GIÁO DỤC KĨ NĂNG XÃ HỘI CHO HỌC SINH LỚP 5 QUA TRÒ CHƠI DÂN GIAN

GIÁO DỤC KĨ NĂNG XÃ HỘI CHO HỌC SINH LỚP 5 QUA TRÒ CHƠI DÂN GIAN 1.1. KNXH là một trong những kĩ năng quan trọng của con người trong xã hội hiện đại. Hơn ai hết, HSTH nói chung và HS lớp 5 nói riêng cần được giáo dục KNXH ngay từ sớm để các em có được nền tảng phát triển tốt. TCDG là một trong những hình thức, con đường nhanh và hiệu quả để giáo dục KNXH cho HS lớp 5. 1.2. Cách hiểu khái niệm KNXH, xác định các KNXH chỉ mang tính tương đối vì có một số kĩ năng mang tính chất nền tảng, là điểm tựa khi thực hiện các kĩ năng khác nên nó có thể phù hợp với các nhóm KNXH khác tuỳ theo thời điểm và nội dung thực hiện công việc. Bản chất và đặc điểm của KNXH và việc giáo dục những kĩ năng này đặt ra nhiều vấn đề lí luận cần được tiếp tục xem xét. Do tình hình lí luận chưa thật sáng tỏ nên trên thực tế nhận thức và cách làm của nhà trường về KNXH, giáo dục KNXH qua TCDG hiện nay còn nhiều hạn chế 1.3. Ngoài 05 biện pháp giáo dục KNXH cho HS lớp 5 qua TCDG được đề xuất trong luận văn, tất nhiên còn có thể xây dựng nhiều biện pháp và trò chơi khác dựa vào bản chất giáo dục của TCDG, vào bản chất của KNXH phù hợp với lứa tuổi tiểu học. Trường TH cần tích cực hơn trong nghiên cứu và áp dụng các biện pháp tương tự như vậy trong giáo dục KNXH. 1.4. Kết quả thực nghiệm đã khẳng định giả thuyết khoa học của đề tài là đúng đắn và đã được chứng minh, các biện pháp giáo dục KNXH cho HS lớp 5 qua TCDG là có tác động đến sự phát triển KNXH và tác động tích cực đến kết quả học tập nói chung của các em.

i

GIÁO DỤC KĨ NĂNG XÃ HỘI CHO

HỌC SINH LỚP 5 QUA TRÒ CHƠI DÂN GIAN

ii

MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN Error! Bookmark not defined LỜI CẢM ƠN Error! Bookmark not defined

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT v

DANH MỤC BẢNG I U vi

DANH MỤC I U ĐỒ H NH V vii

MỞ ĐẦU 1

Chương 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦA GIÁO DỤC KĨ NĂNG XÃ HỘI CHO HỌC SINH TI U HỌC QUA TRÒ CHƠI DÂN GIAN 6

1.1 Tổng quan nghiên cứu vấn đề 6

1.1.1 Nghiên cứu về và kĩ năng xã hội và giáo dục kĩ năng xã hội 6

1.1.2 Nghiên cứu về trò chơi dân gian và giáo dục kĩ năng xã hội qua trò chơi dân gian cho học sinh 11

1.2 Những khái niệm công cụ 15

1.2.1 Kĩ năng và kĩ năng xã hội 15

1.2.2 Trò chơi dân gian 19

1.2.3 Giáo dục kĩ năng xã hội 21

1.3 Những vấn đề chung về giáo dục kĩ năng xã hội cho học sinh lớp 5 qua trò chơi dân gian 23

1.3.1 Vai trò và tiêu chí của trò chơi dân gian trong giáo dục kĩ năng xã hội cho học sinh tiểu học 23

1.3.2 Đặc điểm và phân loại kỹ năng xã hội của học sinh tiểu học 25

1.3.3 Các thành tố cơ bản của quá trình giáo dục kĩ năng xã hội cho học sinh lớp 5 thông qua trò chơi dân gian 29

1.3.4 Nguyên tắc giáo dục kĩ năng xã hội cho học sinh tiểu học 32

1.4 Những yếu tố ảnh hưởng đến giáo dục kĩ năng xã hội cho học sinh tiểu học qua qua trò chơi dân gian 33

1.4.1 Yếu tố chủ quan 33

1.4.2 Yếu tố khách quan 34

Kết luận chương 1 36

iii

Chương 2 THỰC TRẠNG GIÁO DỤC KĨ NĂNG XÃ HỘI CHO HỌC SINH LỚP 5 QUA TRÒ CHƠI DÂN GIAN Ở MỘT SỐ TRƯỜNG TI U

HỌC QUẬN ĐỐNG ĐA HÀ NỘI 37

2.1 Khái quát về giáo dục tiểu học ở quận Đống Đa Thành phố Hà Nội 37

2.1.1 Thực trạng dạy học của giáo viên 37

2.1.2 Thực trạng học tập và sinh hoạt của học sinh 39

2.1.3 Thực trạng cơ sở vật chất, trang thiết bị đồ dùng dạy học 40

2.2 Giới thiệu về khảo sát thực trạng 40

2.2.1 Mục đích qui mô địa bàn đối tượng khảo sát 40

2.2.2 Nội dung khảo sát 40

2.2.3 Phương pháp khảo sát 41

2.2.4 Xây dựng mẫu phiếu và xử lí số liệu khảo sát 41

2.3 Kết quả khảo sát thực trạng 42

2.3.1 Thực trạng nhận thức về giáo dục kĩ năng xã hội cho học sinh lớp 5 42

2.3.2 Thực trạng thực hiện mục tiêu giáo dục kĩ năng xã hội cho học sinh lớp 5 qua trò chơi dân gian 47

2.3.3 Thực trạng thực hiện nội dung các kỹ năng xã hội cơ bản cần giáo dục cho học sinh lớp 5 thông qua trò chơi dân gian 48

2.3.4 Thực trạng sử dụng phương pháp giáo dục kĩ năng xã hội cho học sinh lớp 5 qua trò chơi dân gian 50

2.3.5 Thực trạng sử dụng các hình thức giáo dục kĩ năng xã hội cho học sinh lớp 5 qua trò chơi dân gian 51

2.3.6.Thực trạng kết quả hình thành các kĩ năng xã hội của học sinh lớp 5 qua trò chơi dân gian 53

2.3.7 Thực trạng yếu tố ảnh hưởng đến giáo dục kĩ năng xã hội cho học sinh lớp 5 qua trò chơi dân gian 57

2.4 Đánh giá chung thực trạng và nguyên nhân thực trạng giáo dục kĩ năng xã hội cho học sinh lớp 5 qua trò chơi dân gian ở một số trường tiểu học quận Đống Đa thành phố Hà Nội 58

iv

2.4.1 Ưu điểm 58

2.4.2 Hạn chế 59

2.4.3 Nguyên nhân của những hạn chế 60

Kết luận chương 2 61

Chương 3 CÁC BIỆN PHÁP GIÁO DỤC KĨ NĂNG XÃ HỘI CHO HỌC SINH LỚP 5 QUA TRÒ CHƠI DÂN GIAN 62

3.1 Những nguyên tắc cơ bản của trò chơi dân gian 62

3.1.1 Tính mục đích 62

3.1.2 Tính vừa sức 62

3.1.3 Tính trải nghiệm 62

3.1.4 Tính hiệu quả 62

3.2 Một số biện pháp giáo dục kĩ năng xã hội cho học sinh lớp 5 qua trò chơi dân gian 62

3.2.1 Xác định các kĩ năng xã hội cần giáo dục thông qua trò chơi dân gian 62

3.2.2 Xây dựng qui trình thiết kế và lựa chọn trò chơi dân gian 66

3.2.3 Qui trình tổ chức trò chơi dân gian và áp dụng các phương pháp giáo dục kĩ năng xã hội trong quá trình tiến hành trò chơi 70

