Định tội danh tội mua bán trái phép chất ma túy từ thực tiễn tỉnh Đồng Nai (LV thạc sĩ)

Định tội danh tội mua bán trái phép chất ma túy từ thực tiễn tỉnh Đồng NaiĐịnh tội danh tội mua bán trái phép chất ma túy từ thực tiễn tỉnh Đồng NaiĐịnh tội danh tội mua bán trái phép chất ma túy từ thực tiễn tỉnh Đồng NaiĐịnh tội danh tội mua bán trái phép chất ma túy từ thực tiễn tỉnh Đồng NaiĐịnh tội danh tội mua bán trái phép chất ma túy từ thực tiễn tỉnh Đồng NaiĐịnh tội danh tội mua bán trái phép chất ma túy từ thực tiễn tỉnh Đồng NaiĐịnh tội danh tội mua bán trái phép chất ma túy từ thực tiễn tỉnh Đồng NaiĐịnh tội danh tội mua bán trái phép chất ma túy từ thực tiễn tỉnh Đồng NaiĐịnh tội danh tội mua bán trái phép chất ma túy từ thực tiễn tỉnh Đồng NaiĐịnh tội danh tội mua bán trái phép chất ma túy từ thực tiễn tỉnh Đồng NaiĐịnh tội danh tội mua bán trái phép chất ma túy từ thực tiễn tỉnh Đồng NaiĐịnh tội danh tội mua bán trái phép chất ma túy từ thực tiễn tỉnh Đồng NaiĐịnh tội danh tội mua bán trái phép chất ma túy từ thực tiễn tỉnh Đồng NaiĐịnh tội danh tội mua bán trái phép chất ma túy từ thực tiễn tỉnh Đồng NaiĐịnh tội danh tội mua bán trái phép chất ma túy từ thực tiễn tỉnh Đồng Nai

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

NGUYỄN VĂN DŨNG

ĐỊNH TỘI DANH TỘI MUA BÁN TRÁI PHÉP CHẤT

MA TÚY TỪ THỰC TIỄN TỈNH ĐỒNG NAI

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HÌNH SỰ VÀ TỐ TỤNG HÌNH SỰ

HÀ NỘI, năm 2019

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

NGUYỄN VĂN DŨNG

ĐỊNH TỘI DANH TỘI MUA BÁN TRÁI PHÉP CHẤT

MA TÚY TỪ THỰC TIỄN TỈNH ĐỒNG NAI

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu khoa học của riêng tôi dưới sự hướng dẫn của TS Võ Thị Kim Oanh Các số liệu, tài liệu, kết quả khảo sát và trích dẫn trong luận văn là trung thực, phản ánh đúng đắn số liệu thực tiễn bảo đảm độ tin cậy, chính xác Những kết luận khoa học của luận văn chưa từng được công bố một cách đầy đủ trong bất kỳ công trình nào khác Do đó, luận văn đảm bảo tính chân thực, khoa học pháp lý của một công trình nghiên cứu

Tác giả luận văn

NGUYỄN VĂN DŨNG

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1 Chương 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ ĐỊNH TỘI DANH TỘI MUA BÁN TRÁI PHÉP CHẤT MA TÚY 7

1.1 Khái niệm, phân loại và ý nghĩa của việc định tội danh tội mua bán trái phép chất ma túy 7 1.2 Cơ sở pháp lý của định tội danh tội mua bán trái phép chất ma túy 18 1.3 Các giai đoạn định tội danh tội mua bán trái phép chất ma túy 24

Chương 2: THỰC TRẠNG ĐỊNH TỘI DANH TỘI MUA BÁN TRÁI PHÉP CHẤT MA TÚY TỪ THỰC TIỄN TỈNH ĐỒNG NAI 30

2.1 Khái quát đặc điểm tình hình tỉnh đồng nai có liên quan đến định tội danh tội mua bán trái phép chất ma túy 30 2.2 Thực tiễn định tội danh tội mua bán trái phép chất ma túy trên địa bàn tỉnh Đồng Nai 35

Chương 3: CÁC YÊU CẦU VÀ GIẢI PHÁP BẢO ĐẢM ĐỊNH TỘI DANH ĐÚNG TỘI MUA BÁN TRÁI PHÉP CHẤT MA TÚY 53

3.1 Những yêu cầu nâng cao chất lượng định tội danh tội mua bán trái phép chất

ma túy 53 3.2 Những giải pháp nhằm nâng cao chất lượng của việc định tội danh tội mua bán trái phép chất ma túy 56

KẾT LUẬN 73 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU Bảng 2.1 Bảng các đơn vị hành chính của tỉnh Đồng Nai 30 Bảng 2.2 Tình hình công tác thụ lý án hình sự và tội mua bán trái phép chất ma túy

của Tòa án nhân dân tỉnh Đồng Nai trong giai đoạn 05 năm (từ năm 2014 đến năm

2018 32

Biểu đồ 2.1 Tình hình xét xử án hình sự chung và về tội mua bán trái phép chất ma

túy của Tòa án nhân dân hai cấp trên địa bàn tỉnh Đồng Nai trong giai đoạn 05 năm (từ năm 2014 đến năm 2018) 33

Bảng 2.3 Tỷ lệ tình hình xét xử án hình sự chung và về tội mua bán trái phép chất

ma túy của Tòa án nhân dân tỉnh Đồng Nai trong giai đoạn 05 năm (từ năm 2014 đến năm 2018) 34

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Tại khoản 1, Điều 31 Hiến pháp Việt Nam năm 2013 quy định: “Người bị buộc tội được coi là không có tội cho đến khi được chứng minh theo trình tự luật định và có bản án kết tội của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật ” [22, Tr 23] Điều này có nghĩa là khi một người bị buộc tội thì vẫn được coi là chưa có tội cho đến khi có bản án kết tội của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật Như vậy, một người từ tư cách “người phạm tội” trở thành “người có tội” nhất định phải có một bản án kết tội của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật và được chứng minh theo trình tự luật định Để đưa ra một bản án công bằng, có căn cứ và đúng pháp luật đòi hỏi việc định tội danh

và quyết định hình phạt là các hoạt động cơ bản quan trọng và mang tính quyết định, xác định người bị buộc tội có tội hay không có tội Đây là nội dung cơ bản, quan trọng của việc áp dụng pháp luật hình sự trong giai đoạn xét xử Trên cơ sở xác định người phạm tội đã thực hiện hành vi phạm tội gì, hành vi đó được quy định tại điều khoản nào của Bộ luật hình sự, cơ quan có thẩm quyền mà cụ thể là Tòa án

sẽ quyết định một hình phạt phù hợp với hành vi phạm tội đó Vì vậy, khi định tội danh đúng sẽ quyết định hình phạt đúng đồng thời sẽ phân hóa trách nhiệm hình sự

và cá thể hóa hình phạt chính xác, qua đó bảo vệ các quyền và tự do của con người, của công dân trong lĩnh vực tư pháp hình sự Ngược lại, nếu định tội danh sai sẽ dẫn đến những hậu quả tiêu cực như: không đảm bảo được tính công minh, khách quan, tính có căn cứ và áp dụng pháp luật của hình phạt do Tòa án quyết định Từ đó sẽ làm giảm uy tín và hiệu lực của các Cơ quan tiến hành Tố tụng và Tòa án sẽ giảm hiệu quả của cuộc đấu tranh phòng và chống tội phạm [5, tr.17-18]

Từ thực tiễn xét xử các vụ án hình sự của các Cơ quan tiến hành Tố tụng cho đến nay vẫn còn gặp nhiều khó khăn, vướng mắc trong việc định tội danh tội mua bán trái phép chất ma túy Trong những năm qua tình hình tội phạm về ma túy trên địa bàn cả nước nói chung và tỉnh Đồng Nai nói riêng có sự thay đổi cả về số lượng

và tính chất của vụ án, số đối tượng phạm tội và số lượng ma túy, diễn biến phức tạp, đã gây thiệt hại nghiêm trọng đến an ninh, mất trật tự trị an, trật tự chung của

toàn xã hội cũng như ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe của cộng đồng, bằng nhiều thủ đoạn tinh vi từ chủ thể thực hiện tội phạm Bộ luật hình sự năm 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2017, do Nhà nước ban hành quy định các hành vi nguy hiểm cho

xã hội bị coi là tội phạm Các lần sửa đổi bổ sung Bộ luật hình sự, có nhiều ý kiến

đề nghị sửa đổi các tội liên quan đến ma túy, điều này cho thấy xung quanh các tội này vẫn còn nhiều vấn đề cần được tiếp tục trao đổi, nghiên cứu cả về mặt lý luận

và thực tiễn để hoàn thiện hơn nữa nhằm tạo điều kiện cho việc định tội danh được chính xác Để đạt được kết quả tốt, Tòa án nhân dân tỉnh Đồng Nai không ngừng đẩy nhanh tiến độ và nâng cao chất lượng giải quyết, xét xử các loại, vụ án, phấn đấu không để xảy ra việc kết án oan người không phạm tội và không bỏ lọt tội phạm đồng thời phấn đấu để hạn chế thấp nhất các bản án, quyết định của Tòa án bị hủy, sửa do lỗi chủ quan của Thẩm phán Tuy nhiên, trong quá trình giải quyết, xét xử các vụ án vẫn còn một số ít các trường hợp áp dụng pháp luật không đúng, chưa xem xét đầy đủ, toàn diện tính chất, mức độ và hậu quả do người phạm tội gây ra,

từ đó dẫn đến việc định tội danh thiếu chính xác và từ đó việc hủy án, sửa án đối với tội mua bán trái phép chất ma túy vẫn còn xảy ra

Với lý do nêu trên, chúng tôi chọn đề tài “Định tội danh tội mua bán trái

phép chất ma túy từ thực tiễn tỉnh Đồng Nai”

2 Tình hình nghiên cứu đề tài

Chúng ta cần phải xác định việc định tội danh đúng có ý nghĩa rất to lớn về mặt chính trị - xã hội, đạo đức và pháp luật, có vai trò quan trọng để bảo đảm phân hóa trách nhiệm hình sự và cá thể hóa hình phạt, xử lý đúng người, đúng tội và đúng pháp luật, làm rõ ranh giới giữa phạm tội và những trường hợp không phải là tội phạm

Hiện nay, Các công trình nghiên cứu ở trong nước về định tội danh gồm các nhóm như sau:

Nhóm thứ nhất gồm: Các giáo trình, sách chuyên khảo, sách tham khảo liên quan đến vần đề định tội danh tội mua bán trái phép chất ma túy, có thể kể đến các công trình sau: 1) GS TSKH Lê Văn Cảm, Một số vấn đề lý luận chung về định tội

danh, Chương I – Giáo trình Luật hình sự Việt Nam (Phần các tội phạm), Nxb Đại học quốc gia Hà Nội, 2001, tái bản năm 2003 và 2007; 2) GS TSKH Lê Văn Cảm, Một số vấn đề lý luận chung về định tội danh, phần 2, Các nghiên cứu chuyên khảo

về phần chung luật hình sự, Nxb, Công an nhân dân, Hà Nội, 2000; 3) PGS TS Trịnh Quốc Toản, Một số vấn đề lý luận về định tội danh và hướng dẫn giải bài tập

về định tội danh, Nxb Đại học Quốc Gia Hà Nội, 1999; 4) PGS TS Võ Khánh Vinh, Giáo trình lý luận chung về định tội danh, Nxb Công an nhân dân, Hà Nội

1999, tái bản năm 2010; 5) ThS Đoàn Tấn Minh, Phương pháp định tội danh và hướng dẫn định tội danh đối với các tội phạm trong Bộ luật hình sự hiện hành, Nxb

Tư pháp, Hà Nội, 2010; 6) PGS TS Lê Văn Đệ, Định tội danh và quyết định hình phạt trong luật hình sự Việt Nam, Nxb, Công an nhân dân, Hà Nội, 2005;

Nhóm thứ hai gồm: Các luận văn, luận án tiến sĩ luật học, nói chung chỉ có một số công trình nghiên cứu và đề cập đến vấn đề định tội danh về tội mua bán trái phép chất ma túy như: Nguyễn Đức Ngọc, Định tội danh tội mua bán trái phép chất

ma túy theo pháp luật hình sự việt Nam từ thực tiễn tỉnh Đắk Lắk, luận văn thạc sĩ luật học, Khoa luật, Viện hàn lâm khoa học xã hội Viện Nam, Học viện khoa học xã hội, 2018;

Nhóm thứ ba gồm: Các bài viết, các đề tài khoa học, hiện nay trên tạp chí Tòa án nhân dân, tạp chí Kiểm sát và một số tạp chí khác cũng đăng nhưng chỉ mang tích chất đơn lẻ và phân tích các dấu hiệu pháp lý giữa các tội phạm, cũng như định tội danh đối với từng vụ án cụ thể, như: 1) Phan Anh Tuấn, Định tội danh trong trường hợp một hành vi thỏa mãn dấu hiệu của nhiều cấu thành tội phạm, Tạp chí khoa học pháp lý, số 2/2001; 2) Nguyễn Thị Hợp, Pháp luật về xác định tội danh

và thực tiễn áp dụng Trong các bài viết nêu trên thì đáng chú ý là chuỗi các bài viết

về “ Định tội danh – Một số vấn đề lý luận và thực tiễn” của GS TSKH, Lê Văn Cảm

Với những bài nghiên cứu hoặc một số công trình sách báo nghiên cứu đã nêu mới chỉ ra được một số vấn đề lý luận liên quan đến hoạt động định tội danh và thực tiễn định tội danh, đánh giá, phân tích một số nhận định liên quan đến yếu tố

định tội danh, hoặc nghiên cứu các dấu hiệu pháp lý hình sự đối với tội mua bán trái phép chất ma túy Tuy nhiên, cho đến nay vẫn chưa có công trình nghiên cứu nào về vấn đề định tội danh đối với tội mua bán trái phép chất ma túy, trên địa bàn tỉnh Đồng Nai

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài

3.1 Mục đích nghiên cứu

Nghiên cứu đề tài định tội danh tội mua bán trái phép chất ma túy nhằm mục đích phân tích khoa học để làm sáng tỏ các vấn đề lý luận và thực tiễn về việc định tội danh nói chung và định tội danh tội mua bán trái phép chất ma túy nói riêng, cũng như đánh giá thực tiễn áp dụng trên thực tế trên địa bàn tỉnh Đồng Nai, để từ

đó đưa ra những đề xuất yêu cầu cũng như kiến nghị và các giải pháp khắc phục để đảm bảo định tội danh tội mua bán trái phép chất ma túy trên địa bàn tỉnh Đồng Nai nói riêng và cả nước nói chung

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Từ mục đích nghiên cứu nêu trên, luận văn đặt ra một số nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể như sau:

1) Xây dựng khái niệm định tội danh và khái niệm định tội danh tội mua bán trái phép chất ma túy;

2) Phân loại và nêu ý nghĩa của việc định tội danh tội mua bán trái phép chất

ma túy;

3) Phân tích cơ sở pháp lý và khoa học của việc định tội danh tội mua bán trái phép chất ma túy, cũng như các giai đoạn định tội danh tội mua bán trái phép chất ma túy;

4) Đánh giá, phân tích thực trạng định tội danh tội mua bán trái phép chất ma túy trên địa bàn tỉnh Đồng Nai, từ đó chỉ ra những tồn tại, hạn chế và những nguyên nhân cơ bản của tồn tại hạn chế đó

5) Luận chứng và đề xuất yêu cầu và những giải pháp nâng cao chất lượng, hiệu quả của việc định tội danh tội mua bán trái phép chất ma túy trên địa bàn tỉnh Đồng Nai nói riêng và trên phạm vi cả nước nói chung

4 Đối tương nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu của luận văn

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận văn là những vấn đề lý luận và thực tiễn áp dụng pháp luật hình sự đối với tội mua bán trái phép chất ma túy từ thực tiễn tỉnh Đồng Nai, như tên gọi “Định tội danh tội mua bán trái phép chất ma túy từ thực tiễn tỉnh Đồng Nai”

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Luận văn nghiên cứu các vấn đề lý luận và thực tiễn về định tội danh tội mua bán trái phép chất ma túy theo Luật hình sự Việt Nam (gồm các vần đề sau: Khái niệm, phân loại, cơ sở pháp lý và khoa học, các giai đoạn của việc định tội danh đối với tội phạm này) Đánh giá thực tiễn trên địa bàn tỉnh Đồng Nai trong giai đoạn 05 năm (từ năm 2014 đến năm 2018) đối với tội mua bán trái phép chất ma túy Trên

cơ sở đó, chỉ ra những tồn tại, hạn chế, thiếu sót và một số những nguyên nhân cơ bản, từ đó luận chứng và đề xuất những giải pháp nâng cao chất lượng, hiệu quả của việc định tội danh tội mua bán trái phép chất ma túy trên địa bàn tỉnh Đồng Nai

5 Cơ sở lý luận và các phương pháp nghiên cứu

5.1 Cơ sở lý luận

Luận văn được nghiên cứu trên cơ sở lý luận của chủ nghĩa Mác – Lênin và

tư tưởng Hồ Chí Minh, quan điểm định hướng của Đảng về chính sách hình sự, quan điểm đường lối xử lý đối với các tội phạm về ma túy nói chung và tội mua bán trái phép chất ma túy nói riêng

5.2 Các phương pháp nghiên cứu

Đề tài sử dụng các phương pháp đặc thù của khoa học luật hình sự như: Phương pháp lịch sử, phân tích, tổng hợp, thống kê, phương pháp so sánh, khảo sát thực tiễn, nghiên cứu các bản án điển hình Trong quá trình thực hiện các phương pháp này được áp dụng đan xen lẫn nhau một cách linh hoạt để luận chứng các vấn

đề khoa học và thực tiễn cần nghiên cứu của đề tài

6 Ý nghĩa khoa học và ý nghĩa thực tiễn

6.1 Ý nghĩa khoa học

Trong công cuộc cải cách tư pháp và xây dựng Nhà nước pháp quyền của dân, do dân và vì dân như hiện nay, việc nghiên cứu để làm sáng tỏ những vấn đề lý luận và thực tiễn về định tội danh nói chung và định tội danh tội mua bán trái phép chất ma túy nói riêng trên địa bàn tỉnh Đồng Nai góp phần bổ sung vào kho tàng lý luận về định tội danh trong pháp luật hình sự Việt Nam Qua đó góp phần nâng cao hiệu quả công tác đấu tranh, phòng chống tội phạm và bảo vệ quyền con người, bảo đảm an ninh, an toàn và trật tự xã hội

6.2 Ý nghĩa thực tiễn

Luận văn là tài liệu tham khảo cho các Cơ quan tiến hành Tố tụng gồm Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát và đặc biệt là Tòa án nhân dân trong việc định tội danh nhằm giải quyết các vụ án hình sự được thực hiện khách quan, công bằng và có căn

cứ và đúng pháp luật Bên cạnh đó, luận văn còn là cơ sở để đưa ra các kiến nghị nhằm hoàn thiện pháp luật hình sự Việt Nam liên quan đến việc định tội danh nói chung và định tội danh tội mua bán trái phép chất ma túy nói riêng Qua đó, nhằm nâng cao hiệu quả công tác đấu tranh phòng, chống tội phạm, bảo vệ quyền con người cũng như phòng chống oan, sai và vi phạm pháp luật trong thực tiễn giải quyết các vụ án hình sự trong đó có tội mua bán trái phép chất ma túy

7 Kết cấu của luận văn:

Ngoài phần mở đầu, kết luận, các bảng biểu và danh mục tài liệu tham khảo, nội dung của luận văn gồm ba chương với tên gọi như sau:

Chương 1: Những vấn đề lý luận về định tội danh tội mua bán trái phép chất

Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ ĐỊNH TỘI DANH TỘI MUA BÁN TRÁI

PHÉP CHẤT MA TÚY 1.1 Khái niệm, phân loại và ý nghĩa của việc định tội danh tội mua bán trái phép chất ma túy

1.1.1 Khái niệm định tội danh tội mua bán trái phép chất ma túy

Tội phạm ma túy là hành vi nguy hiểm cho xã hội, trái pháp luật hình sự, được thực hiện bởi người có năng lực trách nhiệm hình sự, đủ tuổi chịu trách nhiệm hình sự, thực hiện một cách có lỗi, xâm phạm chế độ quản lý của Nhà nước về ma túy Trong số các tội phạm về ma túy, hiện nay, tội mua bán trái phép chất ma túy được quy định tại Điều 251 Bộ luật hình sự năm 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2017

là phức tạp nhất Trong đó “hành vi mua bán trái phép chất ma túy là hành vi bán hay mua để bán lại chất ma túy” [14, tr.255] Do đó, định tội danh đối với các tội phạm về ma túy nói chung và tội mua bán trái phép chất ma túy nói riêng là vấn đề

có ý nghĩa quan trọng, làm tiền đề cho việc giải quyết các nhiệm vụ khác của hoạt động áp dụng pháp luật hình sự trong thực tiễn

Nghiên cứu về định tội danh tội mua bán trái phép chất ma túy trước hết cần làm rõ một số nội dung về mặt lý luận, cụ thể là khái niệm về định tội danh

