Tiểu luận Cơ sở Lý luận Báo chí (Báo chí với giám sát và phản biện xã hội)

Giám sát và phản biện xã hội là một trong các chức năng cơ bản của báo chí. Báo chí không chỉ là cơ quan ngôn luận của Đảng và Nhà nước, mà còn là tiếng nói, diễn đàn, là tai mắt của nhân dân. Với việc bám sát sự kiện, thông tin nhanh nhạy, phân tích trúng vấn đề trọng điểm và định hướng tư tưởng, hướng dẫn dư luận rõ ràng, các cơ quan thông tấn, báo chí đã thực hiện tốt chức năng phản biện, mang lại hiệu quả xã hội rõ rệt. Trong cuộc đấu tranh chống tiêu cực, tham nhũng trong những năm gần đây, đa phần các vụ việc lớn đều do báo chí phát hiện, phanh phui và cơ quan chức năng vào cuộc. Báo chí cũng đã góp phần tích cực vào việc phản biện và làm thay đổi một số chủ trương chính sách của Đảng và Nhà nước, tránh sự quan liêu, vội vàng.

HỌC VIỆN BÁO CHÍ VÀ TUYÊN TRUYỀN

KHOA BÁO CHÍ

BÁO CHÍ VIỆT NAM VỚI VẤN ĐỀ GIÁM SÁT VÀ PHẢN BIỆN XÃ HỘI (Khảo sát báo điện tử VnExpress, Tuần Việt Nam

và Tiền phong Online với Dự án Đường sắt cao tốc)

Tiểu luận môn học

CƠ SỞ LÝ LUẬN BÁO CHÍ

Hà Nội, tháng 3/2015

1

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 2

1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN LIÊN QUAN ĐẾN GIÁM SÁT VÀ PHẢN BIỆN XÃ HỘI QUA BÁO CHÍ 3

1.1 Những khái niệm chung 3

1.1.1 Giám sát xã hội 3

1.1.2 Phản biện xã hội 4

1.2 Mối quan hệ giữa báo chí, dư luận xã hội, giám sát và phản biện xã hội 6

1.3 Cơ chế và nguyên tắc giám sát, phản biện xã hội của báo chí 8

2 BÁC DỰ ÁN ĐƯỜNG SẮT CAO TỐC - SỰ THÀNH CÔNG CỦA BÁO CHÍ TRONG GIÁM SÁT VÀ PHẢN BIỆN XÃ HỘI 10

2.1 Tổng quan về Dự án Đường sắt cao tốc 10

2.2 Nội dung giám sát, phản biện xã hội về Dự án Đường sắt cao tốc (khảo sát trên báo điện tử VnExpress, Tuần Việt Nam, và Tiền phong Online) 11

2.3 Hiệu quả giám sát và phản biện xã hội về Dự án Đường sắt cao tốc qua loạt bài trên các báo mạng điện tử VNE, TVN và TPO 19

2.4 Bài học kinh nghiệm 20

KẾT LUẬN 24

TÀI LIỆU THAM KHẢO 25

2

MỞ ĐẦU

Giám sát và phản biện xã hội là một trong các chức năng cơ bản của báo chí Báo chí không chỉ là cơ quan ngôn luận của Đảng và Nhà nước, mà còn là tiếng nói, diễn đàn, là tai mắt của nhân dân Thông qua báo chí, người dân có thể phát biểu ý kiến, nguyện vọng của mình về các vấn đề trong đời sống xã hội, qua đó, thể hiện sự giám sát và phản biện xã hội của mình Với việc bám sát sự kiện, thông tin nhanh nhạy, phân tích trúng vấn đề trọng điểm và định hướng tư tưởng, hướng dẫn dư luận rõ ràng, các cơ quan thông tấn, báo chí đã thực hiện tốt chức năng phản biện, mang lại hiệu quả xã hội rõ rệt Bởi thế, thời gian vừa qua, vai trò, chức năng phản biện của báo chí ngày càng được khẳng định và niềm tin của công chúng đối với cơ quan truyền thông cũng được nâng lên