3.2.4 Tổ chức và hướng dẫn trò chơi dân gian trong quá trình dạy học ở trên lớp 74

3.2.5 Tổ chức và hướng dẫn trò chơi dân gian trong các hoạt động ngoại khóa 79 3.3 Tổ chức thực nghiệm khoa học 84

3.3.1 Khái quát về thực nghiệm 84

3.3.2 Kết quả thực nghiệm 89

3.3.3 Nhận xét chung về thực nghiệm 97

Kết luận chương 3 98

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ 99

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 101 PHỤ LỤC

v

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

vi

DANH MỤC BẢNG I U

Bảng 2.1 Quan niệm của GVTH về KNXH của học sinh 42

Bảng 2.2 Nhận thức của CBQL, GV về vai trò của KNXH đối với học sinh lớp 5 43

Bảng 2.3 Nhận thức của GVTH về ảnh hưởng của TCDG đến sự phát triển KNXH của học sinh lớp 5 44

Bảng 2.4 Đánh giá của GVTH về sự hình thành KNXH ở học sinh lớp 5 46

Bảng 2.5 Thực trạng thực hiện mục tiêu giáo dục kĩ năng xã hội 47

cho học sinh lớp 5 47

Bảng 2.6 Đánh giá của CBQL, GV về thực hiện nội dung các kĩ năng xã hội cơ bản cần giáo dục cho học sinh lớp 5 qua TCDG 48

Bảng 2.7 Đánh giá của GVTH về thực trạng sử dụng phương pháp giáo dục KNXH 50

Bảng 2.8 Đánh giá của GVTH về các hình thức tổ chức giáo dục KNXH cho học sinh lớp 5 qua TCDG 51

Bảng 2.9 Kết quả hình thành các KNXH của học sinh lớp 5 qua TCDG 53

Bảng 2.10 Thực trạng các yếu tố ảnh hưởng đến giáo dục KNXH cho học sinh lớp 5 qua trò chơi dân gian 57

Bảng 3.1 Lớp TN và lớp ĐC 84

Bảng 3.2 Tiêu chí đánh giá KNXH của HSTH qua TCDG 87

Bảng 3.3 Kết quả điểm kiểm tra về nhận thức của học sinh nhóm TN và nhóm ĐC trước TN 89

Bảng 3.4 Điểm kiểm tra nhận thức của nhóm TN và nhóm ĐC sau TN 91

Bảng 3.5 KNXH của học sinh nhóm TN và nhóm ĐC trước TN 93

Bảng 3.6 KNXH của học sinh nhóm TN và nhóm ĐC sau TN 95

vii

DANH MỤC I U Ồ H NH V

Hình 3.1 Qui trình phương pháp nghiên cứu xây dựng hệ thống KNXH 64

Hình 3.2 Điểm kiểm tra nhận thức của 90

học sinh nhóm TN và nhóm ĐC trước TN 90

Hình 3.3 Điểm kiểm tra nhận thức của 91

học sinh nhóm TN và nhóm ĐC sauTN 91

1

MỞ ẦU

1 Lí do chọn đề tài

Yêu cầu hình thành và phát triển những kĩ năng cho học sinh (HS) nói

chung và HSTH nói riêng đã được Luật Giáo dục xác định tại Điều 27 “Hình

thành những cơ sở ban đầu cho sự phát triển đúng đắn và lâu dài về đạo đức, trí tuệ, thể chất, thẩm mĩ và các kĩ năng cơ bản để học sinh tiếp tục học trung học cơ sở” [44] Trong các kĩ năng cơ bản, KNXH có vai trò quan trọng trong

giúp HS đạt kết quả tốt trong học tập, rèn luyện và phát triển cá nhân, đáp ứng tốt hoàn cảnh sống luôn thay đổi

Nghị quyết số 29/NQ-TW ngày 04 tháng 11 năm 2013 của Hội nghị lần

thứ Tám CH TW Đảng khóa XI “Đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và

đào tạo, đáo ứng yêu cầu CNH, HĐH trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng XHCN và hội nhập quốc tế” đã chỉ rõ cần tiếp tục đổi mới mạnh mẽ

phương pháp dạy và học theo hướng hiện đại; phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vận dụng tri thức kĩ năng của người học; khắc phục lối truyền thụ áp đặt một chiều, ghi nhớ máy móc Chuyển từ học chủ yếu trên lớp sang tổ chức hình thức học tập đa dạng, chú ý các hoạt động xã hội, ngoại khóa, nghiên cứu khoa học [14] Như vậy ngoài phát huy tính tích cực chủ động của HS thì cần phải giáo dục và phát triển các kĩ năng cần thiết trong đó

có KNXH Đây cũng là mục tiêu nhiệm vụ trọng tâm của giáo dục tiểu học Giáo dục KNXH cho HSTH có vai trò rất quan trọng làm nền tảng cho sự phát triển của các em sau này Giáo dục KNXH sẽ giúp HSTH có kinh nghiệm thực tế xã hội biết điều nên làm và không nên làm giúp HS tự tin chủ động và biết cách giải quyết các vấn đề trong cuộc sống khơi gợi khả năng tư duy sáng tạo độc lập của các em đặt nền tảng tương lai cho con người có trách nhiệm và chung sống hài hòa trong cộng đồng Hơn nữa lứa tuổi HS lớp 5 là giai đoạn đang mở rộng các mối quan hệ với những người

2 xung quanh chính những mối quan hệ này làm thúc đẩy sự phát triển các KNXH của các em thay đổi một cách rõ rệt theo hướng tích cực hay tiêu cực

