Theo Hồ Chí Minh, văn hoá có vị trí và vai trò to lớn, quan trọng trong đời sống xã hội: Văn hoá là đời sống tinh thần của xã hội, thuộc kiến trúc thượng tầng; văn hóa ngang hàng với các lĩnh vực chính trị, kinh tế, xã hội; văn hoá không thể đứng ngoài mà phải ở trong kinh tế và chính trị; văn hoá vừa là mục tiêu, vừa là động lực của cách mạng. Người xác định rõ, trong đời sống xã hội có bốn vấn đề chủ yếu, quan trọng ngang nhau có mối quan hệ mật thiết với nhau, tác động lẫn nhau là kinh tế – chính trị – văn hoá – xã hội. Một là, văn hoá là đời sống tinh thần của xã hội, thuộc kiến trúc thượng tầng.
Trang 1a) Kiến thức cơ bản
Theo Hồ Chí Minh, văn hoá có vị trí và vai trò to lớn, quan trọng trong đời sống xã hội: Văn hoá là đời sống tinh thần của xã hội, thuộc kiến trúc thượng tầng; văn hóa ngang hàng với các lĩnh vực chính trị, kinh tế, xã hội; văn hoá không thể đứng ngoài mà phải
ở trong kinh tế và chính trị; văn hoá vừa là mục tiêu, vừa là động lực của cách mạng Người xác định rõ, trong đời sống xã hội có bốn vấn đề chủ yếu, quan trọng ngang nhau có mối quan hệ mật thiết với nhau, tác động lẫn nhau là kinh tế – chính trị – văn hoá – xã hội
Một là, văn hoá là đời sống tinh thần của xã hội, thuộc kiến trúc thượng tầng
Trong quan hệ với chính trị, xã hội: Hồ Chí Minh cho rằng, chính trị, xã hội có được giải phóng thì văn hóa mới được giải phóng Chính trị giải phóng mở đường cho văn hoá phát triển Người nói: “Xã bội thế nào, văn nghệ thế ấy… Dưới chế độ thực dân phong kiến, nhân dân ta bị nô lệ, thì văn hoá cũng bị nô lệ, bị tối tăm, không thể phát triển được” Để văn hoá phát triển tự do, phải làm cách mạng chính trị trước
Trong quan hệ với kinh tế Hồ Chí Minh chỉ rõ kinh tế là thuộc về cơ sở hạ tầng, là nền tảng của việc xây dựng văn hoá Xây dựng kinh tế để tạo điều kiện cho việc xây dựng
và phát triển văn hoá, kinh tế phải đi trước một bước Người viết; “Muốn tiến lên chủ nghĩa xã hội thì phải phát triển kinh tế và văn hoá Vì sao không nói phát triển văn hoá
và kinh tế Tục ngữ ta có câu: có thực mới vực được đạo, vì thế kinh tế phải đi trước”.Hai là, văn hóa không thể đứng ngoài mà phải ở trong kinh tế và chính trị, phải phục vụ nhiệm vụ chính trị và thúc đẩy sự phát triển của kinh tế
Đứng trên lập trường của chủ nghĩa Mác – Lênin, Hồ Chí Minh không nhấn mạnh một chiều về sự phụ thuộc “thụ động” của văn hoá vào kinh tế, chờ cho kinh tế phát triển xong mới phát triển văn hoá Người cho rằng, văn hoá có tính tích cực, chủ động, đóng vai trò to lớn như một động lực, thúc đẩy sự phát triển của kinh tế và chính trị Người nói: “Trình độ văn hoá của nhân dân nâng cao sẽ giúp cho chúng ta đẩy mạnh công cuộc khôi phục kinh tế, phát triển dân chủ Nâng cao trình độ văn hóa của nhân dân cũng là một việc cần thiết để xây dựng nước ta thành một nước hòa bình, thống nhất, độc lập, dân chủ và giàu mạnh”
Trang 2Văn hóa ở trong kinh tế và chính trị có nghĩa là văn hoá phải tham gia thực hiện nhiệm
vụ chính trị, thúc đẩy chính trị và phát triển kinh tế Văn hoá không thể đứng ngoài mà phải ở trong kinh tế và chính trị, phải phục vụ nhiệm vụ chính trị và thúc đẩy sự phát triển của kinh tế Quan điểm này không chỉ định hướng cho việc xây dựng một nền văn hoá mới ở Việt Nam mà còn định hướng cho mọi hoạt động văn hoá
Văn hoá phải ở trong kinh tế và chính trị, điều đó cũng có nghĩa là kinh tế và chính trị cũng phải có tính văn hoá, điều mà chủ nghĩa xã hội và thời đại đang đòi hỏi Văn hoá
có tính tích cực, chủ động, đóng vai trò to lớn thúc đẩy kinh tế và chính trị phát triển như một động lực Văn hoá ở trong kinh tế và chính trị, có nghĩa là chính trị và kinh tế phải có tính văn hoá
Như vậy: Kinh tế, chính trị, văn hoá, xã hội tác động qua lại lẫn nhau, trong đó văn hoá vừa là mục tiêu vừa là động lực của sự nghiệp phát triển kinh tế xã hội
b) Kiến thức vận dụng
Trang 3*Làm rõ thực trạng văn hóa ở việt nam hiện nay
Danh hiệu văn hóa, làng văn hóa được chính quyền Việt Nam áp dụng với mục đich giảm những tệ nạn xã hội, gia tăng giá trị đạo đức gia đình, xã hội Mặc dù có rất nhiều gia đình đạt danh hiệu ‘gia đình văn hóa’ nhưng tình trạng đạo đức xã hội, tệ nạn xã hộixuống cấp vẫn không được cải thiện
Trang 4Đâu là nguyên nhân của tình trạng này Xuân nguyên tìm hiểu và trình bày.
