Trang phục truyền thống hiện nay của người Lô Lô Hoa ở huyện Mèo Vạc, tỉnh Hà Giang

Do đó, nghiên cứu tại các địa điểm này chính là điều kiện cần và đủ để nêu bật được sự nổi trội, phong phú về đặc điểm hoa văn, màu sắc cũng như giá trị thẩm mỹ thể hiện ở bộ trang phục

KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

LUẬN ÁN TIẾN SĨ NHÂN HỌC

Người hướng dẫn khoa học:

1 TS Lý Hành Sơn

2 PGS.TS Phạm Văn Dương

Hà Nội - 2019

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu được nêu và trích dẫn trong luận án là chính xác và trung thực Những kết quả nghiên cứu của luận án chưa từng được ai công

bố trong các công trình khác

Tác giả luận án

Lê Anh Đức

LỜI CẢM ƠN

Trước tiên, tôi bày tỏ sự biết ơn sâu sắc đến TS Lý Hành Sơn và PGS.TS Phạm Văn Dương đã hướng dẫn, giúp đỡ tận tình cho tôi trong suốt quá trình nghiên cứu và hoàn thành luận án này

Tôi xin trân trọng cám ơn Khoa Dân tộc học và Nhân học, Học viện Khoa học xã hội, các giảng viên trong và ngoài Khoa đã quan tâm, tham gia đóng góp ý kiến và hỗ trợ tôi trong quá trình học tập, nghiên cứu để hoàn thiện luận án

Tôi xin chân thành cảm ơn đến chính quyền địa phương huyện Mèo Vạc và huyện Đồng Văn tỉnh Hà Giang, huyện Bảo Lạc tỉnh Cao Bằng và người dân Lô Lô nơi đây đã luôn quan tâm, giúp đỡ và tạo mọi điều kiện cung cấp tài liệu, thông tin về trang phục truyền thống của người Lô Lô, làm cơ sở quan trọng cho tôi nghiên cứu và hoàn thành luận án

Tôi cũng gửi lời cám ơn trân trọng tới cơ quan nơi tôi công tác là Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam đã quan tâm hỗ trợ, tạo điều kiện tốt nhất cho tôi trong suốt quá trình nghiên cứu, hoàn thành luận án

Cuối cùng, tôi xin chân thành cám ơn những người thân trong gia đình, bạn bè và các đồng nghiệp đã luôn quan tâm, cổ vũ, động viên, tiếp thêm nghị lực cho tôi trong suốt quá trình nghiên cứu, hoàn thiện luận án

Tác giả luận án

Lê Anh Đức

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ KHÁI QUÁT VỀ NGƯỜI LÔ LÔ HOA Ở HUYỆN MÈO VẠC 13

1.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu về người Lô Lô ở Việt Nam và về trang phục 13

1.2 Cơ sở lý thuyết 23

Chương 2 QUY TRÌNH LÀM RA TRANG PHỤC 45

2.1 Nguồn nguyên liệu để sản xuất vải 45

2.2 Chế biến sợi và dệt vải 50

2.3 Trồng chàm, chế biến cao chàm và nhuộm vải, sợi 55

2.4 Kỹ thuật cắt may y phục và trang trí 58

2.5 Kỹ thuật chế tác đồ trang sức 61

Chương 3 CÁC THÀNH TỐ VÀ CHỨC NĂNG CỦA TRANG PHỤC 67

3.1 Các thành tố của bộ trang phục truyền thống 67

3.2 Hoa văn, màu sắc trên trang phục truyền thống và ý nghĩa 87

3.3 So sánh trang phục truyền thống hiện nay của hai nhóm Lô Lô Hoa và Lô Lô Đen 95

3.4 Chức năng của trang phục truyền thống 104

Chương 4 GIÁ TRỊ CỦA TRANG PHỤC TRUYỀN THỐNG, SỰ BIẾN ĐỔI VÀ VẤN ĐỀ ĐẶT RA 117

4.1 Giá trị trang phục truyền thống hiện nay của người Lô Lô Hoa 117

4.2 Sự biến đổi trang phục truyền thống hiện nay 126

4.3 Vấn đề đặt ra và một số kiến nghị góp phần bảo tồn, phát huy các giá trị trang phục truyền thống của người Lô Lô 141

KẾT LUẬN 148

DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU ĐÃ CÔNG BỐ CỦA NGHIÊN CỨU SINH CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN 152

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 153

MỤC LỤC PHỤ LỤC 163

DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU VÀ CHỮ VIẾT TẮT

Chữ viết tắt Giải nghĩa tiếng Việt

NCS Nghiên cứu sinh

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Lô Lô là một dân tộc có dân số dưới 10 nghìn người trong 54 dân tộc ở Việt Nam, thuộc nhóm ngôn ngữ Tạng-Miến cùng với các dân tộc Hà Nhì, Phù Lá, Cống, La Hủ, Si La Dân tộc Lô Lô thường được chia thành ba nhóm địa phương: Lô Lô Đen, Lô Lô Hoa và Lô Lô Trắng Tuy nhiên, phần lớn ý kiến lại chủ yếu chia thành hai nhóm: Lô Lô Đen và Lô Lô Hoa Hiện nay, nhóm Lô Lô Hoa có khoảng 400 người, cư trú ở tỉnh Hà Giang Còn người Lô

Lô Đen có hơn 4 nghìn người chủ yếu sinh sống ở hai huyện Bảo Lạc, Bảo Lâm (tỉnh Cao Bằng) và một số thì cư trú ở hai huyện Đồng Văn và Mèo Vạc (tỉnh Hà Giang) Song, dù có được chia thành mấy nhóm địa phương thì các nhà nghiên cứu vẫn đánh giá dân tộc Lô Lô luôn có ý thức tự tôn dân tộc, có tính cộng đồng và tinh thần đoàn kết cao, thể hiện rõ nét trong việc gìn giữ các đặc trưng văn hóa trong đó có trang phục truyền thống

Hà Giang có cả nhóm Lô Lô Đen và Lô Lô Hoa Lô Lô Đen tập trung ở

xã Lũng Cú, huyện Đồng Văn và ở các xã Xín Cái, Thượng Phùng thuộc huyện Mèo Vạc, còn nhóm Lô Lô Hoa cư trú tập trung ở thị trấn huyện Mèo Vạc và một số ít ở các xã Lũng Táo, Sủng Là huyện Đồng Văn Hai nhóm này có tiếng nói và phong tục tập quán gần giống nhau Nét khác biệt thể hiện

rõ nét ở bộ trang phục nữ từ màu sắc đến hình dáng và kỹ thuật trang trí

Trang phục nói chung, trang phục truyền thống nói riêng là một trong những thành tố văn hóa vật thể không thể thiếu đối với đời sống mỗi tộc người Ngoài chức năng che đậy nhằm bảo vệ con người về mặt sinh học, trang phục truyền thống còn phản ánh rõ nét về đặc trưng văn hóa, nếp sống tộc người, thể hiện trình độ phát triển và quan niệm thẩm mỹ của tộc người ấy đến đâu, Qua đó mà có thể phân biệt được bản sắc cũng như tập quán và lối

sống giữa các tộc người, thậm chí phân biệt được các nhóm địa phương khác nhau trong cùng một tộc người Thực tế hiện nay cho thấy, chỉ cần thông qua

bộ trang phục truyền thống có thể hiểu và biết phần nào về sự khác biệt giữa nhóm Lô Lô Hoa và nhóm Lô Lô Đen trong tộc người Lô Lô ở nước ta

Song có một vấn đề, đến nay tộc người Lô Lô tuy có dân số ít, nhưng dân số nhóm Lô Lô Hoa càng ít hơn, chỉ khoảng 35 - 40% so với nhóm Lô Lô Đen, mà lại chỉ sống tập trung ở thị trấn Mèo Vạc - nơi đã và đang chịu tác động mạnh mẽ của đô thị hóa, giao lưu tiếp biến văn hóa và hội nhập với người Kinh, nhất là gần đây còn chịu tác động gia tăng của sự phát triển các

dịch vụ phục vụ cho du lịch Công viên địa chất toàn cầu Cao nguyên đá

Đồng Văn Tình trạng này đã làm cho nhiều đặc trưng văn hóa, trong đó có bộ

trang phục truyền thống của người Lô Lô Hoa bị mai một và biến đổi nhanh trong vòng 10 năm trở lại đây, với xu hướng tiếp tục biến đổi

Trong khi so với nhóm Lô Lô Đen, trang phục truyền thống của nhóm

Lô Lô Hoa có nhiều đặc trưng nổi trội và phong phú hơn, nhưng đang bị mai một và biến đổi nhanh từ chất liệu, cách may khâu, chủng loại, đối tượng sử dụng, đến nhu cầu sử dụng Còn nhóm Lô Lô Đen do vừa có dân số đông vừa chủ yếu cư trú ở những nơi vùng sâu, nên họ gìn giữ và sử dụng bộ trang phục truyền thống của mình được tốt hơn Nay vẫn có nhiều người Lô Lô Đen

cả nam và nữ ở các huyện Đồng Văn, Bảo Lạc và Bảo Lâm thường xuyên mặc bộ trang phục truyền thống trong sinh hoạt hàng ngày

Có thể nói, trong bối cảnh giao lưu và hội nhập hiện nay, việc bảo tồn

và phát huy bộ trang phục truyền thống của nhóm Lô Lô Hoa ở nước ta là một vấn đề cấp bách Ngoài việc sưu tầm để lưu giữ, cần phải được tiến hành ngay bằng các công trình nghiên cứu chuyên sâu và có hệ thống Kết quả nghiên cứu không chỉ bảo tồn bộ trang phục truyền thống của nhóm Lô Lô Hoa dưới dạng văn bản, mà còn là luận cứ khoa học để đưa ra những giải pháp cụ thể

cho việc bảo tồn dưới nhiều hình thức, nhất là nâng cao hiệu quả tuyên truyền

để đồng bào có ý thức tự bảo quản và sử dụng trong những dịp cần thiết

Xuất phát từ các lý do trên cùng với kết quả khảo sát sơ lược, chúng tôi

quyết định chọn vấn đề: Trang phục truyền thống hiện nay của người Lô Lô

Hoa ở huyện Mèo Vạc, tỉnh Hà Giang làm đề tài luận án tiến sĩ Nhân học của

mình Theo đó, trang phục truyền thống hiện nay được hiểu là bộ trang phục truyền thống của nhóm Lô Lô Hoa vẫn đang tồn tại và được người dân lưu giữ hoặc sử dụng trong những dịp hệ trọng của gia đình và cộng đồng cư trú như các dịp lễ hoặc tết cổ truyền,

Đến nay đã có không ít công trình nghiên cứu từ nhiều góc độ về tộc người Lô Lô ở tỉnh Hà Giang và trong cả nước, trong đó có quan tâm đến vấn