Vì vậy việc giáo dục KNXH cho HS lớp 5 để phù hợp với chuẩn mực xã hội

là vô cùng quan trọng và thật sự cần thiết

Việc giáo dục KNXH cho HSTH có thể thực hiện bằng nhiều hình thức khác nhau tuy nhiên việc giáo dục này sẽ thuận lợi hơn khi thông qua trò chơi dân gian (TCDG) Vì vui chơi là một phần bản năng tự nhiên của trẻ nhỏ TCDG là dạng trò chơi bổ ích chứa đựng nhiều cơ hội phát triển cho HS về mọi mặt Nội dung và luật của TCDG hoàn toàn phản ánh đời sống xã hội bắt nguồn từ đời sống xã hội từ nhân dân Khi hoạt động trong môi trường được

tổ chức bằng TCDG HS có nhiều cơ hội nhất để phát triển KNXH TCDG không chỉ giúp HS thỏa mãn nhu cầu chơi đùa học hỏi tiếp thu hiểu biết tích lũy kinh nghiệm đơn giản hằng ngày mà còn đặt nền tảng khá vững chắc để rèn luyện và phát triển những KNXH cần thiết phù hợp với các chuẩn mực góp phần tạo điều kiện thuận lợi cho việc học tập sau này cũng như giúp HS

tự tin hơn trong các mối quan hệ xã hội

Thực tế ở các trường tiểu học trên địa bàn Quận Đống Đa thành phố

Hà Nội hoạt động giáo dục KNXH cho HS đã được các nhà trường quan tâm thực hiện và đã đạt được kết quả tích cực trong thực hiện mục tiêu giáo dục toàn diện HSTH Tuy nhiên nhiều cán bộ GV nhân viên chưa nhận thức đầy

đủ về KNXH về tầm quan trọng của giáo dục KNXH Vì vậy hoạt động giáo dục KNXH cho HSTH nhất là cho HS lớp 5 ở các trường tiểu học (TH) nhìn chung chưa nhận được sự quan tâm ủng hộ tự giác tích cực tham gia của đội ngũ cán bộ quản lí (C QL), giáo viên (GV), nhân viên nhà trường ên cạnh

đó nội dung phương pháp hình thức giáo dục KNXH cho HS của nhiều trường TH còn hạn chế, nhất là việc giáo dục KNXH cho HS qua TCDG chưa được quan tâm đúng mức một bộ phận GV chưa đánh giá đúng tầm quan

3

trọng của TCDG trong giáo dục KNXH phát triển HS nói chung do đó chưa phát huy có hiệu quả hình thức giáo dục KNXH này Chính vì những khó khăn trên nên hiệu quả giáo dục KNXH cho HS ở các trường TH trên địa bàn quận Đống Đa Hà Nội trong thời gian qua chưa đáp ứng yêu cầu đặt ra

Xuất phát từ bối cảnh thực tiễn và lí luận trên, đề tài “Giáo dục kĩ năng

xã hội cho học sinh lớp 5 qua trò chơi dân gian” được lựa chọn để nghiên

cứu luận văn thạc sĩ Giáo dục học (tiểu học)

2 Mục đích nghiên cứu

Làm rõ cơ sở lí luận và thực tiễn về giáo dục KNXH cho HSTH, từ đó

đề xuất các biện pháp giáo dục KNXH cho HS lớp 5 qua TCDG góp phần nâng cao kết quả giáo dục HSTH

3 Khách thể và đối tượng nghiên cứu

3.1 Khách thể nghiên cứu

Các hoạt động giáo dục cho học sinh lớp 5 ở trường tiểu học

3.2 Đối tượng nghiên cứu

Mối quan hệ giữa trò chơi dân gian với giáo dục kĩ năng xã hội cho học sinh lớp 5 trường tiểu học ở quận Đống Đa - Hà Nội

4 Giả thuyết ho học

Trò chơi dân gian chứa đựng nhiều cơ hội để giáo dục KNXH cho HS

Nếu các biện pháp giáo dục KNXH chỉ rõ được nội dung giáo dục kĩ thuật

thiết kế và lựa chọn TCDG phù hợp có tác động hướng dẫn và điều chỉnh hoạt động của HS trong trò chơi dưới nhiều phương pháp hình thức đa dạng

thì chúng sẽ tác động tích cực đến sự phát triển KNXH của HS lớp 5 góp

phần thực hiện mục tiêu giáo dục toàn diện cho HSTH

5 Nhiệm vụ nghiên cứu

5.1 Xác định cơ sở lí luận của giáo dục kĩ năng xã hội cho học sinh tiểu học qua trò chơi dân gian

4 5.2 Đánh giá thực trạng giáo dục kĩ năng xã hội qua trò chơi dân gian cho học sinh lớp 5 ở một số trường tiểu học quận Đống Đa - Hà Nội

5.3 Đề xuất các biện pháp giáo dục kĩ năng xã hội cho học sinh tiểu học thông qua trò chơi dân gian

5.4 Tổ chức thực nghiệm khoa học để đánh giá kết quả nghiên cứu

7 Phương pháp nghiên cứu

7.1 Các phương pháp nghiên cứu lí luận

- Phương pháp phân tích lịch sử-logic để tổng quan, chọn lọc tư liệu có liên quan đến trò chơi giáo dục, TCDG, giáo dục KNXH ở tiểu học

- Phương pháp so sánh lí luận để xem xét các nguồn lí thuyết giáo dục

kĩ năng lí thuyết trò chơi giáo dục và kinh nghiệm từ các trường

- Phương pháp tổng hợp, khái quát hóa lí luận để xây dựng hệ thống

khái niệm và khung lí thuyết của nghiên cứu

7.2 Các phương pháp nghiên cứu thực tiễn

- Phương pháp điều tra bằng bảng hỏi, phỏng vấn, tọa đàm quan sát về thực trạng giáo dục KNXH qua trò chơi dân gian cho HS lớp 5

- Phương pháp tổng kết kinh nghiệm để xem xét và tiếp thu kinh nghiệm giáo dục kĩ năng xã hội, sử dụng trò chơi dân gian và các biện pháp

5

giáo dục kĩ năng xã hội qua trò chơi dân gian ở lớp 5

- Phương pháp hồi cứu và phân tích hồ sơ giáo dục, hồ sơ quản lí

- Phương pháp thực nghiệm để kiểm tra tác động của các biện pháp

giáo dục kĩ năng xã hội qua trò chơi dân gian cho học sinh lớp 5

7.3 Các phương pháp khác

Sử dụng thống kê để xử lí số liệu đánh giá và trình bày kết quả nghiên

cứu dựa vào chương trình SPSS (Statistical Package for the Social Sciences)

8 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và khuyến nghị, danh mục tài liệu tham khảo, phụ lục, cấu trúc của luận văn bao gồm 3 chương:

Chương 1 Cơ sở lí luận của giáo dục kĩ năng xã hội cho học sinh tiểu học thông qua trò chơi dân gian

Chương 2 Thực trạng giáo dục kĩ năng xã hội cho học sinh lớp 5 qua trò chơi dân gian ở một số trường tiểu học quận Đống Đa Hà Nội

Chương 3 Các biện pháp giáo dục kĩ năng xã hội cho học sinh lớp 5 qua trò chơi dân gian

6

Chương 1

CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦA GIÁO DỤC KĨ NĂNG XÃ HỘI

CHO HỌC SINH TI U HỌC QUA TRÒ CHƠI DÂN GIAN

1.1 Tổng quan nghiên cứu vấn đề

1.1.1 Nghiên cứu về và kĩ năng xã hội và giáo dục kĩ năng xã hội

Quan niệm về KNXH đã có từ rất lâu đôi khi nó được nhắc đến với nhiều tên gọi khác nhau như “chỉ số cảm giác” “kiến thức tiềm ẩn” và “hiểu biết về mối tương giao giữa người với người” [83] Từ năm 1916 mỗi người dân lao động tại Mỹ phải đảm bảo thực hành và phải được các tổ chức công nhận là đã qua 13 kĩ năng bắt buộc là: 1 Học cách học - phương pháp học; 2 Lắng nghe và thấu hiểu; 3 Thuyết trình và thuyết phục; 4 Giải quyết vấn đề; 5

