Đổi mới tổ chức giờ ôn tập văn học ở trường THPT hàm rồng thành phố thanh hoá

Cách thức tổ chức giờ ôn tập Văn học theo hướng học sinh là chủ thể... Để có thể củng cố sâu sắc hơn về vốn tri thức ấy, giờ ôntập văn học trong chương trình sách giáo khoa Ngữ văn chươn

-oOo -SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

ĐỔI MỚI TỔ CHỨC GIỜ ÔN TẬP VĂN HỌC

Ở TRƯỜNG THPT HÀM RỒNG THÀNH PHỐ THANH HÓA

Người thực hiện: Lê Hồng Phong Chức vụ: Giáo viên

SKKN thuộc lĩnh vực: Ngữ văn

THANH HÓA 2019

2.1 Cơ sở lí luận 2

2.2 Thực trạng… 3

2.3 Giải pháp và tổ chức thực hiện……… 3

2.3.1 Phương pháp dạy bài Ôn tập Văn học hiện nay……… 4 2.3.2 Cách thức tổ chức giờ ôn tập Văn học theo hướng học sinh là chủ thể

sáng tạo……… 5

2.4 Thực nghiệm……… 11

3 Kết luận và kiến nghị……… 13

3.1 Kết luận……… 13

3.2 Kiến nghị……… 14

TÀI LIỆU THAM KHẢO……… 17

4

1 Mở đầu Trong sự phát triển của nhà trường, vấn đề đổi mới phương pháp dạy học luôn

được đặt ra và được ý thức như một yêu cầu tự nhiên, bức xúc, một động lực của sự pháttriển, một yếu tố then chốt để nâng cao chất lượng đào tạo con người Những năm đầuthế kỉ XXI, khi những thành tựu kì diệu của cuộc cách mạng khoa học kĩ thuật – côngnghệ tác động mạnh mẽ đến của cuộc sống con người, khi hệ thống giáo dục không đủ

khả năng đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của xã hội thì vấn đề đổi mới phương pháp dạyhọc theo hướng phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của người học lại được đặt ramột cách gay gắt Bốn trụ cột của giáo dục thế giới trong thế kỉ XXI mà Liên Hiệp Quốc

đã đề ra là: Học để biết, Học để làm, Học để sống và Học để khẳng định mình, để phát

triển Ở nước ta, Nghị quyết hội nghị lần thứ II Ban chấp hành Trung Ương Đảng khoá

VIII về định hướng chiến lược phát triển giáo dục là nhằm “xây dựng những con người

và thế hệ thiết tha với lí tưởng độc lập dân tộc và chủ nhĩa xã hội, có đạo đức trong sáng, có ý thức kiên cường xây dung và bảo vệ Tổ quốc, Công nghiệp hoá, hiện đại hoá của dân tộc, có năng lực tiếp thu tinh hoa văn hoá nhân loại…” Môn Ngữ văn cùng với

các môn học khác trong nhà trường phổ thông góp phần quan trọng tạo nền tảng ban đầu

để đào tạo con người phát triển toàn diện

Đối với người học sinh phổ thông, dù sau này họ có chọn văn chương làm bộ môngắn bó của đời mình hay không thì những hiểu biết về văn học dân tộc và văn học nhânloại (ở bất kì thời đại nào) vẫn sẽ là hành trang đi suốt cuộc đời để làm nên cái gọi là

“Trình độ văn hoá” của mỗi người Trong dòng chảy bất tận của văn học dân tộc và nhân

loại, có lẽ mọi người không thể nào quên những đỉnh cao văn học như Bình Ngô đại cáo

của Nguyễn Trãi, Truyện Kiều của Nguyễn Du, Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc của Nguyễn

Đình Chiểu, Nhật kí trong tù của Hồ Chí Minh, Những người khốn khổ của V Huy- Gô,

Lão Gô- ri- ô của Ban- Giắc…và sẽ còn rất nhiều những đỉnh cao có khả năng tạo ra sự

đối thoại trong và ngoài nước Để có thể củng cố sâu sắc hơn về vốn tri thức ấy, giờ ôntập văn học trong chương trình sách giáo khoa Ngữ văn (chương trình chuẩn và nângcao) hiện hành có ý nghĩa đặc biệt quan trọng