đề trang phục truyền thống của tộc người này Đặc biệt, không ít công trình đã khẳng định, trong đời sống xã hội và tín ngưỡng của đồng bào Lô Lô nói chung và người Lô Lô Hoa nói riêng, trang phục luôn là một trong những biểu hiện mang đậm bản sắc riêng của đồng bào Tuy nhiên, ở nhóm Lô Lô Hoa cũng như nhóm Lô Lô Đen, hầu hết các nghiên cứu mới chỉ dừng lại ở việc phác thảo mang tính khái quát về bản sắc văn hóa chung, chưa đề cập chuyên sâu về trang phục truyền thống của họ, nhất là bộ trang phục này của nhóm Lô Lô Hoa Trong khi, người Lô Lô ở tỉnh Hà Giang hiện nay tuy vẫn còn lưu giữ được những nét đặc sắc cơ bản của bộ trang phục truyền thống, nhưng cũng đã mai một và đang biến đổi do không tự làm ra vải, hầu hết đều

sử dụng các nguyên liệu công nghiệp để cắt may và trang trí sắc màu, thay đổi mẫu mã hoa văn, Do đó, thực hiện đề tài luận án này không chỉ có đóng góp thêm tư liệu mới về tộc người Lô Lô cho nhiều ngành khoa học, mà còn có ý nghĩa thực tiễn sâu sắc, đặc biệt là góp phần bảo tồn và phát huy các giá trị truyền thống nghề thêu, ghép vải mang tính nổi bật ở tộc người Lô Lô, là những khác biệt so với nhiều tộc người thiểu số ở nước ta

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

2.1 Mục đích nghiên cứu

Nhận diện những đặc trưng về trang phục truyền thống đang tồn tại hiện nay của người Lô Lô Hoa ở huyện Mèo Vạc, tỉnh Hà Giang Trên cơ sở

đó, góp phần bảo tồn và phát huy các giá trị của trang phục truyền thống của nhóm Lô Lô Hoa trong bối cảnh hiện nay

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để thực hiện được mục đích đã đề ra, đề tài luận án có các nhiệm vụ

nghiên cứu sau:

- Khảo sát, tìm hiểu về trang phục truyền thống hiện nay của người Lô

Lô Hoa ở huyện Mèo Vạc tỉnh Hà Giang, từ các công đoạn làm ra bộ y phục

và các đồ trang sức, trang trí hoa văn, đến các thành tố của trang phục;

- Làm rõ các chức năng và giá trị của trang phục truyền thống đối với đời sống của người Lô Lô Hoa ở địa bàn trên;

- Phân tích những biến đổi của bộ trang phục truyền thống từ Đổi mới năm 1986 đến nay và những nguyên nhân dẫn đến sự biến đổi;

- Đề xuất một số kiến nghị nhằm bảo tồn và phát huy các giá trị văn hoá đối với trang phục truyền thống hiện nay của người Lô Lô Hoa

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận án là trang phục truyền thống của người

Lô Lô Hoa ở huyện Mèo Vạc tỉnh Hà Giang mà hiện nay vẫn đang gìn giữ

3.2 Phạm vi nghiên cứu

- Về nội dung nghiên cứu: Nội dung nghiên cứu của đề tài luận án được

giới hạn ở việc làm rõ những đặc trưng thể hiện qua trang phục truyền thống hiện nay của nhóm Lô Lô Hoa ở huyện Mèo Vạc (Hà Giang), từ việc tạo ra trang phục đến các thành tố và chức năng Luận án còn đề cập tới biến đổi về

trang phục truyền thống của Lô Lô Hoa từ Đổi mới đến nay, nhất là từ khi phát triển du lịch Công viên địa chất Cao nguyên đá Đồng Văn Bởi vì những

bộ trang phục đó của đồng bào chưa được bảo quản và gìn giữ tốt, nhất là tập

quán khi người Lô Lô mất sẽ mặc bộ trang phục truyền thống và chôn theo

- Về phạm vi không gian: Luận án đã chọn nơi sinh sống lâu đời và tập

trung của người Lô Lô Hoa ở thị trấn huyện Mèo Vạc tỉnh Hà Giang làm địa bàn nghiên cứu chính Theo đó, chúng tôi đã nhiều lần đến điền dã tại thị trấn Mèo Vạc huyện Mèo Vạc, nhất là ở hai xóm Sảng Pả A thuộc thị trấn Mèo Vạc - nơi tập trung phần lớn người Lô Lô Hoa Ở Hà Giang nhóm Lô Lô Đen phân bố khá rộng, nhưng Lô Lô Hoa chỉ tập trung đông nhất ở Mèo Vạc, qua

đó có thể tìm hiểu tốt nhất về trang phục, lối sống và bản sắc của họ

Ngoài ra, còn khảo sát thêm trang phục của Lô Lô Đen và số ít Lô Lô Hoa ở Xín Cái, Thượng Phùng huyện Mèo Vạc; xã Lũng Cú, Sủng Là huyện Đồng Văn (Hà Giang); xã Hồng Trị, Kim Cúc huyện Bảo Lạc (Cao Bằng)

Việc chọn các điểm này là do có đông dân Lô Lô sinh sống ở nước ta

Cụ thể, tại Hà Giang người Lô Lô Hoa tập trung đông ở xóm Sảng Pả A thị trấn Mèo Vạc; Lô Lô Đen thì sống lâu đời và đông ở xóm Lô Lô Chải xã Lũng Cú huyện Đồng Văn, còn ở Cao Bằng họ phân bố chủ yếu ở xã Hồng Trị huyện Bảo Lạc với các bản Nà Van, Bản Chang, Cốc Sả, Do đó, nghiên cứu tại các địa điểm này chính là điều kiện cần và đủ để nêu bật được sự nổi trội, phong phú về đặc điểm hoa văn, màu sắc cũng như giá trị thẩm mỹ thể hiện ở bộ trang phục truyền thống của người Lô Lô Hoa ở huyện Mèo Vạc - một trong những nội dung nghiên cứu chính của đề tài luận án

- Phạm vi thời gian nghiên cứu của luận án được giới hạn từ Đổi mới

đất nước năm 1986 Theo đó, những yếu tố truyền thống của trang phục Lô

Lô Hoa được đề cập từ năm 1986 trở về trước và hiện nay vẫn đang được đồng bào lưu giữ ở những người già; sự biến đổi của trang phục thì được

nghiên cứu từ Đổi mới (sau năm 1986) đến nay, đặc biệt là từ khi phát triển

du lịch ở huyện Mèo Vạc Từ 1986 đến nay, biến đổi trang phục dần bắt đầu

từ khi xóa bỏ bao cấp và đổi mới quản lý, tạo nên sự thuận lợi cũng như thách thức mới Thời điểm này NCS cho là hợp lý để tìm hiểu về biến đổi trang phục khi lớp người già có hiểu biết và tay nghề còn tồn tại; trong khi lớp trẻ sinh ra có sự hội nhập và phát triển về mọi mặt Hai thế hệ khác biệt này sẽ cho chúng ta cái nhìn khách quan về biến đổi của trang phục theo thời gian

Có thể nói, nghiên cứu trang phục truyền thống và biến đổi của người

Lô Lô Hoa theo giai đoạn từ 1986 đến nay cho phép dựng lại bức tranh về trang phục đó từ truyền thống tới hiện tại Nếu chỉ tính từ khi phát triển du lịch ở huyện Mèo Vạc thì bộ trang phục ấy đã biến đổi nhiều Bởi vì theo kết quả khảo sát, đến giữa năm 2018 trong cộng đồng người Lô Lô Hoa huyện Mèo Vạc chỉ còn giữ được 4 bộ trang phục truyền thống nguyên bản bằng sợi bông và được làm từ các công cụ thủ công cách ngày nay khoảng 40 năm

4 Phương pháp nghiên cứu

4.1 Cơ sở phương pháp luận

- Khi thực hiện đề tài luận án, tác giả luận án chủ yếu dựa trên quan điểm duy vật biện chứng và duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác-Lê nin để xem xét về trang phục truyền thống và những đặc trưng của nó trong sự vận động

và biến đổi Quá trình biến đổi của trang phục cần được phân tích dựa trên cơ

sở lịch sử, đó là so sánh đồng đại và lịch đại, Vấn đề này luôn được chúng tôi đặt ra trong quá trình nghiên cứu về sự biến đổi bộ trang phục truyền thống của người Lô Lô Hoa trong mối quan hệ và so sánh giữa các địa điểm nghiên cứu khác nhau, để thấy được những đặc điểm chung và riêng

- Tác giả còn dựa vào Tư tưởng Hồ Chí Minh, quan điểm của Đảng và Nhà nước ta về vấn đề dân tộc, văn hóa dân tộc, chính sách dân tộc, làm cơ

sở lý luận và phân tích, đánh giá những kết quả đạt được khi nghiên cứu trang

phục truyền thống của người Lô Lô Hoa, các giá trị văn hóa và việc bảo tồn

bộ trang phục này trong bối cảnh mới Theo đó, không thể bỏ qua Nghị quyết lần thứ 5 (Khóa VIII) về xây dựng và phát triển nền văn hoá Việt Nam, tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc và Nghị quyết lần thứ 9 (Khóa XI) của Ban chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam về xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước

- Khi thực hành nghiên cứu, tác giả chủ yếu tiếp cận từ góc nhìn Nhân học, đặc biệt là Nhân học văn hóa Trang phục nói chung, trang phục truyền thống của người Lô Lô Hoa nói riêng luôn gắn với chủ thể là tộc người Do vậy, quá trình thực hiện đề tài luận án, tác giả luôn quán triệt mối quan hệ giữa các thành tố và đặc điểm văn hóa của trang phục truyền thống đối với tộc người Lô Lô trong tương quan với tộc người láng giềng tại địa bàn nghiên cứu Trên cơ sở ấy, tác giả còn đi sâu phân tích, xem xét những tác động của các yếu tố trong đó có yếu tố chủ thể văn hóa đến sự biến đổi bộ trang phục truyền thống Có thể nói, tiếp cận Nhân học giúp làm rõ vai trò từng yếu tố như kinh tế, gia đình, tín ngưỡng, liên quan đến khía cạnh văn hóa trang phục truyền thống của người Lô Lô Hoa; lý giải về những hiện tượng trong tập quán và ứng xử xã hội qua sử dụng trang phục, khai thác tài nguyên tự nhiên và quy trình sản xuất nguyên liệu hay ứng xử của người Lô Lô với trang phục truyền thống trong các hoàn cảnh cụ thể

- Nghiên cứu các công trình liên quan đến đề tài của các nhà khoa học

đi trước để kế thừa những thành quả lý luận, thuật ngữ khoa học, tiêu chí phân loại trang phục, Đó là những công trình nghiên cứu chuyên sâu về trang phục của các tác giả Từ Chi, Lê Ngọc Thắng, Ngô Đức Thịnh, Hoàng Lương, Các công trình đó đã đưa ra những nhận định, đánh giá về văn hóa tộc người qua phân tích trang phục truyền thống của đồng bào, tạo tiền đề và

cơ sở cho việc tiếp cận nghiên cứu về trang phục Chẳng hạn, trong công trình

“Trang phục cổ truyền của người Thái ở Tây Bắc Việt Nam” Lê Ngọc Thắng

đã đưa ra tiêu chí cơ bản để phân loại trang phục; nêu lên những khái niệm đầu tiên về chức năng của trang phục không những là một hiện tượng văn hóa vật chất, dùng bảo vệ cơ thể con người, mà còn phản ánh nếp sống văn hóa tộc người Theo tác giả, trang phục khác hẳn so với công cụ sản xuất, nhà cửa

và một số yếu tố văn hóa vật chất khác, bởi trang phục có mối gắn kết mật thiết với con người và không thể tách rời trong môi trường tự nhiên, bên cạnh chức năng sinh học và chức năng xã hội cũng như chức năng thẩm mỹ

