Hoạt động tư vấn cho người cai nghiện ma túy từ thực tiễn cơ sở cai nghiện ma túy số 05, Hà Nội

Cụ thể đề tài “Hoạt động hỗ trợ tạo việc làm cho người sau cai nghiện ma túy Nghiên cứu tại thành phố Hà Nội” đã mô tả được thực trạng nhu cầu, các hoạt động tìm kiếm việc làm và những

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

NGUYỄN TRỌNG DŨNG

HOẠT ĐỘNG TƯ VẤN CHO NGƯỜI CAI NGHIỆN

MA TUÝ TỪ THỰC TIỄN CƠ SỞ CAI NGHIỆN

MA TUÝ SỐ 5 HÀ NỘI

Ngành: Công tác xã hội

Mã số:

LUẬN VĂN THẠC SĨ CÔNG TÁC XÃ HỘI

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC

TS Nguyễn Trung Hải

HÀ NỘI - 2019

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan tất cả những số liệu và kết quả nghiên cứu trong đề tài luận

văn Thạc sĩ Công tác xã hội về "Hoạt động tư vấn cho người cai nghiện ma túy từ

thực tiễn cơ sở cai nghiện ma túy số 05, Hà Nội" là hoàn toàn trung thực và không

trùng lắp với bất kỳ đề tài nào khác trong cùng lĩnh vực nghiên cứu

Tôi xin chịu hoàn toàn trách nhiệm về lời cam đoan này

Tác giả luận văn

Nguyễn Trọng Dũng

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ HOẠT ĐỘNG TƯ VẤN CHO NGƯỜI CAI NGHIỆN MA TÚY 8

1.1 Cơ sở lý luận về ma túy và người cai nghiện ma túy 8

1.2 Lý luận về hoạt động tư vấn cho người cai nghiện ma túy 15

1.3 Các lý thuyết vận dụng trong nghiên cứu 28

1.4 Yếu tố ảnh hưởng đến hoạt động tư vấn cho người cai nghiện ma túy 31

CHƯƠNG 2: NHU CẦU VÀ THỰC TRẠNG HOẠT ĐỘNG TƯ VẤN CHO NGƯỜI CAI NGHIỆN MA TÚY TẠI CƠ SỞ CAI NGHIỆN SỐ 05 HÀ NỘI 36

2.1 Mô tả về địa bàn và khách thể nghiên cứu 36

2.2 Nhu cầu của người cai nghiện ma túy tại cơ sở cai nghiện số 05 40

2.3 Các hoạt động tư vấn cho người cai nghiện ma túy tại cơ sở số 05 45

2.4 Các yếu tố ảnh hưởng đến tư vấn cho người cai nghiện ma túy tại cơ sở 05 53

CHƯƠNG 3: GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ HOẠT ĐỘNG TƯ VẤN CHO NGƯỜI CAI NGHIỆN MA TÚY TẠI CƠ SỞ CAI NGHIỆN 05 HÀ NỘI 59

3.1 Bối cảnh về luật pháp chính sách trong lĩnh vực cai nghiện ma túy nói chung và tư vấn cai nghiện ma túy nói riêng 59

3.2 Các nhóm giải pháp nâng cao hiệu quả hoạt động tư vấn 59

KẾT LUẬN 72

TÀI LIỆU THAM KHẢO

PHỤ LỤC

5 NCNMT : Người cai nghiện ma túy

6 NCS : Nghiên cứu sinh

7 NV CTXH : Nhân viên công tác xã hội

8 THCS : Trung học cơ sở

9 THPT : Trung học phổ thông

10 TVTL : Tư vấn tâm lý

DANH MỤC BẢNG

Bảng 2.1 Đặc điểm người cai nghiện ma túy

Bảng 2.2 Nhu cầu tư vấn của người nghiện ma túy tại cơ sở 05

Bảng 2.3 Loại hình tư vấn cho người cai nghiện

Bảng 2.4 Cách thức được tư vấn tại cơ sở 05

Bảng 2.5 Nội dung được tư vấn tại cơ sở 05

Bảng 2.6 Mức độ hài lòng về hoạt động tư vấn

Bảng 2.7 Các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả tư vấn

DANH MỤC BIỂU ĐỒ

Biểu đồ 2.1 Việc đáp ứng nhu cầu tư vấn của người cai nghiện

Biểu đồ 2.2 Lý do người cai nghiện không được tư vấn

Biểu đồ 2.3 Loại hình tư vấn mong muốn được nhận

Biểu đồ 2.4 Cách thức tư vấn mong muốn được nhận

Biểu đồ 2.5 Nội dung tư vấn mong muốn được nhận

1

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Công tác xã hội là một nghề chuyên nghiệp nhằm mang lại hạnh phúc và đảm bảo

an sinh cho con người Trên một thế kỷ hình thành và phát triển như một nghề chuyên nghiệp trên thế giới, công tác xã hội đã và đang có những sự đóng góp quan trọng cho

sự nghiệp phát triển nhân loại, phấn đấu xây dựng xã hội công bằng nâng cao chất lượng cuộc sống cho con người, đặc biệt là những con người yếu thế trong xã hội Trước nhu cầu cấp bách của xã hội, về các dịch vụ công tác xã hội, công tác xã hội ở Việt Nam đang trong quá trình hình thành và phát triển Mặc dù còn đang trong quá trình hướng tới mục tiêu chính thức được công nhận là một nghề chuyên nghiệp, nhưng các dịch vụ mang hình thái của công tác xã hội đã hiện diện trong xã hội từ rất lâu và đang có những đóng góp tích cực trong việc hỗ trợ và giải quyết các vấn đề xã hội nảy sinh gây ra những khó khăn cho cuốc sống người dân nói chung đặc biệt là những người dễ bị tổn thương và

yếu thế tại Việt Nam

Cùng với sự phát triển của xã hội, mặt trái của cơ chế thị trường cũng làm nảy sinh nhiều vấn đề bức xúc Đó là tình hình tội phạm và vấn đề tệ nạn xã hội, trong đó vấn đề nghiện ma tuý có xu hướng ngày càng gia tăng và trở thành vấn nạn gây hậu quả hết sức nghiêm trọng Theo báo cáo điều tra, năm 2015 cả nước có 204.400 người nghiện ma túy có hồ sơ quản lý trong đó 19% là nghiện ma túy tổng hợp; gần 50% người nghiện độ tuổi lao động từ 18-30; 62% tổng số người sau cai nghiện không có việc làm Tỷ lệ tái nghiện ở các địa phương trong cả nước dao động từ 85%- 95% (UNODC, 2015) Có rất nhiều nguyên nhân được đưa ra tuy nhiên có thể thấy nếu như bản thân người cai nghiện chủ động, có sự ổn định về tâm lý thì khả năng cai nghiện thành công sẽ cao hơn rất nhiều

Tại Cơ sở cai nghiện ma túy số 05 Hà Nội hiện nay đang có khoảng 250 học viên đang lao động trị liệu, mỗi học viên lại có một hoàn cảnh khác nhau nhưng đa phần họ đều rơi vào trạng thái, hoàn cảnh khó khăn cả về vật chất lẫn tinh thần và luôn tự ti, mặc cảm Họ gần như đã chịu đựng tất cả sự bất hạnh và không thể tìm được hạnh phúc cho cuộc đời mình, chịu sự kỳ thị và phân biệt đối xử của gia đình

và cộng đồng xã hội Khi vào Cơ sở cai nghiện 05 họ được tham gia nhiều hoạt động

có ý nghĩa và giúp họ vươn lên trong cuộc sống như: hoạt động lao động trị liệu, tư vấn cá nhân, tư vấn nhóm, hoạt động giáo dục truyền thông nâng cao nhận thức, thăm

2

khám sức khỏe y tế…Tuy nhiên, thực trạng các hoạt động này còn nhiều hạn chế, hoạt động tư vấn mới đang thực hiện nên còn gặp nhiều khó khăn về kiến thức, kỹ năng, đội ngũ làm nghề và điều kiện cơ sở vật chất…

Xuất phát từ những lý do trên, tôi đã lựa chọn đề tài: “Hoạt động tư vấn cho

người cai nghiện ma túy từ thực tiễn cơ sở cai nghiện ma túy số 05, Hà Nội” làm

đề tài luận văn của mình

2 Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài

Đã có khá nhiều nghiên cứu về ma túy, cai nghiện cũng như có một số nghiên cứu đặc thù về CTXH với người cai nghiện Thông qua phần tổng quan nghiên cứu, tác giả sẽ tổng quan một số nghiên cứu trước kia như sau:

“Khảo sát các yếu tố ảnh hưởng dẫn đến nghiện ma túy lần đầu ở người sau cai nghiện ma túy tại Trung tâm giáo dục dạy nghề và giải quyết việc làm Bình Đức

và Đức Hạnh” đã mô tả các đặc điểm cơ bản cũng như đưa ra một bức tranh tổng

quát về hoàn cảnh xã hội của người nghiện ma tuý (Nguyễn Thanh Hiệp và cộng sự, 2010) Kết quả nghiên cứu cho thấy các yếu tố từ môi trường bên ngoài như sự lôi kéo của bạn bè, các biến cố hoặc thái độ của gia đình cộng đồng là các yếu tố ảnh hưởng và là tác nhân dẫn đến việc nghiện ma túy

Viện nghiên cứu xã hội thành phố Hồ Chí Minh, “Những giải pháp chủ yếu

quản lý, dạy nghề cho người sau cai nghiện ma túy trong chương trình ba năm ở các trường, trung tâm tại Thành phố Hồ Chí Minh”, 2004 – 2005 đã mô tả được các giải

pháp căn bản để có thể quản lý và dạy nghề hiệu quả cho người sau cai [35]

Tác giả Tiêu Thị Minh Hường với đề tài “Nhu cầu việc làm của người sau cai

nghiện ma túy” của tác giả Tiêu Thị Minh Hường (2015) đã phân tích và chỉ ra được

những nhu cầu đa dạng về việc làm của người sau cai nghiện Một trong những giải pháp đáp ứng nhu cầu là cần có được các hoạt động tự vấn, kết nối nhằm đáp ứng nhu cầu việc làm của họ

Tác giả Lê Hồng Minh (2010), với đề tài “Tổ chức tư vấn hướng nghiệp cho

thanh niên sau cai nghiện ở thành phố Hồ Chí Minh” đã đề cập đến các hoạt động tư

vấn trong việc hướng nghiệp Các hoạt động tư vấn ở đây được hiểu là việc cung cấp thông tin về việc làm, đánh giá nhu cầu của người sau cai nghiện để tư vấn những việc làm cụ thể cho họ

Tiếp theo đó, các hoạt động hỗ trợ việc làm được đề cập một cách tổng quát hơn

3

thông qua đề tài của tác giả Lê Thị Thanh Huyền (2014) Cụ thể đề tài “Hoạt động hỗ

trợ tạo việc làm cho người sau cai nghiện ma túy (Nghiên cứu tại thành phố Hà Nội)”

đã mô tả được thực trạng nhu cầu, các hoạt động tìm kiếm việc làm và những giải pháp cụ thể về vấn đề này

Tác giả Nguyễn Ngọc Lâm (2016) với đề tài “Tâm lý người nghiện” đã phân

tích cấu trúc tâm lý của người nghiện cũng như mối liên hệ giữa tâm lý với các cơ chế gây nghiện Với quan điểm cần tìm được nguyên nhân mới đưa ra được giải pháp Tác giả đã đề xuất các giải pháp ở khía cạnh tâm lý để giải quyết vấn đề cai nghiện

Bàn Thị Hà (2017) với đề tài “Xây dựng quy trình tham vấn cho người nghiện

ma túy tại Trung tâm giáo dục lao động xã hội hiện nay” đã phân tích các hoạt động

hiện tại, các yếu tố cơ bản để từ đó đề xuất một quy trình tham vấn hiệu quả cho người nghiện ma túy Đây là một trong những nội dung rất quan trọng để xây dựng tính chuyên nghiệp trong các hoạt động can thiệp với người nghiện ma túy