Những vấn đề nêu trên vừa là thách thức cũng vừa là cơ hội để mỗi người giáoviên Ngữ văn trong nhà trường phổ thông phải có trách nhiệm tìm ra con đường hướngdẫn học sinh củng cố, khắc sâu kiến thức một cách tích cực sáng tạo theo đặc điểm tìnhhình văn hoá thời đại cũng như phong tục tập quán địa phương và trình độ cá nhân Đặc

biệt hiện nay toàn ngành đang hướng đến mục tiêu Dạy thực chất, Học thực chất, Thi thực chất thì điều đó càng có ý nghĩa Vấn đề tưởng chừng đơn giản nhưng khá phức tạp

nếu người giáo viên Ngữ văn không tự hình thành những kĩ năng tổ chức các hoạt đôngdạy học, hệ thống hoá vấn đề một cách dễ hiểu

2 Nội dung 2.1 Cơ sở lí luận

Tình hình ngại học các bộ môn khoa học xã hội nhân văn đang khá phổ biến tronghọc sinh ở trường phổ thông: Kiến thức học xong vội quên, nhất là những kiến thức cơbản cần phải ghi nhớ; trên lớp học sinh ngại thảo luận, tranh luận; một không khí buồn tẻbao bọc nhiều giờ Ngữ văn … Sự ngại học, coi nhẹ đó đã dẫn đến thực tế đáng buồn làkết quả thi tốt nghiệp, Đại học, Cao đẳng tương đối thấp Nguyên nhân do nhiều phía:

Xu hướng lựa chọn nghề nghiệp, sức thuyết phục của chương trình còn ở mức độ thấp,

tâm lí đề cao khoa học tự nhiên thời đại số hoá của học sinh…và còn nhiều lí do khác

nữa được đưa ra để biện minh cho một thực tế yếu kém Song tôi thiết nghĩ mấu chốt vấn

đề ở chỗ bản thân người giáo viên Ngữ văn cũng đang bị chi phối theo chính sự ngại học Văn của học sinh, chưa tích cực tìm giải pháp nâng cao chất lượng giờ học, quá nặng nề đến việc trang bị kiến thức mà không thấy kiến thức ấy phải được tổ chức thế nào để giúp học sinh tiếp nhận một cách hứng thú Đối với bài Ôn tập Văn học (cũng

như ôn tập Làm văn, Tiếng Việt) lại càng khó Ôn tập là để củng cố những kiến thức đã

học, mặt khác còn là dịp để tổng kết quá trình một học kì hay một năm học Việc tổngkết sẽ giúp chúng ta nâng cao nhận thức, nâng cao trình độ hiểu biết của mình Thếnhưng, trong thực tế phần lớn giờ ôn tập văn học còn rất nhiều điều bất cập, chưa đạtđược mục đích yêu cầu nêu trên Có thể kể ra đây một số nguyên nhân dẫn đến hiệu quảthấp của giờ ôn tập văn học:

Là bài cuối cùng của chương trình học kì hoặc năm học, nên nếu có hạn chế về việcdạy học Văn suốt cả học kì hay năm học thì giờ học cuối cùng này cũng chịu ảnh hưởngchung

Là bài ôn tập nên số phận của nó nhiều khi bị xem nhẹ Tiết ôn tập thường đượcđặt ở cuối học kì, cuối năm học, tức là lúc mà việc thi học kì đã đến thì cả thầy và tròdường như không đủ tập trung cho giờ ôn tập thật nghiêm túc, thật hiệu quả như mục

Nhà trường THPT có vai trò hết sức quan trọng trong việc dạy văn học vì số lươngtiết dạy khá nhiều, và vì thế tiết ôn tập càng trở nên quan trọng Hoà nhập với việc đổimới chương trình, sách giáo khoa, phương pháp kiểm tra đánh giá, ứng dụng công nghệthông tin trong dạy học Ngữ văn hiện nay, rút kinh nghiệm giảng dạy của đồng nghiệp

và bằng thực tế giảng dạy của mình, tôi xin giới thiệu sáng kiến kinh nghiệm: Tổ chức

giờ “Ôn tập Văn học” theo hướng học sinh là chủ thể sáng tạo.