4.2 Phương pháp nghiên cứu cụ thể

Trong quá trình thực hiện đề tài, tác giả luận án đã áp dụng các phương pháp nghiên cứu sau:

- Phương pháp điền dã dân tộc học

Phương pháp điền dã dân tộc học được sử dụng chủ đạo, cụ thể là tiến hành khảo sát thực địa nhằm khai thác trực tiếp các tài liệu, thông tin từ người dân Lô Lô để hiểu một cách chân thực về đời sống và trang phục truyền thống của họ Từ khi thực hiện luận án, tác giả đã đi điền dã vào những thời điểm khác nhau từ 2016 đến 2018 tại địa bàn người Lô Lô hai huyện Mèo Vạc, Đồng Văn (Hà Giang), huyện Bảo Lạc (Cao Bằng) để thâm nhập vào cuộc sống của người dân, tìm hiểu chu trình sinh hoạt, cách làm và sử dụng trang phục của đồng bào Trong các đợt điền dã, tác giả đã dùng các công cụ:

+ Phỏng vấn sâu những người am hiểu về trang phục và các tập quán liên quan là công cụ thu thập dữ liệu bởi những câu hỏi thăm dò và những câu hỏi đóng - mở Tác giả luận án đã phỏng vấn một số già bản, trưởng bản, thầy cúng, đặc biệt là những phụ nữ có kỹ năng, tay nghề và am hiểu các công việc nhuộm, dệt, thêu, vá may trang phục, trang trí hoa văn trên trang phục, Cụ thể là đã tiến hành 15 cuộc phỏng vấn tại xóm Sảng Pả A, thị trấn Mèo Vạc;

xã Thượng Phùng có 7 người ở xóm Thèn Pả tham gia, xã Xín Cái có 12

người ở xóm Cờ Tảng; huyện Đồng Văn có: 3 người ở thôn Đoàn Kết xã Sủng Là, và 10 người ở xóm Lô Lô Chải xã Lũng Cú Ở Bảo Lạc phỏng vấn

10 người ở bản Nà Van xã Hồng Trị và 11 người ở bản Khuẩy Khon xã Kim Cúc Qua các cuộc phỏng vấn, tác giả có cái nhìn từ tổng thể đến cụ thể và chi tiết về trang phục cũng như ý nghĩa của nó trong đời sống tộc người Lô Lô

+ Tổ chức thảo luận nhóm là công cụ quan trọng của quá trình điền dã khi nghiên cứu tại thực địa và là phương tiện hữu ích để thu thập các thông tin, nhằm mô tả, so sánh, giải thích sâu hơn về trang phục truyền thống của người Lô Lô, nhất là để đánh giá tính khách quan những quan điểm của người dân Lô Lô ở mọi độ tuổi, nghề nghiệp, trình độ học vấn về các yếu tố liên quan đến trang phục truyền thống như quy trình sản xuất, các thành tố, sự biến đổi và nhu cầu lưu giữ, bảo tồn bộ trang phục này của tộc người mình nói chung Vì vậy, tác giả luận án đã mời các chị em phụ nữ và người già, đàn ông để cùng thảo luận nhóm tại Sảng Pả A là 5 lần, ở xã Thượng Phùng 1 lần

và ở xã Xín Cái 2 lần, xã Lũng Cú 1 lần Thảo luận ở huyện Bảo Lạc 2 lần: 1

ở xóm Nà Van xã Hồng Trị, 1 lần ở bản Khuẩy Khon xã Kim Cúc

+ Quan sát tham dự nhằm bổ khuyết cho những hạn chế của việc phỏng vấn sâu và thảo luận nhóm, bởi vì đây là công cụ thu thập thông tin, bao gồm

cả việc dùng thị giác và ghi chép lại mọi yếu tố liên quan đến bộ trang phục truyền thống với yêu cầu quan sát và xem xét thật kỹ lưỡng, đầy đủ, đúng đắn

và chính xác những gì nhìn thấy để có những thông tin đáng tin cậy về bộ trang phục này Tác giả còn tham gia trực tiếp vào sinh hoạt của người dân Lô

Lô, quan sát việc sử dụng trang phục của người Lô Lô trong sinh hoạt hàng ngày và các nghi lễ tôn giáo, cộng đồng

+ Từ việc quan sát về cách cắt, thêu thùa hoa văn và táp vải màu, may khâu, tác giả có điều kiện sử dụng các kỹ thuật đo, vẽ, chụp ảnh, quay phim

để lưu lại chính xác kích thước, màu sắc, kiểu dáng và những chi tiết trang trí

trên trang phục truyền thống của người Lô Lô Nhờ quan sát tham dự cùng với các công cụ đo, vẽ , tác giả luận án có thể phân tích và phiên giải được ý nghĩa biểu tượng một số họa tiết hoa văn trang trí trên trang phục, ý nghĩa đời sống tộc người thông qua đặc điểm bộ trang phục

- Phương pháp phân loại

Tác giả đã sử dụng phương pháp phân loại để sắp xếp các tài liệu, tư liệu thu thập được trong quá trình thực địa thành một hệ thống logic chặt chẽ theo từng loại, từng đơn vị kiến thức, từng vấn đề của trang phục có chung dấu hiệu bản chất hoặc cùng hướng biến đổi, Việc này góp phần tìm hiểu về

bộ trang phục của người Lô Lô Hoa một cách khoa học và có hệ thống Nhằm làm sáng tỏ sự biến đổi trang phục của người Lô Lô Hoa theo thời gian, sự tác động của môi trường xung quanh như con người, tập quán, kinh tế, xã hội và

sự tương đồng cũng như khác biệt giữa hai nhóm Lô Lô

- Phương pháp so sánh

Phương pháp so sánh được triển khai theo nhiều hướng Để thấy được

sự tiếp biến văn hóa trang phục ở các thời gian khác nhau trong việc tìm hiểu

về biến đổi Từ không gian sống khác nhau để tìm thấy sự tương đồng và khác biệt về bản sắc văn hóa thông qua trang phục người Lô Lô ở Mèo Vạc

và Đồng Văn của tỉnh Hà Giang và ở huyện Bảo Lạc tỉnh Cao Bằng,

- Phương pháp chuyên gia

Kết hợp với phương pháp phân tích các tư liệu thu thập được, tác giả sử dụng phương pháp chuyên gia để trao đổi với một số nhà quản lý, trí thức ở địa phương và ý kiến của chuyên gia là nhà nghiên cứu nhằm bổ trợ, điều chỉnh hợp lý hướng tiếp cận đối tượng cũng như đề xuất các kiến nghị bảo tồn, phát huy trang phục truyền thống của người Lô Lô Hoa ở Mèo Vạc

Ngoài ra, tác giả còn dùng phương pháp ký họa, tốc ký để ghi chép nhanh bằng hình vẽ các họa tiết, hoa văn trên trang phục ngay tại nơi nghiên

cứu; khai thác thêm thông tin qua các bộ sưu tập về trang phục Lô Lô của Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam, Bảo tàng Văn hóa các dân tộc Việt Nam ở Thái Nguyên, Bảo tàng tỉnh Hà Giang ; sử dụng các phương pháp hệ thống, phân tích, tổng hợp khi xử lý tư liệu, tài liệu thu thập được và viết luận án

5 Đóng góp mới về khoa học của luận án

- Luận án là một công trình đầu tiên nghiên cứu chuyên sâu, có hệ thống về trang phục truyền thống hiện nay của người Lô Lô Hoa ở huyện Mèo Vạc tỉnh Hà Giang từ góc nhìn Nhân học

- Luận án góp phần phục dựng lại quy trình làm ra trang phục truyền thống đã bị mai một của người Lô Lô Hoa, nhất là làm rõ một số đặc trưng về hoa văn và nghệ thuật khâu ghép vải trên trang phục của nhóm Lô Lô này

- Luận án có đóng góp tư liệu mới về tình hình biến đổi và nguyên nhân dẫn đến biến đổi bộ trang phục truyền thống của người Lô Lô Hoa ở huyện Mèo Vạc, đồng thời dự báo về xu hướng biến đổi của bộ trang phục này để có những giải pháp bảo tồn, phát huy các giá trị trong bối cảnh hội nhập và du lịch, công nghiệp hóa và hiện đại hóa diễn ra ngày càng mạnh mẽ

- Trên cơ sở đánh giá các kết quả nghiên cứu, luận án đã đưa ra một số kiến nghị giải pháp nhằm bảo tồn và phát huy các giá trị bộ trang phục truyền thống hiện nay của người Lô Lô Hoa nói riêng, tộc người Lô Lô nói chung

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án

6.1 Ý nghĩa lý luận

- Các kết quả đạt được khi thực hiện đề tài luận án sẽ làm sáng tỏ thêm mối quan hệ giữa trang phục truyền thống và bản sắc văn hóa tộc người, việc gìn giữ trang phục đó cũng chính là gìn giữ bản sắc văn hóa tộc người

- Luận án là nguồn tư liệu mới và phong phú về trang phục từ truyền thống đến biến đổi hiện nay của người Lô Lô Hoa ở huyện Mèo Vạc, giúp ích cho việc khái quát và đúc kết về đặc trưng văn hóa mặc ở các tộc người

- Luận án góp phần hoàn thiện những vấn đề lý luận như khái niệm, tiêu chí phân loại trang phục, cách tiếp cận trong phân tích và đánh giá các đặc trưng văn hóa tộc người khi nghiên cứu về trang phục truyền thống và biến đổi nó; đồng thời, tiếp tục khẳng định vai trò của phụ nữ tộc người thiểu

số đối với việc bảo tồn trang phục truyền thống của tộc người mình

6.2 Ý nghĩa thực tiễn

- Luận án làm rõ thêm các giá trị bộ trang phục truyền thống hiện nay của người Lô Lô Hoa ở huyện Mèo Vạc khi nó đang bị mai một và biến đổi, qua đó góp phần nâng cao ý thức của người Lô Lô trong việc bảo tồn bộ trang phục truyền thống cũng như các đặc trưng văn hóa của tộc người mình

- Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa với việc bảo tồn, phát huy bản sắc văn hóa ở tộc người Lô Lô theo tinh thần Nghị quyết Trung ương 5 khóa VIII (về xây dựng và phát triển nền văn hoá Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc) và Nghị quyết Trung ương 9 khóa XI (về xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước)Ban chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam

- Luận án là luận cứ khoa học giúp các cơ quan quản lý nhà nước về dân tộc và văn hóa có cơ sở thực tiễn để đưa ra các chủ trương, chính sách hợp lý trong quá trình gìn giữ và phát huy bản sắc văn hóa tộc người