Trong cuộc đấu tranh chống tiêu cực, tham nhũng trong những năm gần đây, đa phần các vụ việc lớn đều do báo chí phát hiện, phanh phui và cơ quan chức năng vào cuộc Báo chí cũng đã góp phần tích cực vào việc phản biện và làm thay đổi một số chủ trương chính sách của Đảng và Nhà nước, tránh sự quan liêu, vội vàng Có nhiều kế hoạch sau khi báo chí và dư luận lên tiếng đã được điều chỉnh hoặc tạm ngừng triển khai, tiêu biểu như Dự án Đường sắt cao tốc trị giá 56 tỷ USD được đưa ra Quốc hội tháng 4/2010, nhưng sau đó đã bị bác trong một quyết định mang tính lịch sử

Thông qua phân tích các tuyến bài được đăng tải trên ba báo điện tử VnExpress, Tuần Việt Nam và Tiền phong Online liên quan đến Dự án Đường sắt cao tốc trong thời gian từ giữa tháng 4/2010 đến giữa tháng 6/2010, đề tài nhằm làm rõ chức năng giám sát và phản biện xã hội của báo chí Bởi Dự án Đường sắt cao tốc cũng là một trong những vấn đề mà hiệu quả của hoạt động giám sát, phản biện xã hội của báo chí được thể hiện rõ ràng nhất

Mỗi hệ thống xã hội chịu sự tác động của nhiều mặt (tiêu cực lẫn tích cực) của đời sống Vì vậy, thông tin phục vụ cho công tác giám sát phải là thông tin hai chiều: thuận và nghịch Chiều thuận từ phía đối tượng chịu giám sát, nguồn tin thể hiện rõ cách thức, quan điểm hoạt động để đối tượng giám sát hiểu

và kiểm soát Chiều ngược lại từ phía đối tượng giám sát, phải là nguồn thông tin có tính chất đánh giá, phê bình, xây dựng, làm tiền đề cho việc điều chỉnh, sửa chữa, thay đổi tư duy và hành động mới Giám sát xã hội bao gồm:

- Giám sát hành chính các cơ quan chức năng thuộc hệ thống nhà nước;

- Giám sát thành viên của các tổ chức chính trị;

- Giám sát các phương tiện thông tin đại chúng;

- Giám sát các thiết chế công dân;

- Giám sát mỗi người dân

Có hai bộ phận tham gia giám sát xã hội: bộ máy nhà nước và công dân Trên thực tế thì các thiết chế nhà nước vốn đã được hình thành và hoạt động theo cơ chế tự giám sát và giám sát công dân Tuy nhiên, một xã hội dân chủ là

xã hội cần phải coi trọng sự giám sát của công dân đối với nhà nước Đồng thời điều này cũng thể hiện trình độ phát triển, ý thức tự giác và thái độ trách nhiệm cao của người dân

Theo Hiến pháp, Quốc hội nước Cộng hoà Xã hội chủ nghĩa Việt Nam thực hiện quyền giám sát tối cao đối với hoạt động của Nhà nước Các cơ quan Nhà nước, cán bộ công chức Nhà nước chịu sự giám sát của nhân dân Đây là

cơ sở pháp lý cao nhất cho sự khẳng định quyền giám sát của nhân dân đối với mọi hoạt động của xã hội

4

Giám sát xã hội là giám sát lẫn nhau, giám sát từ nhiều góc độ một cách công bằng và có ý nghĩa xã hội Giám sát không chỉ để kiểm tra, đánh giá phân tích hoạt động của các cơ quan, tổ chức, cá nhân mà còn đề xuất giải pháp nhằm điều chỉnh kế hoạch, khắc phục thiếu sót, những cái lỗi thời, không còn phù hợp với định hướng và bản chất xã hội

Trên tinh thần đó, giám sát không chỉ mang tính chất phê phán mà còn là

sự biểu dương những cái mới, cái tiến bộ, tích cực Cái Đúng, cái Sai, cái Lạc hậu, cái Tiến bộ… đều được phát hiện và soi chiếu rõ ràng Như vậy cần phải đặt ra một yêu cầu là cần tạo ra một cơ chế hợp lý để đảm bảo cho giám sát xã hội trở thành hoạt động thực chất và hiệu quả

1.1.2 Phản biện xã hội

Theo PGS TS Nguyễn Văn Dững, phản biện xã hội có thể hiểu là sự

tham gia rộng rãi của xã hội - các tầng lớp xã hội, nhân dân trong việc góp ý kiến cho các chủ trương, quyết sách lớn của Đảng và Nhà nước trong các lĩnh