Để thực hiện tốt giờ Ôn tập văn học theo theo tinh thần đổi mới, phát huy tính tích

cực, chủ động, sáng tạo của học sinh, bản thân tôi đã không ngừng đổi mới về tư duy,nhận thức từ khâu soạn giáo án (Thiết kế bài học) cho đến cách sử dụng thiết bị dạy học.Lập phiếu điều tra để nắm bắt tình hình học tập của học sinh, từ đó điều chỉnh cho phùhơp với thực tế nhà trường và địa phương

2.2 Thực trạng

Chương trình, sách giáo khoa Ngữ văn THPT thực hiện từ năm học 2006-2007 với

3 lớp 10, 11, 12 (Năm học 2006-2007 thực hiện ở lớp 10, năm học 2007-2008 thực hiện

ở lớp 11, năm 2008-2009 thực hiện ở lớp 12 ) có nhiều điểm mới, trong đó có việc tănghoặc giảm số lượng tiết hoc tuỳ theo từng chương trình, ban học:

+Lớp 10 : Chương trình chuẩn có 105 tiết, Chương trình nâng cao có 140 tiết

+ Lớp 11: Chương trình chuẩn có 123 tiết, Chương trình nâng cao có 140 tiết

+ Lớp 12: Chương trình chuẩn có105 tiết, Chương trình nâng cao có 140 tiết

Có khoảng gần 50% tiết học dành cho phân môn văn học Nhìn chung chương trìnhnhư vậy là hợp lí, đảm bảo tính khoa học, tính sư phạm, tính vừa sức

Thời lượng dành cho Văn học Việt Nam, Văn học nước ngoài có nhiều nội dung

mới và hay đáp ứng yêu cầu hiện đại hoá, khả năng hội nhập và giao lưu văn hoá Dù

còn mới mẻ nhưng nội dung các bài như Thơ Hai- cư (Văn học Nhật Bản), Người trong

Tiết ôn tập Văn học được biên soạn có nhiều cải tiến so với trước đây, cụ thể đókhông chỉ là những câu hỏi thuần tuý mà còn là những định hướng về nội dung vàphương pháp ôn tập Nội dung trong bài ôn tập Văn học gồm cả văn học Việt Nam, Vănhọc nước ngoài, Lí luận văn học Sự phân bố như vậy là hợp lí, không chỉ về kiến thức

mà cả về phương pháp

2.3 Giải pháp và tổ chức thực hiện

Tầm quan trọng của việc đổi mới phương pháp dạy học nói chung và dạy học Ngữvăn nói riêng trong nhà trường phổ thông đã được chứng minh trong thực tiễn thời gianqua Chính phủ, Bộ giáo dục và Đào tạo đã và đang thực hiện nhiều giải pháp tích cực đểnâng cao chất lượng đào tạo mà khâu then chốt là không ngừng đổi mới phương phápdạy học Xét một cách tổng thể nhiều vấn đề về lí thuyết dạy học đã được phổ biến, rútkinh nghiệm, song đôi lúc chưa phù hợp với nhiều địa phương Xuất phát từ thực tế

giảng dạy cũng như vai trò một Tổ trưởng chuyên môn, tôi mạnh dạn đề xuất một cáchdạy bài ôn tập Văn học theo hướng học sinh được phát huy tính tích cực chủ động sángtạo bằng việc tham gia thảo luận , tranh luận

2.3.1 Phương pháp dạy bài Ôn tập Văn học hiện nay

Phương pháp dạy bài Ôn tập văn học đang được sử dụng rộng rãi ở nhà trườngphổ thông hiện nay là giáo viên hướng dẫn học sinh làm việc bằng cách hệ thống hoánhững tác giả, tác phẩm đã học trong học kì, trong năm, khẳng định một lần nữa nhữngnét chính về nội dung tư tưởng và phong cách nghệ thuật dựa trên sách giáo khoa Cóthầy cô còn khái quát hoá kiến thức cho các em dựa tên mô hình không gian, ví như ởlớp 10 học Văn học dân gian, Văn học trung đại Việt Nam, sử thi ấn Độ, Thơ Đường,

tiểu thuyết Minh- Thanh của Văn học Trung Quốc, Thơ Hai- Cư của Nhật Bản… hoặctheo mô hình văn học dân tộc: Pháp có V Huy- Gô, H Ban- Giắc; Nga có A Puskin, Sê-Khốp; Văn học Việt Nam có Thạch Lam, Nam Cao, Xuân Diệu…trong chương trìnhVăn học 11 Nội dung ôn tập trong sách giáo khoa có những vấn đề lớn, sâu đòi hỏi độ tưduy cao nên trong thực tế giáo viên chỉ chọn một số nội dung đơn giản, dễ dạy Số câuhỏi, nội dung còn lại hoặc là bị bỏ qua hoặc được giải thích một cách nông cạn, đại khái