7 Kết cấu của luận án

Ngoài Mở đầu, Kết luận, Danh mục các công trình đã công bố của tác giả về luận án, Tài liệu tham khảo và Phụ lục, luận án kết cấu 4 chương:

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu, cơ sở lý thuyết và khái

quát về người Lô Lô Hoa ở huyện Mèo Vạc

Chương 2: Quy trình làm ra trang phục

Chương 3: Các thành tố và chức năng của trang phục

Chương 4: Giá trị của trang phục truyền thống, sự biến đổi,

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ KHÁI QUÁT VỀ NGƯỜI LÔ LÔ HOA Ở HUYỆN MÈO VẠC

1.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu về người Lô Lô ở Việt Nam và

về trang phục

1.1.1 Tình hình nghiên cứu của tác giả nước ngoài

Đối với các công trình nghiên cứu của các học giả ở trong nước và nước ngoài về người Lô Lô ở nước ta, theo kết quả tìn kiếm chưa đầy đủ tại một số thư viện như của chúng tội Thư viện Viện Dân tộc học, Thư viện quốc gia, Thư viện Trường Đại học quốc gia Hà Hội, Thư viện Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, đã tìm thấy hơn 60 ấn phẩm từ trước đến nay viết về người

Lô Lô ở Việt Nam Trong đó, chỉ có 3 ấn phẩm của tác giả người nước ngoài, chủ yếu do người Pháp viết từ những năm đầu thế kỷ XX; số ấn phẩm còn lại

là của các học giả trong nước

Một trong các tác phẩm của học giả nước ngoài viết về tộc người Lô Lô

ở Việt Nam có thể kể đến là “Étude sur les langues parlées par les

populations de la haute rivière claire” (Nghiên cứu ngôn ngữ của cư dân vùng thượng lưu sông Chảy) của A Bonifacy [102] đăng trên BEFEO, số 1 -

2, có nội dung viết về đặc điểm ngôn ngữ của tộc người Lô Lô ở tỉnh Hà Giang, do vậy tác giả chưa có điều kiện đề cập đến văn hóa vật chất trong đó

có trang phục của người Lô ở nơi đây

Bên cạnh đó, đáng chú ý là hai tác phẩm: “Notions de grammaire Lo

Lo” (Những khái niệm về ngữ pháp của người Lô Lô) [103] và “Notes sur les dialectes Lo-Lo” (Vài nét về thổ ngữ của người Lô-Lô) [104] của tác giả

người Pháp M Alered Lietard đều được đăng tải ở trên Tạp chí BEFEO Tuy

nhiên, nội dung của cả hai ấn phẩm này vẫn chủ yếu đề cập đến ngôn ngữ của

tộc người Lô Lô, không có mục nào mang tính khảo tả về đặc điểm văn hóa tinh thần cũng như về sinh hoạt vật chất trong đó có các yếu tố trang phục truyền thống của tộc người này

Có thể nhận thấy, các công trình nghiên cứu của học giả nước ngoài về tộc người Lô Lô ở Việt Nam đã được thực hiện từ rất lâu, chủ yếu do các tác giả người Pháp nghiên cứu và cũng chỉ đề cập tới đặc điểm ngôn ngữ là chính, chưa có nghiên cứu nào nói tới các yếu tố văn hóa vật chất, trong đó có trang phục truyền thống của người Lô Lô ở nước ta

Ngoài ra, còn có những công trình nghiên cứu của học giả nước ngoài cũng như học giả người Trung Quốc viết về người Di ở Trung Quốc có liên quan tới tộc người Lô Lô ở Việt Nam Tuy nhiên, người Di ở Trung Quốc là một dân tộc lớn không chỉ với dân số đông đúc mà trong lịch sử đã là chủ nhân của cố Vương quốc Nam Chiếu Theo đó, người Di ở Trung Quốc hiện nay gồm nhiều tộc người nhỏ trong đó có tộc người Lô Lô ở Việt Nam, đặc

biệt là còn được chia thành nhiều loại người di như Di Đen (Hắc Di), Di

Trắng (Bạch Di) , thậm chí trong Di Trắng lại được chia ra Qu Nuo (Khúc

Nặc), A jia (A Giáp), Xía xi xía lùo (Áp tây áp lạc), [61, 31-32] Trong bối

cảnh quốc tế hiện nay đang rất nhạy cảm về vấn đề dân tộc và tôn giáo, tác giả luận án chưa lần nào được gặp người Di ở bên Trung Quốc, trong khi Trung Quốc đang ráo riết thực hiện chính sách biên giới mềm, các nhà khoa học Trung Quốc đang đi sâu nghiên cứu về các mối quan hệ giữa các dân tộc

ở Trung Quốc với người đồng tộc ở nước ngoài để làm rõ về nguồn gốc lịch

sử, nhóm máu huyết thống, sự tương đồng văn hóa, nhằm tạo ra tình hình các tộc người đồng tộc ở ngoại quốc có ý thức hướng về chính quốc Trung Quốc Do đó, trong luận án này, nghiên cứu sinh (NCS) xin phép chỉ đề cập tới những công trình của học giả nước ngoài viết về người Lô Lô ở Việt Nam,

mà không nhắc tới tộc người Di ở Trung Quốc, có nghĩa là không muốn làm

cho tộc người Lô Lô có dân số ít ở nước ta phải suy nghĩ về người đồng tộc đông đúc của họ ở bên Trung Quốc khi có điều kiện tìm đọc luận án này

Tuy nhiên, đáng lưu ý là một số nghiên cứu của học giả nước ngoài về trang phục, văn hóa trang phục và cách tạo ra trang phục rất có ích trong việc gợi mở cho nghiên cứu sinh về cách nhìn mới khi thực hiện đề tài luận án

này Chẳng hạn như công trình “The Book of Looms” (Cuốn sách của khung

dệt) của Eric Broudy [100] đã chỉ ra cho chúng tôi có cách nhìn khi tiếp cận với quy trình tạo ra vải sợi nói riêng, trang phục truyền thống của tộc người nói chung không thể thiếu công đoạn dệt vải với công cụ chính là khung dệt

Trong khi đó, công trình “Dress and Ethnicity - Change Across Space and

Time” (Ăn mặc và sắc tộc - Thay đổi không gian và thời gian) của Joanne B

Eicher [101] lại giúp chúng tôi luôn lưu ý rằng, khi nghiên cứu về trang phục

và văn hóa trang phục không thể tách rời chủ thể của nó là tộc người và văn hóa tộc người cũng như những sự biến đổi của trang phục theo thời gian và

không gian Bên cạnh đó, công trình “Women of Visionary Art” (Phụ nữ của

nghệ thuật thị giác) của David Jay Brown và Rebecca Ann Hill [99] còn cho chúng tôi thấy được vai trò của người phụ nữ trong việc tạo ra thẩm mỹ bằng nghệ thuật trang trí, đồng thời là người trực tiếp gìn giữ và trao truyền nghệ thuật ấy cho các thế hệ kế cận,

1.1.2 Tình hình nghiên cứu của tác giả trong nước

Tổng quan khá chi tiết các nghiên cứu về tộc người Lô Lô ở Việt Nam

đã được tác giả Nguyễn Thị Thu thực hiện ở chương “Dân tộc Lô Lô”, trong

Vương Xuân Tình (Chủ biên, 2018), Các dân tộc ở Việt Nam, tập 4 quyển 1,

do Nxb Chính trị quốc gia Sự thật phát hành [65, tr.624-628] Ở đây xin đề cập một số công trình tiêu biểu

1.1.2.1 Những nghiên cứu trên các lĩnh vực nguồn gốc lịch sử tộc người, hoạt động kinh tế, sinh hoạt văn hóa và tập quán xã hội

Về nguồn gốc lịch sử tộc người Lô Lô ở nước ta, chủ yếu được đề cập

trong công trình Nguồn gốc lịch sử tộc người vùng biên giới phía Bắc Việt

Nam của Nguyễn Chí Huyên (Chủ biên), Hoàng Hoa Toàn, Lương Văn Bảo

[32] Ngoài ra, một số công trình khảo tả về những vấn đề chung của tộc người Lô Lô ở nước ta cũng có đề cập tới lĩnh vực này của đồng bào

Riêng hoạt động sản xuất của người Lô Lô, có rất ít ấn phẩm mang tính chuyên đề hoặc chuyên khảo, bởi vì chỉ có hai công trình có nội dung viết về

vấn đề này Cụ thể là: Trồng trọt ruộng màu và thổ canh hốc đá ở người Lô

Lô Hà Giang của Nguyễn Anh Ngọc [44]; Tập quán canh tác truyền thống của người Lô Lô của Mai Văn Tùng [81] Do vậy, tập quán và tri thức sản

xuất kinh tế, trong đó có trồng bông và chàm của người Lô Lô hầu như chỉ được đề cập đến trong những tác phẩm khảo tả về nhiều lĩnh vực, đó là các

tác phẩm: Sơ lược giới thiệu dân tộc Lô Lô huyện Đồng Văn, Hà Giang của tác giả Lâm Tâm [63]; Người Lô Lô ở Bảo Lạc, tỉnh Cao Bằng của Hoàng Hoa Toàn [78]; Các dân tộc ít người ở Việt Nam (Các tỉnh phía Bắc) của Viện Dân tộc học [87] và đã tái bản năm 2014; Văn hóa và nếp sống Hà Nhì -

Lô Lô của Nguyễn Văn Huy [29]; Dân tộc Lô Lô ở Việt Nam do Khổng Diễn

và Trần Bình làm chủ biên [16], Qua nội dung chi tiết của các công trình này, không chỉ thấy được tình hình sản xuất nông nghiệp truyền thống luôn đóng vai trò chủ đạo đối với đời sống kinh tế của người Lô Lô, mà còn phản ánh được tính đa dạng các hình thức trồng trọt ở các địa bàn sinh sống của tộc người Lô Lô, bao gồm canh tác nương rẫy với nhiều loại hình như nương ven đồi hoặc sườn núi, nương ven suối, nương thổ canh hốc đá, ; làm ruộng bậc thang ở các địa phương Lô Lô thuộc huyện Mèo Vạc (tỉnh Hà Giang) và các huyện Bảo Lạc, Bảo Lâm (tỉnh Cao Bằng) đã xuất hiện từ lâu Đặc biệt, một

số công trình đã chỉ ra rằng, trước đây tộc người Lô Lô ở tỉnh Hà Giang trong

đó có Lô Lô Hoa ở huyện Mèo Vạc có các loại nương để trồng bông, trồng

chàm, làm nguyên liệu cho may mặc, nhưng nay tập quán này chỉ còn duy trì đối với người Lô Lô ở tỉnh Cao Bằng

Đáng lưu ý là các nghiên cứu riêng biệt về văn hóa vật chất chưa nhiều,

chẳng hạn, về nhà ở chỉ có Nhà ở của người Lô Lô Hà Giang của Lý Hành Sơn [59]; Phong tục làm nhà của dân tộc Lô Lô của Nguyễn Văn Căn [9]