Đối với GS TSKH Lê Văn Cảm quan niệm định tội danh là quá trình áp dụng pháp luật hình sự và pháp luật Tố tụng hình sự: “Dưới góc độ khoa học, định tội danh có thể được hiểu là quá trình nhận thức lý luận có tính logic, là dạng của hoạt động thực tiễn áp dụng pháp luật hình sự cũng như áp dụng pháp luật Tố tụng hình sự và được tiến hành trên cơ sở chứng cứ các tài liệu thu thập được và các tình tiết thực tế của vụ án hình sự để xác định sự phù hợp giữa các dấu hiệu của hành vi nguy hiểm cho xã hội được thực hiện với các dấu hiệu của cấu thành tội phạm tương ứng do luật hình sự quy định nhằm đạt được sự thật khách quan, tức là đưa ra

sự đánh giá chính xác tội phạm về mặt pháp lý hình sự, làm tiền đề cho việc cá thể hóa cũng như việc phân hóa trách nhiệm hình sự một cách công minh, có căn cứ và đúng pháp luật” [3, tr.496]

Theo GS TS Võ Khánh Vinh thì định tội danh chỉ là hoạt động áp dụng pháp luật hình sự:

“Định tội danh là một dạng hoạt động nhận thức, hoạt động áp dụng pháp luật hình sự nhằm đi tới chân lý khách quan trên cơ sở xác định đúng đắn, đầy đủ các tình tiết cụ thể của hành vi phạm tội được thực hiện, nhận thức đúng nội dung quy phạm pháp luật hình sự quy định cấu thành tội phạm tương ứng và mối liên hệ tương đồng giữa các dấu hiệu của cấu thành tội phạm với các tình tiết cụ thể của hành vi phạm tội bằng các phương pháp thông qua các giai đoạn nhất định” [43, tr.27]

Đối với PGS TS Lê Văn Đệ quan niệm “Định tội danh là việc xác định và ghi nhận về mặt pháp lý sự phù hợp chính xác giữa các dấu hiệu của hành vi phạm tội cụ thể đã được thực hiện với các dấu hiệu của cấu thành tội phạm được pháp luật hình sự quy định” [10, tr.24]

Quan điểm của PGS TS Dương Tuyết Miên thì định nghĩa bao gồm cả các chủ thể định tội danh và nêu:

“Định tội danh là hoạt động thực tiễn của các Cơ quan tiến hành tố tụng gồm: Cơ quan Điều tra, Viện kiểm sát, Tòa án và một số cơ quan khác có thẩm quyền theo quy định của pháp luật để xác định một người phạm tội hay không, nếu phạm tội thì đó là tội gì, theo điều nào của Bộ luật hình sự hay nói cách khác đây là quá trình xác định tên tội cho hành vi nguy hiểm đã thực hiện” [17, tr.9];

Như vậy, mặc dù khái niệm về định tội danh được các nhà khoa học diễn giải nhiều cách khác nhau nhưng về cơ bản đều thống nhất ở một số khía cạnh dưới đây:

Thứ nhất: Định tội danh là hoạt động nhận thức có tính logic của con người

về việc có sự phù hợp hay không phù hợp giữa hành vi nguy hiểm cho xã hội, có lỗi, xảy ra ngoài thực tiễn khách quan với quy định của pháp luật hình sự về một số tội phạm cụ thể;

Thứ hai: Định tội danh là hoạt động áp dụng pháp luật hình sự, nếu được thực hiện bởi các cơ quan Nhà nước có thẩm quyền và người có thẩm quyền trong các cơ quan đó trên cơ sở quy định của pháp luật Cũng có tác giả cho rằng bao gồm

cả hoạt động áp dụng pháp luật Tố tụng hình sự nếu hiểu định tội danh theo hướng rộng

Thứ ba: Định tội danh là cơ sở cho việc quyết định hình phạt và giải quyết các vấn đề khác có liên quan đến trách nhiệm hình sự của người phạm tội

Từ những phân tích trên, dưới góc độ khoa học luật hình sự, theo người viết khái niêm định tội danh được định nghĩa như sau: Định tội danh là hoạt động thực tiễn của các Cơ quan tiến hành Tố tụng và người tiến hành tố tụng trên cơ sở quy định của pháp luật hình sự và pháp luật Tố tụng hình sự để xác định, so sánh và ghi nhận về mặt pháp lý sự phù hợp, chính xác giữa các dấu hiệu của hành vi tội phạm

cụ thể trong thực tế đã được thực hiện với các dấu hiệu của cấu thành tội phạm của điều luật tương ứng do Bộ luật hình sự quy định, cũng như các quy định khác của

Bộ luật hình sự có liên quan, qua đó làm tiền đề để phân tích, đánh giá và ra quyết định về trách nhiệm hình sự cũng như hình phạt đối với người phạm tội

Ngoài ra, tội mua bán trái phép chất ma túy là một loại tội phạm cụ thể được quy định tại Điều 251 Bộ luật hình sự năm 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2017 Một người được coi là chủ thể của loại tội này khi đáp ứng các điều kiện là người có đủ năng lực trách nhiệm hình sự và đủ tuổi chịu trách nhiệm hình sự, đồng thời là người thực hiện hành vi phạm tội mà Điều 251 Bộ luật hình sự năm 2015, sửa đổi,

bổ sung năm 2017 quy định với lỗi cố ý, xâm phạm đến chế độ quản lý các chất ma túy của Nhà nước ở hành vi mua bán ma túy và xâm phạm đến trật tự an toàn xã hội

Như vậy, từ cơ sở lý luận về định tội danh như đã nêu trên, kết hợp với quy định của Bộ luật hình sự Việt Nam về tội mua bán trái phép chất ma túy, chúng tôi

có thể đưa ra khái niệm định tội danh tội mua bán trái phép chất ma túy như sau: Định tội danh đối mua bán trái phép chất ma túy là hoạt động thực tiễn của các Cơ quan tiến hành Tố tụng và người tiến hành tố tụng trên cơ sở quy định của pháp luật hình sự và Tố tụng hình sự để xác định, so sánh và ghi nhận về mặt pháp lý sự phù hợp chính xác giữa các dấu hiệu của hành vi phạm tội cụ thể trong thực tế đã được thực hiện với các dấu hiệu của cấu thành tội phạm của Điều 251 Bộ luật hình sự

năm 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2017 và các quy định khác có liên quan trong Bộ luật hình sự, qua đó làm tiền đề phân tích, đánh giá và ra quyết định về trách nhiệm hình sự cũng như hình phạt đối với người phạm tội mua bán trái phép chất ma túy

Từ khái niệm định tội danh đối với tội mua bán trái phép chất ma túy phản ánh các đặc điểm sau đây: Định tội danh đối với tội mua bán trái phép chất ma túy

là định tội danh đối với một loại tội cụ thể đó là tội mua bán trái phép chất ma túy Như vậy, ngoài đặc điểm chung của định tội danh với tư cách là hoạt động nhận thức có tính logic của người tiến hành tố tụng, thì định tội danh đối với tội mua bán trái phép chất ma túy còn có đặc điểm riêng liên quan đến đặc điểm của hành vi mua bán trái phép chất ma túy xảy ra trong thực tế khách quan và được quy định trong Bộ luật hình sự Việt Nam về tội phạm này

Chủ thể thực hiện hành vi phạm tội mua bán trái phép chất ma túy được thực hiện thông qua một số các hành vi sau đây:

Hành vi mua bán trái phép chất ma túy là hành vi trao đổi ma túy thông qua các hình thức sau:

Bán trái phép chất ma túy cho người khác (không phụ thuộc vào nguồn gốc

ma túy do đâu mà có), bao gồm cả việc bán hộ chất ma túy chất ma túy cho người khác để hưởng tiền công hoặc các lợi ích khác; Mua chất ma túy nhằm bán trái phép cho người khác; Xin chất ma túy nhằm bán trái phép cho người khác; Dùng chất ma túy nhằm trao đổi, thanh toán trái phép (không phụ thuộc vào nguồn gốc ma túy do đâu mà có); Dùng tài sản không phải là tiền đem trao đổi, thanh toán lấy chất ma túy nhằm bán lại trái phép cho người khác; Tàng trữ trái phép chất ma túy nhằm bán lại cho người khác;

Khi định tội danh đối với tội mua bán trái phép chất ma túy, người tiến hành

Tố tụng cần phải đối chiếu, so sánh và đưa ra kết luận về việc có hay không có sự phù hợp giữa hành vi mua bán trái phép chất ma túy xảy ra trong thực tế với quy phạm pháp luật quy định về tội mua bán trái phép chất ma túy theo quy định tại Điều 251 Bộ luật hình sự năm 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2017

Định tội danh đối với tội mua bán trái phép chất ma túy là hoạt động áp dụng pháp luật của người tiến hành tố tụng và một số chủ thể có thẩm quyền

Như vậy, quá trình định tội danh nói chung và định tội danh tội mua bán trái phép chất ma túy nói riêng cần phải tuân theo những thủ tục chặt chẽ theo quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự Mọi sự vi phạm pháp luật Tố tụng đều có nguy cơ dẫn đến oan, sai hoặc bỏ lọt tội phạm, bỏ lọt người phạm tội, hạn chế hiệu qủa của công tác đấu tranh phòng, chống tội phạm Ngoài ra, để định tội danh đúng, chính xác và phù hợp với hành vi phạm tội xảy ra trên thực tế cần phải căn cứ vào Bộ luật hình

sự, có hay không có hành vi phạm tội được quy định trong Bộ luật hình sự

Định tội danh đối với tội mua bán trái phép chất ma túy liên quan đến vấn đề chứng cứ đã được thu thập, kiểm tra, đánh giá

Đối với hình thức định tội danh không chính thức, các tình tiết của vụ án đã được mặc nhiên coi là đúng và đã được chứng minh bằng các chứng cứ mà các Cơ quan tiến hành Tố tụng thu thập được Tuy nhiên, đối với hình thức định tội danh chính thức, xuất phát từ nguyên tắc trách nhiệm chứng minh tội phạm thuộc về các

Cơ quan tiến hành Tố tụng, người tiến hành tố tụng nên chủ thể có thể khẳng định ngay từ đầu bị can có phải là người phạm tội hay không Định tội danh đối với tội mua bán trái phép chất ma túy là hoạt động được tiến hành cùng lúc với hoạt động thu thập, củng cố, kiểm tra, đánh giá và sử dụng chứng cứ của các Cơ quan tiến hành Tố tụng Do vậy, định tội danh tội mua bán trái phép chất ma túy luôn gắn liền với hoạt động chứng minh tội phạm và người phạm tội của các Cơ quan tiến hành

và định tội danh không chính thức” [5, tr.23]