Đề tài “Dịch vụ tham vấn cho người cai nghiện ma túy tự nguyện từ thực tiễn

cơ sở xã hội Nhị Xuân, thành phố Hồ Chí Minh”, Luận văn thạc sĩ Công tác xã hội,

Học viện Khoa học xã hội (2017) của tác giả Ngô Thị Lê Thu Trong đó tác giả nêu những vấn đề lý luận về dịch vụ tham vấn cho người cai nghiện ma túy tự nguyện ở chương 1, phân tích thực trạng dịch vụ tham vấn hỗ trợ điều trị cho người cai nghiện

ma túy tự nguyện tại cơ sở xã hội Nhị Xuân, thành phố Hồ Chí Minh ở chương 2 và tác giả dành chương 3 để nói về việc ứng dụng tham vấn cá nhân hỗ trợ điều trị cho người cai nghiện ma túy tự nguyện và đề xuất giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả tham vấn hỗ trợ điều trị cai nghiện

Tác giả Lô Anh Tú (2018) với luận văn thạc sĩ về chủ đề “Tham vấn tâm lý đối

với thanh niên nghiện ma túy từ thực tiễn huyện Văn Lãng, tỉnh Lạng Sơn” đã mô tả

cụ thể các hoạt động tham tâm lý cho người nghiện ma túy Luận văn cũng đã phân tích được các yếu tố tác động tới hiệu quả tham vấn và đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả tham vấn Tuy nhiên luận văn tập trung tới các yếu tố tham vấn trong khía cạnh tâm lý Những nhu cầu khác của người nghiện ma túy chưa được đề cập nhiều trong nghiên cứu này

Như vậy, có thể thấy nội dung nghiên cứu về lĩnh vực tư vấn với người nghiện

ma túy còn khá mờ nhạt mặc dù đây là một trong những giải pháp mà nhiều nghiên cứu trước đó đã đề xuất cần phải thực hiện

4

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

Đánh giá thực trạng các hoạt động tư vấn trong hỗ trợ người cai nghiện ma túy tại Cơ sở cai nghiện ma túy số 05 Hà Nội Đề tài cũng hướng tới phân tích các yếu

tố ảnh hưởng đến hoạt động tư vấn trong hỗ trợ người cai nghiện ma túy tại Cơ sở cai nghiện ma túy số 05 Hà Nội từ đó đưa ra các đề xuất và giải pháp nhằm khuyến nghị nâng cao hiệu quả các hoạt động tư vấn hỗ trợ người cai nghiện ma túy tại Cơ

sở cai nghiện ma túy số 05 Hà Nội

3.1 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Hệ thống hóa cơ sở lý luận về hoạt động Tư vấn trong hỗ trợ người cai nghiện

ma túy

- Triển khai các phương pháp thu thập thông tin nhằm thu thập thông tin về địa bàn nghiên cứu, đối tượng nghiên cứu

- Mô tả đặc điểm của khách thể nghiên cứu là người cai nghiện ma túy

- Tìm hiểu thực trạng hoạt động tư vấn cho người cai nghiện ma túy

- Phân tích yếu tố ảnh hưởng đến hoạt động tư vấn cho người cai nghiện ma túy

- Đề xuất những giải pháp, khuyến nghị đối với hoạt động tư vấn cho người cai nghiện ma túy

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4 1 Đối tượng nghiên cứu

Hoạt động tư vấn cho người cai nghiện ma túy

4.2 Khách thể nghiên cứu

- Người cai nghiện ma túy tại cơ sở cai nghiện ma túy số 05 Hà Nội

- Gia đình người cai nghiện ma túy

- Nhân viên tư vấn tại cơ sở cai nghiện ma túy số 05 Hà Nội

4.3 Phạm vi nghiên cứu

- Phạm vi về mặt thời gian: Năm 2018 đến năm 2019

- Phạm vi về mặt không gian: Cơ sở cai nghiện ma túy số 05 Hà Nội

- Phạm vi về mặt nội dung: Tìm hiểu về hoạt động Tư vấn cho người cai nghiện

ma túy ở các khía cạnh như Hình thức, Nội dung, Quy trình, Loại hình

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

5.1 Phương pháp trưng cầu ý kiến bằng bảng hỏi

Đề tài xây dựng bộ công cụ bảng hỏi dành cho khách thể nghiên cứu là 150 người

5

nghiện ma túy tại Cơ sở cai nghiện ma túy số 05 Hà Nội, với các câu hỏi nhằm khai thác thông tin cơ bản như tên, tuổi, năm sinh những nhu cầu, mong muốn của họ về các hoạt động tư vấn Bảng hỏi được thiết kế nhằm đánh giá thực trạng các hoạt động

tư vấn mà người cai nghiện ma túy được nhận cũng như hiệu quả của những hoạt động

tư vấn này đối với họ Các yếu tố tác động tới hiệu quả tư vấn dựa trên phản hồi của người nghiện ma túy cũng sẽ được thiết kế trong bảng hỏi này

5.2 Phương pháp phỏng vấn sâu

Khi cai nghiện phương pháp trưng cầu ý kiến bằng bảng hỏi, người nghiên cứu chỉ thu được thông tin mang tính định lượng để mô tả thực trạng Phương pháp phỏng vấn sâu sẽ giúp phân tích sâu sắc hơn các nguyên nhân và các khía cạnh của những vấn đề quan trọng liên quan tới hoạt động tư vấn cho người cai nghiện ma túy Trong quá trình phỏng vấn có thể kết hợp cai nghiện các kỹ năng lắng nghe tích cực, kỹ năng quan sát, kỹ năng thấu hiểu, kỹ năng phản hồi, kỹ năng khuyến khích làm rõ ý đối với đối tượng là người nghiện ma túy được phỏng vấn để có thể hiểu được suy nghĩ, nhu cầu và mong muốn của đối tượng về hoạt động tư vấn, đồng thời thấy rõ được thực tế cuộc sống của họ, những khó khăn mà họ đang gặp phải, những rào cản

về khả năng tiếp cận các hoạt động tư vấn và nguyên nhân của những nội dung này

Đề tài tiến hành phỏng vấn sâu người nghiện ma túy, gia đình, cán bộ tư vấn và lãnh đạo đại diện cơ sở cai nghiện Những buổi phỏng vấn sẽ được sắp xếp lịch và có hẹn trước Địa điểm phỏng vấn tuỳ thuộc vào hoàn cảnh giao tiếp Cụ thể, mẫu phỏng vấn sâu là: 05 cán bộ tư vấn cai nghiện ma túy tại Cơ sở cai nghiện ma túy số 05 Hà Nội;

01 cán bộ lãnh đạo Cơ sở cai nghiện ma túy số 05 Hà Nội; 05 người cai nghiện ma túy tại Cơ sở cai nghiện ma túy số 05 Hà Nội

5.3 Phương pháp quan sát

Trong luận văn, học viên cai nghiện phương pháp quan sát để kiểm tra tính chính xác, khách quan và bao quát trực diện nhất của thông tin đã thu thập được từ những phương pháp khác nhau Mục đích của việc quan sát nhằm giúp người quan sát thu thập được các thông tin về thực trạng cuộc sống của người nghiện ma túy tại cơ sở cai nghiện và những rào cản, khó khăn của họ cũng như các yếu tố tác động đến các hoạt động hỗ trợ họ cũng như việc thực hiện các hoạt động tư vấn Ngoài ra, phương pháp quan sát còn giúp tăng tính xác thực, độ tin cậy của đề tài nghiên cứu

5.4 Phương pháp phân tích tài liệu

6

Phương pháp nghiên cứu tài liệu được sử dụng có chọn lọc để thu thập thông tin,

số liệu phục vụ cho đề tài nghiên cứu thông qua các tài liệu văn bản cần thiết từ các ban ngành, đoàn thể có liên quan, các tài liệu trên sách, báo, internet, và các nguồn tin cậy khác Với phương pháp này, tác giả có cách nhìn, cách hiểu mới và có cách tiếp cận hợp lý đối với vấn đề nghiên cứu của mình Tác giả tìm hiểu và nghiên cứu các tài liệu liên quan tới người nghiện ma túy, cụ thể đó là các chương trình quản lý, các chính sách an sinh xã hội của Nhà nước, các chương trình nghiên cứu, báo cáo về thực trạng người nghiện ma túy và những hoạt động Công tác xã hội trong hỗ trợ cho người nghiện ma túy tại Cơ sở cai nghiện ma túy số 05 Hà Nội

5.5 Phương pháp xử lí số liệu SPSS

Đây là một phương pháp thống kê toán học dùng để tiến hành thống kê, phân tích, so sánh các số liệu nghiên cứu đã thu thập được thông qua phương pháp điều tra bằng bảng hỏi và các phương pháp khác nhằm mục đích phục vụ hiệu quả quá trình nghiên cứu và đảm bảo tính khoa học của đề tài

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn

6.1 Ý nghĩa khoa học của đề tài

- Làm rõ hơn các lí thuyết, phương pháp của các hoạt động tư vấn cho người

cai nghiện ma túy trong lĩnh vực công tác xã hội

- Góp phần bổ sung thêm kho tàng kiến thức về Công tác xã hội nói chung và hoạt động Tư vấn nói riêng trong lĩnh vực này

6.2 Ý nghĩa thực tiễn của đề tài

- Mô tả được thực trạng, những vấn đề, nhu cầu của người cai nghiện ma túy liên quan tới các hoạt động tư vấn trong cơ sở cai nghiện ma túy số 05

- Phân tích và đề xuất những khuyến nghị nhằm nâng cao hiệu quả về các hoạt động tư vấn cho người cai nghiện ma túy ở cơ sở cai nghiện ma túy số 05

- Mang lại những lợi ích cụ thể cho người cai nghiện ma túy và gia đình thông qua việc nâng cao hiệu quả các hoạt động tư vấn

- Đội ngũ cán bộ và lãnh đạo tại cơ sở cũng sẽ nắm được tình hình thực tế các hoạt động tư vấn để từ đó có được định hướng phát triển các hoạt động này tại cơ sở

- Đóng góp những bằng chứng khoa học thực tế để làm cơ sở cho việc xây dựng và phát triển hệ thống chính sách cho người cai nghiện ma túy

8

CHƯƠNG 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ HOẠT ĐỘNG TƯ VẤN CHO NGƯỜI CAI NGHIỆN

MA TÚY 1.1 Cơ sở lý luận về ma túy và người cai nghiện ma túy

1.1.1 Khái niệm người cai nghiện ma túy và các khái niệm liên quan

Khái niệm ma túy

Ma túy hiện nay được hiểu là những chất nguy hiểm, bất hợp pháp như thuốc phiện, đá, kẹo, ke Tuy nhiên, ma túy hiểu theo nghĩa rộng còn bao gồm cả những chất gây nghiện được cai nghiện hợp pháp khác như: rượu bia, thuốc lá, cà phê, thuốc

an thần… Tuy nhiên có thể hiểu một cách tổng quát “Ma túy là tên gọi chung của các chất kích thích mà cai nghiện nhiều lần có thể gây nghiện, có nguồn gốc tự nhiên hoặc nhân tạo” Không có một định nghĩa chung thống nhất nào về khái niệm này Ở mỗi góc độ tiếp cận, ma túy lại được hiểu theo những cách khác nhau

Dưới góc nhìn khoa học: Ma túy là các chất có khả năng tác động lên hệ thần kinh trung ương, có tác dụng giảm đau, gây cảm giác hưng phấn, dễ chịu; dùng nhiều lần sẽ đưa đến tình trạng lệ thuộc vào ma túy [4]

Theo một cách hiểu khác, ma túy là những chất độc có tính gây nghiện, có nguồn gốc tự nhiên hoặc nhân tạo khi xâm nhập vào cơ thể con người thì có tác dụng làm thay đổi tâm trạng, ý thức và trí tuệ, làm cho con người bị lệ thuộc vào chúng gây nên những tổn thương cho từng cá nhân và cộng đồng [29]

Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), "Ma túy là bất kỳ chất gì mà khi đưa vào

cơ thể sống có thể làm thay đổi một hay nhiều chức năng sinh lý của cơ thể" [43] Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Bộ luật Hình sự được Quốc hội thông qua ngày 10/5/1997, Bộ Luật Hình sự năm 1999 đã qui định chất ma túy, tội phạm về ma túy Ma túy bao gồm nhựa thuốc phiện, nhựa cần sa, cao cô ca, lá, hoa, quả cây cần

sa, lá cây cô ca; quả thuốc phiện khô; quả thuốc phiện tươi; heroin; cocain; các chất

ma túy khác ở thể lỏng; các chất ma túy khác ở thể rắn [11]

