới thiệu vào bàimới, lời tiểu kết ở mỗi phần, lời tổng kết giá trị nội dung và nghệ thuật ở phầncuối bài, phần giới thiệu thêm về Ngô Thì Nhậm, Quang Trung, về thể chiếu, vềtác phẩm…

+ Phương pháp đàm thoại:

GV sử dụng hệ thống câu hỏi đàm thoại để định hướng học sinh tiếp cậncác đơn vị kiến thức VD:

- Em hãy giới thiệu những hiểu biết của em về tác giả Ngô Thì Nhậm?

- Vì sao Ngô Thì Nhậm đi theo Tây Sơn? Các em có nhận xét gì về cách xử

sự này của ông?

=> Học sinh trình bày ý kiến, quan điểm Giáo viên chốt lại vấn đề

+ Phương pháp hoạt động nhóm:

Giáo viên chia lớp thành 4 cho học sinh hoạt động nhóm, thảo luận, nêu ýkiến về 4 nội dung (chuẩn bị ở nhà)

Nội dung 1: Quy luật xử thế của người hiền tài.

Nội dung 2: Thái độ của sĩ phu Bắc Hà đối với triều đại mới Tây Sơn.

Nội dung 3: Nhu cầu của thời đại.

Nội dung 4: Đường lối cầu hiền của vua Quang Trung.

Sau đó, mời đại diện lên trình bày trước lớp Các nhóm còn lại lắng nghe,nhận xét, bổ sung

+ Phương pháp đóng vai:

Giáo viên cho học sinh đóng vai Quang Trung để đọc Chiếu cầu hiền.

+ Phương pháp nghiên cứu tình huống: GV đưa ra những tình huống có vấn đề để HS bộc lộ quan điểm và kiến thức xã hội VD: Theo em, chính sách

“chiêu hiền đãi sĩ”, trọng dụng người hiền tài đến nay còn cần thiết không? Hãy kể những việc Đảng và Nhà nước ta đã làm để khuyến khích hiền tài?

Giải pháp 3 Thực hiện dạy học tích hợp, liên môn.

- Tích hợp với phân môn Lịch sử khi dạy về hoàn cảnh lịch sử xã hội dẫn

đến sự ra đời của bài Chiếu cầu hiền, khi giới thiệu những tư liệu về Quang

Trung và Ngô Thì Nhậm, những thống kê về thể chiếu ở Việt Nam…

- Tích hợp với phân môn Tiếng Việt (Nghĩa của từ: giải thích nghĩa của từ

“hiền tài”), phân môn Làm văn (Viết đoạn văn nghị luận xã hội về một tư tưởng đạo lí: từ bài Chiếu cầu hiền hãy viết đoạn văn dài 200 chữ về vai trò của người

hiền tài trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ đất nước hiện nay).

- Tích hợp giữa kiến thức trong sách vở với kiến thức thực tế ngoài cuộc

sống: Hãy kể tên những việc Đảng và Nhà nước ta đã làm để nhằm khuyến

khích hiền tài trong thời đại mới?

- Nắm vững nghệ thuật lập luận trong bài chiếu và cảm xúc của người viết

Từ đó hiểu thêm về thể chiếu - thể văn nghị luận Trung đại

- Nhận thức đúng đắn vai trò và trách nhiệm của người hiền tài, của ngườitri thức đối với công cuộc xây dựng đất nước

- Có ý thức vươn lên vượt qua mọi khó khăn để rèn luyện thành người tàiđức.

