së GI¸O DôC Vµ §µO T¹O THANH HO¸TR¦êng THCS-THPT NGHI SƠN S¸NG KiÕN KINH NGHiÖM XÂY DỰNG BÀI GIẢNG ĐIỆN TỬ TRỰC QUAN NHẰM NÂNG CAO TÍNH ỨNG DỤNG KIẾN THỨC PHẦN CHẤT RẮN VÀ CHẤT LỎNG, S
Trang 1së GI¸O DôC Vµ §µO T¹O THANH HO¸
TR¦êng THCS-THPT NGHI SƠN
S¸NG KiÕN KINH NGHiÖM
XÂY DỰNG BÀI GIẢNG ĐIỆN TỬ TRỰC QUAN NHẰM NÂNG CAO TÍNH ỨNG DỤNG KIẾN THỨC PHẦN CHẤT RẮN VÀ CHẤT LỎNG, SỰ CHUYỂN THỂ
VẬT LÝ 10 CƠ BẢN VÀO CUỘC SỐNG
Ngêi thùc hiÖn: Gv Ths Tr¬ng Nho Dòng
Chøc vô: Gi¸o viªn
S¸ng kiÕn kinh nghiÖm thuéc lÜnh vùc: Vật lý
MỤC LỤC
Thanh Ho¸, N¡M 2019
Trang 21 MỞ ĐẦU
1.1 Lý do chọn đề tài ………… ………….… ………… ……… ……… 1
1.2 Mục đích nghiên cứu ………… ….….… ………….… …… ……… 1
1.3 Đối tượng nghiên cứu.………… ….….… ………….… …… ……… 2
1.4 Phương pháp nghiên cứu.………… ….… ………….… …… ……… 2
2 NỘI DUNG CỦA SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM 2.1 Cơ sở lý luận của sáng kiến kinh nghiệm 3
2.2.Thực trạng vấn đề 4
2.3 Những giải pháp và cách tổ chức thực hiện sáng kiếm kinh nghiệm 4
2.3.1 Bài giảng điện tử về ứng dụng của chất rắn kết tinh 4
2.3.2 Bài giảng điện tử về ứng dụng của sự nở vì nhiệt 7
2.3.3 Bài giảng điện tử về ứng dụng sự chuyển thể của các chất 9
2.3.4 Bài giảng điện tử về ứng dụng và ảnh hưởng của độ ẩm không khí…… 11
2.4 Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm đối với hoạt động giáo dục, với bản thân, đồng nghiệp và nhà trường .14
3 KẾT LUẬN VÀ ĐỀ XUẤT 3.1 Kết luận 16
3.2 Đề xuất 17
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1 MỞ ĐẦU
Trang 31.1 Lý do chọn đề tài
Thực hiện chủ trương đổi mới đồng bộ hình thức dạy học, phương pháp dạyhọc và kiểm tra, đánh giá kết quả giáo dục; tăng cường việc gắn liền dạy học trongnhà trường với thực tiễn cuộc sống và góp phần hình thành năng lực giải quyết vấn
đề của học sinh trung học của Bộ Giáo dục và Đào tạo [4]
Thực hiện nội dung công tác đúc rút sáng kiến kinh nghiệm năm học
2018-2019, tập trung nghiên cứu các đề tài ứng dụng những thành tựu khoa học, nhất làứng dụng công nghệ thông tin vào các hoạt động giảng dạy nhằm nâng cao chấtlượng, hiệu quả và tăng tính ứng dụng kiến thức được học vào đời sống thực tiễn.Trên tinh thần đó, bằng thực tế giảng dạy, tôi nhận thấy ở môn vật lý có rấtnhiều mảng kiến thức liên quan trực tiếp đến các ứng dụng trong khoa học, kỹ thuật
và trong các thiết bị, liên quan đến các hiện tượng thường gặp trong đời sống hàngngày Vì vậy tôi chọn đề tài: “Xây dựng Bài giảng điện tử trực quan nhằm nâng caotính ứng dụng kiến thức phần Chất rắn và chất lỏng, sự chuyển thể - Vật lý 10 cơbản vào cuộc sống”
1.2 Mục đích nghiên cứu
- Thiết kế, xây dựng các bài giảng điện tử trực quan để hỗ trợ giảng dạy các nộidung và ứng dụng của chương Chất rắn và chất lỏng, sự chuyển thể…
- Sử dụng các bài giảng điện tử vào bài giảng một cách trực quan, hiệu quả cao
1.3 Đối tượng nghiên cứu
- Phần mềm soạn thảo bài giảng điện tử Microsoft Power Point
- Các phần mềm sử lý hình ảnh, video
- Phần Chất rắn và chất lỏng, sự chuyển thể - vật lý 10 THPT chương trình cơ bản
- Ứng dụng bài giảng điện tử vào quá trình dạy và học vật lý
Trang 41.4 Phương pháp nghiên cứu
- Phương pháp nghiên cứu xây dựng cơ sở lý thuyết
- Phương pháp quan sát khoa học
- Phương pháp thực nghiệm khoa học
- Phương pháp mô hình hoá
- Phương pháp thống kê, xử lý số liệu
2 NỘI DUNG CỦA SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM 2.1 Cơ sở lý luận của sáng kiến kinh nghiệm
Trang 5Thực hiện chủ trương đổi mới hình thức và phương pháp dạy học; tăng cườngviệc gắn liền dạy học với thực tiễn cuộc sống và góp phần hình thành năng lực giảiquyết vấn đề của học sinh trung học của Bộ Giáo dục và Đào tạo.