Tư duy sáng tạo và hiệu quả; 6 Tinh thần tự tôn; 7 Đặt mục tiêu và tạo động lực; 8 Phát triển cá nhân và sự nghiệp; 9 Giao tiếp thành công; 10 Tinh thần đồng đội; 11 Đàm phán và thương lượng thành công; 12 Đảm bảo hiệu quả tổ chức; 13 Lãnh đạo bản thân và tổ chức [84]

Năm 1998, tổ chức UNESCO đã có những dự án dành cho nhóm hưởng lợi là phụ nữ biết đọc, biết viết hạn chế (từ năm 1990-1992) năm 2000-2001 UNICEF đã hỗ trợ chương trình rủi ro, tai nạn cho trẻ em và phụ nữ đồng bằng sông Cửu Long [dẫn theo 71, tr.45] Những năm đầu của thập niên 90, một số nước châu Á như: Ấn Độ Indonexia Thái Lan đã đề nghị các chương trình giáo dục và trang bị kĩ năng như: Dạng các chuyên đề cần thiết cho người học như: kĩ năng nghề, kĩ năng hướng nghiệp… và được chia làm 3 nhóm chính: Nhóm kĩ năng cơ bản (các kĩ năng đọc, viết, ghi chép.), nhóm kĩ năng chung (gồm các kĩ năng tư duy phê phán tư duy sáng tạo, ra quyết định, giải quyết vấn đề.) và nhóm kĩ năng cụ thể (kĩ năng ứng xử bình đẳng giới, bảo vệ sức khỏe nâng cao đời sống tinh thần.) [dẫn theo 71, tr.46]

7

Gần đây ộ Lao động Mỹ đã đưa ra 10 KNXH mà cá nhân cần phải có [84]: 1) Kĩ năng giải quyết vấn đề; 2) Các kĩ năng về nghề nghiệp - kĩ thuật; 3) Kĩ năng giao tiếp; 4) Sử dụng máy vi tính và lập trình; 5) Kĩ năng sư phạm; 6) Kĩ năng về khoa học và toán học; 7) Quản lí tiền bạc; 8) Quản lí thông tin; 9) Ngoại ngữ; 10) Quản trị kinh doanh

Tại Úc các kĩ xã hội được xác định gồm: 1) Kĩ năng giao tiếp (Communication skills); 2) Kĩ năng làm việc đồng đội (Teamwork skills); 3)

Kĩ năng giải quyết vấn đề (Problem solving skills); 4) Kĩ năng đề xướng và mạo hiểm (Initiative and enterprise skills); 5) Kĩ năng lập kế hoạch và tổ chức công việc (Planning and organising skills); 6) Kĩ năng quản lí bản thân (Selfmanagement skills); 7) Kĩ năng học tập (Learning skills); 8) Kĩ năng công nghệ (Technological skills) [85]

Canada nhấn mạnh 6 kĩ năng sau: 1) Kĩ năng giao tiếp (Communication); 2) Kĩ năng giải quyết vấn đề (Problem solving); 3) Kĩ năng

tư duy và hành vi tích cực (Positive attitudes and behaviours); 4) Kĩ năng thích ứng (Adaptability); 5) Kĩ năng làm việc với con người (Working with others); 6) Kĩ năng nghiên cứu khoa học, công nghệ và toán (Science, technology and mathematics skills) [85]

Anh đề nghị 6 kĩ năng quan trọng: 1) Kĩ năng tính toán (Application of number); 2) Kĩ năng giao tiếp (Communication); 3) Kĩ năng tự học và nâng cao năng lực cá nhân (Improving own leaming and performance); 4) Kĩ năng

sử dụng công nghệ thông tin và truyền thông (Information and communication technology); 5) Kĩ năng giải quyết vấn đề (Problem solving); 6) Kĩ năng làm việc với con người (Working with others) [85]

Ở Singapore, việc đề cao điểm số làm cho KNXH quan trọng bị xem nhẹ Để khắc phục hiện tượng trên, thời gian vừa qua, các nhà nghiên cứu đã đưa ra 10 KNXH để mở cửa thành công: 1) Nuôi dưỡng ước mơ; 2) Kỉ luật;

8 3) Siêng năng; 4) Sống chan hòa; 5) Kĩ năng lãnh đạo; 6 Đứng vững sau thất bại; 7) Cư xử đúng mực; 8) Sống có trách nhiệm; 9) Biết tha thứ; 10) Kiên nhẫn biết chờ thời cơ [86]

Có thể thấy, các nghiên cứu về giáo dục KNXH cho HS ở Mỹ, Canada,

Úc, Anh hay ở Singapore đều hướng đến việc trang bị cho người học hệ thống các KNXH, làm cho HS sớm có được những KNXH cần thiết để HS dễ dàng thích ứng vói môi trường xã hội Song có những khác biệt về nội dung các KNXH cụ thể tùy theo quốc gia, các biện pháp quản lí mới chỉ dừng lại ở việc thiết kế và giáo dục mang tính lồng ghép

Lawrence E Shapiro (2004) đã đưa ra hướng dẫn 101 cách để quản lí, giáo dục để trẻ có được các KNXH với các cách thể hiện trong giao tiếp bằng ngôn ngữ, giao tiếp phi ngôn ngữ, giao tiếp bằng cảm xúc, sự trải nghiệm trong mối tương tác giữa bản thân với người khác, kĩ năng giải quyết vấn đề,

kĩ năng lắng nghe và quản lí xung đột [80] Thomas Mclntyre, nhà giáo dục người Mỹ trong nghiên cứu công bố năm 2003 với tiêu đề “Dạy cho trẻ những KNXH chưa ai dạy chúng” tác giả cũng nêu lên sự cần thiết phải dạy cho trẻ những KNXH [82]

Kay Burke Mỹ cho rằng: “Kĩ năng xã hội bao gồm các kĩ năng tạo điều

kiện cho sự tương tác thành công giữa các cá nhân Chúng là những công cụ không thể thiếu cho quản lí học tập hiệu quả Thật không may, nhiều HS đến lớp mà không có kĩ năng giao tiếp, hoạt động nhóm, kĩ năng giải quyết xung đột trong mối quan hệ với người khác GV đôi khi cảm thấy rằng KNXH không phải là một phần của chương trình giảng dạy và sẽ không giúp HS đạt các tiêu chuẩn hoặc vượt qua các bài kiểm tra Tuy nhiên, GV biết cách giáo dục KNXH cho HS sẽ không mất nhiều thời gian để giảng dạy, theo dõi, đánh giá thúc đẩy môi trường thuận lợi cho việc học tập của HS” [83]

Những nghiên cứu trên cho thấy, giáo dục KNXH cho mọi ngưòi giáo

9

dục KNXH cho HS đang được đặt ra như một nội dung quan trọng nhằm trang bị cho mọi ngưòi các kĩ năng cần thiết trong học tập, làm việc, giao tiếp, ứng xử và quản lí bản thân, nhằm thích ứng vói môi trường một cách nhanh chóng và hiệu quả