4 Định hướng góp phần hình thành năng lực:

- Năng lực giao tiếp (nghe, nói, đọc, viết)

- Năng lực thưởng thức văn học/ cảm thụ thẩm mĩ

- Năng lực hợp tác, năng lực sáng tạo

- Năng lực tự học tự nghiên cứu, năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề

B CHUẨN BỊ CỦA GIÁO VIÊN VÀ HỌC SINH

1 Chuẩn bị của GV: SGK - SGV Ngữ văn 11, tập1, Giáo án/ thiết kế bàihọc, giáo án powerpoit, 4 tờ giấy A0, 4 bút dạ, chia lớp thành 4 nhóm và giaonhiệm vụ cho mỗi nhóm, cử trưởng nhóm để trình bày kết quả làm việc củanhóm

2 Chuẩn bị của HS: SGK Ngữ văn 11 tập 1, HS soạn bài, sưu tầm các tưliệu ngoài văn bản liên quan đến tác phẩm trên các nguồn: mạng Internet, báochí, sách vở, tranh ảnh HS hoạt động nhóm theo phân công của GV

Đây là tác phẩm nào?

1 Phản ánh khát vọng của nhân dân ta về một đất nước độc lập, thống nhất, hùng cường và khí phách của dân tộc Đại Việt đang trên đà lớn mạnh.

2 Tác phẩm được viết bằng thể văn nghị luận chính trị - xã hội thời trung đại, có chức năng ban bố mệnh lệnh của nhà vua.

3.Tác phẩm được viết bằng chữ Hán, ra đời gắn liền với một sự kiện trọng đại của dân tộc năm 1010.

4 Tác giả: Lý Công Uẩn.

- Giới thiệu bài mới: Như vậy, các em đã được học tác phẩm Chiếu dời đô

của Lý Công Uẩn trong chương trình Ngữ văn 8 Hôm nay chúng ta cùng tìmhiểu thêm một tác phẩm cũng được đánh giá là mẫu mực của thể chiếu Đó là

tác phẩm Chiếu cầu hiền của vua Quang Trung do Ngô Thì Nhậm chấp bút.

II Hoạt động 2 Hình thành kiến thức

Hoạt động của GV và

HS

Đánh giá năng lực HS Nội dung cần đạt

Vì sao Ngô Thì Nhậm đi

theo Tây Sơn? Các em có

Ngô Thì Nhậm hãy lí giải

vì sao vua Quang Trung

lại lựa chọn NTN viết

“Chiếu cầu hiền”? GV

gợi ý, định hướng vì đây

là tình huống có vấn đề

hiểu, năng lựcgiao tiếp

Năng lực pháthiện và giảiquyết vấn đề,năng lực giaotiếp (HS suynghĩ và được

tự do trìnhbày quanđiểm của bảnthân.)

Năng lực sángtạo, năng lựcphát hiện vàgiải quyết vấn

đề, năng lựcgiao tiếp (HSsuy nghĩ vàđược tự dotrình bày quanđiểm của bảnthân.)

- Ngô Thì Nhậm chấp bút

+ Ngô Thì Nhậm 1803), hiệu Hi Doãn, thuộc dòngdõi Ngô Thì, quê Hà Nội

(1746-+ 1775, ông đỗ Tiến sĩ, ra làmquan dưới triều Lê

+ 1778, sau khi Lê - Trịnh sụp đổ,NTN đi theo phong trào Tây Sơn,được vua QT tín nhiệm, giao chonhiều trọng trách, có nhiều đónggóp tích cực cho triều Tây Sơn

- Vì là một trí thức tiến bộ, NTNnhận ra, Lê - Trịnh sụp đổ là mộtquy luật tất yếu của lịch sử nênông đã quyết định đi theo phongtrào TS và có nhiều đóng góp cho

ĐN => Đây là cách ứng xử thức

thời, hợp lẽ, đúng đắn ( hoàn toàn

khác với cách ứng xử của sĩ phuBắc Hà lúc bấy giờ còn mangnặng tư tưởng “trung quân” mùquáng)

- Vì:

+NTN là một tiến sĩ, có kiến thứcsâu rộng, được cả chúa Trịnh vàvua Quang Trung sủng ái trọngdụng

Trịnh Sâm khen: Tài học không ở

dưới người.

Quang Trung ca ngợi: ông thuộc

dòng văn học Bắc Hà, thông thạo việc đời.