Phản biện là một hành vi xác định tính khoa học của hành động của con người, xuất hiện khi con người chuẩn bị hành động Phản biện làm cho mỗi một hành vi được tiến hành trên cơ sở có một sự xác nhận có chất lượng khoa học đối với nó Phản biện xã hội là một khái niệm chính trị, là biểu hiện đặc trưng chuyên nghiệp nhất của cái gọi là đời sống dân chủ Phản biện

trong một xã hội dân chủ là một loại “phản hành động” 2 (“phản hành động”

chứ không phải là “phản động”) Nó xuất hiện song song cùng với các hành

động, nó xuất hiện đối lập với tất cả các hành động Trong mỗi một xã hội bao giờ cũng có nhiều nhóm lợi ích khác nhau Các nhóm lợi ích bao giờ cũng có nhu cầu tiến hành hành động vì một mục tiêu nào đó Nhưng trên mỗi khía cạnh hay mỗi lĩnh vực của đời sống con người bao giờ cũng có

5

những cách lý giải khác nhau và do đó có những cách hành động khác nhau để đạt được mục tiêu như vậy Phản biện tạo ra một giai đoạn đệm cho quá trình hành động tự nhiên của các nhóm lợi ích, đó là giai đoạn thảo luận và thỏa thuận Phản biện làm cho các hành vi chính trị, kinh tế và xã hội trở nên ít chủ quan hơn, tức là sự xung đột của các nhóm lợi ích đã được điều chỉnh thông qua thảo luận và thoả thuận Nói cách khác, phản biện làm cho những cuộc xung đột trên thực tế trở thành cuộc xung đột của thảo luận, tức là biến sự xung đột lợi ích trong hành động thành các xung đột lợi ích trong thảo luận

Nếu một xã hội không có phản biện và mỗi hành động đều được đương nhiên tiến hành thì đấy là cách thể hiện rõ rệt nhất tính chất phi dân chủ của xã hội Bởi vì mỗi một hành động chính trị bao giờ cũng là kết quả thỏa thuận của các khuynh hướng chính trị, một hành động chính trị chỉ có thể được tiến hành khi nó là sự thúc bách của nhu cầu đời sống và để cân đối các nguyện vọng khác nhau của đời sống Phản biện là một đòi hỏi khách quan của đời sống Nói một cách khái quát, phản biện là một thể hiện của các phản hành động xuất hiện một cách tự nhiên trong một xã hội mà ở đó mỗi con người đều tự do bày tỏ các nguyện vọng của mình Phản biện góp phần điều chỉnh các khuynh hướng kinh tế, văn hoá, chính trị, làm cho các khuynh hướng đó trở nên khoa học hơn, đúng đắn hơn và gần với đời sống con người hơn

Giám sát và phản biện xã hội khác với việc hỏi ý kiến nhân dân Hỏi ý kiến nhân dân là việc trưng cầu dân ý một cách không chuyên nghiệp và hoàn toàn không phải là phản biện Phản biện là một hoạt động khoa học, phản biện

là tranh luận một cách khoa học chứ không phải là tìm câu trả lời có đồng ý hay không So với trưng cầu dân ý, phản biện hoàn toàn khác về chất Trưng cầu dân ý là hỏi dân Phản biện không phải là hỏi dân Phản biện không phải là nhân dân trả lời mà là nhân dân nói tiếng nói của mình Cơ sở để người dân nói lên ý kiến của mình là lợi ích xã hội

Phản biện xã hội có thể diễn ra dưới hình thức phát biểu ý kiến trực tiếp trong cuộc tiếp xúc, trao đổi, nói chuyện, cuộc họp hoặc các bài viết mang tính

6

chuyên sâu Đồng thời, phản biện xã hội có thể được phản ánh trên các phương tiện truyền thông đại chúng như: đài, báo, truyền hình và nhất là báo điện tử Thực tế cho thấy phản biện xã hội qua báo điện tử đã tạo ra ưu thế và tính nhanh nhạy, sự lan tỏa, thu hút nhiều chủ thể tham gia

Dư luận xã hội được hình thành thông qua con đường thảo luận, bàn bạc

về những ý kiến mà người dân tiếp thu được Báo chí chính là diễn đàn của cuộc thảo luận, bàn bạc xã hội đó Bằng hoạt động truyền thông của mình, báo chí vừa là nơi nhân dân thể hiện vai trò giám sát, phản biện xã hội, mà bản thân báo chí cũng đang thực hiện chức năng giám sát và phản biện xã hội của mình