Điều 2 Luật phòng, chống ma túy được Quốc hội khóa X kỳ họp thứ 8 thông qua ngày 09 tháng 12 năm 2000 qui định: Chất ma túy là các chất gây nghiện, chất hướng thần được qui định trong các danh mục do Chính phủ ban hành; Chất gây nghiện là chất

9

kích thích hoặc ức chế thần kinh, để gây tình trạng nghiện đối với người cai nghiện; Chất hướng thần là chất kích thích, ức chế thần kinh hoặc gây ảo giác, nếu cai nghiện nhiều lần có thể dẫn tới tình trạng nghiện đối với người cai nghiện” [11]

Theo Nghị định của Chính phủ số 67/2001/NĐ -CP ngày 01/10/2001 ban hành các danh mục chất ma túy và tiền chất thì hiện nay các chất ma túy gồm 227 chất, chia làm 3 danh mục và 22 hóa chất không thể thiếu được trong quá trình điều chế chất ma túy cần kiểm soát [13]

Tổng hợp lại, ma túy bao hàm những đặc điểm sau:

- Có nguồn gốc tự nhiên hoặc tổng hợp,

- Có tác dụng làm thay đổi trạng thái ý thức và sinh lý của người đó

- Sẽ gây tổn thương cho cơ thể và xã hội nếu lạm dụng ma túy

Nghiện ma túy

Hiện nay có khá nhiều định nghĩa về nghiện ma tuý Viện nghiên cứu quốc gia Hoa Kỳ về lạm dụng ma túy (NIDA): Nghiện là một bệnh não mạn tính, tái phát làm cho người nghiện buộc phải tìm và cai nghiện ma túy, bất chấp các hậu quả đối với

họ và những người xung quanh

Theo tổ chức y tế thế giới (WHO) thì nghiện ma tuý là tình trạng lệ thuộc về mặt tâm thần hoặc thể chất hoặc cả hai khi một người cai nghiện ma tuý lặp đi lặp lại theo chu kỳ hoặc dùng kéo dài liên tục một thứ ma tuý và tình trạng lệ thuộc này làm thay đổi cách cư xử, bắt buộc đương sự luôn cảm thấy sự bức bách phải dùng ma tuý

để có được những hiệu ứng ma tuý về mặt tâm thần của ma tuý và thoát khỏi sự khó chịu, vật vã do thiếu ma tuý Tình trạng lệ thuộc này có thể kèm theo hiện tượng quen

ma tuý hoặc không, và một người có thể bị lệ thuộc vào nhiều lọai ma tuý [43] Người nghiện ma tuý có các đặc điểm chính như sau: Thèm muốn mạnh mẽ, cảm giác bắt buộc phải cai nghiện ma tuý; Không kiểm soát được thời gian, liều lượng dùng; Cơ thể lệ thuộc vào ma tuý, ngừng cai nghiện sẽ gây “Hội chứng cai” với biểu hiện vật vã, đau đớn, loạn cảm giác…; Có khuynh hướng cai nghiện tăng liều; Tiếp tục cai nghiện ma tuý dù biết rõ tác hại; Sao nhãng học tập, công việc, các thú vui, quan tâm trước đây

10

Hiện nay, nhận thức về ma túy đã có một bước tiến đột phá theo hướng tích cực

Cụ thể trong quyết định số Số: 2596/QĐ-TTg, nghiện ma túy được coi là 1 bệnh mãn tính do rối loạn của não bộ Với quan điểm như vậy, việc coi ma túy là tệ nạn đã được thay thế bởi quan điểm là Bệnh Và đã là bệnh thì cần được chữa trị chứ không phải

kỳ thị, xa lánh hoặc ruồng bỏ họ [23]

Như vậy có thể hiểu “nghiện ma túy là tình trạng lệ thuộc về mặt tâm thần hoặc

thể chất vào một chất ma túy nào đó và gây ra và khiến họ lệ thuộc vào chất ma túy đó, làm suy giảm các chức năng xã hội và thể chất từ đó ảnh hưởng đến chất lượng sống” Người cai nghiện/nghiện ma túy

Điều 2 Luật phòng, chống ma túy được Quốc hội khóa X kỳ họp thứ 8 thông

qua ngày 09 tháng 12 năm 2000 qui định: Người cai nghiện ma tuý là người cai

nghiện chất ma tuý, thuốc gây nghiện, thuốc hướng thần và bị lệ thuộc vào chất này

Trong phạm vi nghiên cứu này thuật ngữ Người cai nghiện ma túy và Người nghiện

ma túy được dùng thay thế cho nhau với nội hàm tương đương [11]

Điều trị nghiện ma túy

Điều trị nghiện ma túy (gọi tắt là điều trị nghiện) là một quá trình lâu dài bao

gồm tổng thể các can thiệp hỗ trợ về y tế, tâm lý, xã hội làm thay đổi nhận thức, hành

vi nhằm giảm tác hại của nghiện ma túy và giảm tình trạng cai nghiện ma túy trái phép (Quyết định 2596, 2013) [23]

Nhu cầu

Nhu cầu là “Tính chất của cơ thể sống, biểu hiện trạng thái thiếu hụt của chính

cá thể đó và do đó phân biệt nó với môi trường sống Nhu cầu tối thiểu nhất, hay còn gọi là nhu cầu tuyệt đối, đã được lập trình qua quá trình rất lâu dài tồn tại, phát triển

và tiến hóa.” (D W Chapman 1981)

Như vậy nhu cầu là những mong muốn, đòi hỏi chính đáng xuất phát từ các yếu

tố thể chất, tâm lý và cả xã hội Nhu cầu chính đáng của con người cần được đáp ứng

và thỏa mãn một cách hợp lý

Khái niệm nhu cầu của người cai nghiện ma túy

11

Nhu cầu của người nghiện ma túy theo đó được hiểu là những mong muốn, nguyện vọng của người nghiện ma túy về vật chất và tinh thần để tồn tại và phát triển

và hoạt nhập với cộng đồng, xã hội

Đối với người nghiện ma túy, nhu cầu sẽ được hiểu theo 2 loại hình là nhu cầu Tích cực và nhu cầu Tiêu cực Nhu cầu tiêu cực ở đây là nhu cầu được cai nghiện ma

túy và nhu cầu tích cực là nhu cầu được cai nghiện ma túy Trong nghiên cứu này

chúng tôi sẽ tập trung vào phân tích vào những nhu cầu Cai nghiện ma túy liên quan tới các vấn đề cần Tư vấn như: Nhu cầu được tư vấn cung cấp thông tin về kiến thức cai nghiện, các chính sách hỗ trợ, nhu cầu được cai nghiện (thay đổi hành vi sử dụng

ma túy) được giải tỏa tâm lý, được hòa nhập cộng đồng, được tư vấn học nghề và tìm kiếm việc làm…

1.1.2 Đặc điểm tâm lý của người cai nghiện ma túy

- Thường xuyên trong cảm giác xấu hổ, mặc cảm tội lỗi, cảm giác bất an

- Tính khí người cai nghiện trở nên khép mình, thường lảng tránh người khác,

tự cô lập bản thân, chạy trốn thực tại

- Tính tình của họ bốc đồng, lẫn lộn các giá trị, sai lệch chuẩn mực

- Người cai nghiện ma túy thường bị rối loạn động cơ, ngại khó, ngại khổ, thiếu

kiên nhẫn, thiếu kỹ năng giao tiếp xã hội

- Họ thường có suy nghĩ, thái độ tiêu cực, bất chấp, có hành vi vô văn hóa, phi

đạo đức, chống lại xã hội, vi phạm pháp luật

1.1.3 Nhu cầu của người cai nghiện ma túy

- Nhu cầu hỗ trợ về tâm lý, giải tỏa căng thẳng

Nhu cầu hỗ trợ về tư vấn tâm lý là nhu cầu mong muốn được giúp đỡ, chia sẻ, tháo gỡ những bế tắc trong quá trình cai nghiện nói riêng và trong cuộc sống nói chung mà chính bản thân NNMT không tự mình giải quyết được do cái tôi cá nhân không vững vàng để tự đối mặt với những vướng mắc của bản thân trong quá trình cai nghiện cũng như trong cuộc sống Người cai nghiện ma túy thường xuyên phải đối phó với những cảm xúc tiêu cực, sự chuyển biến tâm lý không mong muốn, không kiểm soát được do ma túy gây nên Do vậy, họ đắm chìm trong sự thất vọng, cảm giác bế tắc, mất niềm tin vào cuộc sống, cảm giác trống rỗng trong nội tâm, sự thất

12

vọng, đôi khi là tội lỗi Vì vậy, nhu cầu hỗ trợ về tâm lý là một thành tố quan trọng giúp NNMT hình thành xu hướng tâm lý, cảm xúc tích cực và xây dựng niềm tin vào cuộc sống Đứng trước những khó khăn tâm lý trong quá trình cai nghiện đầy thử thách cũng như những thách thức không ngừng mà cuộc sống đặt ra, NNMT buộc phải vượt qua nó để cai nghiện thành công, đặc biệt để hòa nhập cộng đồng và phát triển Ngoài ra thì các vấn đề mâu thuẫn trong gia đình cũng gắn liền với việc nghiện

ma túy Chỉ vì nghiện ma túy nên căng thẳng và xung đột luôn nảy sinh gây ra những

ức chế cũng như ngăn cản hiệu quả cai nghiện Nhiều trường hợp do nghi ngờ, không tin tưởng cũng như những quan điểm mâu thuẫn nên gia đình luôn nảy sinh xung đột Điều đó dẫn đến nhiều người nghiện ma túy chán nản, không muốn tiếp tục tham gia điều trị nghiện nên khả năng tái nghiện rất cao Do đó nhu cầu được can thiệp không chỉ tâm lý của bản thân mà giải quyết các căng thẳng mâu thuẫn trong gia đình là rất cần thiết với người cai nghiện ma túy

- Nhu cầu được tư vấn, xét nghiệm HIV

Trên thế giới, theo thống kê của Cơ quan Phòng chống ma túy và tội phạm LHQ (UNODC) năm 2013 thì việc tiêm chích ma túy đã tiếp tục tăng tỉ lệ nhiễm HIV tại nhiều nước trên thế giới Cụ thể, thống kê được ghi nhận ở 158 quốc gia và vùng lãnh thổ cho thấy có khoảng từ 11,2 triệu đến 22,0 triệu người tiêm chích ma túy trên toàn cầu Và trong số đó có khoảng 1,6 đến 3,9 triệu người đã nhiễm HIV, chiếm 11,5% về

tỷ lệ nhiễm HIV trong nhóm toàn cầu của những người tiêm chích ma túy

Từ những con số thống kê trên cho thấy, việc nhiễm HIV có mối quan hệ mật thiết với nghiện ma túy và tỉ lệ người nghiện ma túy thường nhiễm HIV cao hơn người không dùng ma túy Những người sử dụng ma túy, nhất là các loại ma túy tổng hợp thường như thuốc lắc, ma túy đá… thường bị kích thích ham muốn quan hệ rất lớn Khi phê thuốc, người dùng sẽ không kiểm soát được hành vi của mình và thường

sẽ quan hệ tình dục mà không có biện pháp bảo vệ, quan hệ trong tình trạng không tỉnh táo, thậm chí là quan hệ tập thể và điều này rất dễ lây nhiễm HIV nếu bạn tình

có HIV Sau khi phê ma túy, người dùng sẽ không còn kiểm soát được bản thân, hệ thần kinh bị kích thích, dục vọng bị thức tỉnh đến cao trào, trong khi đó, vùng nhận thức ở não lại bị hạn chế; khiến người dùng không kiềm chế mà thỏa mãn theo bản

13

năng, không ai còn nhớ đến việc sử dụng phương pháp quan hệ an toàn và điều này rất nhanh dẫn đến nguy cơ nhiễm HIV từ bạn tình