Các nghiên cứu này đã đề cập khá chi tiết về cấu trúc ngôi nhà truyền thống

và đặc điểm mặt bằng sinh hoạt trong ngôi nhà Lô Lô ở Việt Nam Bên cạnh

đó, các công trình ấy còn khái quát về một số nghi lễ tín ngưỡng, kiêng kỵ liên quan đến quá trình xây dựng và sinh sống trong nhà mới của tộc người

Lô Lô Trong khi, nghiên cứu về ăn uống của người Lô Lô ở nước ta thì chưa

có ấn phẩm riêng nào, mà chỉ được đề cập trong các công trình viết về những vấn đề chung của tộc người Lô Lô Tương tự như vậy, đến nay cũng chưa có nghiên cứu riêng về các yếu tố vật chất khác của tộc người Lô Lô như nông

cụ, phương tiện vận chuyển, đồ dùng sinh hoạt,

Tuy nhiên, lĩnh vực văn hóa tinh thần nói chung, đặc biệt là các yếu tố như văn học dân gian, dân ca, dân vũ, của người Lô Lô luôn thu hút được

nhiều nghiên cứu nhất Có thể kể tới một số ấn phẩm tiêu biểu như: Dân ca

Lô Lô và dân ca Giáy của tác giả Ngô Vĩnh Bình [5]; Truyện cổ Lô Lô của

Hoàng Nam và Lò Giàng Páo [40]; Dân ca trong lễ hội của người Lô Lô của

Lò Giàng Páo [56]; Lễ “gọi hồn - cầu thọ” của người Lô Lô ở Hà Giang của Nguyễn Văn Căn [10]; Nghệ thuật múa của người Lô Lô ở Hà Giang của Trịnh Minh Ngọc [46]; Múa tiễn đưa linh hồn - nét văn hóa tâm linh độc đáo

của người Lô Lô cũng của Trịnh Minh Ngọc [47], Riêng ấn phẩm về trống

đồng liên quan đến tâm linh của người Lô Lô thì có 2 ấn phẩm là: Trống đồng

cổ với các dân tộc ở Hà Giang của Lò Giàng Páo [52]; Bàn thêm về di sản trống đồng của người Lô Lô của Nguyễn Thị Hảo [23]

Các nghiên cứu về tập quán xã hội, nhất là về nghi lễ vòng đời của người Lô Lô ở nước ta cũng chiếm số lượng đáng kể Đó là các công trình

như: Một số vấn đề về hôn nhân, sinh đẻ của người Lô Lô ở miền núi phía

Bắc của Đào Huy Khuê [36]; Nghi lễ vòng đời của người Lô Lô ở Cao Bằng

của tác giả Đặng Thị Hoa [27]; Đôi nét về tang ma của người Lô Lô Đen ở xã

Lũng Cú, huyện Đồng Văn, tỉnh Hà Giang của Phạm Dương [17]; Nghi lễ vòng đời của người Lô Lô ở Cao Bằng của Bàn Tuấn Năng [42]; Hôn nhân của người Lô Lô ở huyện Bảo Lạc, tỉnh Cao Bằng: Truyền thống và biến đổi

của Mông Thị Xoan [93], Các công trình vừa trình bày tuy đã đề cập đến các nghi lễ trong chu kỳ đời người của người Lô Lô, trong đó Bàn Tuấn Năng

có nói tới việc hóa trang thành người rừng để múa ở đám tang, song vẫn thiếu những nghiên cứu so sánh giữa các nhóm Lô Lô, nhất là chưa đề cập chuyên sâu đến bộ lễ phục truyền thống của tộc người Lô Lô cũng như nhóm Lô Lô Hoa và những biến đổi của các nghi lễ cùng lễ phục truyền thống trong bối cảnh hội nhập hiện nay

1.1.2.2 Những nghiên cứu về trang phục truyền thống của tộc người

Lô Lô và một số tộc người ở nước ta

- Những nghiên cứu về trang phục truyền thống của tộc người Lô Lô

Qua tổng quan cho thấy, nghiên cứu về trang phục truyền thống của tộc người Lô Lô ở Việt Nam thu hút được khá nhiều tác giả trong nước quan tâm

Có thể kể tới một số như: Nét độc đáo trong trang phục phụ nữ Lô Lô của tác giả Quỳnh Lan [37]; Trang phục của phụ nữ Lô Lô của Tiến Thiều [72]; Nữ

phục Lô Lô đen ở Đồng Văn (Hà Giang) của Vũ Đình Giáp [21]; Đôi nét về trang phục cổ truyền của người Lô Lô của Lý Hành Sơn [60]; Nữ phục truyền thống Lô Lô Hoa của Lê Mai Oanh [50], Bên cạnh đó, trang phục của người

Lô Lô còn được đề cập trong một số công trình như Trang phục cổ truyền các

dân tộc Việt Nam của Ngô Đức Thịnh [73]; Trang phục các tộc người nhóm

ngôn ngữ Tạng-Miến của Đỗ Thị Hòa [28], Chưa kể các công trình mang tính

khảo tả về nhiều lĩnh vực văn hóa của tộc người Lô Lô cũng có đề cập khái quát về trang phục truyền thống của tộc người này

Qua các công trình về văn hóa trang phục của tộc người Lô Lô, hầu hết các tác giả cho rằng trang phục truyền thống của đồng bào bao gồm: y phục

và trang sức Trong đó, y phục được phân chia thành y phục nữ và y phục nam Y phục nữ gồm: khăn, áo, quần, tạp dề, dây lưng, xà cạp, váy, giầy dép;

y phục của đàn ông gồm: mũ, khăn, áo, quần, giầy dép Còn trang sức của họ có: vòng cổ, vòng tay, khuyên tai, cúc áo bằng đồng, nhẫn, dây chuyền, dây

xà tích bằng bạc, nón, [60, tr.8-16] Cũng theo các nghiên cứu, trang phục truyền thống của người Lô Lô rất độc đáo Chẳng hạn như khăn, theo Đỗ Thị

Hòa, khăn đội đầu của phụ nữ nhóm Lô Lô Hoa gồm hai loại: khăn mỏ thô

qua có kích thước rộng 20 - 22cm, dài 220 - 310cm, màu đen hoặc xanh chàm

với hai loại tua ở hai đầu là tua vải và tua chỉ xe; khăn mơ thúc do hai khổ vải

chắp nhau tạo thành, có kích thước rộng 40cm, dài khoảng 110 - 130cm kể cả tua chỉ hai đầu; cả hai loại khăn đó đều được trang trí nhiều họa tiết hoa văn

đa dạng theo sở thích và óc thẩm mĩ của từng người Còn khăn đội đầu của người Lô Lô Đen gồm 3 loại, trong đó 1 khăn làm từ vải trắng dài 170cm, rộng 30cm; 2 loại khăn còn lại làm bằng vải chàm với các kích thước 150x40cm và 130x15cm [28, tr.20]

- Những nghiên cứu về trang phục của một số tộc người ở nước ta

Đến nay đã có rất nhiều nghiên cứu về trang phục của không ít tộc người thiểu số ở nước ta Hầu hết các nghiên cứu mang tính khảo tả về các lĩnh vực văn hóa tộc người đều có ít nhất một mục hoặc một chương nói về văn hóa vật chất, trong đó có đề cập khái quát tới trang phục truyền thống của đồng bào Do vậy, ở đây chỉ xin đề cập tới một số nghiên cứu mang tính chuyên sâu từ góc nhìn Dân tộc học/Nhân học và chủ yếu tính từ đầu những

năm 90 thế kỷ XX về trang phục để thấy những cách tiếp cận, nhận định hoặc luận điểm cũng như ý tưởng, của tác giả nhằm tiếp thu, áp dụng, kế thừa trong luận án Như vậy, tác giả luận án không tham vọng bao quát tất các các nghiên cứu về trang phục và các yếu tố liên quan, đồng thời chỉ tập trung vào một số tộc người thiểu số ở nước ta

Theo đó, nghiên cứu có tính chuyên khảo về trang phục của tộc người

thiểu số, có lẽ cần phải kể đến những công trình như Nghệ thuật trang phục

Thái của Lê Ngọc Thắng [66], đặc biệt là luận án tiến sĩ Sử học (1991) của tác

giả này [69, 70] với tiêu đề Trang phục cổ truyền của người Thái ở Tây Bắc

Việt Nam; Trang phục cổ truyền các dân tộc Việt Nam của Ngô Đức Thịnh

[73]; Tìm hiểu về trang phục Việt Nam của Đoàn Thị Tình [64]; Hoa văn trên

vải các dân tộc Đông Bắc Việt Nam do Diệp Trung Bình làm chủ biên [4]; Trang phục của người Nùng Việt Nam của Lê Văn Bé [3]; Trang phục cổ truyền của người Dao ở Việt Nam của Nông Quốc Tuấn [80]; Trang phục của người Dao ở Việt Nam của Nguyễn Khắc Tụng - Nguyễn Anh Cường [83]; Trang phục cổ truyền của người Hmông Hoa ở tỉnh Yên Bái của Trần Thị Thu

Thủy [76]; Trang phục của người Lào ở Tây Bắc Việt Nam của TS Võ Mai Phương [58]; Văn hóa trang phục của người Khmer Trà Vinh của Nguyễn Thị

Phương Khánh [34], Đó chưa kể tới các bài viết cũng khá chi tiết về trang phục của không ít dân tộc đã công bố trên các tạp chí chuyên ngành

Trong tất cả các công trình vừa đề cập, có lẽ công trình Trang phục cổ

truyền của người Thái ở Tây Bắc Việt Nam của Lê Ngọc Thắng [69, 70] là lần

đầu tiên ở nước ta đề cập đến các vấn đề mang tính lý luận liên quan tới nghiên cứu trang phục, từ cách tiếp cận nghiên cứu dưới góc nhìn Dân tộc học, tiêu chí phân loại trang phục, bàn luận về các chức năng cơ bản cũng như giá trị của trang phục Đây chính là cơ sở khoa học quý giá, được chúng tôi kế thừa, áp dụng trong luận án Các công trình khác, ngoài việc áp dụng

những cách tiếp cận của một số nhà khoa học đi trước, thì thế mạnh ở việc khảo tả rất chi tiết với mục đích bảo tồn văn hóa tộc người thông qua bộ trang phục truyền thống Đây cũng là cách tiếp cận cần thiết được chúng tôi kế thừa nhằm giúp bảo tồn trang phục truyền thống hiện nay của người Lô Lô Hoa ở huyện Mèo Vạc dưới dạng lưu giữ bằng văn bản

Một số trong các công trình kể trên đều đề cập tới quy trình tạo ra bộ trang phục, tuy nhiên khi nghiên cứu tới quy trình dệt vải và tạo ra vải mặc để

may khâu y phục thì không thể không kể đến các ấn phẩm: Trồng bông dệt

vải, nghề “làng” của người Thái Mai Châu của Lê Ngọc Thắng [67]; Trồng lanh và nghề dệt vải của người Hmông ở Đồng Văn, Hà Giang của Vương