Như vậy, theo cách tiếp cận này, có thể phân chia định tội danh tội mua bán trái phép chất ma túy làm hai trường hợp tương ứng đó là: định tội danh chính thức

và định tội danh không chính thức đối với tội mua bán trái phép chất ma túy

Trường hợp định tội danh chính thức đối với tội mua bán trái phép chất ma túy

Hiện nay, dưới góc độ khoa học luật hình sự, “định tội danh chính thức là sự

đánh giá về mặt Nhà nước, tính chất pháp lý hình sự về một hành vi phạm tội cụ thể, do các chủ thể được Nhà nước ủy quyền thực hiện” [5, tr.23] Do đó, định tội

danh đối với tội mua bán trái phép chất ma túy là hoạt động áp dụng pháp luật hình

sự và pháp luật Tố tụng hình sự của các Cơ quan tiến hành Tố tụng gồm: Cơ quan Điều tra, Viện kiểm sát và Tòa án, trong hoạt động đấu tranh với tội phạm mua bán trái phép chất ma túy Cho nên, đặc điểm cơ bản của trường hợp định tội danh này được xác định như sau:

Định tội danh chính thức tội mua bán trái phép chất ma túy là hoạt động mang tính tổ chức, quyền lực Nhà nước Chủ thể tiến hành hình thức định tội danh được Nhà nước quy định rõ trong bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 gồm có: Các

Cơ quan tiến hành Tố tụng bao gồm: Cơ quan Điều tra, Viện kiểm sát và Tòa án và người tiến hành tố tụng bao gồm: Điều tra viên, Phó thủ trưởng, Thủ trường Cơ quan Điều tra; Kiểm sát viên, Phó viện trưởng, Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân

và Viện kiểm sát quân sự các cấp; Thẩm phán, Hội thẩm (bao gồm cả Hội thẩm nhân dân và Hội thẩm quân nhân), Thư ký Tòa án Những chủ thể nói trên tiến hành định tội danh đối với tội mua bán trái phép chất ma túy khi họ thực hiện chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn của mình Định tội danh chính thức đối với tội mua bán trái phép chất ma túy được tiến hành trong tất cả các giai đoạn tố tụng từ khi khởi tố, điều tra, truy tố và xét xử (gồm cả xét xử sơ thẩm, phúc thẩm, giám đốc thẩm và tái thẩm)

Định tội danh chính thức tội mua bán trái phép chất ma túy là sự đánh giá về mặt pháp lý chính thức của các Cơ quan tiến hành Tố tụng và người tiến hành tố tụng đối với hành vi mua bán trái phép chất ma túy đã xảy ra trong thực tiễn và thỏa mãn các yếu tố cấu thành của tội phạm của tội mua bán trái phép chất ma túy quy định tại Điều 251 Bộ luật hình sự năm 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2017 Luật hình

sự Việt Nam đưa ra nguyên tắc: một người chỉ phải chịu trách nhiệm hình sự khi

hành vi nguy hiểm của họ đã thỏa mãn đầy đủ các dấu hiệu của một cấu thành tội phạm thì người thực hiện hành vi nguy hiểm đó buộc phải gánh chịu trách nhiệm hình sự Do vậy, khi Cơ quan tiến hành Tố tụng và người tiến hành tố tụng đã có đầy đủ chứng cứ chứng minh về tội phạm mua bán trái phép chất ma túy thì người thực hiện hành vi đó đương nhiên phải chịu trách nhiệm hình sự Việc người phạm tội phải gánh chịu trách nhiệm hình sự đều có liên quan đến hoạt động định tội danh chính thức đối với tội mua bán trái phép chất ma tuy như đã nêu trên

Tuy nhiên, định tội danh chính thức đối với tội mua bán trái phép chất ma túy không có nghĩa là luôn khẳng định người có hành vi phạm tội phải chịu kết quả của hoạt động định tội danh đó là người phạm tội mua bán trái phép chất ma túy theo quy định tại khoản 1, Điều 31 Hiến pháp Việt Nam và Điều 13, Bộ luật tố tụng hình sự năm 2015 thì: “Người bị buộc tội được coi là không có tội cho đến khi được chứng minh theo trình tự, thủ tục do bộ luật này quy định và có bản án kết tội của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật

Trong quá trình điều tra, truy tố và xét xử, nếu không đủ và không thể làm sáng tỏ căn cứ để buộc tội, kết tội theo trình tự, thủ tục do bộ luật này quy định thì

Cơ quan tiến hành Tố tụng, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng phải kết luận người bị buộc tội không có tội” [23, Điều 13] Định tội danh chính thức tội mua bán trái phép chất ma túy do nhiều chủ thể có thẩm quyền khác nhau tiến hành, nhưng chỉ duy nhất có một chủ thể đó là Tòa án, bằng biện pháp xét xử công khai, với đầy

đủ chứng cứ thu thập được mới có thẩm quyền ra kết luận cuối cùng để tuyên bố bị cáo phạm tội mua bán trái phép chất ma túy

Định tội danh không chính thức đối với tội mua bán trái phép chất ma túy

Theo quan điểm của GS TS Võ Khánh Vinh thì: “Định tội danh không chính thức là sự đánh giá pháp lý về hành vi phạm tội do các nhà nghiên cứu khoa học pháp lý, tác giả, bài báo, tạp chí, công trình khoa học, sinh viên, học viên hoặc bất kỳ một người nào đó quan tâm nghiên cứu cụ thể vụ án này hay vụ án khác đưa ra” [45, tr.28] Như vậy, khác với định tội danh chính thức, định tội danh không chính thức tội mua bán trái phép chất ma túy không phải do các chủ thể có thẩm

quyền thực hiện theo quy định của pháp luật Chính thức ở đây cần được hiểu là chính thức về mặt Nhà nước Định tội danh không chính thức đối với tội mua bán trái phép chất ma túy không phải là sự đánh giá chính thức về mặt Nhà nước và cũng không được thể hiện trong các văn bản tố tụng, không làm phát sinh quyền và nghĩa vụ pháp lý đối với đối tượng bị định tội danh

Như vậy, có thể tóm tắt sự khác nhau giữa định tội danh chính thức và định tội danh không chính thức đối với tội mua bán trái phép chất ma túy qua một số điểm như sau:

Thứ nhất: Khác nhau về chủ thể tiến hành, chủ thể tiến hành định tội danh

không chính thức đối với tội mua bán trái phép chất ma túy là bất kỳ ai quan tâm đến vụ án hình sự và nắm được các tình tiết đó Chủ thể định tội danh không chính thức có thể liên quan đến hoạt động tố tụng hoặc có thể không liên quan đến hoạt động tố tụng Cũng cần thấy rằng ngay bản thân những người tiến hành tố tụng cũng có hoạt động tư duy theo hướng định tội danh cho hành vi mua bán trái phép chất ma túy của bị can, bị cáo Trong thực tế thì chính bản thân bị can, bị cáo cũng

có thể tự định tội danh cho mình Tuy nhiên, họ có thể không thừa nhận hành vi phạm tội mà họ đã thực hiện, trong trường hợp này họ định tội danh theo hướng phủ định Trường hợp khác, bị can, bị cáo thừa nhận hành vi mua bán trái phép chất ma túy nhưng xin được pháp luật khoan hồng và xin giảm nhẹ hình phạt Đây được xem là việc tự định tội danh của các bị can, bị cáo theo hướng khẳng định Bên cạnh

đó, một số chủ thể khác cũng có thể hoạt động định tội danh không chính thức theo hướng trên bao gồm: Người có quyền lợi nghĩa vụ liên quan, người làm chứng, người bào chữa Như vậy, có thể thấy rằng chủ thể phổ biến của hoạt động định tội danh không chính thức tội mua bán trái phép chất ma túy rộng hơn so với chủ thể định tội danh chính thức gồm: các nhà khoa học hoặc những người đang nghiên cứu, tìm hiểu, học tập luật hình sự Các chủ thể này quan tâm đến việc định tội danh

vì nó liên quan đến chuyên môn mà họ đang theo đuổi Qua đó thấy rằng việc định tội danh không chính thức có ý nghĩa rất to lớn trong việc phát triển ngành khoa học pháp lý hình sự và là một trong những biện pháp để đưa lý luận khoa học tiếp cận với thực tiễn cuộc sống

Thứ hai: Khác nhau về hình thức thể hiện: Hình thức thể hiện của định tội

danh chính thức đối với tội mua bán trái phép chất ma túy là các quyết định hoặc văn bản tố tụng được ban hành bởi các cơ quan Nhà nước có thẩm quyền Trong khi

đó, hình thức thể hiện của định tội danh không chính thức đối với tội mua bán trái phép chất ma túy chủ yếu là các công trình khoa học, các bài báo, bài viết được đăng tải trên các tạp chí chuyên ngành luật Ngoài ra, định tội danh không chính thức còn được thể hiện thông qua các hình thức khác như đơn kháng cáo của bị cáo,

bị hại, luận cứ bào chữa của luật sư Do là không chính thức cho nên định tội danh

về tội mua bán trái phép chất ma túy chủ yếu được viết theo ý chủ quan của chủ thể định tội danh không chính thức nên không được pháp luật điều chỉnh

Thứ ba: Khác nhau về hậu quả pháp lý: Kết quả của định tội danh không

chính thức đối với tội mua bán trái phép chất ma túy không làm phát sinh quyền và nghĩa vụ pháp lý của chủ thể định tội danh Do không xuất phát từ quyền lực Nhà nước và không đại diện cho quyền lực Nhà nước nên chủ thể của hoạt động định tội danh không chính thức không có quyền áp đặt các biện pháp cưỡng chế bảo đảm cho kết quả định tội danh của mình Tuy nhiên nếu hoạt động định tội danh không chính thức được dư luận xã hội và báo chí quan tâm nhất là khi nó đối lập với kết quả định tội danh chính thức đồng thời việc định tội danh không chính thức phản ánh đúng yêu cầu của pháp luật hình sự thì có thể xuất hiện khả năng có sự chuyển hóa từ định tội danh không chính thức thành định tội danh chính thức

Như vậy, có thể thấy rằng trên thực tế không phải lúc nào việc định tội danh của các Cơ quan tiến hành Tố tụng và người tiến hành tố tụng cũng đúng, cũng chính xác Trên thực tế trong quá trình xét xử vẫn còn các vụ án oan, sai tuy tỉ lệ không nhiều nhưng cũng đã xảy ra và được dư luận xã hội quan tâm

1.1.3 Ý nghĩa của việc định tội danh đối với tội mua bán trái phép chất ma túy

Định tội danh đối với tội mua bán trái phép chất ma túy có ý nghĩa rất quan trọng và trên nhiều phương diện khác nhau Trong các công trình khoa học đã công

bố hiện nay, có nhiều quan điểm và cách tiếp cận khác nhau về việc này Có tác giả

tập trung phân tích ý nghĩa của định tội danh về mặt pháp lý, bên cạnh đó cũng có tác giả chỉ ra ý nghĩa của định tội danh về mặt xã hội và pháp luật [45, tr.28] Do vậy, kế thừa các quan điểm nêu trên có thể khẳng định định tội danh đối với tội mua bán trái phép chất ma túy phản ánh những ý nghĩa cụ thể như sau:

Ý nghĩa về phương diện chính trị - xã hội:

Định tội danh tội mua bán trái phép chất ma túy nếu được tiến hành bởi các

Cơ quan Nhà nước có thẩm quyền và người có thẩm quyền trong các Cơ quan đó là hoạt động thực hiện quyền lực Nhà nước Do vậy, có thể xem định tội danh tội mua bán trái phép chất ma túy là một hoạt động mang tính chính trị sâu sắc, việc định tội danh đối với tội mua bán trái phép chất ma túy có mục đích bảo vệ những quy định của Nhà nước về quản lý các chất ma túy, bảo vệ an toàn, an ninh, trật tự xã hội cho giai cấp thống trị xã hội Trong xã hội chủ nghĩa hoạt động này bảo vệ quyền con người, quyền được bảo đảm an toàn và an ninh cho các chủ thể trong xã hội nhằm chống lại mọi hành vi xâm phạm của các đối tượng phạm tội Định tội danh tội mua bán trái phép chất ma túy góp phần đưa các quy định của pháp luật, nhất là quy định của Bộ luật hình sự vào trong thực tiễn đời sống xã hội

Như GS TS Võ Khánh Vinh đã viết: “Đạo luật hình sự thể hiện ý chí về mặt Nhà nước của nhân dân ta đối với vấn đề đấu tranh với tình hình tội phạm Việc tuân thủ nghiêm chỉnh đạo luật hình sự trong khi định tội danh là điều kiện cần thiết

và quan trọng của việc thực hiện chính sách của Nhà nước nhằm khắc phục tình trạng tội phạm ở nước ta” Và theo Lê Nin: “Một đạo luật là một biện pháp chính trị, là chính trị” Do vậy, định tội danh đúng được xem là một biểu hiện của việc thực hiện đúng các biện pháp chính trị, thực thi đúng chính trị, thực thi đúng ý chí của nhân dân đã được thể hiện trong đạo luật nhằm bảo vệ có hiệu quả các lợi ích của xã hội, của Nhà nước và của công dân [45, tr.29]

Như vậy, khi định tội danh đối với tội mua bán trái phép chất ma túy đúng sẽ góp phần vào việc cụ thể hóa các cam kết quốc tế của Nhà nước ta, nhất là các cam kết liên quan đến quyền con người

Bên cạnh đó, định tội danh tội mua bán trái phép chất ma túy đúng có ý nghĩa tạo lòng tin của nhân dân vào công lý và sự chí công vô tư của các cơ quan bảo vệ pháp luật, củng cố lòng tin của các nhà đầu tư nước ngoài về tính minh bạch

và đúng đắn của pháp luật Việt Nam

Ý nghĩa về phương diện pháp lý:

Về mặt pháp lý có thể khẳng định rằng định tội danh đúng là tiền đề về cơ sở

để áp dụng một loạt các quy định của pháp luật hình sự và pháp luật tố tụng hình sự

Trước hết, định tội danh đúng là tiền đề cho việc quyết định hình phạt đúng Định tội danh đối với tội mua bán trái phép chất ma túy là cơ sở áp dụng các chế tài hình sự được quy định tại Điều 251 Bộ luật hình sự năm 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2017 Ngoài ra, định tội danh đúng cũng là tiền đề để áp dụng các quy định khác như quy định về nguyên tắc xử lý, về các trình tiết tăng nặng, giảm nhẹ trách nhiệm hình sự, quyết định hình phạt, miễn trách nhiệm hình sự, miễn hình phạt, án treo

Đối với pháp luật hình sự việc định tội danh đúng là cơ sở để ban hành các quyết định tố tụng đúng, không làm oan, sai người vô tội, không bỏ lọt tội phạm và người phạm tội Định tội danh đúng còn là cơ sở để xác định thẩm quyền điều tra, truy tố, xét xử đúng, xác định thời hạn điều tra, truy tố, xét xử cũng như thời hạn áp dụng các biện pháp ngăn chặn cho phù hợp với quy định của Bộ luật Tố tụng hình

sự đối với người phạm tội mua bán trái phép chất ma túy

Định tội danh sai không chỉ làm ảnh hưởng đến việc quyết định hình phạt không đúng, không công bằng mà còn áp dụng không có căn cứ hoặc không áp dụng một loạt các biện pháp pháp lý khác như quyết định hình phạt bổ sung, áp dụng hoặc không áp dụng đại xá, miễn trách nhiệm hình sự, giảm thời hạn chấp hành hình phạt tù, tính toán không đúng thời hiệu, án tích Điều này sẽ làm giảm hiệu quả của công tác đấu tranh với tình hình tội phạm Bên cạnh đó còn gây ra sự bức xúc, mất niềm tin vào công lý trong nhân dân, làm nảy sinh những quan niệm không đúng về thực trạng và các biện pháp đấu tranh với tội phạm, làm giảm uy tín của các Cơ quan tư pháp Đây được xem là những vi phạm nghiêm trọng các đòi hỏi của nguyên tắc công bằng, pháp chế [45, tr.29]

Tóm lại, định tội danh tội mua bán trái phép chất ma túy là hoạt động nhận thức mang tính logic, thể hiện sự đánh giá của chủ thể định tội danh về sự phù hợp hay không phù hợp giữa hành vi mua bán trái phép chất ma túy xảy ra trong thực tế với cấu thành tội phạm tội mua bán trái phép chất ma túy Định tội danh tội mua bán trái phép chất ma túy có ý nghĩa quan trọng về mặt chính trị - xã hội và về mặt pháp lý, là một trong những phương thức để bảo vệ quyền được bảo đảm về an ninh, an toàn của con người, đây được coi là một trong những quyền cơ bản của con người được pháp luật Việt Nam và pháp luật quốc tế bảo vệ

1.2 Cơ sở pháp lý của định tội danh tội mua bán trái phép chất ma túy

Định tội danh tội mua bán trái phép chất ma túy dù là chính thức hay không chính thức cũng đều phải dựa trên những cơ sở nhất định Do định tội danh là sự đánh giá về mặt pháp lý nên nó có cơ sở pháp lý Mặt khác, định tội danh là loại hoạt động nhận thức mang tính logic nên nó đồng thời cũng có cơ sở khoa học Như vậy, có hai cơ sở đó là cơ sở pháp lý và cơ sở khoa học của định tội danh tội mua bán trái phép chất ma túy

Cơ sở pháp lý của định tội danh tội mua bán trái phép chất ma túy là toàn bộ các quy định của pháp luật hiện hành liên quan đến vấn đề định tội danh đối với tội phạm này Theo quan đểm của các nhà khoa học pháp lý hình sự Việt Nam hiện nay, có thể có hai cách tiếp cận đối với vấn đề cơ sở pháp lý của định tội danh gồm: một cách tiếp cận theo nghĩa hẹp và một cách tiếp cận theo nghĩa rộng

GS TSKH Lê Văn Cảm cho rằng: Về cơ bản, những căn cứ pháp lý của việc định tội danh có thể được hiểu theo hai nghĩa rộng và hẹp dưới đây:

“Theo nghĩa rộng (hay hiểu theo nghĩa cả nội dung và hình thức) thì căn cứ pháp lý của việc định tội danh là hệ thống các quy phạm pháp luật hình sự với tính chất là cơ sở pháp lý duy nhất (trực tiếp) cũng như hệ thống các quy phạm luật Tố tụng hình sự với tính chất là cơ sở pháp lý bổ trợ (gián tiếp) cho toàn bộ quá trình xác định các dấu hiệu của hành vi nguy hiểm cho xã hội được thực hiện là tội phạm

Theo nghĩa hẹp (chỉ hiểu theo nghĩa về nội dung) thì những căn cứ pháp lý của việc định tội danh là chỉ có hệ thống các quy phạm luật hình sự với tính chất là

cơ sở pháp lý duy nhất (trực tiếp) cho toàn bộ quá trình xác định các dấu hiệu của hành vi nguy hiểm cho xã hội được thực hiện là tội phạm” [5, tr.26-27]

Trong hai cách tiếp cận nêu trên, cách tiếp cận theo nghĩa rộng thường được xem là hợp lý hơn vì nó cho phép đánh giá một cách toàn diện các quy định của pháp luật làm nền tảng cho việc định tội danh đối với tội mua bán trái phép chất ma túy trên cả hai phương diện nội dung và hình thức Mặt khác, cũng cần thấy rằng: các quy định của pháp luật hình sự không thể áp dụng được nếu thiếu quy định của pháp luật Tố tụng hình sự Thực tiễn đã chứng minh: các quan hệ pháp luật hình sự luôn phải được tồn tại trong những hình thức Tố tụng nhất định Do vậy, định tội danh với ý nghĩa là sự đánh giá về mặt pháp lý đối với hành vi nguy hiểm cho xã hội, phải được đánh giá trên cả hai phương diện gồm: pháp luật hình sự và pháp luật

Tố tụng hình sự hiện hành Về vấn đề này, lý luận pháp luật xã hội chủ nghĩa khẳng định: luật hình sự là luật nội dung, còn luật Tố tụng hình sự là luật hình thức, là cơ

sở pháp lý trên phương diện hình thức trong công tác phòng ngừa, đấu tranh chống tội phạm

Cơ sở pháp lý về nội dung của định tội danh tội mua bán trái phép chất ma túy

Cơ sở pháp lý về nội dung của định tội danh đối với tội mua bán trái phép chất ma túy là các văn bản pháp luật trong lĩnh vực hình sự mà chủ yếu là Bộ luật hình sự, bên cạnh đó còn có các văn bản pháp luật hướng dẫn Theo quy định tại Điều 2 và Điều 8 Bộ luật hình sự năm 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2017 mọi hành vi phạm tội phải được quy định trong Bộ luật hình sự Do đó, có quan điểm cho rằng

Bộ luật hình sự là nguồn duy nhất của Luật hình sự Việt Nam [39, tr.32] Trong thực tiễn định tội danh, các điều luật được quy định trong Bộ luật hình sự được xem

là căn cứ pháp lý duy nhất mà các Cơ quan tiến hành Tố tụng viện dẫn trong các quyết định và văn bản tố tụng khi quy kết trách nhiệm hình sự cho người phạm tội

Bộ luật hình sự Việt Nam hiện hành được cấu trúc thành hai phần là phần chung và phần các tội phạm Có thể thấy cả phần chung và phần các tội phạm đều là căn cứ (cơ sở) pháp lý của định tội danh đối với tội mua bán trái phép chất ma túy

Khi định tội danh đối với tội mua bán trái phép chất ma túy thì chủ thể định tội danh phải căn cứ vào quy định của Điều 251 Bộ luật hình sự năm 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2017 Điều 251 Bộ luật hình sự quy định như sau:

Điều 251 Tội mua bán trái phép chất ma túy [22, tr.269-271]

Quy định của Điều 251 Bộ luật hình sự năm 2015, sửa đổi, bổ sung năm

2017 là cơ sở pháp lý quan trọng để các Cơ quan tiến hành Tố tụng, người tiến hành

tố tụng và các chủ thể khác xác định hành vi phạm tội xảy ra trên thực tế có đủ yếu

tố cấu thành tội mua bán trái phép chất ma túy hay không, nếu phạm tội thì phạm vào khoản vào khoản nào của điều luật đó Ngoài ra, các chủ thể định tội danh đối với tội mua bán trái phép chất ma túy theo các căn cứ được quy định tại Điều 251

Bộ luật hình sự năm 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2017, thì còn phải căn cứ vào các quy định trong phần chung của Bộ luật hình sự, nhất là các quy định liên quan đến việc xác định tội phạm như chuẩn bị phạm tội Điều 14, phạm tội chưa đạt Điều 15, đồng phạm Điều 17, tái phạm, tái phạm nguy hiểm Điều 53 Bộ luật hình sự năm

2015, sửa đổi, bổ sung năm 2017

Cùng với các quy định của Bộ luật hình sự, thì các quy định trong các văn bản hướng dẫn thi hành Bộ luật hình sự cũng có ý nghĩa quan trọng trong việc định tội danh Liên quan đến hoạt động định tội danh đối với tội mua bán trái phép chất

ma túy cần phải kể đến Thông tư liên tịch số

17/TTLT-BCA-VKSNDTC-TANDTC-BTP ngày 24/12/2007 của Bộ Công an, Viện kiểm sát nhân dân Tối cao, Tòa án nhân dân Tối cao, Bộ Tư pháp hướng dẫn áp dụng một số quy định tại Chương XVIII – Các tội phạm về ma túy của Bộ luật hình sự năm 1999, sửa đổi bổ sung năm 2009 Theo đó, Thông tư liên tịch này hướng dẫn áp dụng một số tình tiết quan

trọng của các tội phạm về ma túy như một số khái niệm và một số tình tiết là yếu tố định khung hình phạt trong đó có tội mua bán trái phép chất ma túy, như việc làm rõ

khái niệm “Mua bán trái phép chất ma túy”

Cơ sở pháp lý về hình thức định tội danh tội mua bán trái phép chất ma túy

Cơ sở pháp lý về hình thức được hiểu là các văn bản pháp luật quy định về thủ tục tố tụng làm cơ sở cho việc định tội danh và gải quyết vụ án hình sự GS

TSKH Lê Văn Cảm cho rằng: Mặc dù các quy phạm pháp luật tố tụng hình sự ở chừng mực nhất định có ý nghĩa tiếp đối với việc định tội danh nhưng chúng có ý nghĩa pháp lý quan trọng đối với việc bảo vệ các quyền và tự do của công dân trong lĩnh vực pháp luật hình sự nhất là trong giai đoạn xây dựng nhà nước pháp quyền ở Việt Nam ta hiện nay [5, tr.30-31]

Với tính cách là cơ sở pháp lý về hình thức của việc định tội danh đối với tội mua bán trái phép chất ma túy, các văn bản pháp luật Tố tụng hình sự, đặc biệt là

Bộ luật Tố tụng hình sự quy định những vấn đề sau đây:

Pháp luật Tố tụng hình sự quy định thẩm quyền định tội danh chính thức về mặt Nhà nước đối với tội mua bán trái phép chất ma túy Như đã phân tích ở trên, việc định tội danh đối với tội mua bán trái phép chất ma túy được thực hiện ở tất cả các giai đoạn Tố tụng hình sự, từ giai đoạn tiếp nhận nguồn tin tố giác tội phạm hoặc kiến nghị khởi tố cho đến giai đoạn xét xử Pháp luật Tố tụng hình sự quy định

về chứng cứ, về trình tự, thủ tục thu thập, kiểm tra, đánh giá chứng cứ chứng minh tội mua bán trái phép chất ma túy Định tội danh luôn đi kèm theo vấn đề chứng cứ, chứng minh tội phạm Trong quá trình giải quyết vụ án hình sự, các Cơ quan tiến hành Tố tụng phải bằng các biện pháp hợp pháp thu thập và phản ánh chứng cứ đã thu thập được trong những nguồn mà bộ luật Tố tụng hình sự quy định Đây là vấn

đề có ý nghĩa rất quan trọng bởi nếu không chứng minh được sự tồn tại của tội mua bán trái phép chất ma túy và người thực hiện hành vi phạm tội đó thì không thể định tội danh đối với tội phạm này

Bên cạnh đó, pháp luật Tố tụng hình sự còn quy định các vấn đề khác liên quan đến việc thay đổi, bổ sung tội danh, việc tách hoặc nhập vụ án hình sự và các vấn đề khác phục vụ cho việc định tội danh đối với tội mua bán trái phép chất ma túy

Định tội danh đối với tội mua bán trái phép chất ma túy là hoạt động nhận thức có tính logic của các chủ thể Để hoạt động nhận thức này được tiến hành một cách có hiệu quả thì các chủ thể nhận thức không chỉ đơn giản là căn cứ vào các điều luật của Bộ luật hình sự mà còn cần phải dựa trên cơ sở lý luận khoa học về mô

hình pháp lý của tội phạm cụ thể mà hoạt động định tội danh hướng tới Mô hình pháp lý về tội phạm cụ thể mà hoạt động định tội danh dựa vào được gọi là cơ sở lý luận của việc định tội danh

Theo quy định tại khoản 1, Điều 8 Bộ luật hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2017: Tội phạm là hành vi nguy hiểm cho xã hội được quy định trong Bộ luật hình sự, do người có năng lực trách nhiệm hình sự hoặc pháp nhân thương mại thực hiện một cách cố ý hoặc vô ý, xâm hại các quan hệ xã hội được luật hình sự bảo vệ Hành vi phạm tội mua bán trái phép chất ma túy luôn tồn tại và diễn ra ngoài thế giới khách quan Để mô tả và luật hóa hành vi này, khoa học luật hình sự sử dụng phương pháp điển hình hóa thông qua các dấu hiệu pháp lý đặc trưng Tổng hợp các dấu hiệu pháp lý đặc trưng cho tội mua bán trái phép chất ma túy được quy định tại Điều 251 Bộ luật hình sự năm 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2017 được coi là cấu thành tội phạm của tội mua bán trái phép chất ma túy

Cấu thành tội phạm được coi là khái niệm pháp lý của loại tội phạm cụ thể,

là sự mô tả khái quát loại tội phạm nhất định trong luật hình sự Quan hệ giữa tội phạm với cấu thành tội phạm là quan hệ giữa hiện tượng và khái niệm Tội phạm là hiện tượng xã hội cụ thể, tồn tại khách quan, còn cấu thành tội phạm là khái niệm pháp lý của hiện tượng đó [39, tr.74]

Như vậy, có thể khẳng định cấu thành tội phạm của tội mua bán trái phép chất ma túy là cơ sở lý luận để định tội danh đối với loại tội phạm này Các dấu hiệu cấu thành tội phạm tội mua bán trái phép chất ma túy được ghi nhận trong cả phần chung và phần các tội phạm cụ thể của Bộ luật hình sự Qua quá trình nghiên cứu các quy định của Bộ luật hình sự có thể rút ra các dấu hiệu cấu thành tội mua bán trái phép chất ma túy như sau:

Tội mua bán trái phép chất ma túy xâm phạm chế độ quản lý độc quyền các chất ma túy của Nhà nước ta ở khâu mua bán trái phép chất ma túy Do đó, chế độ quản lý các chất ma túy của Nhà nước ta mà cụ thể là ở khâu mua bán là khách thể trực tiếp của tội phạm này Các chất ma túy là đối tượng của tội mua bán trái phép chất ma túy gồm: các chất ma túy theo nghĩa hẹp; các chất hướng thần, các cây

trồng hoặc nguyên liệu thực vật có chứa chất ma túy Thông thường chúng ta thường gặp một số chất ma túy như: Nhựa cần sa, thuộc phiện, cao côca, moocphin, côcain, heroin, chất hướng thần như amphêtamin; cây trồng chứa chất ma túy như: cây thuốc phiện, cây côca, cây cần sa; các nguyên liệu thực vật có chứa ma túy như quả thuốc phiện ở dạng tươi, khô, lá côca

Mặt khách quan của tội phạm này được đặc trưng bằng những hành vi cụ thể sau đây: Hành vi mua bán trái phép chất ma túy là hành vi trao đổi ma túy dưới các hình thức sau:

a) Bán trái phép chất ma túy cho người khác (không phụ thuộc vào nguồn gốc chất ma túy do đâu mà có), bao gồm cả việc bán hộ chất ma túy cho người khác

để hưởng tiền công hoặc các lợi ích khác;

b) Mua chất ma túy nhằm bán trái phép cho người khác;

c) Xin chất ma túy nhằm bán trái phép cho người khác;

d) Dùng chất ma túy nhằm trao đổi, thanh toán trái phép (không phụ thuộc vào nguồn gốc ma túy do đâu mà có);

đ) Dùng tài sản không phải là tiền đem trao đổi thanh toán lấy chất ma túy nhằm bán lại trái phép cho người khác;

e) Tàng trữ chất ma túy nhằm bán trái phép cho người khác;

g) Vận chuyển chất ma túy nhằm bán trái phép cho người khác

Như vậy, với hành vi bán trái phép chất ma túy, dùng chất ma túy nhằm trao đổi, thanh toán trái phép thì đều bị truy cứu trách nhiệm hình sự, không phụ thuộc vào nguồn gốc chất ma túy do đâu mà có Còn lại các hành vi khác như mua, xin, vận chuyển trái phép chất ma túy thì cần phải chứng minh được mục đích thực hiện hành vi này là để bán trái phép chất ma túy thì mới bị truy cứu, xử lý về tội mua bán trái phép chất ma túy

Chủ thể thực hiện hành vi phạm tội đã nhận thức rõ được tính trái pháp luật hình sự của hành vi do mình thực hiện, chủ thể đã thấy trước khả năng gây nên hoặc tính tất yếu gây nên hậu quả của hành vi đó và mong muốn hậu quả đó xảy ra

Đây là cấu thành cơ bản của tội mua bán trái phép chất ma túy, ngoài cấu thành tội phạm cơ bản, nhà lập pháp hình sự Việt Nam còn quy định thêm ba cấu thành tội phạm tăng nặng quy định tại các khoản 2, khoản 3 và khoản 4 Điều 251

Bộ luật hình sự năm 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2017 Căn cứ vào các cấu thành tội phạm nêu trên, các chủ thể định tội danh nắm bắt được bản chất và những đặc trưng pháp lý của tội mua bán trái phép chất ma túy để từ đó có cơ sở về mặt lý luận củng

cố niềm tin nội tâm của mình trong quá trình định tội danh đối với tội mua bán trái phép chất ma túy