Theo con số thống kê của ban chỉ đạo trung ương phong trào ‘Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa’, Việt Nam có khoảng 19 triệu gia đình đạt danh hiệu ‘gia đình văn hóa’ Cũng theo thống kê này, hơn 85% gia đình Việt Nam hiện nay là gia đình văn hóa
Bất cập về khái niệm, chỉ tiêu
Nhạc sỹ Mai Trung Chính, đang sinh sống tại Sài Gòn cho biết, khái niệm ‘gia đình văn hóa’, ‘làng, ấp, bản, khối…văn hóa’ là rất mâu thuẫn Bởi đã là con người thì ai cũng có
‘văn hóa’, chỉ có văn hóa thấp hay cao, văn hóa ít hay nhiều, và văn hóa tùy thuộc vào từng người chứ không phụ thuộc vào cái bằng khen của chính quyền
Nhạc sỹ Mai Trung Chính nói:
“Văn hóa là tùy theo từng người, chứ đâu phụ thuộc vào cái bằng đó đâu, đối với mình danh hiệu khu phố văn hóa, gia đình văn hóa đó không ăn thua gì.”
Nói về khái niệm gia đình, làng, ấp, bản, khối… văn hóa, anh Nguyễn Thiện Nhân – nhàbáo tự do hiện đang sinh sống tại Bình Dương cho rằng, vì chính quyền Việt Nam là một nhà nước độc đảng nên dẫn đến việc độc quyền về chân lý, về khái niệm‘văn hóa’ của đảng Tức là những gì người ta nói theo ý của đảng, nhà nước thì được cho là có
‘văn hóa’, còn những gì trái với ý của đảng và nhà nước thì sẽ bị cho là ‘vô văn hóa’
Do đó cái khái niệm ‘văn hóa’ do đảng và nhà nước đề ra, không phản ánh thực tế đời sống văn hóa của người dân
Ở phòng thu âm mình, có ca sỹ tới thu âm và bị mất xe, sau đó tới công an phương để khai báo Thì họ bảo, sao ông lại để mất xe, bị mất như vậy thì làm sao chúng tôi lấy được danh hiệu ‘văn hóa’ Đại khái như vậy, chứ họ có quan tâm đến có văn hóa hay không
nhạc sỹ Mai Trung Chính
Trang 5Chia sẻ thêm về tiêu chuẩn của gia đình, làng, khối, ấp, bản… văn hóa chiếu theo thông tư 12/2001 của bộ Văn hóa (sau này có thêm thông tư 12/2011 của bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch), anh Nguyễn Thiện Nhân nói:
“Theo thông tư 12/2001 của bộ Văn hóa có quy định những điểm sau về gia đình văn hóa và làng văn hóa:
Gia đình văn hóa có những tiêu chuẩn như, nếp sống lành mạnh; đối xử tốt với cộng đồng; không có những tệ nạn như trộm cướp, ma túy, mãi dâm; con em được đi học; chấp hành tốt các quy định tốt về vệ sinh môi trường, chấp hành tốt đường lối chính sách của đảng và nhà nước …
Còn tiêu chuẩn làng, ấp, khối… văn hóa có những tiêu chuẩn sau, đời sống kinh tế ổn định, từng bước phát triển; đời sống văn hóa, tinh thần phong phú; môi trường, cảnh quanh sạch – đẹp; chấp hành tốt chính sách đường lối của đảng và nhà nước; tinh thần đoàn kết, tương trợ…”
Cũng theo anh Nguyễn Thiện Nhân, những tiêu chuẩn trên còn có rất nhiều điều bất cập, điển hình là tiêu chuẩn ‘chấp hành tốt đường lối, chính sách của đảng và nhà nước’ Với tiêu chuẩn này thì những gia đình, làng có người bất đồng chính kiến, dân oan hay những người từng đi khiếu kiện chính sách của nhà nước thì họ sẽ không bao giờ đạt được danh hiệu này