Nhìn chung, so với bài đọc văn, bài ôn tập chưa có một cách thiết kế thống nhất (Sáchthiết kế của nhiều nhà nghiên cứu văn học, nhiều nhà giáo, sách giáo viên… cũng thựchiện mỗi cách khác nhau) Tuy nhiên, một thực trạng như vậy không hoàn toàn là cái dở

mà cũng có cái hay của nó, đó là sự đa dạng về phong cách và phương pháp Dĩ nhiênđiều đó cũng gây nên sự lúng túng, thiếu tự tin, thiếu định hướng cho nhiều giáo viên, kể

cả giáo viên có kinh nghiệm lâu năm

2.3.2 Cách thức tổ chức giờ ôn tập Văn học theo hướng học sinh là chủ thể sáng tạo

Chúng tôi rất tâm đắc với gợi ý thật cụ thể của cố thủ tướng Phạm Văn Đồng:

“Người thầy phải suy nghĩ, phải chuẩn bị một cách sáng tạo… thầy và trò có thời gian

để đối thoại, thảo luận, tranh luận về tất cả cái gì có liên quan đến bài học Trí tuệ, tài năng, tác phong của người thầy được thể hiện ở đây như nguồn ánh sáng soi vào bóng

tối nhằm phát hiện những gì còn ẩn núp ở đó” Đây cũng là cơ hội để học sinh phát huy

những gì là sáng tạo, là độc đáo để góp vào cuộc thảo luận chung

Một trong những vấn đề then chốt trong việc nâng cao chất lượng dạy học Ngữ văn

là vấn đề chủ thể học sinh Học sinh cần được xác định như là một chủ thể có ý thức.Phát huy tính năng động của chủ thể, năng lực sáng tạo của mỗi người cũng như pháthuy chủ thể học sinh chính là đáp ứng một phần quan trọng của phương pháp dạy học

thời đại bùng nổ thông tin và hội nhập toàn cầu (Điều đó gải thích tại sao nhiều chươngtrình giáo dục của nước ngoài hết sức linh hoạt, một giờ học có khi cả thầy và trò cùngthảo luận và khám phá bài học)

Ở đây, chúng tôi không có tham vọng đưa ra một cách dạy mới thay thế cách dạyphong phú đa dạng mà lâu nay giáo viên vẫn thường sử dụng và còn tiếp tục được sử

của học sinh, sinh viên mà của toàn xã hội như: Đấu trường 100, Câu lạc bộ bạn yêu

thơ, Đường lên đỉnh Olympia, Âm vang xứ Thanh (Đài PTTH Thanh Hoá) Ở các trường,

các lớp vẫn thường xuyên tổ chức những cuộc thi vui về hiểu biết xã hội, kiến thức như:

Em yêu khoa học, Tài trí tuổi trẻ thu hút sự quan tâm của đông đảo học sinh… Tại sao

chúng ta không biến giờ ôn tập Văn học (cũng như ôn tập Tiếng Việt, Làm văn) thànhmột hoạt động tương tự như thế?

- Cách thức tiến hành

Để tiến hành một giờ dạy- học theo yêu cầu trên ta chia lớp thành 4 đội dự thi Mỗi

tổ thành một đội do tổ trưởng làm đội trưởng (hoặc một học sinh khá giỏi, nhanh trí, cókhả năng thuyết phục người khác) Thay vì thuyết giảng hoặc gọi học sinh trả lời thì giáoviên soạn tất cả nội dung cần dạy dưới dạng câu hỏi và tất cả đều có quyền trả lời

Giờ dạy này ứng dụng công nghệ thông tin là tốt nhất Vì vậy giáo viên nên sửdụng giáo án điện tử để thuận tiện cho sử dụng câu hỏi, sinh động hơn trong tiết học vànhất là thu hút được học sinh

- Hệ thống câu hỏi

- Trắc nghiệm khách quan

Trắc nghiệm khách quan là cách kiểm tra năng lực ghi nhớ, hiểu biết bản chất bàihọc của học sinh sau bài học Có nhiều dạng trắc nghiệm khách quan, nhưng trong tiết ôntập kiểu này ta nên sử dụng 2 loại : Điền khuyết và nhiều lựa chọn Với một câu hỏi giáoviên đưa ra 4 câu trả lời A, B , C , D trong đó có một đáp án đúng nhất Các đội sẽ dùngbảng để trả lời (Bảng này làm bằng mêka hoặc vật dụng khác như giấy bìa: viết các đáp