1.3 Các giai đoạn định tội danh tội mua bán trái phép chất ma túy

Định tội danh là các hoạt động tuân theo quy luật của quá trình nhận thức thế giới khách quan mang tính logic liên quan đến việc đối chiếu, so sánh, tìm kiếm sự phù hợp giữa những gì xảy ra ngoài thực tiễn khách quan và mô hình của nó được phản ánh trong luật Quan điểm của chủ nghĩa Mác – Lê nin về quy luật của nhận thức của con người cho rằng: Để nắm được chân lý, chủ thể nhận thức phải đi từ trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng và từ tư duy trừu tượng đến thực tiễn Đây là một quá trình trải qua nhiều giai đoạn cụ thể khác nhau Vận dụng lý luận nhận thức của chủ nghĩa Mác – Lê nin vào hoạt động định tội danh đối với tội mua bán trái phép chất ma túy có thể thấy được rằng: định tội danh đối với tội mua bán phép chất ma túy cũng là một quá trình bao gồm nhiều giai đoạn, mỗi giai đoạn là một khâu được tiến hành theo một trình tự nhất định phù hợp với logic của hoạt động nhận thức để đạt đến chân lý của chủ thể định tội danh

Do vậy, có thể đưa ra định nghĩa của khái niệm này như sau: Các giai đoạn

định tội danh đối với tội mua bán trái phép chất ma túy là các khâu cụ thể trong quá trình định tội danh, đi từ cái cụ thể đến cái trừu tượng từ hành vi mua bán trái phép chất ma túy xảy ra bên ngoài thực tiễn đến các quy định của Bộ luật hình sự

về tội phạm này để đi đến kết luận về sự tồn tại của tội phạm mua bán trái phép chất ma túy một cách có căn cứ và phù hợp với các quy định của pháp luật

Trong khoa học pháp lý hiện nay cũng có nhiều quan điểm khác nhau về các giai đoạn cụ thể trong quá trình định tội danh Có quan điểm cho rằng định tội danh gồm có ba bước nhưng cũng có quan điểm cho rằng định tội danh phải trải qua bốn

giai đoạn khác nhau Nội dung của các bước hay các giai đoạn định tội danh được các nhà nhà nghiên cứu trình bày cũng không giống nhau

Theo quan điểm của GS.TSKH Lê Văn Cảm thì: Định tội danh với tính chất

là dạng của hoạt động thực tiễn áp dụng luật hình sự và Tố tụng hình sự được tiến hành về cơ bản theo bốn bước sau đây:

Xem xét và thiết lập đúng các tình tiết thực tế của vụ án trong sự phù hợp với hiện thực khách quan;

Tuy nhiên, PGS TS Lê Văn Đệ lại cho rằng: Quá trình định tội danh thường diễn ra ba giai đoạn có tính logic sau đây:

a) Giai đoạn thứ nhất là xác định quan hệ pháp luật;

b) Giai đoạn thứ hai là tìm nhóm quy phạm pháp luật hình sự;

c) Giai đoạn thứ ba là tìm nhóm quy phạm pháp luật hình sự cụ thể [10, tr 32-34]

Ngoài ra, PGS TS Dương Tuyết Miên cũng cho rằng định tội danh phải trải qua ba bước:

Bước thứ nhất: Nghiên cứu hồ sơ vụ án, xem xét, đánh giá các tình tiết của

vụ án trong sự phù hợp với hiện thực khách quan;

Bước thứ hai: Tìm ra tội danh và điều luật tương ứng với hành vi phạm tội đã được thực hiện trên thực tế và bị phát hiện;

Bước thứ ba: Ra văn bản áp dụng pháp luật trong đó kết luận một cách có căn cứ hành vi đã thực hiện có phạm tội không, nếu phạm tội thì theo điều khoản nào của Bộ luật hình sự [16, tr.13-15]

Kế thừa các quan điểm nêu trên, trên cơ sở kết hợp lý luận nhận thức của chủ nghĩa Mác – Lê nin và lý luận về hoạt động áp dụng pháp luật, có thể rút ra các giai đoạn cụ thể của quá trình định tội danh như sau:

1.3.1 Thu thập, kiểm tra, đánh giá toàn diện chứng cứ chứng minh sự thật của vụ án mua bán trái phép chất ma túy

Việc thu thập, kiểm tra, đánh giá toàn diện chứng cứ chứng minh sự thật của

vụ án mua bán trái phép chất ma túy thì, chủ thể định tội danh cần phải thực hiện một trong các nhiệm vụ cụ thể như sau:

Một là, Cần phải làm rõ sự thật của vụ án thông qua việc đánh giá các chứng

cứ đã được thu thập, củng cố và kiểm tra theo đúng quy định của pháp luật Tố tụng hình sự Trong thực tế, nhiệm vụ này chỉ đặt ra đối với định tội danh chính thức với các chủ thể định tội danh là Cơ quan điều tra, Điều tra viên được phân công trực tiếp thụ lý điều tra vụ án, phó thủ trưởng và Thủ trưởng Cơ quan điều tra Nếu là định tội danh không chính thức đối với tội mua bán trái phép chất ma túy thì sự thật của vụ án mặc nhiên được coi là đã làm rõ và các tình tiết của vụ án được coi là đúng nên không đặt ra vấn đề phải thu thập, củng cố và kiểm tra lại chứng cứ đã có trong hồ sơ vụ án

Hai là, Trên cơ sở các tình tiết của vụ án đã được làm rõ, phải phân tích một

cách khách quan, toàn diện, đầy đủ các tình tiết đó để xác định những tình tiết nào

có ý nghĩa trực tiếp đối với việc định tội danh và giải quyết vụ án

Trong định tội danh đối với tội mua bán trái phép chất ma túy cần phải làm

c) Người thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội có lỗi hay không, trong trường hợp có lỗi thì có phải là lỗi cố ý hay không;

d) Người thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội có năng lực trách nhiệm hình sự hay không có năng lực trách nhiệm hình sự Có biểu hiện gì về mắc bệnh tâm thần hay không hay là người bình thường, tuổi của họ là bao nhiêu, đã từng bị kết án về tội này hay chưa, nếu đã bị kết án về tội này thì đã được xóa án tích chưa;

đ) Hành vi nguy hiểm cho xã hội được thực hiện trong điều kiện, hoàn cảnh nào, có biết việc mua bán của mình là đối với chất ma túy hay không;

e) Các tình tiết khác xuất hiện trong vụ án có ý nghĩa đối với hoạt động định tội danh đối với tội mua bán trái phép chất ma túy như: phạm tội có tổ chức, phạm tội nhiều lần, lợi dụng chức vụ quyền hạn hay không Vấn đề quan trọng nhất

trong giai đoạn này đối với chủ thể định tội danh đối với tội mua bán trái phép chất

ma túy là phải nắm rõ được bản chất của vụ án đã xảy ra, phải khẳng định được khả năng có dấu hiệu của tội phạm mua bán trái phép chất ma túy hay không để tiếp tục chuyển sang giai đoạn thứ hai của quá trình định tội danh đối với tội phạm này

1.3.2 So sánh, đối chiếu các tình tiết của vụ án đã được làm rõ với quy định của Điều 251 Bộ luật hình sự năm 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2017 để xác định sự tương đồng

Đây là giai đoạn so sánh, đối chiếu với các tình tiết của vụ án đã được làm rõ với các quy định của Điều 251 Bộ luật hình sự năm 2015, sửa đổi, bổ sung năm

2017 để xác định sự tương đồng (sự phù hợp) về mặt pháp lý giữa hành vi mua bán trái phép chất ma túy được thực hiện trên thực tế với các yếu tố cấu thành tội phạm của tội mua bán trái phép chất ma túy Do vậy, đây được xem là giai đoạn trung tâm trong quá trình định tội danh đối với tội mua bán trái phép chất ma túy Ở giai đoạn này, chủ thể định tội danh phải thực hiện những việc như sau:

Phải đối chiếu từng tình tiết của vụ án xảy ra với các dấu hiệu cấu thành tội phạm tương ứng của tội mua bán trái phép chất ma túy Đồng thời phải so sánh tổng thể tất cả các tình tiết của vụ án với tổng thể các dấu hiệu cấu thành tội phạm của tội mua bán trái phép chất ma túy

Phải phát hiện và tìm ra sự đồng nhất giữa các tình tiết điển hình của vụ án với các dấu hiệu pháp lý mà Bộ luật hình sự quy định tại Điều 251 Bộ luật hình sự năm 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2017 Nếu trong trường hợp có căn cứ khẳng định không có sự đồng nhất thì cần phải tiến hành kiểm tra, đối chiếu lại Sau khi đã kiểm tra lại và xác định chắc chắn không có sự đồng nhất với cấu thành tội phạm của tội mua bán trái phép chất ma túy thì có thể chuyển sang kiểm tra các quy phạm pháp luật hình sự khác để đưa ra kết luận có hay không có tội phạm xảy ra và nếu

có tội phạm xảy ra mà không thuộc trường hợp tội mua bán trái phép chất ma túy thì cần xem nó thuộc cấu thành của tội nào khác

Vì vậy, trong trường hợp có căn cứ xác định có dấu hiệu của tội mua bán trái phép chất ma túy thì chủ thể định tội danh vẫn phải kiểm tra lại trước khi đi đến kết

luận cuối cùng về việc đối tượng của vụ án đã phạm tội mua bán trái phép chất ma túy

Khi đã xác định được đối tượng của vụ án là người có hành vi mua bán trái phép chất ma túy thì phải xác định các khoản cụ thể của Điều 251 Bộ luật hình sự năm 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2017, được áp dụng đồng thời chủ thể định tội danh phải xem xét đến việc vụ án có đồng phạm hay không, ai là người đồng phạm vai trò cụ thể như thế nào

Tiếp theo chủ thể định tội danh cần phải xác định được giai đoạn thực hiện phạm tội đối với tội mua bán trái phép chất ma túy đã được thực hiện ở giai đoan nào: đã hoàn thành, chưa hoàn thành hay đang ở giai đoạn chuẩn bị phạm tội; kiểm tra các vấn đề khác có liên quan nhất là các tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ trách nhiệm hình sự được quy định tại Điều 51 và Điều 52 Bộ luật hình sự năm 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2017

Sau khi kết thúc giai đoạn này, thì chủ thể định tội danh đã có căn cứ để xác định đối tượng của vụ án đã thực hiện hành vi mua bán trái phép chất ma túy và hành vi này đã đủ yếu tố cấu thành tội mua bán trái phép chất ma túy quy định tại Điều 251 Bộ luật hình sự năm 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2017, cũng như đã xác định được điều luật khác quy định trong phần chung của Bộ luật hình sự được áp dụng để giải quyết vụ án