1.2 Mối quan hệ giữa báo chí, dƣ luận xã hội, giám sát và phản biện

xã hội

Báo chí là trung tâm của phương tiện truyền thông đại chúng Báo chí thể hiện rõ nhất tính chất của quá trình truyền thông: tính đại chúng, tính công khai, là phương tiện cung cấp thông tin phong phú, và về cơ bản là

có tính định kì Báo chí hoạt động theo nguyên tắc mô hình truyền thông của Laswell gồm các yếu tố: Nguồn (nhà báo, cơ quan báo chí), thông điệp (từ bài báo, chương trình), kênh truyền (các phương tiện kĩ thuật chuyên biệt), đích (công chúng báo chí), phản hồi (thông tin đi ngược từ công chúng trở lại nguồn) và nhiễu (những yếu tố ảnh hưởng đến quá trình truyền thông và thông điệp)

Dư luận xã hội là sự phản ánh tâm trạng xã hội của nhân dân nói chung

về những vấn đề liên quan đến lợi ích xã hội, những lợi ích thường có tính cấp bách, nó là sự quan tâm của nhân dân nói chung, được phản ánh trong sự đánh giá của họ Con đường hình thành dư luận xã hội bao gồm:

- Báo chí/các phương tiện truyền thông đại chúng cung cấp thông tin cho công chúng;

- Các nhóm xã hội thảo luận về thông tin, tạo nên sự tương tác ý kiến;

- Tạo nên sự đánh giá chung;

- Dẫn đến hành động chung

7

Mối quan hệ giữa báo chí với việc hình thành và thể hiện dư luận xã hội

có tính chất biện chứng Một mặt báo chí thoả mãn những nhu cầu ngày càng tăng của công chúng, mặt khác, bản thân công chúng lại đặt ra các yêu cầu mới đối với hoạt động của hệ thống báo chí Sự trưởng thành trong mối quan hệ ấy thể hiện tính tích cực chính trị - xã hội của bản thân hệ thống báo chí và của công chúng báo chí Báo chí vừa thể hiện dư luận xã hội, định hướng dư luận xã hội, vừa chịu sự tác động mạnh của dư luận xã hội

Kết cấu lợi ích là hạt nhân của dư luận xã hội Đó cũng là nguyên nhân sâu xa của chức năng giám sát-phản biện xã hội Không phải mọi sự kiện, vấn

đề xã hội đều được dư luận xã hội phản ánh Chủ đề của dư luận xã hội chỉ

có thể là những vấn đề lợi ích có tính cấp bách Khi lợi ích bị ảnh hưởng thì

dư luận xã hội sẽ lên tiếng phản biện

Báo chí là một kênh, một diễn đàn giám sát, phản biện xã hội lớn Vai trò giám sát, phản biện xã hội của báo chí đã và đang đồng hành với sự nghiệp xây dựng và phát triển đất nước Và khi giám sát, phản biện xã hội được thể hiện công khai trên mặt báo, nó có xu hướng trở thành một loại

“quyền lực” thực sự, có khả năng gây áp lực lên có quan công quyền Báo chí là chủ thể khơi nguồn cho phản biện xã hội; phản biện xã hội là đối tượng phản ánh của báo chí; báo chí định hướng tạo ra sức lan tỏa của phản biện xã hội; và phản biện xã hội qua báo chí làm gia tăng sức mạnh của các loại hình phản biện xã hội khác trong thực tế

Như vậy, có thể kết luận rằng giữa báo chí - dư luận xã hội - chức năng giám sát, phản biện có quan hệ biện chứng với nhau Tuy nhiên, trên thực tế, trong tập hợp các vấn đề báo chí theo dõi và phản ánh, có những vấn đề tạo nên dư luận xã hội, có những vấn đề thì không Trong số các vấn đề tạo dư luận đó, không phải trường hợp nào cũng đưa ra tiếng nói phản biện Như vậy, không phải mọi vấn đề báo chí nêu cũng có tính chất phản biện Điều cần phải rút kinh nghiệm là báo chí cần làm sao để phần mang chức năng giám sát - phản biện ấy ngày càng được mở rộng