Việc dùng chung bơm kim tiêm không qua khử trùng là con đường lây nhiễm HIV

từ người này sang người khác nhanh nhất bởi HIV có thể lây lan qua đường máu Điều này rất dễ hiểu bởi những giọt máu li ti bên trong ống kim tiêm có thể đọng lại khi người trước vừa dùng xong Sau khi bơm tiêm có vi rút HIV đi thẳng vào mạch máu của người thứ 2, các virut sẽ đi thẳng vào máu của người này khiến người đó bị nhiễm HIV

Như đã biết, hiện nay HIV vẫn là căn bệnh chưa có thuốc điều trị đặc hiệu Do

đó khi được vào cơ sở cai nghiện, được tuyên truyền giáo dục hiểu biết về những kiến thức và việc lây nhiễm HIV thì rất nhiều người cai nghiện ma túy muốn được biết về tình trạng sức khỏe của mình Tuy nhiên họ cũng rất lo lắng về vấn đề này Do đó họ rất mong muốn có được sự tư vấn cụ thể về vấn đề HIV để đưa ra những quyết định cho sức khỏe của họ

- Nhu cầu tái hòa nhập cộng đồng

Một trong những nguyên nhân khiến tỷ lệ tái nghiện vẫn còn cao là sự kỳ thị,

xa lánh của cộng đồng với người từng nghiện ma túy Sự kỳ thị của những người xung quanh rất đa dạng mà sâu xa hơn cả là kỳ thị về mặt đạo đức, như khinh bỉ, phê phán, từ đó có hành động đối xử khác biệt, không công bằng, gây áp lực, hắt hủi những người từng nghiện ma túy Điều đáng buồn là sự kỳ thị này vẫn phổ biến trong cộng đồng thể hiện trong câu nói cửa miệng: “Không nghe con nghiện trình bày”! Trên thực tế, không ai muốn trở thành người nghiện ma túy Và hầu như tất cả những người nghiện ma túy đều cố gắng cai nghiện, nhưng khoa học đã chứng minh ma túy

đã ảnh hưởng đến não bộ, khiến người nghiện ma túy vừa khó cai, lại rất dễ tái nghiện Mặt khác, trong rất nhiều trường hợp thì người sử dụng ma túy là nạn nhân do thiếu hiểu biết, đua đòi, do hoàn cảnh xô đẩy; vì vậy, cộng đồng cần thay đổi nhận thức, không nên đánh đồng tất cả những người từng có quá khứ nghiện ma túy là tội phạm, không sớm thì muộn sẽ gây hại đến những người xung quanh Trên thực tế, nhiều người nghiện ma túy sau khi cai nghiện thành công và không tái nghiện, đã nỗ lực vươn lên trong cuộc sống trở thành người thành đạt trong xã hội; rất nhiều người sau

đó đã tổ chức các hoạt động thiết thực giúp đỡ những người sa vào ma túy Tuy nhiên

14

sự kỳ thị, phân biệt đối xử, thậm chí trừng phạt cũng sẽ không giúp người nghiện từ

bỏ được ma túy Sự xa lánh, thù ghét ngày càng đẩy người nghiện ma túy về hướng phạm pháp hoặc làm cho những người đã cai nghiện cảm thấy chán nản, buông xuôi

và tái nghiện Do đó người cai nghiện ma túy có nhu cầu rất cao trong việc tái hòa nhập cộng đồng

Có thể thấy, thay vì xa lánh, cộng đồng cần tạo cơ hội để người nghiện ma túy tái hòa nhập cộng đồng thông qua việc tăng cường các hoạt động mang tính chia sẻ để giúp người nghiện tự nguyện tham gia điều trị Cai nghiện thành công chưa phải là hết với người nghiện ma túy Họ cần các chương trình và hoạt động nhằm cung cấp kiến thức,

kỹ năng để đối phó với các tình huống nguy cơ cao và việc tái cai nghiện ma túy, hướng

dọ có những thay đổi trong lối sống, có thêm những bài học kinh nghiệm sau mỗi lần vấp ngã, nhận biết được những dấu hiệu cảnh báo sớm để có thể có cách phòng ngừa hợp lý Nhờ đó, họ tự tin trong giao tiếp xã hội, tìm kiếm việc làm và hòa nhập với cộng đồng của mình

Nhu cầu cung cấp kiến thức (kiến thức về cai nghiện, chính sách…)

Một trong những nguyên nhân chính dẫn đến việc sử dụng và nghiện ma túy là

do thiếu sự hiểu biết về ma túy Rất nhiều người do đánh giá sai và hiểu không đúng

về ma túy nên luôn cho rằng bản thân có thể tự kiểm soát được việc hút ma túy và sẽ không cai ngiện Do đó họ sử dụng ma túy thường xuyên dẫn đến nghiện và lệ thuộc vào ma túy Cho đến khi họ nghiện ma túy rồi thì để cai nghiện được điều đầu tiên là cần phải nắm được kiến thức và sự hiểu biết đúng đắn về ma túy Ngoài ra kể cả những người cai nghiện đã sẵn sàng và quyết tâm cai nghiện thì để việc cai nghiện được thành công thì kiến thức, cách thức về phương pháp cai nghiện cũng là rất quan trọng Do đó nhu cầu được cung cấp kiến thức về ma túy và cai nghiện ma túy là rất cao và cần được đáp ứng Ngoài ra người cai nghiện ma túy cũng cần hiểu và nắm được những chính sách hỗ trợ họ Điều đó là rất quan trọng để họ có thể tái hòa nhập cộng đồng và vươn lên trong cuộc sống Vì vậy đây là những nhu cầu cơ bản không thể thiếu đối với người cai nghiện ma túy

Nhu cầu học nghề, kết nối việc làm

15

Để có thể thực sự hòa nhập cộng đồng và phát triển thì việc học nghề để có việc làm ổn định là một nhu cầu cấp bách và thiết thực của người cai nghiện ma túy Nếu được học nghề và có việc làm thì họ sẽ không có nhiều thời gian và nguy cơ bị rủ rê tái nghiện sẽ thấp hơn Do đó việc tạo cơ hội cho học viên học nghề ngay từ khi cai nghiện

ở trung tâm sau đó tạo cơ hội kết nối việc làm khi họ về cộng đồng là cực kỳ quan trọng Tuy nhiên, do sự kỳ thị của cộng đồng, xã hội và do hầu hết người cai nghiện

có trình độ thấp, tay nghề chưa cao nên rất khó để xin được việc làm Tại nhiều cơ sở

xã, phường, những người được giao nhiệm vụ giúp đỡ người sau cai đã có nhiều hoạt động tích cực như: Lồng ghép với các chương trình xóa đói, giảm nghèo, tạo việc làm; xây dựng quỹ phòng, chống ma túy do nhân dân đóng góp; đứng ra bảo lãnh, vận động các doanh nghiệp đóng trên địa bàn nhận đối tượng sau cai nghiện vào làm việc… Với những người sau cai không đủ sức khỏe và trình độ để đi làm trong các công ty, xí nghiệp thì tạo điều kiện cho họ vay vốn, tạo điều kiện thuận lợi về địa điểm để họ tự kinh doanh (ở các khu đô thị, thành phố) và chăn nuôi, trồng trọt (ở khu vực nông thôn, miền núi)… Sau một thời gian thực hiện, kết quả bước đầu cho thấy nhiều người đã có việc làm, ổn định cuộc sống

Như vậy, có thể thấy người nghiện ma túy có rất nhiều nhu cầu cần được đáp ứng song họ phải đối mặt với rất nhiều khó khăn thách thức trong quá trình cai nghiện ma túy Vì thế, trong quá trình cai nghiện ma túy, người nghiện ma túy cần có sự hỗ trợ rất lớn từ mọi mặt để giải quyết các khó khăn và đáp ứng nhu cầu của họ Đó chính là lý do

mà người nghiên cứu quyết định lựa chọn các hoạt động tư vấn hỗ trợ người nghiện ma túy làm chủ đề để trợ giúp người nghiện ma túy một cách hiệu quả nhất

1.2 Lý luận về hoạt động tư vấn cho người cai nghiện ma túy

1.2.1 Khái niệm tư vấn cho người cai nghiện ma túy và các khái niệm liên quan

Khái niệm tư vấn

Tư vấn – (Tiếng Anh là Consultation), được xem như quá trình tham khảo lời khuyên hay sự trao đổi quan điểm về một vấn đề nào đó để đi đến quyết định Trong

từ điển tiếng việt Tư vấn được định nghĩa như là sự phát biểu ý kiến về những vấn đề được hỏi, là một quá trình mà cá nhân dựa trên những hiểu biết của mình về một lĩnh vực nào đó đưa ra những hướng dẫn, chỉ bảo, lời khuyên [6]

đó nội hàm của khái niệm Tư vấn cho người nghiện ma túy trong nghiên cứu này sẽ dựa trên quan điểm và cách tiếp cận của CTXH [3]

Hoạt động tư vấn cho người cai nghiện ma túy

Là một tiến trình hỗ trợ giải quyết vấn đề, đáp ứng nhu cầu cho người cai nghiện

ma túy Nhà tư vấn sử dụng các loại hình tư vấn, tiến trình tư vấn, nội dung tư vấn cũng như các hình thức tư vấn khác nhau nhằm thúc đẩy quá trình tương tác giữa nhà tư vấn

và người cai nghiện ma túy cũng như môi trường xung quanh họ Thông qua việc vận dụng các kiến thức, kỹ năng chuyên môn và thái độ nghề nghiệp, nhà tư vấn thiết lập mối quan hệ tương tác tích cực với đối tượng nhằm giúp họ nhận thức được hoàn cảnh, nâng cao năng lực giải quyết vấn đề để thay đổi cảm xúc, suy nghĩ, hành vi và tìm kiếm giải pháp cho vấn đề và đáp ứng nhu cầu của bản thân họ [5]

Tư vấn tâm lý

Được thực hiện dưới dạng hỏi đáp về những vấn đề tâm lý (quá trình, trạng thái

và hiện tượng tâm lý) Nhiều tác giả cai nghiện thuật ngữ này với nội hàm ý nghĩa của Tư vấn Tác giả Đỗ Long cho rằng “Tư vấn tâm lý được thực hiện bởi các nhà tâm lý học, ở đó quá trình giao tiếp được tổ chức đặc biệt giữa nhà tâm lý học và người có nhu cầu bằng hệ thống các biện pháp hỗ trợ tâm lý, giúp khách thể huy động được những khả năng sẵn có hoặc năng lực còn tiềm ẩn để vượt ra khỏi tình trạng khó khăn hoặc không có lối thoát về tâm lý và ứng xử” Như vậy khái niệm này phản ánh bản chất và quá trình can thiệp của tư vấn

Tham vấn

Tiếng Anh là Counseling, không đơn thuần là sự khuyên nhủ của những người thân mà tham vấn được xem như là một quá trình tương tác tâm lý với sự can thiệp của người có chuyên môn được đào tạo như các nhà tâm lý học hay các nhà tham vấn, nhà trị liệu tâm lý Thuật ngữ “Counseling” rất quen thuộc với người dân ở các

17

nước Phương Tây vì nó là hoạt động trợ giúp con người có thể vượt qua được những khó khăn, trở ngại trong cuộc sống hàng ngày Nhưng ở Việt Nam, thuật ngữ này còn mới mẻ thậm chí có nhiều người còn chưa nghe đến hai từ tham vấn, ngay cả với các nhà chuyên môn [28]

Carl Rogers (1952) cho rằng tham vấn là một quá trình nhà tham vấn hay nhà trị liệu cai nghiện mối quan hệ tích cực để tạo nên một môi trường an toàn giúp đối tượng chia sẻ, chấp nhận và hướng tới sự thay đổi, hướng tới mục tiêu nâng cao khả năng tự nhận thức và tự giải quyết vấn đề

Theo tác giả Trần Thị Minh Đức: Tham vấn (hay còn gọi là tham vấn tâm lý) là một quá trình tương tác giữa nhà tham vấn (người có chuyên môn và kỹ năng tham vấn, có phẩm chất đạo đức nghề tham vấn và được pháp luật thừa nhận ) với thân chủ (còn gọi là khách hàng - người đang có vấn đề khó khăn tâm lý muốn được giúp đỡ) Thông qua các kỹ năng trao đổi chia sẻ tâm tình , thân chủ hiểu và chấp nhận thực tế của mình, tự tìm lấy tiềm năng bản thân để giải quyết vấn đề của chính mình Trong quan niệm Tham vấn của mình, tác giả Trần Thị Minh Đức đã nhấn mạnh vai trò của thái độ đạo đức nghề nghiệp, của kỹ năng chia sẻ giúp thân chủ hiểu và chấp nhận thực

tế, tự tìm kiếm tiềm năng bản thân để giải quyết vấn đề của mình [28]