Ở Việt Nam vấn đề giáo dục KNXH được quan tâm nhiều từ những năm 1970 Năm 1972 UNESCO công bố “ ốn trụ cột của giáo dục” được coi như cương lĩnh của nền giáo dục hiện đại trong đó trụ cột thứ nhất là học để biết; trụ cột thứ hai là học để 1àm; trụ cột thứ ba là học để tự khẳng định; trụ cột thứ tư là học để cùng chung sống 4 trụ cột đều tập trung vào sứ mạng của giáo dục đối với người học Trong các tài liệu của UNESCO giải thích về 4 trụ cột có đoạn nói rõ không nên hiểu việc nêu cao yêu cầu phải đào tạo những con người có tư duy phê phán có óc độc lập và sáng tạo là những đòi hỏi của chủ nghĩa cá nhân mà phải thấy rằng đó là những phẩm chất cần thiết

để làm cho xã hội phát triển con người có các KNXH cần thiết [22]

Từ đầu những năm 90 của thế kỷ XX, Việt Nam đã quan tâm đến giáo dục cho HS các KNXH, nhằm giúp thế hệ trẻ nhanh chóng thích ứng với nền văn hóa của các nước trong khu vực và trên thế giới Năm 1996, nội dung

giáo dục KNXH được thông qua trong chương trình “Giáo dục kĩ năng sống

để bảo vệ sức khỏe và phòng chống HIV/AIDS cho thanh thiếu niên trong và ngoài nhà trường” của UNICEF Giai đoạn 1 của chương trình chỉ dành cho

một số đối tượng của ngành giáo dục và Hội chữ thập đỏ Họ được trang bị một số kĩ năng như: kĩ năng tự nhận thức, kĩ năng giao tiếp, kĩ năng kiên định, kĩ năng đặt mục tiêu, kĩ năng xác định giá trị Sang giai đoạn 2 của chương trình đối tượng tập huấn được mở rộng và thuật ngữ kĩ năng thích ứng xã hội được hiểu một cách rộng rãi hơn trong nội dung giáo dục sống khỏe mạnh và an toàn [6; tr 26]

Ngày 22/8/2008, Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành Chỉ thị số

10

40/2008/CT- GDĐT về việc phát động phong trào thi đua “Xây dựng trường

học thân thiện, học sinh tích cực” trong các trường phổ thông giai đoạn

20082013 [5] và Kế hoạch số 307/KH- GDĐT ngày 22/7/2008 về triển khai phong trào này [7] Phong trào được hiển khai mạnh mẽ ở tất cả các cấp học từ mầm non cho đến đại học với mục tiêu liên quan đến việc hình thành, rèn luyện KNXH vói các mục tiêu cụ thể: rèn luyện kĩ năng ứng xử họp lí các tình huống cuộc sống, thói quen và kĩ năng làm việc, sinh hoạt theo nhóm; rèn luyện sức khỏe và ý thức bảo vệ sức khỏe, kĩ năng phòng chống tai nạn giao thông đuối nước và các tai nạn thương tiếc khác; rèn luyện kĩ năng ứng xử văn hóa chung sống hòa bình phòng ngừa bạo lực và các tệ nạn xã hội

Từ năm 2001 ộ Giáo dục và đào tạo thực hiện giáo dục kĩ năng thích ứng xã hội cho học sinh phổ thông qua dự án “Giáo dục sống khỏe mạnh, kĩ năng sống cho trẻ vị thành niên” với sáng kiến và hỗ trợ của UNICEF tại Việt nam Tham gia dự án có học sinh THCS và trẻ em ngoài trường học ở một số tỉnh thuộc nhiều khu vực như: Lào Cai Lạng Sơn Quảng Ninh, Hải Phòng,

Hà Nội, Gia lai, Kon Tum, Thành phố Hồ Chí Minh, An Giang, Kiên Giang Các em được rèn luyện kĩ năng thích ứng xã hội thiết thực để ứng phó với những vấn đề ảnh hưởng đến cuộc sống an toàn, mạnh khỏe của trẻ em: Giao tiếp với bạn bè và thầy cô, tự tin trước tập thể, hợp tác với nhóm Mục tiêu của dự án là hình thức thái độ tích cực của HS đối với việc xây dựng cuộc sống khỏe về thể chất, mạnh về tinh thần, hiểu biết về xã hội; Nâng cao nhận thức của cha mẹ học sinh về kĩ năng thích ứng xã hội để họ chủ động trong việc dạy kĩ năng thích ứng xã hội cho con em mình [3, tr.37,38,43,44] Năm

2009, Trung tâm hỗ trợ sinh viên Thành phố Hồ Chí Minh tổ chức diễn đàn

“Những kĩ năng thực hành xã hội dành cho sinh viên” và thông qua diễn đàn này tài liệu “Những kĩ năng thực hành xã hội dành cho sinh viên” đã được xuất bản [87]

11

Gần đây những nghiên cứu của Đặng Thành Hưng và Trần Thị Tố Oanh [33], [34] (2014), Nguyễn Văn Hưng [36] (2015) và Nguyễn Thị Hương [39] (2016) đã góp phần chỉ ra bản chất chung và đặc điểm của KNXH, các nguyên tắc và biện pháp giáo dục KNXH ở tiểu học thông qua dự án Đặng

Thành Hưng và Trần Thị Tố Oanh cho rằng KNXH là khái niệm chỉ những

loại kĩ năng hướng tới và được áp dụng trực tiếp (không gián tiếp qua cái gì) vào những quan hệ, hoàn cảnh, quá trình và đời sống xã hội công cộng để giúp cá nhân nhận thức, ứng xử, giao tiếp và thích ứng xã hội thành công, hiệu quả ở những mức độ nhất định Họ mô tả 3 nhóm KNXH gồm: 1/ Các kĩ

năng nhận thức xã hội 2/ Các kĩ năng ứng xử và giao tiếp xã hội 3/ Các kĩ năng thích ứng xã hội [34] (2014)

1.1.2 Nghiên cứu về trò chơi dân gian và giáo dục kĩ năng xã hội qua trò chơi dân gian cho học sinh

Sử dụng trò chơi để giáo dục và giúp phát triển một số năng lực của người học đã được các nhà khoa học trên thế giới quan tâm nghiên cứu như: Janet Moyles (2005) [77], D.P Elkonin (1984) [76], Kelvin L Seifert và Robert J Hoffnung (1987) [79], Johnson, James E (1976) [78], Mullineaux, Paula Y và Lisabeth F Dilalla, 2009) [81], A.N Lêônchép (1980) [42], D Bergen (2002) [75], (2001) [74] Các nghiên cứu đã phân tích việc sử dụng trò chơi trong dạy học nhằm tích cực hoá học tập và làm cho việc học có hiệu quả Trẻ em không chỉ học qua bài lớp mà còn học trong trò chơi Chơi với trẻ vừa là học, vừa là lao động, vừa là hình thức tự giáo dục nghiêm túc