Thị Bình [6]; Nghề dệt của người Thái ở Tây Bắc trong cuộc sống hiện đại

của Nguyễn Thị Thanh Nga [43], Đặc biệt là công trình nghiên cứu về nghề

dệt của người Việt với tiêu đề Nghề dệt cổ truyền của người Việt ở đồng bằng

Bắc bộ Việt Nam của Lâm Bá Nam [39] Nhìn chung, các công trình này rất

bổ ích, bởi vì giúp chúng tôi về cách tiếp cận cũng như về luận cư khoa học trong việc thể hiện và phân tích các công đoạn tạo ra vải mặc của người Lô

Lô Hoa ở huyện Mèo Vạc Ngoài ra, một số công trình về kỹ thuật trang trí trên vải hoặc trên trang phục cũng rất hữu ích cho chúng tôi khi phân tích và đánh giá các họa tiết hoa văn cũng như màu sắc trang trí trên trang phục của người Lô Lô, đặc biệt là để nhận diện về kỹ thuật tạp vải tạo thành hoa văn độc đáo ở người Lô Lô Hoa so với tộc người khác Đó là các công trình như:

Hoa văn mặt chăn ở Mường Tấc, Phù Yên, Sơn La của Hoàng Lương [38]; Nghệ thuật trang phục Thái của Lê Ngọc Thắng [66]; Trang trí trên trang phục nhìn từ góc độ văn hóa dân gian của Ngô Đức Thịnh [74]; Người Mường ở Hòa Bình của Trần Từ [82]; Góp phần nghiên cứu Văn hóa và tộc người của Nguyễn Từ Chi [13]; Đồ vải của người Thái ở tiểu vùng sông Mê Công-Tiếp nối và biến đổi của Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam [2];

1.1.3 Đánh giá về tình hình nghiên cứu và những vấn đề đặt ra cho đề tài luận án cần tập trung nghiên cứu

Qua tổng quan tài liệu về trang phục Lô Lô ở nước ta có thể nói, bộ trang phục truyền thống của người Lô Lô rất đa dạng, phụ thuộc vào từng nhóm Lô Lô với các màu sắc riêng biệt, tạo nên sự tương phản về màu sắc, Theo các tác giả, trang phục nữ Lô Lô khá độc đáo với những nét riêng khó

có thể lẫn với các dân tộc xung quanh Trong khi, trang phục nam giới và trẻ

em thì khá đơn giản, song cũng phần nào phản ánh được bản sắc người Lô Lô cũng như sự thích nghi của họ với môi trường khí hậu và sinh thái nơi họ sinh sống, sản xuất Đặc biệt, có một số công trình đề cập tới trang phục của người

Lô Lô Hoa ở huyện Mèo Vạc như đã trình bày, song vẫn chưa nói tới quy trình tạo ra trang phục, chức năng và giá trị cũng như sự biến đổi trang phục truyền thống của người Lô Lô Hoa ở Mèo Vạc trong bối cảnh hiện nay, đặc biệt là dưới tác động của sự phát triển du lịch tại “Công viên Địa chất cao nguyên đá Đồng Văn” Tuy nhiên vấn đề đặt ra ở chỗ do nội dung các nghiên cứu trên về văn hóa mặc của tộc người Lô Lô ở nước ta: (1) Một mặt chưa thể hiện được những đặc trưng văn hóa tộc người Lô Lô trong quá trình làm ra bộ trang phục, đặc biệt là những giá trị tộc người kết tinh trong bộ trang phục ấy thông qua các yếu tố thẩm mỹ và cách trạng phục, chẳng hạn như các loại hoa văn và cách trang trí hóa văn, màu sắc trên trang phục, ; (2) Mặt khác, các tác giả chưa quan tâm tới sự phong phú và đa dạng đối với những sự biến đổi

và tiếp thu các yếu tố mới, hiện đại tạo nên bộ trang phục truyền thống của người Lô Lô trong bối cảnh Đổi mới đất nước năm 1986 đến nay, nhất là gần đây có sự tác động ngày càng mạnh mẽ của các dịch vụ du lịch tại các địa bàn sinh sống của người Lô Lô thuộc tỉnh Hà Giang

Qua kết quả tổng quan tình hình nghiên cứu của các tác giả ở trong và ngoài nước về tộc người Lô Lô ở Việt Nam và về trang phục truyền thống của

tộc người này có thể thấy, ngoài các công trình nghiên cứu với nội dung viết

về những vấn đề chung cũng có đề cập ít nhiều nhưng rất khái quát đến bộ trang phục truyền thống của tộc người Lô Lô nói chung, nhóm Lô Lô Hoa nói riêng thì chỉ có một vài công trình nghiên cứu mang tính chuyên đề hoặc bài viết ngắn về trang phục truyền thống của tộc người này đã được công bố trên các tạp chí hoặc trong kỷ yếu hội thảo, hội nghị khoa học Điều này có nghĩa, cho đến hiện nay vẫn chưa có một chuyên khảo nào mang tính hệ thống về trang phục truyền thống của tộc người Lô Lô nói chung, của người Lô Lô Hoa

ở huyện Mèo Vạc, tỉnh Hà Giang nói riêng

Hơn nữa, các công trình đã công bố viết về hoạt động kinh tế truyền thống có liên quan tới việc gieo trồng các nguyên liệu bông, chàm cũng như nghề thủ công gia đình làm ra vải mặc, kể cả về trang phục truyền thống của tộc người Lô Lô vẫn còn rất khái quát, chưa thể hiện tổng thể mang tính hệ thống các khâu: từ việc tạo ra vải và may khâu thành bộ trang phục, đặc điểm văn hóa các thành tố bộ trang phục đến cách sử dụng cũng như giá trị văn hóa tộc người thể hiện qua trang phục Đặc biệt, đến nay vẫn chưa có nghiên cứu cụ thể về những biến đổi bộ trang phục truyền thống của người Lô Lô từ Đổi mới đất nước năm 1986 Do đó, thực hiện đề tài luận án này không chỉ cấp thiết, có ý nghĩa khoa học và thực tiễn sâu sắc, mà còn góp phần kế thừa các thành tựu đã đạt được của các nhà khoa học đi trước trong nghiên cứu về trang phục của người Lô Lô ở nước ta

1.2 Cơ sở lý thuyết

1.2.1 Một số khái niệm cơ bản

- Trang phục

Năm 1991, tác giả Lê Ngọc Thắng đã đưa ra khái niệm: “Trang phục

gồm y phục (khăn, áo, nón, váy, quần ) và đồ trang sức (trâm, vòng cổ, hoa tai, vòng tay, xà tích ) [70, tr.6] hoặc cụ thể hơn: “Trang phục là cách ăn

mặc của con người Mỗi một thành phần dân tộc trên đất nước ta có một nếp sống văn hóa đặc thù nên cách ăn mặc cũng phản ánh những sắc thái phong phú, đa dạng đó” [66, tr.16]

Trong quá trình nghiên cứu của minh, Trần Thị Thu Thủy (2004) đã

đưa ra khái niệm “trang phục” gắn với chức năng và của nó như: ‘‘Trang

phục là những phương tiện vật chất bao gồm y phục, trang sức được con người sử dụng trong sinh hoạt, lao động sản xuất, chiến đấu và các hoạt động văn hóa xã hội khác; thể hiện cách ứng xử văn hóa trong mối quan hệ của con người với môi trường tự nhiên và môi trường xã hội, nhằm thỏa mãn các chức năng: sinh học, xã hội và thẩm mỹ của con người” [76, tr.48]

Bên cạnh đó, Nguyễn Anh Cường (2001) còn cho biết thêm: “Trang

phục bao gồm y phục và trang sức, là cách thể hiện ăn mặc của mọi con người và của mỗi dân tộc Mỗi dân tộc đều có những nét văn hóa mang tính đặc thù mà bộ trang phục cổ truyền là một trong những khía cạnh thể hiện rõ nét nhất tính tộc người” [11, tr.22]

Hơn nữa, TS Võ Thị Mai Phương (2010) cũng khẳng định rằng trang

phục gồm y phục và trang sức: “Trang phục bao gồm y phục và trang sức của

một tộc người cụ thể Trang phục là những vật thể cụ thể, song nó còn chứa đựng nhiều thông tin văn hóa mang bản sắc tộc người” [58, tr.12-13]

Qua những cách khái niệm về trang phục ở trên có thể thấy, mỗi nhà khoa học có góc nhìn khác nhau nhưng cơ bản là thống nhất theo nhận định của Lê Ngọc Thắng ở chỗ trang phục bao gồm y phục và trang sức Trong luận án này, tác giả đồng thuận với những cách hiểu ở trên và cũng cho rằng: trang phục bao gồm y phục, trang sức và phụ kiện đi kèm, có chức năng, thuộc tính, được phân loại theo tính chất và mục đích sử dụng của con người

Và trang phục thuộc loại hình văn hóa vật chất, song, chứa đựng nhiều thông

tin về văn hóa của tộc người Bên cạnh đó, tác giả luận án cũng đồng tình với

Lê Ngọc Thắng cho rằng:

+ Y phục bao gồm khăn, áo, nón, váy, quần Do đó, y phục là bộ phận

quan trọng nhất trong bộ trang phục, bao gồm những đồ để mặc như khăn, áo, quần, váy Chẳng hạn, áo dùng để che phần trên của cơ thể; quần để che phần dưới của cơ thể tính từ bụng trở xuống, có hai ống để che hai chi dưới; váy để che phần dưới của cơ thể từ bụng trở xuống, không chia thành hai ống như quần; yếm để che phần ngực của phụ nữ nên có lúc gọi là áo ngực Liên quan đến y phục, còn có các từ ngữ như xiêm y (váy áo), y quan (áo mũ), nội

y (đồ mặc lót bên trong)

+ Trang sức gồm trâm, vòng cổ, hoa tai, vòng tay, xà tích Như vậy,

trang sức được hiểu là những phụ kiện trang trí được mang trên cơ thể con người, với muc đích sử dụng rất phong phú Con người có thể dùng trang sức với quan niệm để làm đẹp, cũng có thể dùng theo quan niệm dân gian như bảo

vệ sức khỏe, chống tà ma, Chất liệu và trang trí hoa văn trên trang sức thể hiện trình độ kỹ thuật, mỹ thuật của tộc người ở từng thời kỳ Trang sức được coi là yếu tố văn hóa vật chất, nên được nghiên cứu đi kèm với y phục

+ Bên cạnh đó, những phụ kiện đi kèm theo y phục được hiểu là những

đồ để làm tăng vẻ đẹp hay tăng giá trị của y phục Đó là đồ để đội như mũ, nón, khăn ; để đi như giày, dép, ủng, tất,

Sự ra đời trang phục nói chung được xuất phát từ nhu cầu cuộc sống của con người, phản ánh tiến trình phát triển xã hội loài người Song, xuất phát từ những sự khác biệt về lịch sử, trình độ văn minh, điều kiện kinh tế, địa

lý, khí hậu, tín ngưỡng, phong tục, tập quán, của mỗi nền văn hóa mà trang phục mỗi tộc người cũng có những nét riêng Không nằm ngoài quy luật đó, trang phục Lô Lô với những độc đáo riêng góp thêm vào kho tàng trang phục Việt Nam những nét đặc sắc