Thay đổi phương pháp dạy và học nhằm mục đích đưa nội dung kiến thức bàihọc thể hiện qua các ứng dụng vào cuộc sống, nâng cao hiểu biết, nâng cao chấtlượng và tận hưởng cuộc sống Từ đó giúp tăng cường sự tự tin trong học tập vàtrong các hoạt động thường ngày [1]
Liên hệ kiến thức bài học vào các hoạt động thường gặp trong đời sống hàngngày giúp cho bài học thêm sinh động, cuốn hút sự chú ý của học sinh, giúp chocác kiến thức vốn khô khan, giáo điều trở nên gần gũi, dễ tiếp thu hơn Từ đó, giáoviên thổi hồn vào bài dạy Học sinh cảm thấy lý thú hơn khi các kiến thức vừa học
có ý nghĩa ngay trong các hoạt động đời sống thường ngày [1]
Phần Chất rắn và chất lỏng, sự chuyển thể- vật lý 10 cơ bản – trung học phổthông có nhiều nội dung liên quan trực tiếp đến các hiện tượng thường gặp trongcuộc sống như: Sự kết tinh thành hạt muối từ nước biển, nước chuyển thành đá lạnhtrong tủ lạnh, tại sao giữa các thanh ray của đường sắt phải có khe hở, các giọtsương đọng trên ngọn cỏ có dạng hình cầu, mây được hình thành từ đâu, độ ẩmkhông khí trong dự báo thời tiết hàng ngày có ý nghĩa gì Vì vậy khi học các nộidung về chất rắn kết tinh, sự nở vì nhiệt, hiện tương căng bề mặt của chất lỏng, độ
ẩm không khí nếu được liên hệ cụ thể từ các ví dụ thực tế, học sinh sẽ nắm bắtnhanh được bài học một cách tự nhiên và tự giải thích được các hiện tượng thườnggặp trong cuộc sống
2.2.Thực trạng vấn đề
Trong các trường trung học phổ thông hiện nay, dạy và học chủ yếu đi sâuvào các kiến thức, nội dung chính liên quan đến các bài kiểm tra, các kỳ thi học kỳ,thi tốt nghiệp, thi vào đại học, cao đẳng Nội dung các đề thi chưa đề cập nhiều đến
Trang 6câu hỏi về ứng dụng các kiến thức đã học vào cuộc sống và giải quyết các vấn đềnảy sinh trong cuộc sống.
Kiến thức giảng dạy còn mang nặng tính hàn lâm, nặng về kiến thức Thờigian dạy 45 phút chưa đi hết nội dung chính của bài nên rất khó liên hệ được nhiềuứng dụng hay và thiết thực trong đời sống mà liên quan đến kiến thức vừa học
Học sinh ít được tham gia các hoạt động ngoài giờ, hoạt động trải nghiệm,chưa tổ chức được nhiều hoạt động ngoại khóa bổ ích, cuốn hút được học sinh tựnguyện tham gia
2.3 Những giải pháp và cách tổ chức thực hiện sáng kiếm kinh nghiệm
Hệ thống bài giảng điện tử trực quan gồm 4 nội dung và các mảng ứng dụngcủa nó:
+ Bài giảng điện tử về ứng dụng của chất rắn kết tinh
+ Bài giảng điện tử về ứng dụng của sự nở vì nhiệt
+ Bài giảng điện tử về ứng dụng của sự chuyển thể rắn – lỏng - khí
+ Bài giảng điện tử về ứng dụng của độ ẩm không khí
Các bài giảng điện tử soạn trên Power Point: sinh động, phong phú, nhiềuhình ảnh động, video minh họa cụ thể, chi tiết
Có hệ thống câu hỏi gợi mở, câu hỏi dẫn dắt, tạo sự tò mò, hứng thú muốnđược biết của học sinh theo trình tự tư duy logic để tiếp thu kiến thức
Hệ thống bài giảng điện tử bám sát theo yêu cầu về chuẩn kiến thức, kỹnăng, tình cảm, thái độ, phù hợp lứa tuổi học sinh trung học phổ thông