Vào những năm 40 của thế kỷ XIX, một số nhà giáo dục Nga như P.A.Bexônôva O.P.Seia V.I Đalia E.A.Pokrôvxki đã đánh giá cao vai trò giáo dục đặc biệt là tính hấp dẫn của TCDG Nga đối với trẻ mẫu giáo E.A.Pokrôvxki đã chỉ ra nguồn gốc và tính hấp dẫn đặc biệt của TCDG đó là những trò chơi thuộc nhóm trò chơi có luật do nhân dân sáng tác chúng được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác Trò chơi này đa dạng về thể loại và

12

phong phú về nội dung TCDG có sức hấp dẫn lạ thường với trẻ em bởi lẽ, chúng làm thoả mãn nhu cầu chơi nhu cầu nhận thức và nhu cầu xã hội của trẻ em [dẫn theo 39; tr 6, 18]

Ở Châu Á với các nước như Trung Quốc, Ấn Độ, Nhật Bản, Mianma, Triều Tiên Malaixia… người lớn cũng đã sưu tầm các TCDG đặc biệt là TCDG mang tính trí tuệ như “trò chơi tang” “trò chơi uẩn” chơi với vật liệu thiên nhiên, các TCDG như: “Oan tu Dum” “ Gauy a uy o” “ Chạy đến nhà” nhằm mục đích giáo dục mở rộng sự hiểu biết về thế giới xung quanh

và giúp trẻ rèn luyện các kĩ năng

Nghiên cứu về trò chơi và sử dụng trò chơi trong quá trình giáo dục cũng được nhiều nhà khoa học trong nước quan tâm nghiên cứu Đặng Thành Hưng [26], [27], khi nghiên cứu về trò chơi trong dạy học như là một trong các kĩ thuật dạy học đã phân tích mối quan hệ giữa sự chơi - hoạt động chơi

và trò chơi Trên cơ sở phân tích các mối quan hệ giữa công việc chơi và hoạt động chơi trong đời sống con người ông đã làm rõ các khái niệm trò chơi dạy học trò chơi giáo dục, phân loại trò chơi dạy học, phân tích các chức năng dạy học của trò chơi đồng thời chỉ ra những vấn đề cơ bản của trò chơi sử dụng trò chơi trong giáo dục và dạy học trên cơ sở tiếp cận phân loại trò chơi theo hướng: tiếp cận về văn hoá tiếp cận lịch sử, tiếp cận tâm lí và tiếp cận chức năng

Thái Duy Tuyên (1998) cho rằng “Trò chơi nhận thức là một trong những phương pháp kích thích hoạt động nhận thức và ngày càng sử dụng rộng rãi Nó không những quan trọng đối với trẻ em mà còn cần thiết cho cả người lớn nữa” Trên cơ sở phân tích đặc điểm của hoạt động vui chơi ông cho rằng: chơi là một dạng hoạt động mang đầy đủ tính chất như bất cứ hoạt động xã hội nào khác (tính mục đích định hướng, ý thức .) nó luôn thay đổi cùng với sự phát triển của xã hội và của chính các em Tính chất đặc biệt của

13 chơi là tính tự do, tự lực, tự tổ chức, sáng tạo và giàu cảm xúc của người chơi Ông cũng đã đưa ra một số nguyên tắc, qui trình sáng tạo trò chơi cách sử dụng trò chơi trong quá trình giáo dục đạt kết quả tốt nhất [69]

Nhiều luận án bàn về trò chơi ở mẫu giáo, nghiên cứu theo hướng sử dụng trò chơi học tập để phát triển trí tuệ và nhận thức, rèn luyện vận động thể chất, giáo dục hành vi giao tiếp, giáo dục khoa học, giáo dục toán học, giáo dục ngôn ngữ, phát triển trí tuệ v.v Đó là những luận án của Trần Thị Ngọc Trâm [68], Nguyễn Thị Hoà [23], Lê Bích Ngọc [49] Trương Thị Xuân Huệ [25], Phan Thị Lan Anh [1], Trần Văn Tính [66] Ở tiểu học, nghiên cứu

sử dụng trò chơi theo hướng giáo dục đạo đức, giáo dục toàn diện các mặt nhân cách của trẻ, chẳng hạn những luận án của Hà Thị Kim Linh [43] về sử dụng trò chơi dân gian nhằm giáo dục đạo đức cho học sinh tiểu học miền núi Đông ắc, của Đỗ Thị Minh Chính [9] nghiên cứu, ứng dụng trò chơi - đồng dao người Việt cho trẻ em mầm non và tiểu học, của Bùi Thị Lâm [41]; nghiên cứu về giáo dục kĩ năng học hợp tác cho học sinh lớp 4 - 5 qua trò chơi khoa học, của Lương Phúc Đức [16]

Việc nghiên cứu trò chơi nói chung và TCDG Việt Nam nói riêng đã được một số nhà văn hoá nhà giáo dục Việt Nam sưu tầm, nghiên cứu như: Trò chơi xưa và nay của tác giả Mai Văn Muôn (1985) [46]; Trò chơi dân gian của trẻ em Việt Nam (1992) do nhóm tác giả Huy Hà, Hoàng Lân, Ngô Bích Luận, Phan Ngọc Minh, Lê Bích Ngọc sưu tầm tuyển chọn và giới thiệu [19]; Trần Hoà ình và ùi Lương Việt có Trò chơi dân gian trẻ em (2007) [5], Trò chơi dân gian Việt Nam của tác giả Vũ Ngọc Khánh (2009) [40]…Các tác giả

đã giới thiệu về nguồn gốc đặc điểm và vai trò của TCDG với việc giáo dục và phát triển toàn diện cho thế hệ tương lai

TCDG phong phú đa dạng và có ý nghĩa sâu sắc trong việc giáo dục trẻ đặc biệt là hình thành phát triển các kĩ năng trong đó có KNXH cho trẻ

14

em và HS Nghiên cứu theo hướng này là mối quan tâm đặc biệt của các nhà tâm lí, giáo dục như: Nghiên cứu về biện pháp rèn luyện kĩ năng vận dụng cơ bản cho trẻ mẫu giáo 4-5 tuổi thông qua trò chơi vận động dân gian của Nguyễn Thị Mỹ Dung (2007) [11]; Nghiên cứu biện pháp tổ chức trò chơi dân gian nhằm giáo dục trí tuệ cho trẻ mẫu giáo 5 tuổi học chương trình 26 tuần của Trần Thị Dung (2004) [10]; nghiên cứu về tổ chức trò chơi dân gian nhằm giáo dục kĩ năng hợp tác cho trẻ mẫu giáo 5 - 6 tuổi dân tộc H'Mông, của Nguyễn Thị Hương Giang (2010) [17]; nghiên cứu về biện pháp tổ chức trò chơi dân gian nhằm giáo dục đạo đức cho trẻ mẫu giáo 5 - 6 tuổi, của Nguyễn Thị Thu Giang (2010) [18]; nghiên cứu sử dụng trò chơi dân gian nhằm giáo dục đạo đức cho học sinh tiểu học miền núi Đông ắc, của Hà Thị Kim Linh (2012) [43]; về nâng cao hiệu quả tổ chức trò chơi dân gian cho trẻ mẫu giáo