+ Ngô Thì Nhậm từng làm quandưới triều Lê, cũng từng tỏ thái độchống đối Tây Sơn, nhưng ôngthuộc tầng lớp trí thức tiến bộ đãsớm nhận thức được quy luật tấtyếu của lịch sử nên đã nhanhchóng đi theo phong trào Tây Sơn

Vì vậy, Quang Trung muốn NTNviết chiếu cầu hiền để kêu gọi sĩphu Bắc Hà, kêu gọi những ngườitrước đây vốn làm quan dưới triều

Lê ra giúp đỡ xây dựng vươngtriều Tây Sơn và cũng là để giúp

dân, giúp nước => NTN chính làtấm gương cho mọi người noitheo.

+ Lựa chọn NTN viết chiếu cầuhiền, QT còn cho sĩ phu Bắc Hàthấy được chính sách “chiêu hiềnđãi sĩ”, “trọng văn” của triều đạimới

=> Đây là lựa chọn hoàn toànchính xác

Hoạt động 2: Hướng dẫn

HS tìm hiểu về tác phẩm

Tác phẩm được viết theo

thể loại nào? Em biết gì

lượng chiếu các thời

trong lịch sử Việt Nam

(Qua một số nguồn tư

Năng lực đọchiểu, năng lực

tự học tựnghiên cứu,năng lực giaotiếp

2 Tác phẩm:

a Thể loại:

- Chiếu là một thể văn nghi luậnchính trị xã hội thời trung đạithường do nhà vua ban hành

- Xuống chiếu cầu hiền tài là mộttruyền thống văn hóa chính trị củatriều đại phong kiến phương đông

- Văn phong trang trọng, lời lẽ rõràng, tao nhã

* VB chiếu sớm nhất: Thiên đô

chiếu - Lý Công Uẩn.

* VB chiếu cuối cùng: Thoái vị

chiếu - Bảo Đại.

*Ngoài ra còn có:

+ Cần vương chiếu - Hàm Nghi +Cầu hiền tài chiếu - Lê Thái Tổ + Lâm chung di chiếu - Lý Nhân

+ Thái độ sĩ phu Bắc Hà: bất hợptác, chống đối, trốn tránh đối vớivương triều mới

+ Trong buổi đầu xây dựng triềuđại mới, kiến thiết đất nước còn

Em có nhận xét gì về

quyết định của vua QT?

Qua quyết định ấy em

thấy gì về vua Quang

Trung?

- GV trình chiếu các slide

ảnh của vua Quang

Trung cho HS tham

khuyến khích hiền tài

trong thời đại mới? (Tích

hợp với kiến thức ngoài

Vậy theo em, mục đích

vua Quang Trung xuống

chiếu cầu hiền là gì?

đề (HS suynghĩ và được

tự do bộc lộquan điểmcủa bản thân)

Năng lực tựhọc, tự nghiêncứu, năng lựcphát hiện vàgiải quyết vấn

đề HS thểhiện kiến thức

xã hội, kiếnthức từ thực

tế cuộc sống

từ đó liên hệđến bản thân,

có ý thức traudồi tài đức

Năng lực đọchiểu, năng lựcgiao tiếp

Năng lực đọchiểu, năng lựcgiao tiếp

nhiều khó khăn, nhu cầu cần cóngười hiền tài ra giúp vua là nhucầu bức thiết

=>Do đó, vua QT đã giao cho

NTN viết “Chiếu cầu hiên”.