8

1.3 Cơ chế và nguyên tắc giám sát, phản biện xã hội của báo chí

Báo chí thực hiện chức năng giám sát và phản biện xã hội trước hết ở việc cung cấp thông tin chân thực, khách quan theo cả hai chiều, từ chủ thể quản lý đến khách thể quản lý và ngược lại Họat động quản lý có hiệu quả hay không, phụ thuộc nhiều vào tính chất, số lượng và chất lượng thông tin hai chiều liên tục này Để thực hiện tốt chức năng, nhiệm vụ của mình, báo chí cần phải tuân thủ một hệ thống các nguyên tắc là chuẩn mực nghề nghiệp và cũng là nền tảng

cho việc sáng tạo tác phẩm báo chí, trong đó nổi bật nhất là tính chân thật,

khách quan, tính công khai, tính đại chúng và tính chiến đấu

Tính chân thật, khách quan là đặc trưng, đặc điểm, là yêu cầu tồn tại của

bản thân báo chí và là nguyên tắc đầu tiên để báo chí thực hiện vai trò quản lý

xã hội thông qua hoạt động phản biện và giám sát xã hội Lê-nin đã nhấn mạnh:

Sự thật là sức mạnh của báo chí Sinh thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh thường căn dặn các nhà báo phải luôn trung thực, coi đó là một trong những tiêu chuẩn đạo đức số một của người làm báo cách mạng Người cho rằng, báo chí muốn thuyết phục được công chúng thì phải mang tính chân thực cao, cán bộ báo chí “viết phải thiết thực, “nói có sách, mách có chứng”…

Sự thật có mặt tốt, mặt chưa tốt, thậm chí có mặt xấu Nhìn thẳng vào sự thật để giám sát và phản biện xã hội có nghĩa là báo chí phải đưa tin cả về những thành công cũng như những hạn chế, khó khăn, thất bại Đánh giá đúng

sự thật, nói rõ sự thật đòi hỏi người viết phải có phương hướng và năng lực tư duy để có thể trình bày một cách chân thực và đi đến bản chất của thông tin sự việc Có thể nói, nhìn thẳng vào sự thật, đánh giá đúng sự thật là sự cụ thể hóa chức năng giám sát và phản biện xã hội của báo chí

Tính công khai, công cộng là một xu thế tất yếu, là biểu hiện quan trọng

của nền dân chủ, với quyền làm chủ của quần chúng, trong đó có quyền được thông tin Nói rõ sự thật một cách công khai là phần đảm bảo để “dân biết”, rồi mới làm và kiểm tra được Tính công khai không chỉ áp dụng cho cấp dưới mà

cả đối với việc làm của cấp trên, cho nên lại cần có sự dân chủ trong việc

9

công khai hoá Các cơ quan truyền thông đại chúng là cơ quan công khai rộng rãi nhất Một tin phát trên truyền hình, phát thanh, đăng trên báo, cập nhật trên mạng internet… sau một thời gian rất ngắn đã có thể tới được hàng triệu

người Cho nên, tính công khai cần được tính toán trên hai mặt: một là, nói rõ

sự thật sau khi đã đánh giá đúng bản chất; hai là, nói rõ sự thật để góp phần xây

dựng dư luận xã hội lành mạnh

Tính đại chúng của báo chí được thể hiện ở việc, thông tin báo chí tác

động tới xã hội rộng rãi, bao gồm các tầng lớp, các nhóm xã hội khác nhau, nhu cầu thông tin của công chúng được ưu tiên bảo đảm và là thước đo trình độ, năng lực của hoạt động thông tin báo chí Đồng thời, báo chí cũng là diễn đàn của nhân dân và phải phù hợp với trình độ của công chúng tiếp nhận Công chúng không chỉ muốn tiếp nhận thông tin từ báo chí một cách thụ động, mà còn tương tác, phản hồi thông tin mạnh mẽ Chức năng giáo dục của báo chí ngày càng được đề cao, giáo dục để góp phần nâng cao dân trí; nâng cao trình

độ tương tác và tính chính xác của thông tin phản hồi; từ đó, môi trường của sự giám sát, phản biện xã hội trong báo chí và dư luận xã hội sẽ trở nên lành mạnh

và hiệu quả hơn

Tính chiến đấu là một trong những nguyên tắc quan trọng của báo chí

Việt Nam Tính chiến đấu của báo chí được thể hiện trên cả hai mặt: biểu dương

và phê bình Báo chí ủng hộ chủ trương xóa bỏ quan liêu bao cấp, cải cách hành chính, ủng hộ lối sống có lý tưởng lành mạnh, sáng tạo, năng động, có ý thức xây dựng tập thể và đất nước đồng thời đấu tranh chống lại cách làm thụ động, trì trệ, hình thức chủ nghĩa, hiệu quả thấp, đấu tranh chống quan liêu, tham nhũng và các tệ nạn xã hội