Bệnh thành tích đi lên
Nói về bệnh thành tích trong việc cấp bằng khen gia đình văn hóa, làng, ấp, khối… văn hóa của chính quyền, nhạc sỹ Mai Trung Chính thấy rằng, chính quyền địa phương ở nơi nào cũng muốn chạy đua thành tích để cuối năm họ nhận bằng, giấy khen, để tăng lương, để thăng chức thôi, chứ họ chưa chú tâm đến việc những gia đình, làng, ấp, bản, khối… đó có văn hóa hay không, hoặc đời sống văn hóa ở đó có tốt hay không? Ông nói:
“Ở phòng thu âm mình, có ca sỹ tới thu âm và bị mất xe, sau đó tới công an phương để khai báo Thì họ bảo, sao ông lại để mất xe, bị mất như vậy thì làm sao chúng tôi lấy
Trang 6được danh hiệu ‘văn hóa’ Đại khái như vậy, chứ họ có quan tâm đến có văn hóa hay không.
Ở Sài Gòn thì cổng nào cũng có khu văn hóa thật, nhưng mà trong đó cũng có hút chích, có đánh nhau, có đủ thứ…”
Nhà báo tự do Nguyễn Thiện Nhân cho rằng, do bệnh thành tích nên chính quyền địa phương đã xét duyệt tràn lan, bừa bãi và quá dễ dãi đối với những danh hiệu gia đình, làng, ấp, bản, khối… văn hóa Dẫn đến việc danh hiệu đó chỉ còn mang tính hình thức.Anh Nguyễn Thiện Nhân nhận xét:
“Các cấp đảng và nhà nước bắt đầu triển khai, và họ làm một cách rầm rộ rất là hình thức, cuối cùng cái danh hiệu này chỉ để tô vẽ cho chế độ Và nó dung dưỡng cái bệnh thành tích và nó không còn giá trị thực chất nữa, bởi vì cái gì nhiều và dễ dãi thì sẽ không còn giá trị nữa, bởi vì cái gì nhiều và dễ dãi thì sẽ không còn có giá trị”.
Đạo đức xã hội, văn hóa đi xuống
Là một người miền Bắc di cư vào Sài Gòn năm 1954, nhạc sỹ Mai Trung Chính cho rằng, đạo đức xã hội, văn hóa của người Việt Nam đang xuống dốc cách trầm trọng sau hơn 70 năm ở miền Bắc và hơn 40 năm ở miền Nam Trước đây người người dân
ở Sài Gòn sống có ‘nhân bản’ lắm, đạo đức xã hội luôn được xem là ưu tiên hàng đầu Ngày xưa dân miền Bắc cũng giúp nhau nhiều lắm, hễ có gia đình, người nào cần giúp
đỡ thì sẽ được giúp liền, không ai toán tính gì cả
Tôi đánh giá việc thực hiện chủ trương này là không thành công Các tệ nạn xã hội vẫn còn đó, đạo đức xã hội vẫn không được cải thiện
Pgs.Ts Vũ Mạnh Lợi
Khi nói về tình trạng đạo đức của người Việt bây giờ, nhạc sỹ ngậm ngùi khẳng định:
“Nói thật, bây giờ người ta ‘sống chết mặc bay’, thậm chí đi ra ngoài đường mà lỡ có bị cướp, người ta lờ đi cho xong chuyện, hoặc hai người đánh thì cứ việc đánh đi, còn ngươi ta cũng lờ luôn, mặc kệ”.
Trang 7Theo báo tuổi trẻ vào ngày 3/12/2015, ông phó thủ tướng Vũ Đức Đam phải công nhận rằng, mặc dù cả nước có hơn 19 triệu gia đình văn hóa nhưng tình bạo lực gia đình, đạo đức gia đình và xã hội đang xuống cấp trầm trọng, tệ nạn xã hội ngày càng gia tăng, các giá trị văn hóa truyền thống gia đình đang dần bị mai một.