=>Đây là việc làm đúng đắn vàsáng suốt của vua QT Qua đóthấy được tấm lòng và tầm nhìnchiến lược của nhà vua đối vớivấn đề sử dụng nhân tài và hòagiải dân tộc

- Chính sách “chiêu hiền đãi sĩ”,trọng dụng hiền tài đến nay vẫncòn và thậm chí còn được chútrọng hơn nữa Đảng và Nhà nước

ta đã có rất nhiều chương trình,nhiều hoạt động thể hiện chínhsách “chiêu hiền đãi sĩ”

- GV nói thêm, liên hệ với thực tế:

Mô hình các trường Dân tộc nộitrú như trường chúng ta cũngchính là một chính sách “chiêuhiền đãi sĩ”, bồi dưỡng hiền tàicho quốc gia của Đảng và Nhànước ta đối với đối tượng là con

em đồng bào các dân tộc thiểu số

Vì thế nhiệm vụ của các em làphải chăm chỉ, nỗ lực trau dồi tàiđức để trở thành nguồn cán bộ chomiền núi trong tương lai

c Mục đích sáng tác:

- Nhằm thuyết phục sĩ phu Bắc Hàthay đổi thành kiến với vươngtriều mới, ra giúp vua, giúp nướctrong buổi đầu còn nhiều khókhăn

d Bố cục tác phẩm: 3 phần

+P1:Quy luật xử thế của ngườihiền

+P2: Cách ứng xử của sĩ phu Bắc

cục tác phẩm? Hà và nhu cầu đất nước.

+P3: Con đường cầu hiền

chuẩn bị trong 5 phút sau

đó cử đại diện lên trình

Em hiểu như thế nào là

người hiền tài? (Tích

hợp với phân môn TV

bài Nghĩa của từ)

Quy luật xử thế của

người hiền được NTN

tự học tựnghiên cứu,năng lực giaotiếp và hợptác, năng lựcphát hiện vàgiải quyết vấn

đề, năng lựcthưởng thứcvăn học/cảmthụ thẩm mĩ

II Đọc hiểu văn bản

- GV cho đại diện các nhóm lên trình bày

+ Nhóm 1: nội dung 1+ Nhóm 2: nội dung 2+ Nhóm 3: nội dung 3+ Nhóm 4: nội dung 4

1 Phần 1: Quy luật xử thế củangười hiền tài:

* Người hiền tài là người vừa cótài vừa có đức

- Quy luật xử thế của người hiền:+ Người hiền phải do thiên tử sửdụng, phải ra giúp vua, giúp nước.+ Không làm như vậy là trái vớiđạo trời, trái với quy luật cuộcsống

- Nghệ thuật lập luận:

+Dùng biện pháp so sánh:

Người hiền - ngôi sao sáng; thiêntử- sao Bắc Thần =>Sao sáng ắtchầu về ngôi Bắc Thần (ngôi vua)

=> người hiền ắt làm sứ giả chothiên tử

=> Tác dụng: dùng quy luật của tự

nhiên, của tạo hóa để khẳng địnhviệc người hiền làm sứ giả chothiên tử là việc làm hợp với đạotrời, không thể làm khác, nếu làmkhác là trái với đạo trời

Nhận xét cách đặt vấn đề

của NTN ngay trong

phần đầu của bài chiếu?

+Hình ảnh so sánh lại được trích

trong sách “Luận ngữ” của Khổng

Tử, bậc Thánh nhân=>Tác dụng:vừa tạo nên tính chính danh cho

“Chiếu cầu hiền” vừa đánh trúng

vào tâm lí của nho sĩ Băc Hà, cho

họ thấy Quang Trung là người cóhọc, biết lễ nghĩa

+Dùng cách nói phủ định đểkhẳng định: “Nếu như…khôngphải là ý trời sinh ra người hiềnvậy”=>Tác dụng: để nhấn mạnh,khẳng định người hiền phải raphụng sự cho nhà vua, không thểlàm khác được

=>Nhận xét cách đặt vấn đề củaNTN: khéo léo, tinh tế, giàu tínhthuyết phục

Tiết 2

- GV chốt lại: Như vậy,

trong phần 1 ta đã làm rõ

quy luật xử thế của người

hiền Tiếp theo ta cùng

tìm hiểu về nội dung của

phần 2 và phần 3

- GV yêu cầu nhóm 2 lên

trình bày GV nhận xét,

chốt ý

Trước việc Nguyễn Huệ

đem quân ra Bắc diệt

Trịnh, nho sỹ Bắc Hà có

thái độ như thế nào?