Từ các quan niệm trên có thể đi đến khái niệm tham vấn như sau: Tham vấn là

một quá trình tương tác giữa nhà tham vấn và đối tượng thông qua việc sử dụng những kiến thức kỹ năng chuyên môn về tham vấn trợ giúp tâm lý để có thể giúp họ giải quyết vấn đề và đáp úng nhu cầu trong lĩnh vực tâm lý Đối tượng tác động trong tham vấn

là cá nhân, gia đình và nhóm người có cùng vấn đề hay mối quan tâm

Trong nghiên cứu này, nội hàm của tư vấn và tham vấn có thể hiểu là tương đồng vì đều hướng tới các quan điểm và triết lý của CTXH

1.2.2 Tư vấn cho người cai nghiện ma túy

1.2.2.1 Loại hình tư vấn

Tư vấn cá nhân

Đây là hình thức tư vấn được diễn ra với một cá nhân người cai nghiện ma túy, giúp họ giải quyết vấn đề họ đang phải đối phó Mối quan hệ tương tác giữa nhà tư

cá nhân người nghiện ma túy trong tình trạng có vấn đề: Thay đổi cảm xúc, hành vi hay suy nghĩ về việc nghiện ma túy; Tăng cường sức mạnh để đối phó với vấn đề nghiện và tái nghiện; Cải thiện mối quan hệ với những người xung quanh’ Tìm lại sự cân bằng và ý nghĩa của cuộc sống; Tìm kiếm sự thích nghi xã hội; Đưa ra quyết định hợp lý nhằm cai nghiện và chống cai nghiện

Tư vấn gia đình

Tư vấn gia đình là một hoạt động nhằm giúp các thành viên trong gia đình người cai nghiện ma túy phát huy vai trò của họ và tạo nên sức mạnh của cả gia đình nhằm giúp người nghiện ma tuy trong việc cai nghiện cũng như đối phó với những vấn đề khác Tư vấn gia đình nhấn mạnh tới quá trình tương tác với gia đình nhằm giúp một hoặc nhiều thành viên trong một gia đình giải quyết những vấn đề tâm lý xã hội của

họ từ đó nâng cao hiệu quả cai nghiện Việc tư vấn được thực hiện bởi sự điều phối của nhân viên tư vấn tác động vào mối quan hệ giữa các thành viên trong gia đình Mục đích của tư vấn gia đình giúp các thành viên trong gia đình tăng cường giao tiếp giữa các cá nhân trong gia đình và tăng cường sự liên kết trong gia đình nhằm hỗ trợ người nghiện ma túy

Tư vấn gia đình được vận dụng khi vấn đề của cá nhân không còn là của riêng

họ Cá nhân người cai nghiện ma túy có rối loạn tâm lí thường liên quan đến các thành viên khác trong gia đình, chủ yếu liên quan đến cha mẹ, anh chị em Mục tiêu

cụ thể của tư vấn gia đình tập trung vào một số điểm sau: Giúp cơ cấu lại hệ thống tương tác trong gia đình nhằm tăng cường khả năng thích ứng của gia đình trong việc

hỗ trợ người nghiện ma túy; Giúp các thành viên trong gia đình thay đổi những cách ứng xử của các thành viên với người nghiện ma túy; Giúp các thành viên trong gia đình cai nghiện những tiềm năng mới và tăng cường khả năng đối mặt với căng thẳng, xung đột để hỗ trợ người nghiện ma túy

19

Trong tư vấn gia đình, nhà tư vấn hành động như một “người trung gian” để tạo

ra bầu không khí mà tất cả các thành viên trong gia đình mong muốn Ngoài những kĩ năng chung thường cai nghiện trong tư vấn, như quan sát, lắng nghe, thấu cảm, đặt câu hỏi khuyến khích, thách thức đối đầu, điều phối sự tham gia của các thành viên và kĩ năng giao nhiệm vụ cho các thành viên và cá nhân người nghiện ma túy…

Tư vấn nhóm

Tư vấn nhóm là quá trình tương tác của nhà tư vấn với những người cai nghiện ma túy trong nhóm nhằm giúp họ giải quyết những vấn đề tâm lý xã hội của mỗi cá nhân người cai nghiện ma túy đồng thời hỗ trợ họ phát triển nhân cách cũng như các mối quan

hệ xã hội tích cực Trong tư vấn nhóm nhà tư vấn cai nghiện các kỹ năng điều phối nhóm

để giúp các thành viên trong nhóm đáp ứng nhu cầu hoặc giải quyết những vấn đề của mình thông qua các buổi họp nhóm Tư vấn nhóm hướng tới một số mục đích sau: Giúp người cai nghiện ma túy giải quyết các vấn đề và các mâu thuẫn trong cuộc sống của họ thông qua tương tác nhóm; Giúp các người cai nghiện ma túy phát triển sự tự nhận thức

và có những thay đổi về nhận thức, cảm xúc; Phát triển mối quan hệ hài hòa (trao, nhận những vấn đề tốt xấu) giữa người nghiện ma túy trong nhóm hoặc giữa các thành viên với nhà tư vấn nhằm mục đích tăng cường sự tham gia của họ trong nhóm; Giáo dục người cai nghiện ma túy trong nhóm hoàn thiện bản thân

Tư vấn nhóm có một số ưu điểm nổi trội là: 1/ Tạo điều kiện để thân chủ có những tình cảm gắn bó, sự chấp nhận, có những cơ hội để hiểu người khác; cơ hội để quan sát, bắt chước và được cổ vũ về mặt xã hội, cơ hội cho việc trải nghiệm những vấn đề chung của mọi người Những điều này cho phép mỗi thân chủ trong bối cảnh nhóm sống lại những quan hệ, những cảm xúc tiêu cực, nhận diện lại nó và điều chỉnh 2/ Bồi dưỡng được ý thức hợp tác trong cộng đồng, tập thể ở thân chủ 3/ Tạo ra những thay đổi về nhận thức, cách cư xử và sự phát triển tính cách của mỗi thân chủ và 4/ Hỗ trợ thân chủ trong việc ra quyết định và giải quyết vấn đề Cũng như các phương pháp tư vấn khác,

tư vấn nhóm cũng có những nhược điểm riêng của nó như: Không thích hợp với một số người nhút nhát, tự ti; những người không có khả năng diễn đạt ngôn ngữ, sợ hãi khi giao tiếp: Tư vấn nhóm đòi hỏi nhà tư vấn phải có trình độ cao trong việc tổ chức hoạt động nhóm thì việc tư vấn mới có hiệu quả Mặt khác, phương hướng đặt ra cho nhóm

20

và tác động của tư vấn tùy thuộc nhiều vào triết lí của nhà tư vấn, vào nhân cách của nhà

tư vấn Nhìn chung, tư vấn nhóm thích hợp cho những thân chủ có vấn đề tâm lí do nghiện các chất kích thích, do béo phì, những thân chủ có khủng hoảng lứa tuổi và khủng hoảng khác hoặc có stress và những chấn thương tâm thần

1.2.2.2 Quy trình tư vấn

Tiến trình được hiểu như một chuỗi các hoạt động tương tác giữa các yếu tố để tạo ra những thay đổi trong một quá trình thời gian và theo một hướng nhất định Như vậy tiến trình tư vấn là một chuỗi các hoạt động tương tác giữa nhà tư vấn và thân chủ, trong đó nhà tư vấn sử dụng các kiến thức kỹ năng chuyên môn tư vấn, các giá trị đạo đức nghề nghiệp để giúp đỡ thân chủ - người đang trong tình huống có vấn đề giải quyết vấn đề của họ Có nhiều cách phân chia quy trình tư vấn Nhưng dù theo

cách nào thì tiến trình tư vấn đều bao gồm các khâu cơ bản như: Tạo lập mối quan

hệ; Đánh giá ban đầu; Xác định vấn đề cần giải quyết, giải pháp tối ưu và xây dựng mục tiêu; Lập kế hoạch hành động và triển khai kế hoạch; và Kết thúc và lượng giá,

theo dõi cho vấn đề đang tồn tại

Tạo lập mối quan hệ

Trong giai đoạn này, TVV phải tạo được lòng tin của người cai nghiện ma túy, nhóm người nghiện, gia đình người cai nghiện (gọi chung là đối tượng) Đây chính là yếu tố tiền đề cho quá trình tương tác giữa TVV và đối tượng) Hoạt động hợp tác sẽ không diễn ra được khi mối quan hệ thân thiện chưa được thiết lập, chưa có sự sẵn sàng hợp tác của đối tượng) Để xây dựng lòng tin ở đối tượng là một điều hết sức khó khăn

vì nhiều người nghiện ma túy đã đánh mất niềm tin vào người khác Họ sẽ cần nhiều thời gian hơn để có thể cảm thấy tin tưởng rằng TVV là người họ có thể tin cậy và cùng nhau làm việc Chỉ khi TVV có thái độ tôn trọng, biểu biết về đối tượng thì họ mới sẵn sàng chia sẻ thông tin, cũng chỉ khi TVV tạo dựng được niềm tin thì họ mới trở nên tự tin trong việc ra quyết định và thực hiện các quyết định của mình Cần có đủ thời gian để tạo lập mối quan hệ cộng tác Điều này vừa phụ thuộc vào tính chất vấn đề của đối tượng, vừa phụ thuộc vào trình độ, kỹ năng giao tiếp của TVV

21

Đánh giá ban đầu

Đánh giá ban đầu là hoạt động đầu tiên TVV thực hiện cùng với đối tượng Trong lĩnh vực tư vấn với người nghiện ma túy, đây là một hoạt động rất quan trọng vì khi đánh giá TVV mới có được một sự hiểu biết tổng quát và đầy đủ để làm nền tảng cho sự can thiệp hiệu quả tiếp theo Hơn nữa trong quá trình đánh giá, đây là một trong những cơ hội để TVV làm quen, xây dựng sự tin tưởng nhiều hơn với người nghiện ma túy vì thực

tế đã là hoạt động tương tác 2 chiều để cả 2 cùng hiểu nhau hơn và tin tưởng nhau hơn

Xác định vấn đề cần giải quyết, giải pháp tối ưu và xây dựng mục tiêu

Trợ giúp người nghiện ma túy giải quyết vấn đề là một trong những kỹ thuật quan trọng Trọng tâm của bước này là TVV áp dụng kỹ thuật giải quyết vấn đề giúp thân chủ giải quyết vấn đề của họ Nội dung này vừa được xem như một kỹ thuật quan trọng song cũng là một bước của quá trình tư vấn hỗ trợ tâm lý cho người nghiện ma túy Trong quá trình này, TVV và người nghiện ma túy cùng nhau phân tích và xác định vấn đề định hướng, xác định vấn đề chính của thân chủ từ đó xác định giải pháp tối ưu và xác định mục tiêu trong đó đo lường sự cam kết của thân chủ

Lập kế hoạch hành động và triển khai kế hoạch

Sau khi TVV và thân chủ đã chọn được giải pháp với một hoặc hai mục tiêu có thể thực hiện được, TVV cần viết cụ thể, rõ ràng những mục tiêu này chính xác, cụ thể để có thể đo lường được kết quả thực hiện Khi chia mục tiêu thành các mục tiêu

rõ hơn, các hoạt động thành các bước nhỏ cũng cần phải được mô tả chính xác đó là những bước nào và thời gian bao lâu để có thể đạt được Sau khi lập xong kế hoạch điều trị/ tư vấn, TVV và thân chủ có thể vẫn nên xem xét và chỉnh sửa lại kế hoạch ban đầu nếu cần thiết Trong giai đoạn này, TVV cần những kỹ năng chuyên môn để thúc đẩy tiến trình, đôi khi cũng cần phải rà soát lại mục tiêu đã đặt ra trong giai đoạn trước Người nghiện ma túy cần có trách nhiệm thực hiện kế hoạch TVV đóng vai trò xúc tác và trợ giúp họ giải quyết vấn đề Khi người nghiện ma túy đạt được mục tiêu thì họ cần được khích lệ kịp thời