- Trang phục truyền thống và trang phục truyền thống hiện nay

Về khái niệm truyền thống, theo cuốn Từ điển tiếng Việt của Viện

Ngôn ngữ học, truyền thống là thói quen hình thành đã lâu đời trong lối sống

và nếp nghĩ, được truyền lại từ thế hệ này sang thế hệ khác [89, tr.1053] Vì vậy, khái niệm trang phục truyền thống trong luận án có thể hiểu là các thành

tố của bộ y phục và các đồ trang sức được tộc người tạo ra và sử dụng đã lâu đời, được truyền lại từ thế hệ này sang thế hệ khác, Theo chúng tôi, trang phục truyền thống hiện nay được hiểu là trang phục truyền thống còn được duy trì, bảo lưu trong bối cảnh hiện tại, bao gồm:

(i) Trang phục truyền thống nguyên bản, tức trang phục đó được gìn giữ và trao truyền qua nhiều thế hệ mà hiện nay vẫn đang tồn tại;

(ii) Trang phục dạng truyền thống, nghĩa là trang phục đó đã có sự biến đổi nhưng chưa thay đổi hẳn, nên vẫn giữ được những điểm cơ bản so với bộ truyền thống nguyên bản về kiểu dáng các thành tố, các màu sắc chủ đạo, các loại họa tiết hoa văn chủ yếu và cách trang trí trên các thành tố,

Về mặt lôgic, tất cả mọi vật đều biến đổi nên việc nhận thức về trang phục truyền thống tồn tại lâu đời cũng chỉ tương đối, bởi vì trong quá trình tạo ra những bộ trang phục truyền thống cho bản thân mình và gia đình tuy vẫn dập khuôn theo mẫu mã, chất liệu, các hoa văn trang trí, mà thế thệ trước trao truyền lại, nhưng thế hệ sau luôn có những sáng tạo cho phù hợp với những thay đổi không ngừng về môi trường tự nhiên và xã hội, về việc giao lưu tiếp thu nền văn hóa mới, Vì thế, khi nghiên cứu về trang phục truyền thống hiện nay của người Lô Lô Hoa ở huyện Mèo Vạc, chúng tôi coi những bộ trang phục của nhóm Lô Lô này còn duy trì hoặc tuy mới được tạo

ra nhưng vẫn bảo lưu được các đặc điểm giống như bộ trang phục đó đã có từ trước Đổi mới năm 1986, nhất là trước khi có sự thâm nhập và tác động của kinh tế thị trường, phát triển các dịch vụ du lịch

- Biến đổi trang phục

Về khái niệm, “biến đổi” là sự thay đổi thành khác trước [89, tr.65] Do

đó trong luận án, biến đổi trang phục truyền thống được hiểu là trong bộ trang phục truyền thống có sự thay đổi so với trước, theo đó có thể thay đổi về quy trình tạo ra vải và trang phục, về các thành tố, các chất liệu, cách may khâu, trang trí, màu sắc và họa tiết hoa văn, việc sử dụng ở các thế hệ và thường xuyên hay chỉ trong các dịp lễ tết,

- Chức năng trang phục

Theo các nhà ngôn ngữ học thì chức năng” là: “Tác dụng, vai trò bình

thường hoặc đặc trưng của một người nào, một cái gì đó” [89, tr.191] Từ

cách hiểu này có thể thấy rằng, chức năng của trang phục chính là tác dụng của trang phục được thể hiện trên nhiều khía cạnh khác nhau như bảo vệ cơ thể, phản ánh đặc trưng văn hóa tộc người,

Theo đó, trong công trình Trang phục cổ truyền của người Thái ở Tây

Bắc Việt Nam (1991), tác giả Lê Ngọc Thắng đã chỉ ra rằng, trang phục có ba

chức năng cơ bản: Chức năng bảo vệ con người, Chức năng xã hội và Chức năng thẩm mỹ Trong đó, có chức năng che đậy, bảo vệ con người trong môi trường tự nhiên là chức năng xuất hiện sớm và xuyên suốt tiến trình phát triển của tất cả các cộng đồng dân cư; chức năng xã hội còn được gọi là chức năng văn hóa và chức năng thẩm mỹ của trang phục bao giờ cũng song hành tồn tại

và ngày càng phát triển Sự tác động, ảnh hưởng qua lại giữa các chức năng của trang phục phản ánh tiến trình phát triển của đời sống con người trên bình diện cá nhân, cộng đồng của tất cả các dân tộc [70, tr.8-12]

Trong luận án, chúng tôi tiếp tục áp dụng và kế thừa cách hiểu về chức năng trang phục cũng như cách phân loại và thể hiện các chức năng trang phục truyền thống của người Lô Lô Hoa ở huyện Mèo Vạc theo ý tưởng và cách tiếp cận của tác giả Lê Ngọc Thắng

- Giá trị của trang phục

Theo các nhà ngôn ngữ học, “giá trị” được hiểu là: “Cái làm cho một

vật có ích lợi, có ý nghĩa, là đáng quý về một mặt nào đó” [89, tr.386] Thực

tế cho thấy, có những giá trị có thể định lượng bởi một giá, nhưng cũng có những giá trị không thể định giá - vô giá ví dụ như: lòng yêu nước, tình yêu tình bạn, các tác phẩm nghệ thuật, Vì vậy, giá trị là một khái niệm của nhiều

bộ môn khoa học khác nhau; trong mỗi bộ môn khoa học, khái niệm này sẽ có nội hàm khác biệt nhau Từ góc độ văn hóa học, tác giả Ngô Đức Thịnh (2014) cho rằng, khái niệm “giá trị” được hiểu là yếu tố cốt lõi của văn hóa,

nó được sáng tạo và kết tinh trong quá trình lịch sử của mỗi cộng đồng, tương ứng với môi trường tự nhiên và xã hội nhất định, hướng đến thỏa mãn những nhu cầu và khát vọng của cộng đồng về những điều tốt đẹp (chân, thiện, mỹ),

từ đó bồi đắp và nâng cao bản chất Người [75, tr.23]

Trên cơ sở khái niệm chung nhìn từ góc độ ngôn ngữ học về “giá trị”

và khái niệm “giá trị” từ góc độ văn hóa học của Ngô Đức Thịnh, có thể định nghĩa “giá trị của trang phục nói chung và của trang phục truyền thống nói riêng” là những yếu tố có ý nghĩa và đáng quý mang tính văn hóa, xã hội, tín ngưỡng, được kết tinh trong trang phục của một cộng đồng, nhóm cư dân hay một tộc người Theo đó, trong nghiên cứu của mình, tác giả Lê Ngọc Thắng đã đưa ra một số giá trị của trang phục Thái như: giá trị văn hóa, giá trị lịch sử, trong đó theo tác giả, giá trị lịch sử của trang phục Thái chủ yếu phản ánh mối quan hệ giữa tộc người Thái với các tộc người láng giềng, [70, tr.12-15] Đây là cơ sở khoa học đáng quý để luận án này kế thừa

1.2.2 Cách phân loại trang phục

Bộ trang phục nói chung của bất kể tộc người với những cách phân loại tuy khác nhau nhưng đều là vật cụ thể và có hai loại hình chính gồm y phục

và trang sức được thể hiện rõ trong khái niệm về trang phục Theo đó, y phục

dùng để che thân thể và đây là chức năng có giá trị sử dụng chủ yếu không thể thiếu đối với mỗi người và mỗi tộc người; trang sức là bộ phận dùng để trang trí, làm đẹp với những loại khác nhau bằng kim loại, nhựa, đồ vật, thậm chí là

từ thực vật, động vật, Vì thế, trang sức có thể gắn hoặc liên kết trực tiếp với

y phục như các loại chỉ màu hoặc tua rua cùng hạt cườm để trang trí, nhưng cũng có thể tách rời khỏi y phục, tức vật riêng biệt không gắn liền với y phục như vòng cổ, nhẫn, túi thổ cẩm Song, cả hai loại hình trang phục này đều gắn kết với người sử dụng khi người đó buộc phải sử dụng đến chúng

Do mỗi loại trang phục khác nhau được tạo ra và sử dụng theo những mục đích hoặc nhu cầu riêng, nên cho đến nay đã có không ít cách để phân loại về sự khác biệt nhau của trang phục Qua một số tài liệu đã công bố cho thấy, trang phục có thể phân loại khi dựa theo một số tiêu chí tùy thuộc vào mục đích của người nghiên cứu và nhu cầu của người sử dụng, chẳng hạn tác giả Lê Ngọc Thắng (1990) đã dựa vào giới tính và chức năng xã hội mà phân loại thành: trang phục nữ, trang phục nam, trang phục trong sinh hoạt và lao động hàng ngày, trang phục trong hội hè và lễ tết, trang phục trong tình yêu, [66, tr.30-101] Gần đây, tác giả Võ Mai Phương đã trực tiếp phân loại theo các tiêu chí như: giới tính, lứa tuổi, đẳng cấp và địa vị xã hội, kỹ thuật ăn mặc, [58, tr.16] Dựa trên cơ sở đó, có thể kể tới những tiêu chí cùng với cách phân loại theo các tiêu chí ấy như dưới đây:

(i) Phân theo thời tiết có trang phục theo từng mùa trong năm, chẳng

hạn như ở nước ta thì ngoài trang phục mặc như đồ lót, thì có trang phục theo các mùa Xuân, Hè, Thu, Đông;

(ii) Phân theo độ tuổi thì có trang phục trẻ sơ sinh, trang phục thiếu niên hoặc trẻ em, trang phục thanh niên, trang phục trung niên, trang phục người già, ;

(iii) Phân theo giới tính có trang phục nam giới, trang phục nữ giới;

(iv) Theo mục đích sử dụng có thể kể tới các loại trang phục như: trang phục trong sinh hoạt hàng ngày, trang phục trong lao động sản xuất, trang phục trong dịp tết và hội hè, trang phục trong lễ cưới, trang phục tang ma, ;

(v) Theo thành phần xã hội và địa vị xã hội thì thể hiện rõ nhất ở những

tộc người đã diễn ra quá trình phân hóa giai cấp, và trên cơ sở đó trang phục được chia theo các tầng lớp khác nhau như trước đây có trang phục bình dân, trang phục người giàu, trang phục của vua và hoàng hậu, trang phục của hoàng tử, trang phục của quan văn hoặc quan võ, còn hiện nay thì có trang phục cán bộ công chức viên chức hay trang phục thường dân, ;

(vi) Theo tính đại chúng trong xã hội hiện nay có âu phục, quốc phục,

trang phục tộc người bao gồm các tộc người thiểu số và đa số như: Kinh, Tày, Nùng, Sán Chay, Dao, Hmông, Lô Lô, ;

(vii) Phân loại trang phục theo nghề nghiệp trong xã hội hiện nay thì có trang phục bộ đội, trang phục công an, trang phục cho những người làm việc trong các ngành y học, tư pháp, hành nghề tôn giáo tín ngưỡng,

(viii) Theo thời gian có trang phục truyền thống trước đây và hiện nay, trang phục phổ thông, trang phục theo mốt mới,