Pgs.Ts Vũ Mạnh Lợi – phó viện trưởng Viện xã hội học (Viện hàn lâm Khoa học xã hội VN) cũng khẳng định trên báo tuổi trẻ vào ngày 5/12/2015 rằng:
“Tôi đánh giá việc thực hiện chủ trương này là không thành công Các tệ nạn xã hội vẫn còn đó, đạo đức xã hội vẫn không được cải thiện”
Còn Nhà báo tự do Nguyễn Thiện thấy rằng, cần bỏ luôn cái danh hiệu ‘gia đình văn hóa’, ‘làng, ấp, bản, khối…văn hóa’ càng sớm càng tốt, bởi những hoạt động này tiêu tốn rất nhiều ngân sách quốc gia Nói trắng ra là tiêu tốn quá nhiều tiền thuế của người dân, trong khi các tệ nạn xã hội, đạo đức vẫn không được cải thiện Anh tiếp tục nhận định:
“Bây giờ ở cái thời đại công nghệ thông tin tràn ngập, người dân họ đã thấy rõ cái bản chất của việc này rồi Nó chỉ còn là hình thức, là tấm biển treo thôi, do đó càng bỏ nhanh càng tốt”.
Các chuyên gia về xã hội học cũng có nhận định rằng, tệ nạn xã hội và đạo đức xã hội tại Việt Nam đang xuống cấp một cách trầm trọng, và những nét văn hóa của người Việt ngày càng mai một theo thời gian Nếu không có sự quan tâm của nhà nước và toàn xã hội thì đạo đức xã hội và văn hóa của người Việt sẽ càng lún sâu hơn
Hội thảo khoa học “Thực trạng và giải pháp xây dựng nền văn hóa Việt Nam trong thời
kỳ mới” đã được Bộ Văn hóa Thể thao và Du lịch tổ chức ngày 15/5 tại Hà Nội với sự tham dự của nhiều nhà quản lý và nghiên cứu văn hóa ở trung ương và địa phương
Phó Trưởng ban Thường trực Ban Tuyên giáo Trung ương Vũ Ngọc Hoàng; Thứ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Đặng Thị Bích Liên chủ trì hội thảo
Hội thảo khẳng định, Nghị quyết Hội nghị lần thứ 5 Ban chấp hành Trung ương Đảng
Trang 8khóa VIII ban hành ngày 16/7/1998 (Nghị quyết Trung ương 5) về “Xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc” là văn kiện chuyên đề, sâu sắc và toàn diện về văn hóa sau “Đề cương văn hóa Việt Nam năm 1943.” Nghị quyết Trung ương 5 khóa VIII vừa có tính chiến lược lâu dài và tính học thuật vừa có tính cương lĩnh hành động trong việc phát triển nền văn hóa Việt Nam thời kỳ mới
Tổng kết 15 năm thực hiện Nghị quyết Trung ương 5 khóa VIII theo tinh thần Hướng dẫn của Ban Tuyên giáo Trung ương, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã có quyết định phê duyệt danh mục đề tài nghiên cứu khoa học thuộc Chương trình khoa học và công nghệ cấp Bộ giai đoạn 2011-2013 với nội dung “Nghiên cứu lý luận và thực tiễn xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, thời kỳ đẩy mạnh công nghiệphóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế.”
Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã giao cho các đơn vị (cục, vụ, viện…) trực thuộc chủtrì thực hiện các đề tài nhánh: Nghiên cứu các luận điểm của Nghị quyết Trung ương 5 khóa VIII trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế; Xây dựng tư tưởng, đạo đức, lối sống và môi trường văn hóa - Thực trạng và giải pháp;Bảo vệ và phát huy di sản văn hóa trong quá trình phát triển kinh tế xã hội và hội nhập quốc tế; Phát triển sự nghiệp văn học nghệ thuật - Thực trạng và giải pháp; Hợp tác quốc tế về văn hóa nghệ thuật trong hội nhập quốc tế - Thực trạng và giải pháp; Thể chế, thiết chế, cơ chế phát triển văn hóa – Thực trạng và giải pháp
Tại hội thảo, các báo cáo tham luận nêu lên thực trạng trên hai lĩnh vực lý luận và thực tiễn việc xây dựng và phát triển văn hóa ở Việt Nam từ sau khi có Nghị quyết Trung ương 5 khóa VIII đến nay; phân tích những nguyên nhân kết quả đạt được và những hạn chế; đề xuất quan điểm, chính sách, giải pháp để tiếp tục xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc trong điều kiện nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhậpquốc tế
Trang 9Dưới góc độ người làm công tác quản lý, nghiên cứu khoa học, tham luận của các đại biểu cũng tập trung làm rõ những mục tiêu trước mắt và lâu dài trong việc phát triển văn hóa.