Mỗi người một cách xử

sự nhưng họ đều giống

nhau ở điểm nào?

Vì sao họ lại có thái độ

ấy?

Vậy Ngô Thì Nhậm làm

thế nào để thuyết phục

Năng lực đọchiểu, năng lực

tự học tựnghiên cứu,năng lực giaotiếp và hợptác, năng lựcphát hiện vàgiải quyết vấn

đề, năng lựcthưởng thứcvăn học/cảmthụ thẩm mĩ

2 Phần 2: Cách ứng xử của sĩ phuBắc Hà và nhu cầu của đất nước:

a Cách ứng xử của sĩ phu Bắc Hà:+ Mai danh ẩn tích bỏ phí tài năng

"trốn tránh việc đời", “ở ẩn trong

ngòi khe”

+ Ra làm quan: thì hoặc sợ hãi, im

lặng như bù nhìn “không dám lên

tiếng", hoặc làm việc cầm chừng

“đánh mõ, giữ cửa”.

+ Một số đi tự tử “ra biển vào

sông”, “chết đuối trên cạn”

=>Mỗi người một cách xử sựnhưng họ đều giống nhau ở chỗđều có thái độ chống đối, bất hợptác, e dè với vương triều mới

=>Vì họ là những nhà nho cònmang nặng tư tưởng “trung quân”

mù quáng, do sợ hãi không biếtcách hành xử của vương triều mớithế nào, không biết số phận củamình sẽ ra sao Và trong con mắt

sĩ phu Bắc Hà: Vua QT và quân

TS chỉ là phường áo vải, võ biền,

ít chữ nghĩa nên họ không phục

- Nghệ thuật lập luận:

+Dùng các điển cố, trích dẫn trong

+Dùng từ “trước đây” và cách dẫncác sự việc xưa=>đó là cách nóiẩn, nói tránh=>Vì đây là nhữngnhà nho, những hiền tài đầy lòng

tự trọng nên dù là nhà vua cũngphải chọn cách nói tế nhị tránhchạm vào lòng tự ái của họ, bàichiếu sẽ phản tác dụng

- Thái độ cầu hiền của vua QT:

+“Ghé chiếu lắng nghe, ngày đêm

mong mỏi”.

+ Giả định bằng hai câu hỏi: “Hay

trẫm ít đức không đáng để phò tá chăng?”, “Hay đang thời đổ nát chưa thể ra phụng sự Vương hầu chăng?”

=>Vừa thể hiện sự thành tâm,khiêm nhường, thiết tha mong mỏivừa thể hiện sự đòi hỏi và cả chútthách thức của vua Quang Trungkhiến người nghe không thểkhông thay đổi cách sống, phải raphục vụ và phục vụ hết lòng chotriều đại mới)

b Nhu cầu của đất nước:

- Thực trạng của đất nước:

+Triều đình mới thành lập cònchưa ổn định

+ Biên ải chưa yên

+ Dân chưa lại sức

+ Ân đức nhà vua chưa thấmnhuần khắp nơi

=> Nêu ra vô vàn khó khăn mà đấtnước gặp phải là để các nho sĩ Bắc

Hà thấy được tính chất của thời

Những trăn trở, mong

mỏi của nhà vua là đứng

trên lập trường của ai?

Điều đó cho thấy gì về

vua Quang Trung?

- GV yêu cầu nhóm 4 lên

trình bày GV nhận xét,

chốt ý

Đường lối cầu hiền của

vua Quang Trung là gì?

nào về vua Quan Trung ?