Nhiều vụ việc tiêu cực, tham nhũng lớn bị truy tố xét xử trong những năm qua được bắt nguồn từ thông tin trên báo chí, điển hình như vụ tham nhũng xảy

ra tại Tập đoàn công nghiệp tàu thủy Việt Nam Vinashin, những sai phạm về quản lý kinh tế gây hậu quả nghiêm trọng tại Tổng công ty Hàng hải Việt Nam Vinalines, những sai phạm nghiêm trọng trong giao đất, thu hồi đất, cưỡng chế

10

thu hồi đất của huyện Tiên Lãng (Hải Phòng), giải tỏa ở Văn Giang (Hưng Yên), hay mới đây nhất là vụ cán bộ của Tổng Công ty Đường sắt Việt Nam nhận hối lộ của Công ty JTC Nhật Bản

Tinh thần chống tiêu cực trên báo chí là “chống để xây” Nhưng không chỉ chống tiêu cực mới là phản biện xã hội, báo chí cần đề cao những nhân tố mới, những gương “người tốt, việc tốt” điển hình trên tất cả các lĩnh vực để động viên tinh thần và cân bằng xã hội Xã hội có rất nhiều điều tốt đẹp, tích cực cần nhân rộng và báo chí cần thông tin trung thực để kích thích phát triển phần tốt đẹp trong xã hội

2 BÁC DỰ ÁN ĐƯỜNG SẮT CAO TỐC - SỰ THÀNH CÔNG CỦA BÁO CHÍ TRONG GIÁM SÁT VÀ PHẢN BIỆN XÃ HỘI

2.1 Tổng quan về Dự án Đường sắt cao tốc

Giao thông là ngành sử dụng ngân sách và vốn vay ODA nhiều nhất hiện nay, và cũng là ngành luôn có những đề xuất khiến dư luận giật mình về những siêu dự án với kinh phí triệu đô, tỷ đô gây nhiều tranh cãi, điển hình như dự án đường sắt cao tốc Bắc Nam, dự án cảng cửa ngõ quốc tế Lạch Huyện (Hải Phòng), dự án sân bay quốc tế Long Thành (Đồng Nai), dự án tuyến đường du lịch Hà Nội - Bái Đính (Ninh Bình)…

Siêu dự án đường sắt cao tốc Bắc Nam được Bộ GTVT trình Quốc hội lần đầu ngày 17/4/2010 Theo Bộ trưởng GTVT khi đó, ông Hồ Nghĩa Dũng, đến năm 2030, nhu cầu hành khách trên hành lang vận tải Bắc - Nam sẽ là 534.000 người mỗi ngày Nếu không xây dựng đường sắt cao tốc thì nhu cầu vận tải hành khách sẽ vượt năng lực của các loại hình vận tải là 156.000 người mỗi ngày Trong khi đó, với năng lực chuyên chở cao, đường sắt cao tốc sẽ đáp ứng được yêu cầu chuyên chở khách sau năm 2035 và trong tương lai trên trục Bắc - Nam

Tuyến đường sắt cao tốc sử dụng công nghệ Nhật Bản có chiều dài 1.570

km, từ ga Ngọc Hồi (Hà Nội) tới ga Bình Triệu (TP HCM), với nguồn vốn đầu

tư lên tới 55,85 tỷ USD (tương đương 1/2 GDP cả nước) Tổng diện tích đất thu hồi khoảng 4.170 ha và 9.480 hộ cần tái định cư

Dự án được phân tuyến xây dựng và khai thác, đến năm 2020 sẽ hoàn thành từ Hà Nội - Vinh và đoạn Nha Trang - TP HCM Đến năm 2030 sẽ hoàn tất đoạn Vinh - Đà Nẵng và hoàn thành toàn tuyến vào 2035

Ngay sau khi được đề xuất, siêu dự án đường sắt cao tốc Bắc Nam đã gây tranh cãi cả trên diễn đàn Quốc hội và ngoài xã hội Đa số ý kiến phản đối cho rằng hiệu quả kinh tế của dự án quá thấp, số vốn đầu tư quá lớn, chiếm phân nửa GDP của Việt Nam, sẽ tạo gánh nặng nợ nần cho hậu thế