ở trường mầm non, của Trương Thị Thanh Mỹ (2013) [47]; về tổ chức trò chơi dân gian nhằm phát triển trí tuệ cho trẻ mẫu giáo 4 - 5 tuổi, của Nguyễn Thị Thanh Nguyệt (2009) [51]; về một số biện pháp tổ chức trò chơi dân gian cho trẻ mẫu giáo bé nhằm nâng cao hiệu quả giáo dục thể chất cho trẻ, của Huỳnh Kim Vui (2005) [72]; nghiên cứu tổ chức trò chơi dân gian nhằm nâng cao hiệu quả giáo dục thể chất cho trẻ mẫu giáo lớn (5-6 tuổi), của Trần Thị Hải Yến (2001) [73] Mỗi một trò chơi không chỉ giúp trẻ được rèn luyện kĩ năng nào đó mà còn là sự kết hợp rèn luyện nhiều kĩ năng khác nhau, Đây là những tài liệu có ý nghĩa thiết thực cho giáo viên trong giáo dục học sinh

Các công trình nghiên cứu trên cho thấy, từ trước đến nay trò chơi nói chung, TCDG nói riêng đã được chú ý trong các trường TH Việt Nam TCDG

đã khẳng định được ý nghĩa của mình trong việc giáo dục phát triển toàn diện nhân cách trẻ như: thể chất, trí tuệ đạo đức, thẩm mĩ lao động, ngôn ngữ… các nghiên cứu về thiết kế và sử dụng TCDG khá phong phú qua nhiều đề tài, luận án và luận văn song chủ yếu dành cho giáo dục mầm non chưa có nhiều

1.2 Những khái niệm công cụ

1.2.1 Kĩ năng và kĩ năng xã hội

1.2.1.1 Kĩ năng

Cho đến nay đã có nhiều công trình nghiên cứu về kĩ năng và đưa ra nhiều khái niệm khác nhau, nói chung nổi lên hai khuynh hướng Theo

khuynh hướng thứ nhất, kĩ năng là mặt kĩ thuật của thao tác, của hành động

hay hoạt động Đại diện cho quan niệm này là những nghiên cứu sau:

Ph.N Gonobolin (1973) cho rằng: “Kĩ năng là những phương thức

tương đối hoàn chỉnh của việc thực hiện những hành động bất kì nào đó Các hành động này được hình thành trên cơ sở các tri thức và kĩ xảo - những cái được con người lĩnh hội trong quá trình hoạt động" [dẫn theo 48, tr.23]

Theo V.A Krutretxki (1980), “Kĩ năng là các phương thức thực hiện

hoạt động - cái mà con người lĩnh hội được", Trong một số trường hợp thì kĩ

năng là phương thức áp dụng tri thức vào thực hành con người cần phải áp dụng và sử dụng nó trong cuộc sống, trong thực tiễn [dẫn theo 42] Trong quá trình luyện tập, trong hoạt động thực hành kĩ năng trở nên hoàn thiện và trong mối quan hệ đó hoạt động của con người cũng trở nên hoàn hảo hơn trước [dẫn theo 48, tr.24]

A.G Kovaliov khẳng định: “Kĩ năng là phương thức thực hiện hoạt động

phù hợp với mục đích và điều kiện của hành động” [dẫn theo 48, tr.24] Trần

Trọng Thủy cho rằng: “Kĩ năng là mặt kĩ thuật của hành động, con người nắm

được cách thức hành động tức là có kĩ thuật của hành động, có kĩ năng” [65]

16

Theo khuynh hướng thứ hai, kĩ năng được hiểu là năng lực hoặc khả

năng của con người đáp ứng yêu cầu hoạt động nhất định N.D Levitov cho

rằng: “Kĩ năng là sự thực hiện có kết quả một động tác nào đó hay một hoạt

động phức tạp hơn bằng cách lựa chọn và áp dụng những cách thức đúng đắn, có tính đến những điều kiện nhất định” [dẫn theo 48, tr.31]

K.K.Platonov và G.G.Golubev nhận định: “Kĩ năng là năng lực của người

thực hiện công việc có kết quả với chất lượng cần thiết trong những điều kiện mới và trong khoảng thời gian tương ứng” [dẫn theo 70] Theo A.V

Barabasicov (1963): “kĩ năng là khả năng sử dụng tri thức và kĩ xảo của mình

một cách có mục đích và sáng tạo trong quá trình hoạt động thực tiễn Khả năng này là khả năng tự tạo của con người” [dẫn theo 48] Từ điển tiếng Việt

cũng định nghĩa “kĩ năng là khả năng vận dụng những kiến thức thu nhận

trong một lĩnh vực nào đó vào thực tế” [58] Vũ Dũng cho rằng: “Kĩ năng là năng lực vận dụng có kết quả những tri thức về phương thức hành động đã được chủ thể lĩnh hội để thực hiện những nhiệm vụ tương ứng Ở mức độ kĩ năng, công việc được hình thành trong điều kiện hoàn cảnh không thay đổi, chất lượng chưa cao, thao tác chưa thuần thục và còn phải tập trung chú ý căng thẳng Kĩ năng được hình thành qua luyện tập” [13] Huỳnh Văn Sơn

cho rằng “Kĩ năng là khả năng thực hiện có kết quả một hành động nào đó

bằng cách vận dụng những tri thức, kinh nghiệm đã có để hành động phù hợp với những điều kiện cho phép” [59] Phan Tú Anh nhận định: “Kĩ năng là khả năng vận dụng tri thức, kinh nghiệm một cách linh hoạt để thực hiện có kết quả một hành động nào đó trong những điều kiện phù hợp” [2]

Cả hai quan điểm trên đều có điểm hợp lí nhưng cũng có điểm chưa thuyết phục do thiếu logic Đồng nhất kĩ năng và kĩ thuật là không chính xác

Kĩ năng có tính kĩ thuật được thực hiện theo kĩ thuật nhất định chứ không đồng nhất với kĩ thuật Kĩ năng là bằng chứng có thật, mang lại kết quả thật,

17

chứ không phải là khả năng (có thể có và có thể không có), phải làm được việc đó thật sự mới gọi là có kĩ năng Luận văn này tán thành khái niệm kĩ

năng của Đặng Thành Hưng (2013) [28] Kĩ năng là một dạng hành động

được thực hiện tự giác dựa trên tri thức về công việc, khả năng vận động và những điều kiện sinh học - tâm lý khác của cá nhân như nhu cầu, tình cảm, ý chí, tính tích cực cá nhân… để đạt được kết quả theo mục đích hay tiêu chí đã định, hoặc mức độ thành công theo chuẩn hay qui định Đó là dạng hành động

được thực hiện có tính kĩ thuật, có cấu trúc kĩ thuật, tự giác luôn được ý thức kiểm soát và dẫn tới kết quả đáp ứng những chuẩn nhất định