2.3.1 Bài giảng điện tử về ứng dụng của chất rắn kết tinh.
* Mục đích, yêu cầu:
- Phân biệt được chất rắn kết tinh và chất rắn vô định hình dực trên cấu trúc vi
mô và những tính chất vĩ mô của chúng
- Nêu được những yếu tố ảnh hưởng đến các tính chất của các chất rắn dực trên cấy trúc tinh thể, kích thước thước thể, kích thước tinh thể và cách sắp xếp tinh thể
- Nêu được những ứng dụng của các chất rắn kết tinh và chất rắn vô định hình
để giải thích một số hiện tượng thường gặp trong đời sống và kĩ thuật
Trang 7* Sử dụng trong mục 3 Ứng dụng của các chất rắn kết tinh – Tiết 58 Bài 34: Chấtrắn kết tinh Chất rắn vô định hình
Hình ảnh minh họa về tinh thể muối ăn, các tinh thể silic (Si), gemani (Ge)được dùng trong linh kiện bán dẫn (diot, tranzitor, các vi mạch điện tử)
Tinh thể muối ăn
Người dân làm muối từ nước biển trên cánh đồng muối
Trang 8Tinh thể chất bán dẫn silic (Si), gemani (Ge) được dùng trong linh kiện bán dẫn
(diot, tranzitor, các vi mạch điện tử)
Kim cương và than chì đều được cấu tạo từ các nguyên tử cacbon nhưng do cấutrúc tinh thể khác nhau nên tính chất của chúng khác nhau Than chì khá mềm và
dẫn điện còn kim cương thì rất cứng và không dẫn điện
Trang 9Mũi khoan phủ kim cương để tăng độ cứng
2.3.2 Bài giảng điện tử về ứng dụng của sự nở vì nhiệt
Hình ảnh minh họa về các hiện tượng liên quan đến sự nở vì nhiệt :
- Giữa đầu các thanh ray của đường sắt phải có khe hở để, hai đầu cầu sắt phải đặttrên các gối đỡ xê dịch được trên các con lăn, các ống kim loại dẫn hơi nóng phải
có đoạn uốn cong để khi ống bị nở dài thì đoạn cong này chỉ bị biến dạng màkhông bị gãy
Trang 10Giữa đầu các thanh ray của đường sắt phải có khe hở để hạn chế tác hại của sự nở
vì nhiệt làm cong vênh thanh ray
Trang 11Hai đầu cầu sắt phải đặt trên các gối đỡ xê dịch được trên các con lăn, các ống kimloại dẫn hơi nóng phải có đoạn uốn cong để khi ống bị nở dài thì đoạn cong này chỉ
bị biến dạng mà không bị gãy
2.3.3 Bài giảng điện tử về ứng dụng sự chuyển thể của các chất
* Mục đích, yêu cầu:
- Nêu được các đặc điểm của sự nóng chảy và sự đông đặc, sự bay hơi, sự sôi…
- Nêu được các ví dụ và giải thích các ứng dụng liên quan đến các quá trình nóng chảy- đông đặc, bay hơi- ngưng tụ và quá trình sôi trong kỹ thuật và đời sống
* Sử dụng trong mục 3 Ứng dụng sự chuyển thể của các chất - Tiết 65 Bài 38: Sựchuyển thể của các chất
Hình ảnh minh họa về sự chuyển thể của các chất:
Trang 12Nước ở thể lỏng chuyển sang nước đá rắn trong tủ lạnh
Sự chuyển thể của đá lạnh ở thể rắn sang nước ở thể lỏng và hơi nước ở thể khí
Trang 13Bàn là hơi nước và quạt hơi nước chuyển nước từ thể lỏng sang hơi nước ở thể khí
Nước sôi ở thể lỏng chuyển hóa thành hơi nước ở thể khí
2.3.4 Bài giảng điện tử về ứng dụng và ảnh hưởng của độ ẩm không khí
* Mục đích, yêu cầu:
- Phân biệt được sự khác nhau giữa độ ẩm tuyệt đối, độ ẩm cực đại, độ ẩm tỉ đối vànêu được ý nghĩa của chúng
Trang 14- Quan sát các hiện tượng tự nhiên về độ ẩm và giải thích được các hiện tượng liênquan đến độ ẩm trong kỹ thuật và đời sống.