án đúng bằng bút lông, rất đơn giản và không tốn kém) Thời gian suy nghĩ mỗi câu là 10

giây Có tín hiệu trả lời đều nâng bảng lên Đội nào trả lời đúng sẽ được cộng điểm, mứcđiểm do Giáo viên tự quy định, quy đổi Ghi chép kết quả là thư kí của lớp

- Câu hỏi trắc nghiệm nhiều lựa chọn

Ví dụ 1: “ Mặt trời của thi ca Nga” là ai?

A Êxênhin B M Goorki C A Puskin D L Tônxtôi

Câu trả lời đúng là C

Ví dụ 2 : Ý nghĩa nhân văn sâu sắc của Tự tình ( Hồ Xuân Hương ) được thể hiện ở:

A Nỗi cô đơn của nhân vật trữ tình

B Thái độ phản kháng với xã hội phong kiến

C Tâm trạng tuyệt vọng của nhân vật trữ tình

D Nỗi buồn, sự phẫn uất và khát vọng sống, ý thức vượt lên của nhân vật trữ tình Câu trả lời đúng là D

- Câu hỏi trắc nghiệm điền khuyết

Ví dụ : Hoàn thành lời nhận định của nhà văn Vũ Ngọc Phan trong cuốn Nhà văn Việt

Nam hiện đại : “ Ở nước ta, một năm có thể kể như ……… của người”.

A Năm mươi năm B Bốn mươi năm C Ba mươi năm D Hai mươi năm Câu trả lời đúng là C

- Kiểm tra kiến thức bằng câu hỏi trả lời ngắn

Giáo viên ra những câu hỏi là tên một trào lưu, một con số về thời gian, sự kiện vănhọc, tên tác giả, tác phẩm, nhân vật… Cần soạn những câu hỏi có trọng tâm, liên hệ mậtthiết với người học (có thể hỏi những câu đòi hỏi học sinh phải chịu khó tìm tòi, đọcnhiều, hiểu biết rộng mới trả lời được)

Học sinh có thể giơ tay để giành quyền ưu tiên trả lời Nhưng cũng có thể tạo điềukiện để các đội tham gia cùng trả lời bằng cách viết lên bảng Sau 30 giây các đội phảiđưa ra đáp án đúng Đội nào trả lời đúng sẽ được tính điểm

Ví dụ 1 : Ai là người Châu Á đầu tiên nhận được giải Nobel văn học? Năm nào? Với tácphẩm gì?

Đáp án : R Tagor Năm 1913 Tập Thơ Dâng

Ví dụ 2 : Hai chủ đề nổi bật trong truyện ngắn Thuốc của Lỗ Tấn là gì?

Đáp án: Sự tê liệt của quần chúng và bi kịch của người cách mạng tiên phong

- Câu hỏi so sánh

Câu hỏi so sánh được sử dụng trong bài ôn tập cần mang tính tổng quát, chỉ ra được

bản chất của vấn đề văn học Đồng thời thấy được mối liên hệ tác động giữa các vấn đề

với nhau (Phải hết sức tránh những câu hỏi vụn vặt, tản mạn) Trong loại câu hỏi này cầnlưu ý các em trả lời trúng trọng tâm, không dài dòng

So sánh giữa Văn học Việt Nam với Văn học nước ngoài

Ví dụ 1: Theo em, sự gần gũi trong sáng tác của V.Huy- Gô (Văn học Pháp) và sáng tác của Thạch Lam (Văn học Việt Nam) là gì?

Đáp án : Sáng tác của V Huy – gô và Thạch Lam rất gần nhau ở chủ đề tình thương yêu

và triết lí tình thương yêu

So sánh giữa Văn học nước ngoài với Văn học nước ngoài

Ví dụ 2 : Điểm tương đồng về số phận cũng như tính cách của Xôcôlốp trong Số phận

con người (Sôlôkhốp) và Xantiagô trong Ông già và biển cả (Hêminguây) là gì?

Đáp án : Con người có thể bị tiêu diệt nhưng không thể bị khuất phục