Kết thúc và lượng giá, theo dõi

Có nhiều lý do để kết thúc quá trình tư vấn, đó là: Vấn đề đã được giải quyết; người nghiện ma túy đã có khả năng xử lý những vấn đề của bản thân hoặc hoạt động trợ giúp

22

không đi đến kết quả, vì vậy cần sự chuyển giao cho TVV khác Khi kết thúc ca tư vấn cần có lượng giá với sự tham gia của người nghiện ma túy Nội dung lượng giá: Rà soát lại những mục tiêu nào đã đạt được, mục tiêu nào chưa; Đánh giá những thay đổi của người nghiện: thay đổi về cảm xúc, về suy nghĩ, về hành vi, về xã hội như: mối quan hệ

xã hội, thu nhập, việc làm…; Làm việc với cảm xúc của người nghiện khi ca tư vấn kết thúc (bởi khi kết thúc ca tư vấn, người nghiện/thân chủ thường có những hẫng hụt phải chia tay, xuất hiện sự không tự tin khi không còn sự hỗ trợ của nhà tư vấn…) Kết thúc quá trình trợ giúp không có nghĩa là chấm dứt TVV cần theo dõi xem liệu người nghiện

ma túy xem liệu họ có quay trở lại không, mức độ thay đổi của họ như thế nào và đánh giá chất lượng của dịch vụ tư vấn

- Nhược điểm: Người được tư vấn bị lộ diện, lộ bí mật trước mặt nhà tư vấn

Tư vấn gián tiếp

Đó là hình thức tư vấn qua hệ thống trợ giúp như qua mạng, qua điện thoại…Hình thức tư vấn này hiện nay cũng khá phổ biến tuy nhiên do hạn chế về thời gian và sự trao đổi gián tiếp nên thường diễn ra với khoảng thời gian ngắn và sự tương tác giữa hai phía không được sâu sắc như tư vấn trực tiếp

- Ưu điểm: Đặc điểm của hình thức tư vấn này là nhà tư vấn và người được tư vấn không trực tiếp gặp nhau Vì hai bên ít có cơ hội biết nhiều thông tin về nhau, nên nguyên tắc bí mật trong tư vấn có thể được giữ tốt hơn; đồng thời việc không trực tiếp đối mặt với nhau cũng có nghĩa là cả hai bên không bị diện mạo bề ngoài ảnh hưởng đến tâm lý cảm xúc trong quá trình tư vấn

23

- Nhược điểm: Người tư vấn sẽ ít có cơ hội kiểm chứng được đầy đủ các thông thông mà người được tư vấn đưa ra Điều này có thể dẫn đến việc kết luận chưa chính xác vấn đề, gây sai lệch trong việc tư vấn

1.2.2.4 Nội dung tư vấn với người cai nghiện ma túy

Tư vấn thay đổi hành vi sử dụng ma túy:

Việc cai nghiện ma túy cũng có thể hiểu là việc giúp người nghiện ma túy thay đổi hành vi sử dụng ma túy Trong bối cảnh hiện nay khi nhiều người sử dụng ma túy tổng hợp thì việc tư vấn hoặc dùng các tác động tâm lý lại càng quan trọng trong việc thay đổi hành vi cai nghiện Tuy nhiên, kể cả việc thay đổi các hành vi đơn giản cũng đòi hỏi sự nỗ lực để vượt qua thói quen cũ và duy trì thói quen mới, để thay đổi những thói quen gây nghiện thì cần có sự trợ giúp của những người khác và cần lập kế hoạch thật chi tiết Có nhiều phương pháp, kỹ thuật tư vấn thay đổi hành vi cai nghiện Tuy nhiên hiện nay có nhiều tài liệu đang vận dụng mô hình Thay đổi hành vi vào việc hỗ trợ tư vấn cai nghiện ma túy

Giai đoạn tiền dự định: Xây dựng mối quan hệ và thiết lập sự tin tưởng, không phán xét, tôn trọng; Cùng thân chủ phân tích về những điểm tốt và không tốt về hành vi; Nhấn mạnh điều gì quan trọng nhất đối với thân chủ; Cung cấp một số thông tin liên quan đến hành vi của thân chủ

Giai đoạn dự định: Tiếp tục cung cấp những thông tin (nhấn mạnh hậu quả đối với thân chủ và người thân của họ); Giải đáp những thắc mắc về vấn đề mà thân chủ đang quan tâm

Giai đoạn chuẩn bị: Cùng thân chủ thảo luận về những phương án thay đổi hành vi; Cùng thân chủ lựa chọn những phương án hiệu quả; Cùng thân chủ thống nhất các hoạt động để thực hiện kế hoạch đó

Giai đoạn hành động: Luôn sát cánh cùng thân chủ để đưa ra sự hỗ trợ, giải đáp khi cần thiết; Đưa ra các củng cố để giúp thân chủ không quay trở lại hành vi ban đầu Duy trì và phòng ngừa sự tái phát: Việc “tái diễn” hành vi cũ là điều bình thường nên NVXH cần có chiến lược để phòng ngừa; Luôn để “cánh cửa mở” khi thân chủ liên lạc nếu họ gặp khó khăn trong việc duy trì hành vi mới này

Tư vấn giảm kỳ thị (bản thân và gia đình)

24

Kỳ thị là thái độ coi thường, không tôn trọng hoặc có định kiến về cá nhân, nhóm người nào đó vì cho rằng họ đã có và đang có đặc điểm mà xã hội không chấp nhận Hay có thể nói những người bị kỳ thị này là những người lệch ra khỏi chuẩn mực xã hội đã ngầm quy định với nhau từ nhiều thế thệ trước đó

- Đối với cá nhân, việc tư vấn sẽ giảm được cảm giác tự kỳ thị bản thân Thực tế ngoài việc phân biệt đối xử, các rào cản từ cộng đồng xã hội thì việc kỳ thị bản thân lại

là vấn đề quan trọng nhất vì dù xã hội có giang tay mà bản thân người cai nghiện không

mở lòng, tự thu mình thì họ không thể giải quyết được vấn đề của bản thân Xử lý được các vấn đề kỳ thị bản thân sẽ giúp cá nhân chủ động hơn trong các hoạt động từ đó mang lại hiệu quả cao trong can thiệp

- Xử lý kỳ thị trong gia đình: Trợ giúp gia đình kỹ năng giải quyết vấn đề đặc biệt là tìm kiếm giải pháp để thoát khỏi tình cảnh khó khăn khi gia đình có người nghiện; Giúp gia đình loại bỏ sự kỳ thị với người thân trong gia đình khi họ NMT và sau khi cai nghiện; Hỗ trợ cung cấp kỹ năng cho cha mẹ ứng xử với người NMT; Cung cấp kiến thức và kỹ năng giao tiếp cho thành viên trong gia đình, cách ứng xử tích cực với nhau trong gia đình khi có người NMT và cai nghiện; Tăng cường các thông điệp và hình ảnh tích cực về người NMT để các gia đình thay đổi thái độ, cách ứng xử tích cực; Cung cấp thông tin một cách đầy đủ tới các gia đình có người NMT, cách chăm sóc và giao tiếp với họ

Tư vấn tâm lý giải tỏa căng thẳng

Mặc dù không có những biểu hiện cụ thể ra bên ngoài như những căn bệnh về thể chất nhưng căng thẳng hay stress có tác động đến cơ thể và sức khỏe không khác

gì một bệnh về tinh thần Căng thẳng kéo dài chính là một trong những nguyên nhân khiến não trở nên kém linh hoạt, kém minh mẫn và có thể bị tổn thương nghiêm trọng Đối với người nghiện ma túy, căng thẳng xuất phát từ những khó khăn nảy sinh từ áp lực trong cuộc sống và các mâu thuẫn trong gia đình Như vậy có thể thấy phần lớn nguyên nhân dẫn đến căng thẳng là do yếu tố tâm lý và các áp lực về tinh thần Chính

vì vậy, để loại bỏ nó ra khỏi cuộc sống, bạn cần biết cách cân bằng tâm lý, vượt qua nỗi sợ hãi và phân loại cảm xúc của mình để có thể bình tĩnh và khỏe mạnh Các nội dung tư vấn tâm lý giải tỏa căng thẳng cho người cai nghiện ma túy là: Đồng cảm với

Tư vấn xét nghiệm tự nguyện HIV

Tư vấn trước xét nghiệm: Tạo động lực để người cai nghiện ma túy đi xét nghiệm; Động viên, chia sẻ những băn khoăn, vướng mắc về việc xét nghiệm; Tạo điều kiện thuận lợi để họ đi xét nghiệm; Cung cấp các thông tin về việc xét nghiệm

tự nguyện; Thảo luận các nguy cơ có khả năng lây nhiễm HIV; Trao đổi, giải thích

về ý nghĩa và lợi ích của việc xét nghiệm HIV và biết kết quả xét nghiệm HIV

Tư vấn sau xét nghiệm HIV:

- Tư vấn cho người có kết quả xét nghiệm HIV âm tính: Giải thích kết quả xét nghiệm và ý nghĩa của giai đoạn cửa sổ; Hướng dẫn, trao đổi các biện pháp giảm nguy cơ lây nhiễm HIV; Tư vấn sự cần thiết tham gia các dịch vụ hỗ trợ về tinh thần, tâm lý, xã hội, chăm sóc y tế, dự phòng lây nhiễm HIV

- Tư vấn cho người có kết quả khẳng định HIV dương tính: Thông báo kết quả xét nghiệm HIV dương tính; Tư vấn hỗ trợ tinh thần, tâm lý; Hướng dẫn cách bộc lộ tình trạng nhiễm HIV với vợ, chồng, người có quan hệ tình dục hoặc sử dụng chung bơm kim tiêm với người được tư vấn và khuyến khích người được tư vấn giới thiệu các đối tượng này và con của người được tư vấn (nếu có) đến tư vấn và xét nghiệm HIV; Tư vấn về các biện pháp phòng lây nhiễm HIV cho người khác và trách nhiệm pháp lý đối với việc phòng lây nhiễm HIV cho người khác; Tư vấn về lợi ích và sự cần thiết tham gia dịch vụ chăm sóc, điều trị và dự phòng lây nhiễm HIV

Tư vấn cung cấp thông tin (chính sách, kiến thức nghiện…)

Tư vấn cung cấp thông tin là một hình thức mà nhà tư vấn truyền tải những nội dung cần thiết cho người nghiện ma túy liên quan đến những vấn đề mà họ quan tâm Trong lĩnh vực này nhà tư vấn thường hướng tới các nội dung như nâng cao sự hiểu biết và nhận thức về các loại ma túy cũng như các tác hại của ma túy tới bản thân

26

Thông qua việc tư vấn cung cấp thông tin về các vấn đề nghiện như vậy, nhà tư vấn

kỳ vọng sẽ giúp người nghiện ma túy hiểu hơn về các tác hại của ma túy cũng như cách phòng tránh ma túy sau khi họ trở về gia đình và cộng đồng Việc tư vấn cung cấp thông tin này thường được thực hiện thông qua các hình thức tư vấn nhóm để mang lại hiệu quả cho nhiều người Hơn nữa trong các buổi tư vấn nhóm, các ý kiến trao đổi, thảo luận cũng là một cách hữu hiệu để truyền tải thông tin tới người nghiện

ma túy Các nội dung của việc tư vấn nâng cao kiến thức cai nghiện có thể kể đến là: Các dạng chất gây nghiện hướng thần; Mối liên hệ giữa sử dụng Meth và HIV; Các thông tin về HIV/AIDS và các dịch vụ chuyển gửi; Đối phó với cơn thèm nhớ; Các tại hại của ma túy; Cách phòng tránh, nói “Không” với lời rủ rê

Ngoài những nội dung tư vấn về kiến thức nghiện thì có một nội dung nữa cũng rất quan trọng mà các tư vấn viên thường cung cấp khi tư vấn cho người nghiện ma túy Đó là tư vấn về các chương trình, chính sách đối với bản thân họ và gia đình Trên thực tế người nghiện ma túy và gia đình họ thường gặp rất nhiều khó khăn trong cuộc sống, đặc biệt là khi cai nghiện thành công và trở về gia đình và xã hội Ngoài những vấn đề liên quan tới kỳ thị phân biệt đối xử thì việc cần có những hỗ trợ để họ