* Sử dụng trong mục III Ảnh hưởng của độ ẩm không khí - Tiết 67 Bài 39: Độ ẩmcủa không khí
Hình ảnh minh họa về các hiện tượng liên quan đến độ ẩm không khí:
Trong các bản tin dự báo thời tiết, có thông tin về độ ẩm không khí (82% chẳng
hạn) Đó là độ ẩm không khí tỉ đối
Những ngày độ ẩm lớn thì không khí ẩm ướt và sương mù nhiều, tầm nhìn hạn chế
Trang 15Do độ ẩm lớn nên hơi nước đọng trên các tấm kính và đọng trên mạng nhện
Vào những ngày độ ẩm lớn nên trên nền gạch lát nhà rất ẩm ướt (hiện tượng vã mồ
hôi) cần phải lau chùi liên tục cho khô ráo
Trang 16Độ ẩm ảnh hưởng nhiều đến sinh trưởng và phát triển của cây Độ ẩm lớn thì câycối phát triển xanh tốt, độ ẩm quá thấp thì cây cối khô cằn, héo úa, kém phát triển.
2.4 Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm đối với hoạt động giáo dục, với bản thân, đồng nghiệp và nhà trường.
“Bài giảng điện tử trực quan nhằm nâng cao tính ứng dụng kiến thức phầnChất rắn và chất lỏng Sự chuyển thể - Vật lý 10 cơ bản vào cuộc sống” đã đượcứng dụng trong ba năm học từ 2016 – 2017; 2017 – 2018 và 2018 - 2019 Với đềkiểm tra trắc nghiệm, học sinh làm bài trong thời gian 45 phút Câu hỏi bám sáttheo chuẩn kiến thức kỹ năng Đặc biệt là 50% phần câu hỏi liên quan đến các ứngdụng kiến thức phần cơ học lớp 10 vào cuộc sống
Kết quả thu được như sau:
Giỏi Khá Trung bình Yếu Kém Năm học
2017-2018
Lớp đối chứng (10A2)
1/43 (2,3%) 9/43
(20,9%)
32/43 (74,5%)
1/43 (2,3%)
0 Lớp thực nghiệm
(10A1)
6/43 (14%)
20/43 (46,5%)
17/43 (39,5%)
Năm học
2018-2019
Lớp đối chứng (10A5)
2/45 (4,4%)
14/45 (31,1%)
26/45 (57,8%)
3/45 (6,7%)
0 Lớp thực nghiệm
(10A6)
6/45 (13,3%)
28/45 (62,2%)
11/45 (24,5%)
Trang 17Kết quả cho thấy, ở lớp thực nghiệm, có sử dụng hệ thống bài giảng ứngdụng các kiến thức vào cuộc sống, học sinh có kết quả tốt hơn Tỉ lệ học sinh đạtđiểm giỏi và khá tăng đáng kể Như vậy, việc xây dựng bài giảng điện tử trực quannhằm nâng cao tính ứng dụng kiến thức phần Chất rắn và chất lỏng, sự chuyển thể -Vật lý 10 cơ bản vào cuộc sống đã đạt được mục tiêu đặt ra ban đầu là học nắmđược các ứng dụng của kiến thức đã học vào khoa học - kỹ thuật và trong đời sốngthường ngày.
Trang 18- Tạo cho học sinh niềm yêu thích môn học, thấy việc học có nhiều ý nghĩa hơn.