(ix) Theo công dụng thường có trang phục mặc đồ lót, trang phục mặc thường ngày, trang phục mặc trong những ngày đặc biệt, đồng phục, trang phục bảo hộ lao động, trang phục thể thao,

Ngoài ra, còn có các trang phục theo giai đoạn lịch sử, theo mốt thời trang của một thời gian cụ thể trong năm, Như vậy, trong quá trình nghiên

về trang phục theo mốt mới hoặc trang phục truyền thống có thể áp dụng nhiều cách cách phân loại, chẳng hạn phân loại theo giới tính gồm trang phục nam và trang phục nữ hoặc phân loại theo mục đích sử dụng như trang phục

sử dụng thường ngày, trang phục sử dụng trong nghi lễ bao gồm các nghi lễ cưới xin, ma chay, cúng tế, Tuy nhiên, trong luận án về trang phục truyền

thống của người Lô Lô Hoa ở huyện Mèo Vạc tỉnh Hà Giang chỉ áp dụng cách phân loại theo giới tính, bao gồm có trang phục nam và trang phục nữ

1.2.3 Cơ sở lý thuyết

Để nghiên cứu trang phục của người Lô Lô Hoa ở huyện Mèo Vạc, tỉnh

Hà Giang, luận án đã áp dụng một số lý thuyết như: Lý thuyết chức năng, Lý thuyết bản sắc văn hóa tộc người, Lý thuyết biến đổi văn hóa

1.2.3.1 Lý thuyết chức năng

Bronislaw Malinowski (1922) - nhà nhân học người Anh - cha đẻ của thuyết chức năng đã cho rằng các thiết chế xã hội và được mở rộng ra là các thiết chế văn hóa của loài người tồn tại được qua thời gian là bởi vì chúng có chức năng duy trì sự ổn định của cả hệ thống xã hội Do đó, nhiệm vụ của các nhà nhân học chính là nghiên cứu làm rõ các chức năng ấy của các thiết chế

xã hội và của văn hóa của loài người Qua đây, có thể thấy rằng, không có gì tồn tại mà không có chức năng Vì thế, trang phục nói chung, trang phục truyền thống nói riêng cũng tồn tại và biến đổi, vì nó không chỉ có chức năng ban đầu như chức năng sinh học mà còn sản sinh thêm các chức năng khác trong quá trình phát triển của xã hội loài người như chức năng phân biệt tộc người, chức năng thẩm mỹ, chức năng xã hội,

Luận án này vận dụng Lý thuyết chức năng không nằm ngoài mục đích nhằm xem xét các đặc trưng văn hóa của nhóm Lô Lô Hoa ở huyện Mèo Vạc thông qua trang phục truyền thống của họ Song, cũng cần thấy rằng Thuyết chức năng có những hạn chế nhất định đáng quan tâm Đó là việc thuyết này không nghiên cứu về nguồn gốc, không giải thích sự biến đổi văn hóa mà chỉ nghiên cứu nó ở dạng tĩnh, và xem nó thể hiện thế nào, có chức năng, tác dụng ra sao, Vì vậy, để làm rõ được các vấn đề liên quan tới trang phục truyền thống của người Lô Lô, luận án còn kết hợp sử dụng một số lý thuyết khác để phân tích những đặc trưng văn hóa tộc người và sự biến đổi của nó

1.2.3.2 Lý thuyết bản sắc văn hóa tộc người

Lý thuyết bản sắc văn hóa tộc người do F Boas đưa ra với mục đích để nghiên cứu về tính đặc thù của văn hóa tộc người Theo nhận định của F Boas, mỗi tộc người có bản sắc văn hóa riêng, có nghĩa là có tính riêng trong văn hóa giữa các tộc người Cũng theo F Boas, bản sắc văn hóa tộc người là những nét nổi bật chỉ có ở tộc người này mà không có ở tộc người khác, đó là những tinh hoa được sàng lọc, tích lũy trong cuộc sống của cộng đồng, được cộng đồng tộc người ấy thừa nhận và tạo nên sức mạnh cho cộng đồng vượt qua những khó khăn để tồn tại và phát triển Do đó, các nhà nghiên cứu, đặc biệt các nhà nhân học cần tôn trọng và nhấn mạnh tới bản sắc văn hóa ấy

Như vậy, bản sắc văn hóa tộc người là tổng thể những yếu tố văn hóa vật chất, văn hoá xã hội và văn hoá tinh thần mang tính đặc thù của tộc người, giúp phân biệt giữa tộc người này với tộc người khác, giữa các nhóm khác Bản sắc văn hóa tộc người được hình thành lâu dài trong lịch sử gắn liền với hoàn cảnh kinh tế, xã hội và môi trường địa lý tự nhiên trong đời sống của từng tộc người và chúng có sức sống lâu bền, thậm chí ngay cả khi hoàn cảnh sống của tộc người có những đổi thay Bản sắc văn hóa tộc người còn thể hiện bản lĩnh của tộc người Trong quá trình phát triển, không ít hiện tượng văn hóa lúc đầu chỉ là yếu tố vay mượn, nhưng dần dần qua thời gian, chúng được

“dân tộc hóa”, được sử dụng và tái tạo theo cách riêng của tộc người vay mượn, ít nhiều mang bản sắc văn hóa của tộc người

Lý thuyết bản sắc văn hóa tộc người giúp chúng tôi nhìn nhận những sắc thái riêng trong văn hóa trang phục truyền thống của người Lô Lô Hoa ở huyện Mèo Vạc Người Lô Lô Hoa nơi đây cũng có những đặc trưng riêng về văn hóa trang phục để phân biệt với nhóm Lô Lô Đen và với các tộc người láng giềng Gần đây khi bị ảnh hưởng của đô thị hóa, phát triển du lịch và hòa nhập với các dân tộc láng giềng, trang phục truyền thống của người Lô Lô

Hoa có vay mượn nhiều yếu tố văn hóa mới Nhưng khi tiếp thu, các yếu tố văn hóa mới vẫn được họ tái tạo theo cách riêng, ít nhiều mang bản sắc văn hóa Lô Lô, Do vậy, áp dụng lý thuyết về bản sắc văn hóa tộc người để nghiên cứu văn hóa trang phục của nhóm Lô Lô Hoa ở Mèo Vạc là hợp lý

1.2.3.3 Lý thuyết biển đổi văn hóa

Biến đổi văn hóa được các nhà nhân học tiếp cận ở nhiều góc độ, coi là

thuyết biến đổi văn hóa Chẳng hạn, những người ủng hộ Thuyết tiến hóa ở

cuối thế kỷ XIX như Edward B Tylor (1881) và Lewis Henry Morgan (1877) nhìn nhận các nền văn hóa phi phương Tây ở trạng thái tương đối tính Họ cho rằng, các xã hội có thể được sắp xếp trật tự trên một thước chia độ từ xã hội nguyên thủy đến xã hội văn minh, trong đó các dân tộc dưới đáy thước không giỏi giang như những người trên đỉnh thước Theo họ, có một mô hình biến đổi văn hóa tổng quát: tất cả các xã hội vận động theo một hướng và kết quả là, qua thời gian, ngay cả các xã hội nguyên thủy cũng sẽ ngày càng xích lại gần hơn với các xã hội phương Tây trên đỉnh thước chia độ

Trong khi đó, những người theo Thuyết truyền bá văn hóa có quan điểm

cho rằng, một quá trình trọng yếu trong biến đổi văn hóa là vay mượn văn hóa hay phương thức truyền bá các đặc điểm văn hóa từ xã hội này sang xã hội khác Ngoài ra, còn có một cách tiếp cận biến đổi văn hóa của các nhà nhân

học Bắc Mỹ là Thuyết sinh thái văn hóa, cho rằng môi trường sinh thái biến đổi thì

sẽ tác động vào văn hóa, làm cho văn hóa biến đổi theo

Như vậy, biến đổi văn hóa nói chung là kết quả do sự tác động từ nhiều yếu tố, nhưng chủ yếu là theo cả hai xu hướng vận động: tự thân vận động và biến đổi từ bên trong của văn hóa và do tác động từ bên ngoài Vì thế, có hiện tượng tiếp biến văn hóa, là quá trình biến đổi văn hóa do sự tiếp xúc của hai

hệ thống văn hóa riêng rẽ mà kết quả làm cho chúng ngày càng giống nhau hơn Văn hóa biến đổi do sự vận động nội tại của nó chính là quá trình thích

ứng văn hóa, văn hóa tự biến đổi để thích nghi với bối cảnh xã hội, môi trường sống Trước khi biến đổi yếu tố văn hóa nào đó, chủ thể văn hóa chính

là người được quyền lựa chọn, bởi tiền đề biến đổi là lựa chọn, khi biến đổi mang lại lợi ích thì sự biển đổi thường được lựa chọn Văn hóa cũng biến đổi

do quá trình giao lưu, tiếp xúc với các nền văn hóa khác Sự giao lưu, tiếp xúc văn hóa tạo nên tương tác giữa các nền văn hóa, đó là sự du nhập nhưng đồng thời cũng ảnh hưởng ngược lại với nền văn hóa vừa được chọn để du nhập

Nghiên cứu về những biến đổi của trang phục, luận án đặt trang phục truyền thống hiện nay người Lô Lô Hoa trong những bối cảnh lịch sử, kinh tế, chính trị và xã hội cụ thể của tộc người này và địa phương nơi cư trú, trong tương tác văn hóa giữa truyền thống và hiện đại, giữa trong vùng và phạm vi rộng hơn nữa, trong biến đổi môi trường tự nhiên Đồng thời, khi nghiên cứu

về sự biến đổi trang phục truyền thống người Lô Lô, luận án còn hướng tới các biện pháp bảo tồn và phát huy yếu tố tích cực của trang phục Với quan điểm, bảo tồn gắn với việc nâng cao đời sống của chủ thể văn hóa, gắn với phát triển kinh tế; bảo tồn trang phục truyền thống có thể đưa khoa học công nghệ vào tạo ra những bộ trang phục với thời gian nhanh hơn, đẹp hơn, tốt hơn Nghĩa là, cần nhìn văn hóa trong sự biến đổi, bảo tồn cũng cần đặt trong

sự biến đổi, miễn sao sự biến đổi ấy là lựa chọn từ phía chủ thể văn hóa đó

1.3 Khái quát về người Lô Lô Hoa ở huyện Mèo Vạc

1.3.1 Khái quát về điều kiện tự nhiên, dân cư, dân tộc ở Mèo Vạc

Huyện Mèo Vạc trước kia là xã Mèo Vạc huyện Đồng Văn cũ Ngày 15/12/1962, tại Quyết định số 21/1962/QĐ-CP đã tách huyện Đồng Văn cũ thành 3 huyện, gồm: Yên Minh, Mèo Vạc, Đồng Văn Như vậy, về hành chính nhà nước, huyện Mèo Vạc được thành lập vào ngày 15/12/1962 theo quyết định trên của Chính phủ Còn thị trấn Mèo Vạc, được thành lập ngày 20/8/1999 theo Quyết định số 74/1999/QĐ-CP của Chính phủ đã phê chuẩn