“làm lại cuộc đời” và tái hòa nhập cộng đồng là rất quan trọng Do đó họ cần được biết các vấn đề liên quan tới chính sách và dịch vụ hỗ trợ để họ được tạo điều kiện trong cuộc sống Đây cũng là một điều kiên tiên quyết để phòng tránh được việc tái nghiện Như vậy tư vấn viên cần nắm chắc các chính sách, dịch vụ hỗ trợ người nghiện ma túy Phương pháp cung cấp thông tin này có thể là tư vấn nhóm hoặc cũng

có thể là tư vấn cá nhân thông qua việc kết hợp với các buổi làm việc trong tiến trình

tư vấn Một số văn bản pháp luật mà nhà tư vấn cần nắm được để có thể tư vấn cho người nghiện ma túy

- Luật Phòng, chống ma túy ngày 09 tháng 12 năm 2000; Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống ma túy ngày 03 tháng 6 năm 2008;

- Luật Phòng, chống nhiễm vi rút gây ra hội chứng suy giảm miễn dịch mắc phải

ở người (HIV/AIDS) ngày 29 tháng 6 năm 2006;

- Thông tư liên tịch số 121/2010/TTLT-BTC-BLĐTBXH quy định về chế độ

hỗ trợ học nghề và chế độ hỗ trợ tìm việc làm cho người sau cai nghiện ma túy

- Nghị định 90/2016/NĐ-CP ngày 01/7/2016 của Chính phủ quy định điều trị nghiện chất dạng thuốc phiện bằng thuốc thay thế;

- Nghị quyết số 14/NQ – HĐND ngày 5/12/2017 của Hội đồng nhân dân thành phố Hà Nội ban hành quy định giá một số dịch vụ điều trị nghiện các chất dạng thuốc phiện bằng thuốc thay thế và chính sách hỗ trợ của Nhà nước đối với đối tượng chính sách được hưởng theo quy định tại các cơ sở điều trị nghiện các chất dạng thuốc phiện bằng thuốc thay thế của Nhà nước thuộc TP Hà Nội

Tư vấn học nghề tìm kiếm việc làm

Tư vấn kết nối việc làm là một trong những nội dung rất quan trọng đối với người sử dụng ma túy Như đã phân tích ở trên, việc làm là một nhân tố quyết định

để người nghiện ma túy có thể tái hòa nhập cộng đồng Tuy nhiên có thể do nhiều năm chỉ biết đến ma túy cũng như họ cũng thiếu các thông tin về việc làm nên thường thì người nghiện ma túy sẽ gặp nhiều khó khăn để có thể tìm được việc làm phù hợp

Do đó họ rất cần tư vấn trong nội dung này

Để công tác tư vấn việc làm đạt hiệu quả cao, thường thì tư vấn viên cần tổng hợp ý kiến, nguyện vọng của người nghiện ma túy từ đó lên kế hoạch và nội dung tư vấn cụ thể, phù hợp với nguyện vọng của người nghiện ma túy Các nội dung tư vấn việc làm liên quan tới một số thông tin về lao động, việc làm và tình hình thị trường lao động, xuất khẩu lao động và các kỹ năng tham gia quan hệ lao động … Người nghiện ma túy còn được các nhân viên tư vấn tuyên truyền, phổ biến chính sách pháp luật của Nhà nước; tư vấn hướng nghiệp học nghề, giới thiệu việc làm; cung cấp các thông tin tuyển dụng, tuyển sinh của các doanh nghiệp, cơ sở học nghề; chính sách vay vốn của Nhà nước thông qua Ngân hàng chính sách xã hội dành cho các hộ gia đình và người nhiễm HIV, người sau cai nghiện ma túy, người điều trị nghiện các

28

chất dạng thuốc phiện bằng thuốc thay thế … giúp người nghiện ma túy có được định hướng nghề nghiệp, tìm kiếm được việc làm phù hợp

Nhu cầu tái hòa nhập cộng đồng

Ngoài ra người nghiện ma túy còn được tư vấn các vấn đề tái hòa nhập cộng đồng Khi họ chuẩn bị về với gia đình, các tư vấn viên sẽ có thể làm việc trực tiếp với người nghiện ma túy để trao đổi với họ về những khó khăn, rào cản họ có thể gặp phải để họ có thể chuẩn bị trước và tạo ra tâm thế sẵn sàng đối mặt Ngoài ra tư vân viên cũng có thể cung cấp các dịch vụ hộ trợ sẵn có để khi về gia đình họ có thể nhờ

sự trợ giúp nếu gặp các vấn đề

1.3 Các lý thuyết vận dụng trong nghiên cứu

1.3.1 Thuyết nhu cầu

Có một số lý thuyết giải thích nhu cầu của con người Tuy nhiên trong luận văn này sẽ sử dụng thuyết nhu cầu của Maslow Theo đó, nhu cầu con người được chia thành 5 thứ bậc từ những nhu cầu thiết yếu đến những nhu cầu ở bậc cao:

Nhu cầu cơ bản/sinh lý

Nhu cầu này còn được gọi là nhu cầu của cơ thể (body needs) hoặc nhu cầu sinh lý (physiological needs), bao gồm các nhu cầu cơ bản của con người như ăn, uống, ngủ, không khí để thở, tình dục, các nhu cầu làm cho con người thoải mái…đây là những nhu cầu cơ bản nhất và mạnh nhất của con người Trong hình kim tự tháp, chúng ta thấy những nhu cầu này được xếp vào bậc thấp nhất: bậc cơ bản nhất Maslow cho rằng, những nhu cầu của con người sẽ xuất hiện một cách tuần tự từ những nhu cầu thiết yếu đến những nhu cầu cao hơn Khi nhu cầu thiết yếu được thỏa mãn thì những nhu cầu cao hơn mới xuất hiện

Nhu cầu về an toàn

Sau nhu cầu sinh lý là nhu cầu an toàn Nhu cầu an toàn này thể hiện trong cả thể chất lẫn tinh thần Con người mong muốn có sự bảo vệ cho sự sống còn của mình khỏi các nguy hiểm từ môi trường xã hội có thể là gia đình hoặc bạn bè hoặc các nhóm xã hội khác Đặc biệt với người nghiện ma túy một môi trường kỳ thị, có sự xa lánh phân biệt đối xử cũng là một môi trường không an toàn khiến họ có thể dẫn đến việc tái nghiện

29

Các chế độ bảo hiểm xã hội, các chế độ khi về hưu, các kế hoạch để dành tiết kiệm… cũng chính là thể hiện sự đáp ứng nhu cầu an toàn này Thông qua việc nghiên cứu 2 cấp bậc nhu cầu trên chúng ta có thể thấy nhiều điều thú vị

Nhu cầu về xã hội

Nhu cầu xã hội còn được hiểu là nhu cầu mong muốn được tham gia vào các hoạt đông chung, được tham gia vào một nhóm nào đó để tương tác và nhận sự yêu thương chia sẻ từ mọi người Khi con người được thỏa mãn bởi những nhu cầu sinh

lý thì họ sẽ cần được yêu thương, chia sẻ Ở một khía cạnh khác đó là nhu cầu được giao tiếp và hòa nhập vào cuộc sống chung trong xã hội Điều này rất quan trọng với người nghiện ma túy vì đây là một yếu tố quan trọng giúp họ có thể can nghiện được

và có được những định hướng đúng đắn trong tương lai

Nhu cầu được tôn trọng/tự trọng

Nhu cầu được tôn trọng nghĩa là nhu cầu được người khác có cái nhìn đúng đắn

về bản thân họ, có sự thừa nhận về năng lực, khả năng của bản thân Nhu cầu này cũng cho thấy sự khẳng định và giá trị của một con người và điều đó cần được xã hội thừa nhận chứ không phải chỉ nhìn vào những vấn đề nào đó của họ và phủ nhận những giá trị tích cực của những người đó

Nhu cầu này được đáp ứng sẽ tạo sự tự tin và động lực cho những nhóm người yếu thế vươn lên trong cuộc sống trong đó có người cai nghiện

Nhu cầu được thể hiện mình

Nhu cầu này là nhu cầu cao nhất trong 5 bậc thang được Maslow mô tả trong lý thuyết của mình Nhu cầu này cho thấy đối tượng có đủ năng lực để góp phần vào sự phát triển chung của xã hội Điều cần thiết là xã hội cần tạo điều kiện, gỡ bỏ rào cản để

thực sự cho họ thể hiện năng lực của bản thân

Vận dụng thuyết nhu cầu sẽ giúp nhân viên CTXH hiểu được rằng ngay cả khi thân chủ là người cai nghiện thì họ cũng có rất nhiều nhu cầu khác nhau và cần được

hỗ trợ đáp ứng một cách toàn diện Hơn nữa thuyết nhu cầu cũng định hướng cho nhân viên công tác xã hội rất rõ ràng về cách hỗ trợ người cai nghiện Ở đây nhân viên CTXH

sẽ biết được rằng với những nhu cầu đa dạng của thân chủ thì không phải lúc nào chúng

ta cũng có thể đáp ứng ngay được tất cả các nhu cầu đó do nguồn lực còn hạn chế

30

Thuyết nhu cầu chỉ ra rằng con người cần được đáp ứng những nhu cầu cơ bản trước khi chuyển sang những nhu cầu cao hơn Do đó nhân viên xã hội khi hỗ trợ người cai nghiện thì cần đáp ứng những nhu cầu cơ bản trước sau đó mới chuyển sang các nhu cầu cao hơn Là con người, kể cả là người cai nghiện thì cũng đều có những nhu cầu

cơ bản này Do đó khi giúp đỡ người cai nghiện thì nhân viên CTXH cần nhận thức rằng việc chỉ đáp ứng những nhu cầu cơ bản như nhu cầu sinh lý và nhu cầu an toàn thì chưa đầy đủ và chưa phát huy được thế mạnh và năng lực của người cai nghiện Người cai nghiện còn có những nhu cầu như được tôn trọng và phát triển bản thân hòa nhập cộng đồng

Con người đều có nhu cầu này và đều tìm mọi biện pháp để được đáp ứng những nhu cầu này đặc biệt là những nhu cầu thiết yếu Như vậy những người nào không có được sự định hướng và giáo dục đúng đắn sẽ dẫn đến việc sử dụng những hành vi không đúng chuẩn mực để được đáp ứng những nhu cầu của họ Ví dụ như người cai nghiện có nhu cầu xã hội nhưng họ lại tham gia vào các nhóm bạn xấu để nghiện hút để đáp ứng nhu cầu của họ Vai trò của NV CTXH là cần phải hỗ trợ họ

để họ được chỉnh sửa những hành vi sai lệch đó thành những hành vi đúng chuẩn mực trong việc đáp ứng và thỏa mãn nhu cầu của cá nhân

1.3.2 Thuyết hành vi và nhận thức hành vi

Hành vi sử dụng ma túy là nhằm giải tỏa những vấn đề bế tắc Có thể hiểu những cảm xúc, cảm giác do ma túy đem lại giúp họ xóa bỏ những cảm xúc, ý nghĩ thấp kém về bản thân khi họ gặp khó khăn trong hòa nhập xã hội Những người thiếu thích nghi thường là những người thiếu tự tin, dễ bị tổn thương, hạn chế kỹ năng làm chủ bản thân, và từ đó dễ bị ảnh hưởng của bạn bè, ảnh hưởng của truyền thông

Sự phát triển của thuyết hành vi phải kể đến một trường phái tư duy khoa học, mang tên là “Thuyết hậu hành vi mới” bao gồm thuyết hành vi xã hội của J.Mid (1863

- 1931) và thuyết học tập xã hội của D.Rotter Tác giả Bruno (1982) đã viết: Xu hướng hậu hành vi mới đã giải phóng thuyết hành vi khỏi “vũng bùn lầy hạn hẹp, có cách tiếp cận mềm dẻo hơn đối với khái niệm về các quá trình nhận thức” Tác giả J Mid

đã đưa ra quan điểm về tính có sẵn ngay từ đầu của hành vi Ông nói: “Chúng tôi cố gắng giải thích hành vi cá nhân bằng các thuật ngữ hành vi có tổ chức của nhóm xã