1.3.3 Đưa ra kết luận về tội danh đối với người đã thực hiện hành vi mua bán trái phép chất ma túy quy định tại Điều 251 Bộ luật hình sự năm 2015, sửa đổi,

bổ sung năm 2017

Đây là giai đoạn đưa ra kết luận của chủ thể định tội danh về việc xác định đối tượng của vụ án đã thực hiện tội phạm mua bán trái phép chất ma túy Trong trường hợp định tội danh chính thức, các Cơ quan tiến hành tố tụng, người tiến hành

tố tụng ra các quyết đinh tố tụng cần thiết theo quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2017, để truy cứu trách nhiệm hình sự đối với người phạm tội về tội phạm mua bán trái phép chất ma túy Giai đoạn này là giai đoạn cuối cùng của quá trình định tội danh, chủ thể định tội danh phải bằng ý thức

pháp luật xã hội chủ nghĩa và bằng niềm tin nội tâm khẳng định một cách dứt khoát rằng đối tượng của vụ án đã phạm tội mua bán trái phép chất ma túy và nêu ra được các điều, khoản được áp dụng theo quy định của cả Bộ luật hình sự và Bộ luật Tố tụng hình sự

Đối với định tội danh không chính thức, quá trình định tội danh có thể được xem là đã kết thúc khi chủ thể định tội danh thể hiện quan điểm của mình trong các bài báo, bài viết hoặc trên các tạp chí, các công trình khoa học hoặc các hình thức khác theo sự lựa chọn của chủ thể định tội danh không chính thức

Đối với định tội danh chính thức, chủ thể định tội danh phải thể hiện được sự đánh giá về mặt pháp lý của mình trong các quyết định và các văn bản Tố tụng và tiếp tục theo nghĩa vụ chứng minh về kết luận của mình theo quy định của pháp luật

Tố tụng hình sự

Tóm lại, có thể thấy rằng việc phân chia các giai đoạn định tội danh nêu trên chỉ có tính chất tương đối Nhiều khi các chủ thể định tội danh có thể gộp các giai đoạn lại với nhau Bên cạnh đó, cũng có trường hợp sau khi định tội danh xong nhưng chưa chính xác việc định tội danh phải quay lại, bắt đầu lại từ đầu để kiểm tra lại tính đúng đắn của kết quả định tội danh hoặc để định tội danh lại cho phù hợp với tính đúng đắn với sự thật khách quan và phù hợp với các quy định của pháp luật nếu như trong quá trình định tội danh chủ thể định tội danh có những sai lầm nào

đó

Kết luận Chương 1: Trên cơ sở nghiên cứu quy định khái niệm chung về tội phạm trong Bộ luật hình sự năm 2015, sửa đổi bổ sung năm 2017, kết hợp với quy định tại Điều 251 Bộ luật hình sự, tác giả đưa ra khái niệm về tội mua bán trái phép chất ma túy và phân tích các dấu hiệu pháp lý của tội mua bán trái phép chất ma túy bao gồm: Khách thể của tội phạm; mặt khách quan của tội phạm; Chủ thể của tội phạm; mặt chủ quan của tội phạm Việc nghiên cứu và làm rõ những cơ sở lý luận

và pháp lý tội mua bán trái phép chất ma túy có ý nghĩa hết sức quan trọng, là căn

cứ cơ bản, tiền đề để nghiên cứu hoạt động định tội danh đối với tội mua bán trái

phép chất ma túy trên địa bàn tỉnh Đồng Nai

Chương 2 THỰC TRẠNG ĐỊNH TỘI DANH TỘI MUA BÁN TRÁI PHÉP CHẤT MA

TÚY TỪ THỰC TIỄN TỈNH ĐỒNG NAI 2.1 Khái quát đặc điểm tình hình tỉnh Đồng Nai có liên quan đến định tội danh tội mua bán trái phép chất ma túy

2.1.1 Khái quát đặc điểm tình hình kinh tế, chính trị, xã hội, dân cư tỉnh Đồng Nai

Vị trí địa lý tỉnh Đồng Nai: phía Đông giáp tỉnh Bình Thuận, phía Đông Bắc giáp tỉnh Lâm Đồng, phía Tây Bắc giáp tỉnh Bình Dương và Bình Phước, phía Nam giáp tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu, phía Tây giáp Thành Phố Hồ Chí Minh, nằm ở vị trí trung tâm vùng kinh tế trọng điểm phía nam, là vùng kinh tế phát triển năng động nhất Việt Nam Địa giới tỉnh Đồng Nai có 11 đơn vị hành chính bao gồm: thành phố Biên Hòa là trung tâm chính trị, kinh tế, văn hóa của tỉnh, thị xã Long Khánh và 09 huyện, Long Thành, Nhơn Trạch, Vĩnh Cửu, Trảng Bom, Thống Nhất, Định Quán, Tân Phú, Cẩm Mỹ và Xuân Lộc, toàn tỉnh có tất cả 171 đơn vị xã, phường, thị trấn

Diện tích tự nhiên của tỉnh Đồng Nai là 5.907,1 km2, dân số khoảng 2,56 triệu người và phân bổ không đồng đều Trong đó, dân số tập trung ở khu vực thành thị chiếm 33,23 %, dân số ở khu vực nông thôn chiếm 66,73% Dân cư tập trung phần lớn ở thành phố Biên Hòa với hơn 1 triệu dân số và ở hai huyện là Long Thành và Trảng Bom Cộng đồng dân cư tỉnh Đồng Nai gồm 51 dân tộc cùng người nước ngoài sinh sống Trong những năm gần đây, dân số tỉnh Đồng Nai có nhiều biến động do tăng cơ học, chủ yếu là di dân tự do cũng như sự phát triển về kinh tế Điều này đã gây nên sức ép lớn cho tỉnh về giải quyết đất ở, đất sản xuất và các vấn

đề đời sống xã hội, an ninh trật tự và môi trường sinh thái Tỉnh Đồng Nai có 11 đơn vị hành chính cấp huyện gồm 01 thành phố, 01 thị xã và 09 huyện như sau:

Bảng 2.1 Bảng các đơn vị hành chính của tỉnh Đồng Nai

STT Đơn vị hành chính Diện tích

(km 2 )

Dân số (người)

Năm Thành Lập

đã triển khai các biện pháp, công tác nghiệp vụ để chủ động phát hiện đấu tranh xử

lý đối tượng có hành vi vi phạm pháp luật trên địa bàn tỉnh Tuy nhiên, hiện nay tình hình tội phạm hình sự nhất là tội phạm về ma túy vẫn liên tục xảy ra và có diễn biến ngày càng tinh vi, phức tạp Trong giai đoạn 05 năm (từ năm 2014 đến năm 2018) toàn tỉnh Đồng Nai đã điều tra làm rõ và xử lý tất cả 13.251 vụ - 21.606 bị can, các vụ phạm pháp hình sự trong đó các vụ án về mua bán trái phép chất ma túy

Bảng 2.2 Tình hình công tác thụ lý án hình sự và tội mua bán trái phép chất ma túy của Tòa án nhân dân tỉnh Đồng Nai trong giai đoạn 05 năm (từ năm 2014 đến năm 2018

Số vụ

án

Số bị cáo

Số vụ

án

Số bị cáo

Nguồn: Tòa án nhân dân tỉnh Đồng Nai giai đoạn 05 năm từ năm 2014 đến

Ngoài ra, còn có thể so sánh giữa tổng số vụ án hình sự và tổng số bị cáo mà Tòa án hai cấp đã đưa ra xét xử chung và về tội mua bán trái phép chất ma túy trong giai đoạn 05 năm (từ năm 2014 đến năm 2018) trên địa bàn tỉnh Đồng Nai như sau:

Bảng 2.3 Tỷ lệ tình hình xét xử án hình sự chung và về tội mua bán trái phép chất ma túy của Tòa án nhân dân tỉnh Đồng Nai trong giai đoạn 05 năm (từ năm 2014 đến năm 2018)

Giai đoạn

Tổng số

vụ án (1)

Tổng số vụ

án Điều 251 (2)

Tỷ lệ (2)/(1)

Tổng số

bị cáo (3)

Tổng số bị cáo Điều 251 (4)

Tỷ lệ (3)/(4)

Mặc dù đã có nhiều cố gắng nhưng trên thực tế xét xử tại địa bàn tỉnh Đồng Nai vẫn còn một số ít bản án, quyết định bị hủy do lỗi chủ quyan của Thẩm phán, tình trạng để án quá hạn luật định vẫn còn và chưa được khắc phục triệt để, vẫn còn một số ít trường hợp khi áp dụng hình phạt áp dụng các tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ trách nhiệm hình sự chưa đúng quy định của pháp luật…

2.2 Thực tiễn định tội danh tội mua bán trái phép chất ma túy trên địa bàn tỉnh Đồng Nai

2.2.1 Định tội danh tội mua bán trái phép chất ma túy theo cấu thành tội phạm cơ bản

Việc định tội danh đối với tội phạm hoàn thành là việc so sánh, đối chiếu hành vi nguy hiểm cho xã hội được thực hiện với các dấu hiệu của cấu thành tội phạm cụ thể trong phần các tội phạm Bộ luật hình sự quy định để từ đó xác định và tìm ra sự tương đồng Như vậy, định tội danh đối với tội mua bán trái phép chất ma túy trong trường hợp tội phạm ở giai đoạn hoàn thành là sự đánh giá về mặt pháp lý hình sự, hành vi mua bán trái phép chất ma túy đã xảy ra trên cơ sở đối chiếu, so sánh và kiểm tra để xác định sự giống nhau giữa các dấu hiệu của cấu thành tội phạm của tội mua bán trái phép chất ma túy quy định tại Điều 251 Bộ luật hình sự năm 2015 Trong khi đó, tội phạm hoàn thành là trường hợp hành vi phạm tội do chủ thể thực hiện đã thỏa mãn đầy đủ các dấu hiệu được mô tả trong trong cấu thành tội phạm của điều luật tương ứng quy định tại phần các tội phạm của Bộ luật hình sự năm 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2017 Theo quy định tại Điều 251 Bộ luật hình sự năm 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2017 mặt khách quan của tội mua bán trái phép chất ma túy được thể hiện qua dấu hiệu sau đây:

Hành vi mua bán trái phép chất ma túy (là hành vi mua và bán hoặc hành vi mua nhằm mục đích để bán hoặc hành vi bán trái phép chất ma túy nhằm kiếm lời) Với dấu hiệu nêu trên thì tội mua bán trái phép chất ma túy hoàn thành từ thời điểm người phạm tội thực hiện hành vi mua và bán hoặc hành vi mua nhằm mục đích để bán hoặc hành vi bán trái phép chất ma túy nhằm kiếm lời