Tuy nhiên, cũng có ý kiến cho rằng nên xây trước một đoạn đường sắt cao tốc để rút kinh nghiệm Quan điểm này đã thể hiện ở phương án hai trình Quốc hội trước khi biểu quyết, tức là tán hành chủ trương đầu tư xây dựng đường sắt cao tốc Hà Nội - TP HCM với những bước đi cụ thể

Tuy nhiên, cuối cùng, trong cuộc bỏ phiếu ngày 19/6/2010, Quốc hội đã bác cả 2 phương án này Đây là một quyết định hy hữu bởi rất hiếm xảy ra trong lịch sử Quốc hội Việt Nam, và cũng được coi là một thành công lớn của giám sát và phản biện xã hội

2.2 Nội dung giám sát, phản biện xã hội về Dự án Đường sắt cao tốc (khảo sát trên báo điện tử VnExpress, Tuần Việt Nam, và Tiền phong Online)

Dự án Đường sắt cao tốc là một vấn đề lớn liên quan đến quốc kế, dân sinh, đồng thời, là dự án đặc biệt lớn (với số vốn lên tới 56 tỷ USD, tương đương 1/2 GDP của cả nước) nên ngay từ khi được công bố đã nhận được nhiều

ý kiến phản biện từ xã hội, trong đó báo chí là một trong những kênh chính và

12

hiệu quả hơn cả Tại thời điểm tháng 5, 6/2010, Dự án Đường sắt cao tốc đã trở thành một “sự kiện nóng” trên nghị trường Quốc hội và trong dư luận Các báo, bằng nhiều hình thức khác nhau đã tập hợp ý kiến của hàng nghìn công dân về

dự án tiêu tốn đến một nửa GDP quốc gia, trong đó, sôi nổi hơn cả vẫn là trên các báo mạng điện tử

Trong thời gian gần 2 tháng, trên báo chí, đặc biệt là báo mạng điện tử đăng tải hàng trăm bài báo sâu sắc của các chuyên gia Việt Nam trong và ngoài nước trên các lĩnh vực kinh tế, xã hội, khoa học, công nghệ, môi trường, đối với Dự án Đường sắt cao tốc

“Đường sắt cao tốc - ý tưởng của những người thích đùa”, “Đường sắt cao tốc sẽ làm tăng gánh nặng nợ quốc gia”, “Đường sắt cao tốc, dự án xa xỉ”,

“Đường sắt cao tốc: Trong ủng hộ, ngoài nghi ngờ”, “Dự án 56 tỷ USD đường sắt cao tốc, lo không đủ vốn”… đó là những tít báo với nội dung mang đầy tính

phản biện, phản đối dự án tốn kém, xa xỉ mà ngành giao thông đề xuất Các bài

đã phản biện từng vấn đề, từng luận điểm trong báo cáo ban đầu cũng như trong báo cáo chỉnh sửa mà Chính phủ trình lại Quốc hội sau đó

Nhiều bài đã cung cấp thông tin, số liệu và những dự báo cần thiết; đã phân tích về tài chính, đánh giá về hiệu quả kinh tế, hiệu quả xã hội, về hiệu lực chiến lược Có bài đã cảnh báo các tác động về môi trường, về diện tích rừng sẽ mất, về hậu quả của việc đào cắt tạo ta-luy cho đường sắt dài 149,5km trên đất dốc, của việc đào đắp 214,4 km trên nền đất thấp, của việc xây dựng 72 đường hầm, dài tổng cộng 116,6 km, Có bài đã cảnh báo về lãng phí và tác động xấu đến hệ thống điện Có bài nhắc lại lời dặn tiết kiệm của Bác, đặc biệt khi đất nước còn nghèo, không nên đua đòi với thiên hạ mà cần có con đường phát triển của chính mình, phù hợp với điều kiện và thực lực của mình

Tất cả các tác giả các bài báo trên ai cũng mong muốn Việt Nam có một

hệ thống giao thông hiện đại, có một đường sắt cao tốc Bắc - Nam thay thế cho các chuyến tàu đã già nua hiện nay Nhưng, quan điểm của phần lớn tác giả là lúc này chưa phải là thời điểm phù hợp, bởi lẽ không thể thoát ly thực tế của đất nước, và phải tính đến cả hai mặt của vay vốn ODA, chưa nói đến một bối cảnh thế giới đầy biến động