31

hội Không giải thích được hành động xã hội nếu nó được thiết kế từ các kích thích

và phản ứng Nó phải được lấy như một chỉnh thể cơ động mà không có một bộ phận nào của nó được xem xét và nhận thức một cách tự thân” Điều này lý giải tại sao những người sử dụng chất gây nghiện nhất là ma túy thường liên quan từ người này đến người khác Nó liên quan đến sự trải nghiệm các chất dạng thuốc phiện của mỗi

cá nhân từ các yếu tố: bản thân cá nhân, môi trường xã hội và chất gây nghiện họ sử dụng Khi con người sử dụng ma túy, dường như họ thực hiện các vai trò khác nhau,

họ có thể đứng ở vị trí của người khác để cảm nhận thế giới xung quanh và đứng ở vị trí của họ để trải nghiệm bản thân Cảm giác lâng lâng, phê phê của ma túy gây nên khiến họ có cảm nhận mình là người lý tưởng nào đó mà thực tế họ không thể có được Ngay từ đầu ý thức cá nhân đã mang tính liên nhân cách nên người sử dụng ma túy thường ít khi dùng một mình mà dùng cùng nhóm người

Thuyết hành vi và nhận thức hành vi giải thích hành vi nghiện có thể có được

từ những người xung quanh thông sự tác động từ môi trường và sự thiếu hiểu biết Mặc dù những kích thích bên ngoài và củng cố có ảnh hưởng đến hành vi của con người nhưng bản chất và mức độ ảnh hưởng đó do nhân tố nhận thức của chủ thể quy định Như vậy quá trình nhận thức là yếu tố quan trọng để hòa giải các ảnh hưởng từ môi trường Do đó khi can thiệp cho người lạm dụng ma túy có thể giúp họ học tập những hành vi mới lành mạnh để thay thế hành vi sử dụng ma túy

1.4 Yếu tố ảnh hưởng đến hoạt động tư vấn cho người cai nghiện ma túy

1.4.1 Yếu tố bản thân người cai nghiện ma túy

Người nghiện ma túy là nhóm người yếu thế trong xã hội, cần được trợ giúp Sự hợp tác của đối tượng là một trong những yếu tố quyết định đến việc hỗ trợ có đạt hiểu quả hay không Do đó, việc nắm bắt rõ các đặc điểm tâm sinh lý và nhu cầu của người nghiện ma túy sẽ giúp việc định hướng và xây dựng kế hoạch thực hiện hỗ trợ được dễ dàng Trước hết, cần tìm hiểu nhận thức và sự quyết tâm cai nghiện của chính người nghiện ma túy Đây là yếu tố có ảnh hưởng rất lớn đến quá trình tham vấn hỗ trợ tâm lý cho đối tượng Bên cạnh đó, NNMT cần vượt qua được sự kỳ thị của cộng đồng và sự

tự kỳ thị của bản thân Sự kỳ thị của cộng đồng và sự tự kỳ thị của chính NNMT khiến

32

họ mất đi lòng tự trọng, mất niềm tin, cảm thấy bị bỏ mặc, bị đẩy vào đường cùng, ngại tiếp cận với các dịch vụ xã hội và có khuynh hướng sử dụng thuốc không an toàn Tất cả những yếu tố trên xuất phát từ đặc điểm của người nghiện ma túy sẽ ảnh hưởng nhiều tới hiệu quả của việc tư vấn Ví dụ như việc người nghiện ma túy thường hay mặc cảm, tự ti và tự kỳ thị bản thân sẽ khiến việc nhà tư vấn khó tiếp cận và thiết lập mối quan hệ Như vậy việc thực hiện các hoạt động tư vấn sẽ khó khăn hơn Ngoài

ra với những người nghiện ma túy còn lệ thuộc nhiều thì việc tư vấn cũng ít hiệu quả

do thời điểm đó ở khía cạnh sinh học họ chưa sẵn sàng để tiếp nhận các hỗ trợ tâm lý

xã hội thông qua hoạt động tư vấn

1.4.2 Yếu tố gia đình người cai nghiện ma túy

Gia đình là chỗ dựa, là nơi luôn yêu thương, bao bọc cho các thành viên Với người nghiện ma túy thì gia đình quan trọng hơn bao giờ hết trong việc hỗ trợ, giúp

đỡ người nghiện ma túy bắt đầu tham gia điều trị nghiện Người nghiện ma túy sẽ tự tin hơn khi họ nhận được sự hỗ trợ thân thiện và tích cực từ gia đình và cộng đồng

Sự tham gia của gia đình góp phần mang lại thành công của quá trình điều trị nghiện nói chung và tư vấn với người cai nghiện nói riêng nhu: Làm tăng tỉ lệ tham gia điều trị, giảm tỉ lệ bỏ điều trị, nhỡ liều, quên liều và kết quả điều trị dài hạn sẽ tốt hơn Khi các thành viên trong gia đình hiểu về cách họ có thể tham gia vào việc điều trị nghiện ma túy

và sẵn sàng hỗ trợ nỗ lực phục hồi của người nghiện ma túy thì khả năng phục hồi thành công, lâu dài sẽ được cải thiện Trọng tâm của hoạt động tư vấn hỗ trợ tâm lý có thể xoáy vào những vấn đề lớn của cả gia đình chứ không chỉ là vấn đề nghiện ma túy Sự quan tâm của gia đình có thể giúp hạn chế ảnh hưởng của nghiện ma túy và sự tái xuất hiện nghiện ma túy trong nhiều thế hệ khác nhau Sự tham gia và động viên của gia đình trong suốt quá trình điều trị là vô cùng quan trọng Tuy nhiên, mọi người cũng cảm thấy rất đau khổ và mệt mỏi nên họ rất cần sự quan tâm chia sẻ hỗ trợ từ những nhà chuyên môn

Sự quan tâm đúng đắn của gia đình có thể làm cho người nghiện ma túy cảm thấy mình

có lỗi với mọi người, đặc biệt là khi họ đã tham gia điều trị hoặc nỗ lực phục hồi nhưng chưa có gì tiến triển Khi đó người nghiện ma túy sẽ có thêm động lực để cố gắng đạt hiệu quả điều trị tốt nhất theo những gì gia đình mong đợi và đặt niềm tin vào bản thân

họ Ngược lại, nếu gia đình xa lánh, chửi bới, trách mắng, không quan tâm đến sức khỏe

33

cũng như nhu cầu của người nghiện ma túy thì mọi hoạt động hỗ trợ ví dụ như Tư vấn cũng sẽ không đạt hiệu quả

1.4.3 Yếu tố về phía cán bộ/ tư vấn viên

Thái độ nhiệt tình, lòng yêu nghề của TVV Yếu tố ảnh hưởng đến hoạt động tham vấn hỗ trợ tâm lý cho người nghiện ma túy chính là thái độ nhiệt tình của TVV Đặc thù của môi trường cơ sở cai nghiện ma túy có nhiều khác biệt so với các môi trường thông thường khác Người nghiện ma túy là người bị nhiễm ngộ độc mãn tính và tâm lý không ổn định, dễ tổn thương nên TVV trong quá trình tham vấn đòi hỏi có tấm lòng bao dung, yêu nghề, tôn trọng nhân phẩm người nghiện ma túy Sự khoan dung, tôn trọng của TVV sẽ giúp người nghiện ma túy có động lực, có sự tự tin để giải quyết vấn đề của mình Mặt khác sự nhiệt tình, năng động trong việc cung cấp các dịch vụ hỗ trợ tâm lý cho người nghiện ma túy của TVV giúp việc hỗ trợ người nghiện ma túy đạt hiệu quả cao hơn

Kỹ năng, chuyên môn của đội ngũ TVV Kỹ năng chuyên môn của TVV cũng

là một yếu tố quan trọng trong việc tham vấn hỗ trợ tâm lý cho người nghiện ma túy Người nghiện ma túy có đặc điểm tâm lý, hành vi rất phức tạp, trải qua nhiều giai đoạn khác nhau Trong mỗi giai đoạn này, TVV không chỉ dừng lại ở vai trò tham vấn, mà còn là nhà giáo dục, nhà kết nối, với những kỹ năng khác nhau từ kỹ năng chung đến các kỹ năng đặc thù khi làm việc với người nghiện ma túy như: kỹ năng giao tiếp, kỹ năng xử lý vấn đề, kỹ năng chỉnh khung, kỹ năng lựa theo sự phản kháng, TVV có kỹ năng, có chuyên môn sẽ trợ giúp người nghiện ma túy tốt hơn trong quá trình tham vấn hỗ trợ tâm lý, giúp họ vượt qua những khó khăn, tuyệt vọng trong cuộc sống, giải quyết vấn đề củ bản thân

Kinh nghiệm của TVV Đối với những TVV có kinh nghiệm trong lĩnh vực tư vấn hỗ trợ tâm lý cho người nghiện ma túy sẽ giúp cho quá trình trợ giúp đạt kết quả cao Trên thực tế mặc dù yếu tố chuyên môn là không thể thiếu khi can thiệp hỗ trợ tư vấn cho người nghiện ma túy, tuy nhiên yếu tố kinh nghiệm cũng rất quan trọng trong lĩnh vực này Hoạt động tư vấn đòi hỏi sự nhạy cảm, linh hoạt cũng như khéo léo trong các kỹ năng giao tiếp xây dựng mối quan hệ Do đó một TVV có kỹ năng sẽ mang lại hiệu quả cao hơn trong quá trình tư vấn cho người cai nghiện ma túy

34

1.4.4 Cơ chế chính sách trong lĩnh vực cai nghiện ma túy

Các chính sách pháp luật và chính sách xã hội là yếu tố đầu tiên chi phối đến các hoạt động tham vấn hỗ trợ tâm lý cho người nghiện ma túy, được thực hiện dựa trên các văn bản, luật, nghị định, thông tư của Chính phủ Không có một tổ chức nào hoạt động ngoài khuôn khổ của pháp luật Có các nội quy, quy định sẽ có cơ chế và chế độ

để đảm bảo cho hoạt động được diễn ra có hiệu quả Chính sách của Nhà nước là yếu

tố quan trọng, mang tính quyết định, tác động đến quá trình hỗ trợ người nghiện ma túy nói chung và các hoạt động tham vấn hỗ trợ tâm lý nói riêng Một hệ thống chính sách mạnh mẽ giúp người nghiện ma túy được hưởng các ưu đãi, hỗ trợ, được quan tâm, chăm sóc về vật chất và tinh thần Ngược lại, nếu chính sách không cụ thể, rõ ràng, mang tính chất thông báo thì hậu quả là người nghiện sau cai không được hỗ trợ, không được quan tâm, khó khăn về mọi mặt, nguy cơ tái nghiện cao

Như vậy nếu có một hệ thống chính sách vững chắc và toàn diện sẽ giúp hiệu quả tư vấn cao hơn vì TVV sẽ có thể có thêm được nhiều nguồn lực để hỗ trợ cho người cai nghiện ma túy Ngoài ra các chính sách nếu hỗ trợ với cả TVV sẽ càng giúp TVV tận tâm hơn trong công việc từ đó sẽ giúp nâng cao hiệu quả tư vấn

1.4.5 Yếu tố cộng đồng/xã hội

Sự kỳ thị, phân biệt đối xử, xa lánh từ phía cộng đồng trong nhiều trường hợp đã đẩy người nghiện ma túy vào tình trạng tự kỳ thị chính bản thân mình và khả năng tái nghiện là rất cao Do đó dù không tác động trực tiếp nhưng yếu tố cộng đồng, xã hội

có thể nói là đã gián tiếp ảnh hưởng tới hiệu quả điều trị nghiện nói chung và hiệu quả các hoạt động tư vấn với người cai nghiện nói riêng Để làm tốt công tác hỗ trợ người nghiện điều trị nghiện ma túy, sự tham gia của cán bộ của các tổ chức chính trị - xã hội như: Hội Phụ nữ, Đoàn thanh niên, Hội Chữ thập đỏ, Tổ dân phố và các cá nhân trong cộng đồng…là vô cùng quan trọng, đặc biệt là trong công tác hỗ trợ xã hội, hỗ trợ tái hòa nhập cộng đồng và xã hội hóa công tác điều trị nghiện nhằm đảm bảo duy trì bền vững dịch vụ điều trị nghiện