- Kết quả học tập của học sinh được nâng cao thông qua kiểm tra, đánh giá vàthông qua sự hiểu biết chung về khoa học và cuộc sống
* Một số hạn chế:
- Hạn chế về mặt thời gian : Với phân phối chương trình lớp 10 THPT, chươngtrình nâng cao như hiện nay, thời gian dành cho phần ứng dụng kiến thức vào cuộcsống là rất ít Vì vậy rất khó trình bày một cách đầy đủ và thú vị các ứng dụngtrong phạm vi thời gian rất eo hẹp (vài phút) cuối mỗi tiết học Để khắc phục hạnchế này, ta có thể thực hiện các ứng dụng này trong các buổi ngoại khóa về Vật lý.Điều này đã đạt được kết quả tốt tại trường THCS-THPT Nghi Sơn những năm gầnđây
* Hướng phát triển của đề tài:
Đề tài có thể phát triển cho các nội dung kiến thức khác có nhiều phần ứngdụng vào khoa học – kỹ thuật và ứng dụng trong cuộc sống thường ngày
Trang 193.2 Đề xuất
Đối với Bộ Giáo dục và đào tạo: Thành lập các nhóm để tổng hợp, biên soạnlại chương trình nhằm tăng thời lượng và thời gian cho các ứng dụng thực tế Từ đógiúp kiến thức đã được học đi vào phục vụ cuộc sống
Cần có các khâu chuẩn bị để có thể đưa nhiều nội dung ứng dụng vào quátrình kiểm tra, đánh giá, đặc biệt là đưa vào đề thi Kỳ thi trung học phổ thông quốcgia
Đối với Sở Giáo dục và đào tạo Thanh Hoá: Mở lớp tập huấn, triển khaihướng ứng dụng vào thực tiễn Tăng cường tổ chức các cuộc thi dạy và học cónhiều ứng dụng liên môn vào kỹ thuật và đời sống Có hướng dẫn cụ thể và tạođiều kiện để các trường tích cực thực hiện
Tạo cơ sở dữ liệu điện tử chung, cùng sử dụng và sử dụng cho Trường họctrực tuyến (truonghoctructuyen.edu.vn) như Bộ Giáo dục và Đào tạo đang triểnkhai
Đối với Trường THCS-THPT Nghi Sơn: Tạo điều kiện ủng hộ, giúp đỡ,động viên, khen thưởng giáo viên có nhiều sáng kiến trong ứng dụng tích hợp,giảng dạy có nhiều ứng dụng liên môn vào kỹ thuật và đời sống, ứng dụng côngnghệ thông tin có hiệu quả cao trong công tác dạy và học tập…
Đối với tổ chuyên môn: Xây dựng ý tưởng, triển khai xây dựng được hệthống dữ liệu tích hợp khai thác chung trong các lĩnh vực thực hiện liên môn trêncác ứng dụng công nghệ thông tin, các ứng dụng kiến thức vào kỹ thuật và cuộcsống thường ngày: Bài giảng điện tử, website, internet…
Đối với đồng nghiệp: Trao đổi ý tưởng, rút kinh nghiệm và hỗ trợ nhau cùngứng dụng công nghệ thông tin, khai thác tốt dữ liệu liên môn trên Website, trêninternet vào dạy học và các hoạt động giáo dục liên môn có tính ứng dụng vào cuộcsống đạt hiệu quả cao
Trang 20Rất mong Hội đồng khoa học Sở Giáo dục và đào tạo Thanh Hoá nghiêncứu, góp ý, bổ sung để sáng kiến “Xây dựng Bài giảng điện tử trực quan nhằmnâng cao tính ứng dụng kiến thức phần Chất rắn và chất lỏng, sự chuyển thể - Vật
lý 10 cơ bản vào cuộc sống” có thể triển khai, cùng áp dụng và hoàn thiện để đảmbảo việc khai thác trong dạy học và các hoạt động giáo dục đạt hiệu quả cao hơn
XÁC NHẬN CỦA THỦ TRƯỞNG ĐƠN VỊ Thanh Hóa, ngày 21 tháng 5 năm 2019
Tôi cam đoan đây là sáng kiến của mình viết, không sao chép nội dung của người khác.
Người viết sáng kiến
Gv ThS TRƯƠNG NHO DŨNG
Trang 21TÀI LIỆU THAM KHẢO
* Tài liệu tham khảo của chính tác giả:
1 Trương Nho Dũng, GV Trường THCS-THPT Nghi Sơn, huyện Tĩnh Gia, tỉnh Thanh Hoá –
“Xây dựng hệ thống bài giảng điện tử nhằm nâng cao tính ứng dụng kiến thức phần
cơ học - vật lý 10 vào cuộc sống” – SKKN đạt giải C cấp ngành năm học 2014 – 2015
* Các tài liệu tham khảo khác:
2 Đổi mới nội dung và phương pháp dạy học vật lý phổ thông với sự hỗ trợ củamáy vi tính và phần mềm dạy học - Phạm Xuân Quế - Tạp chí giáo dục, 2012
3 Nghị quyết Hội nghị Trung ương 9 khóa XI – BCH Trung ương Đảng, 2014
4 Dự thảo Chương trình giáp dục phổ thông tổng thể 2017
5 Vật lý 10 cơ bản – Lương Duyên Bình (Tổng chủ biên) – Nhà xuất bản giáo dục,2018
6 Vật lý 10 cơ bản (Sách giáo viên) - Lương Duyên Bình (Chủ biên) – Nhà xuấtbản giáo dục, 2018
7 Website thư viện trực tuyến : http://www.violet.vn
8 Website thư viện vật lý: http://www.thuvienvatly.com