đại, yêu cầu của lịch sử, nhu cầuthiết thực của đất nước và nhândân, tấm lòng và tầm nhìn chiếnlược của nhà vua để từ đó raphụng sự vương triều, phụng sựnhà vua, giúp dân giúp nước

- Nhu cầu của đất nước:

+“Một cái cột không thể đỡ nổi

căn nhà lớn…trị bình”=>khẳng

định vai trò to lớn của hiền tài

+ “Cứ cái ấp mười nhà…của trẫm

hay sao?”=>khẳng định nước ta

nhân tài không những có mà còn

ra giúp dân giúp nước

=> Những trăn trở, mong mỏi của

nhà vua là đứng trên lập trườngcủa nhân dân Điều đó cho thấy

QT là một vị vua yêu nước thươngdân, có lòng thiết tha chiêu hiềnđãi sĩ

=>NT lập luận chặt chẽ, đầy tínhthuyết phục

3 Phần 3: Con đường cầu hiềncủa vua Quang Trung

- Đối tượng cầu hiền: quan viênlớn nhỏ, thứ dân trăm họ

- Đường lối cầu hiền:

+ Cho phép mọi người có tài năngthuộc mọi tầng lớp trong xã hộiđược dâng sớ tâu bày kế sách+ Cho phép các quan văn võ tiến

cử người có nghề hay, nghiệp giỏi+ Cho phép người tài tự tiến cử

=> Tư tưởng dân chủ tiến bộđường lối cầu hiền: rộng mở, đúngđắn Biện pháp cầu hiền: cụ thể,

dễ thực hiện

=> chứng tỏ Quang Trung khôngchỉ là một thiên tài quân sự, mộtnhà lãnh đạo tài ba, một vị vua

yêu nước thương dân mà còn là vịvua có tầm nhìn xa trông rộngcũng như khả năng tổ chức, sắpđặt chính sự, biết giải tỏa nhữngbăn khoăn có thể có cho mọi thầndân, khiến họ yên tâm tham giaviệc nước.

- Cuối cùng tác giả kêu gọi người

có tài đức cố gắng hãy cùng triềuđình gánh vác việc nước và hưởngphúc lâu dài

Hoạt động 4: Hướng dẫn

HS củng cố kiến thức

Nhận xét về giá trị nội

dung và ý nghĩa của văn

bản “Chiếu cầu hiền”?

- GV gọi 1 HS tổng kết

đánh giá GV nhận xét và

chốt lại vấn đề

Năng lực đọchiểu, năng lựcgiao tiếp

2 Ý nghĩa văn bản: Thể hiện tầmnhìn chiến lược của vua QuangTrung trong việc cầu hiền tài phục

vụ sự nghiệp xây dựng đất nước

III Hoạt động thực hành (thực hành kĩ năng làm văn nghị luận)

Hoạt động của GV

và HS

Đánh giá năng lực HS Nội dung cần đạt

“Chiếu cầu hiền”

của vua Quang

người hiền tài

trong sự nghiệp xây

dựng đất nước hiện

nay.

- Năng lựcgiao tiếp,năng lực pháthiện và giảiquyết vấn đề,năng lực sángtạo

- Rèn luyện

kĩ năng làmvăn nghịluận

1 Kỹ năng: HS viết một đoạn văn điđúng vấn đề, đảm bảo về cấu trúc, diễnđạt mạch lạc, rõ ràng (2đ)

2 Kiến thức (8 điểm)

a Đặt vấn đề: Trong “Chiếu cầu hiền”của vua QT do NTN chấp bút đã chỉ rõvai trò quan trọng của người hiền tàitrong sự nghiệp xây dựng đất nước Tưtưởng đó không chỉ có giá trị đối vớithời đại lúc bấy giờ mà cho đến ngàynay nó vẫn giữ nguyên ý nghĩa

b Giải thích: “Hiền tài” được hiểu chính

là những người tài cao, học rộng lại đức

độ, đó là những người vừa có trí tuệ lạivừa có nhân cách đáng trọng

c Bàn luận về vai trò của người hiền tàitrong thời đại mới:

+ Tài năng, trí tuệ sáng suốt của người