Mục tiêu trước mắt là gắn kết giữa nhiệm vụ phát triển kinh tế với phát triển văn hóa; làm cho văn hóa tham gia tích cực vào việc thực hiện mục tiêu “dân giầu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh” Xây dựng những giá trị văn hóa mới đi đôi với việc mở rộng giao lưu quốc tế
Nâng cao mức hưởng thụ, tham gia hoạt động, sáng tạo văn hóa của nhân dân; từng bước thu hẹp sự chênh lệch về hưởng thụ văn hóa, nghệ thuật giữa thành thị và nông thôn, giữa đồng bằng và miền núi, vùng đồng bào các dân tộc thiểu số, vùng sâu, vùng
xa
Tăng cường đầu tư của Nhà nước, nâng cao tỷ lệ ngân sách cho văn hóa, đẩy mạnh
xã hội hóa các hoạt động văn hóa, huy động mọi nguồn lực cho phát triển văn hóa; coi đầu tư cho văn hóa là đầu tư cho con người, đầu tư cho phát triển bền vững Xây dựng
và nâng cấp đồng bộ hệ thống thiết chế văn hóa, chú trọng các công trình văn hóa lớn, tiêu biểu; nâng cao hiệu quả hoạt động của hệ thống các thiết chế văn hóa cơ sở
Mục tiêu lâu dài là tiếp tục phát triển và nâng cao chất lượng nền văn hóa tiên tiến, đậm
đà bản sắc dân tộc; gắn kết chặt chẽ và đồng bộ hơn với phát triển kinh tế xã hội, làm cho văn hóa thấm sâu vào các lĩnh vực của đời sống xã hội Xây dựng môi trường, lối sống văn hóa; phát huy tinh thần tự nguyện, tự chủ, sức sáng tạo, vai trò chủ thể văn hóa của nhân dân; xây dựng và hoàn thiện giá trị, nhân cách con người Việt Nam…
Đẩy mạnh công tác bảo tồn, kế thừa và phát huy các giá trị văn hóa của dân tộc; phát huy tính thống nhất trong đa dạng, bản sắc văn hóa độc đáo của cộng đồng các dân tộcViệt Nam Phát huy tiềm năng, khuyến khích sáng tạo văn học nghệ thuật, sáng tác những tác phẩm văn học nghệ thuật tiêu biểu phản ánh sức sáng tạo của nền văn hóa mới
Trang 10Tham luận của các đại biểu bên cạnh việc khẳng định những thành tựu đáng kể trên lĩnh vực phát triển văn hóa sau 15 năm triển khai thực hiện Nghị quyết Trung ương 5 khóa VIII cũng đã nêu và phân tích nguyên nhân của những hạn chế trong xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc.
Đó là, nhiều giải pháp chưa được thực hiện triệt để, hiệu quả; yếu tố văn hóa trong xây dựng văn hóa chưa được đề cao để xác định phương hướng, nhiệm vụ phát triển kinh tế-xã hội ở địa phương Xây dựng cơ quan văn hóa hiệu quả còn thấp Tình trạng suy thoái về đạo đức lối sống của một bộ phận không nhỏ cán bộ, nhân dân vẫn diễn ra nghiêm trọng Năng lực, hiệu lực quản lý nhà nước về văn hóa có lúc còn lúng túng, bị động trước sự phát triển của nền kinh tế thị trường Quản lý thị trường văn hóa chưa đạt hiệu quả như mong muốn Việc xây dựng luật, các chính sách về văn hóa triển khai chậm, hạn chế về tính thực tiễn
Vai trò hướng dẫn, quản lý nhà nước ở một số lĩnh vực có lúc còn buông lỏng Bệnh thành tích, hình thức trong xây dựng đời sống văn hóa, trong phong trào toàn dân đoànkết xây dựng đời sống văn hóa còn nặng nề…/
Nguồn www.rfa.org, vietnamplus.vn
*vận dụng tư tưởng hcm xây dựng một nền văn hóa tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc
II Vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về văn hóa vào việc xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc trong công cuộc đổi mới đất nước hiện nay 1 Thực trạng nền văn hóa Việt Nam trong thời gian qua a Thành tựu Trong điều kiện đất nước ta đi lên xã hội chủ nghĩa, trải qua hơn mười năm đổi mới, cùng với những thay đổi tích cực của nền kinh tế xã hội, văn hóa Việt Nam cũng đã đạt được những thành tựu đáng kể Trong lĩnh vực tư tưởng, lối sống và đạo đức, chúng ta luôn đi theo con đường chủ nghĩa Mác – Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh Đây chính là con đường đúng đắn mà nước ta đã kiên định từ đầu, vận dụng sáng tạo để phát triển nền văn hóa dân