1.2.1.2 Kĩ năng xã hội

Khái niệm “Kĩ năng xã hội” (Social skills) đang ngày càng được quan tâm ở cả trong và ngoài lĩnh vực giáo dục Do mọi kĩ năng đều có bản chất xã hội và xét đến cùng chúng đều phục vụ cuộc sống con người nên hầu hết những ý kiến về KNXH nói chung không rõ ràng và thiếu triệt để Đa phần có sự nhầm lẫn KNXH với các loại kĩ năng khác như kĩ năng sống năng lực kĩ thuật tổng hợp và thậm chí cả kĩ năng mềm

Theo Wikipedia, KNXH là thuật ngữ liên quan đến trí tuệ xúc cảm dùng để chỉ các kĩ năng quan trọng trong cuộc sống con người như: kĩ năng sống, giao tiếp lãnh đạo, làm việc theo nhóm, kĩ năng quản lí thời gian thư giãn, vượt qua khủng hoảng, sáng tạo và đổi mới Quan niệm này coi KNXH

là một dạng, một biểu hiện của kĩ năng sống

Theo Nguyễn Thanh Bình KNXH gồm kĩ năng giao tiếp, tính quyết đoán thưong thuyết, từ chối, sự cảm thông, chia sẻ, khả năng cảm nhận sự thiện cảm của người khác [3] Stephen N.Elliott and R.T usse (1991) đưa ra khái niệm KNXH là những mẫu ứng xử tập nhiễm hay học được được chấp nhận về mặt xã hội, giúp một cá nhân có thể quyết định hành động và ứng xử một cách có hiệu quả với người khác giúp người đó nhanh chóng thích nghi

18

với hoàn cảnh tránh được những hậu quả tiêu cực về mặt xã hội [80]

KNXH là một dạng kĩ năng sống nói lên khả năng vận dụng những hiểu biết về hoạt động vào hoạt động sống của cá nhân giúp cho cá nhân đạt mục đích sống có kết quả Trong nghiên cứu của Coie và Dodge (1983) và Parker và Asher (1987) đã khẳng định nếu trẻ không phát triển đầy đủ các KNXH: kĩ năng kết bạn, kĩ năng họp tác nhóm, kĩ năng đồng cảm, kĩ năng chia sẻ, kĩ năng quyết đoán kĩ năng tự khẳng định sẽ báo trước đứa trẻ có nguy cơ gặp khó khăn học đường như kém thích nghi học đường, khó kết bạn, khó hòa nhập với các bạn trong lớp hoặc mắc các rối nhiễu hành vi, rối nhiễu đạo đức dẫn đến thất bại học đường [dẫn theo 61] Jannette Rey và Robert Putnam (Exceptional Parent Magazine, 2002) cho rằng KNXH tốt là những công cụ quan trọng cho cuộc sống hằng ngày, nó giúp trẻ em tương tác

xã hội một cách hiệu quả và thuận lợi” [88]

Theo UNESCO, KNXH là những kĩ năng cần thiết để chung sống với người khác, gồm có các kĩ năng như: kĩ năng giao tiếp thương lượng, tự khẳng định mình, kĩ năng hợp tác, kĩ năng làm việc nhóm… Theo WHO, KNXH gồm những kĩ năng giao tiếp ứng xử, tạo thiện cảm, làm việc nhóm…

Lê Bích Ngọc xác định KNXH gồm có: kĩ năng hợp tác; kĩ năng nhận và hoàn thành nhiệm vụ; kĩ năng thực hiện các qui tắc xã hội; kĩ năng giữ gìn đồ dùng

đồ chơi; kĩ năng quí trọng đồng tiền [50] Nguyễn Thị Thu Hà cho rằng:

“KNXH là những cách thức giải quyết các vấn đề trong cuộc sống xã hội nhằm giúp con người thích nghi và phát triển tốt hơn” [8]

Như vậy, có rất nhiều định nghĩa khác nhau về KNXH nhưng chưa thật

rõ ràng mặc dù một số KNXH cụ thể đã được chỉ ra đúng đắn Luận văn này

sử dụng khái niệm KNXH của Đặng Thành Hưng và Trần Thị Tố Oanh, cho

rằng KNXH là những kĩ năng hướng tới và được áp dụng trực tiếp vào những

quan hệ, hoàn cảnh, quá trình và đời sống xã hội công cộng để giúp cá nhân

19

nhận thức, ứng xử, giao tiếp và thích ứng xã hội thành công, hiệu quả ở những mức độ nhất định [33] Do đó KNXH là một dạng hành động tự giác nhằm thực hiện các mối quan hệ của cá nhân với mọi người xung quanh trên cơ sở nắm vững phương thức thực hiện và sự vận dụng tri thức, kinh nghiệm xã hội phù hợp với điều kiện hoàn cảnh Các KNXH là một tập hợp các KN giúp

chúng ta giao tiếp tương tác thích nghi hòa nhập với XH

1.2.2 Trò chơi dân gian

1.2.2.1 Trò chơi

Các lí thuyết về trò chơi nói chung và trò chơi trẻ em nói riêng đã ra đời rất nhiều Tuy nhiên khó có thể đưa ra một khái niệm chung cho mọi hiện tượng “chơi” trong toàn bộ phạm vi rộng lớn trong hoạt động của con người Trò chơi vô cùng đa dạng cả về nội dung hình thức và nguồn gốc của nó

song “trò chơi có đặc điểm chung là động cơ của hành động khi chơi không

nằm trong kết quả của hành động, mà lại nằm trong bản thân quá trình Điều này đúng với mọi trò chơi thực sự” [23; tr.42]

Trò chơi là một hiện tượng xã hội giữ vai trò truyền đạt những kinh nghiệm xã hội từ thế hệ này cho thế hệ khác điểm quan trọng là hoạt động chơi có liên quan chặt chẽ đến sự phát triển của chính xã hội loài người và với

sự thay đổi vị trí của chính đứa trẻ trong hệ thống các mối quan hệ xã hội Theo Từ điển tiếng Việt (2000) [58]: Trò chơi là hoạt động bày ra để vui chơi giải trí Theo nghiên cứu của Đặng Thành Hưng thì Trò chơi là thuật ngữ có hai nghĩa khác nhau tương đối xa: 1 Một kiểu loại phổ biến của Chơi Nó chính là Chơi có luật (tập hợp qui tắc định rõ mục đích kết quả và yêu cầu hành động) và có tính cạnh tranh hoặc tính thách thức đối với người tham gia;

2 Những công việc được tổ chức và tiến hành dưới hình thức chơi như chơi bằng chơi chẳng hạn: học bằng chơi giao tiếp bằng chơi rèn luyện thân thể dưới hình thức chơi đá bóng… và thực chất đó là việc Trò chơi nói chung và

20

Trò chơi giáo dục nói riêng (Educational Games) hoàn toàn có bản chất xã hội mang nội dung và giá trị xã hội Nói đến trò chơi nào cũng vậy đều là nói đến luật lệ qui tắc nhiệm vụ yêu cầu tức là có tổ chức và thiết kế Nếu không có các thành phần như trên thì không có trò chơi mà chỉ có sự chơi đơn giản Như vậy chơi có 2 kiểu loại cơ bản: chơi có luật (tức là Trò chơi) và chơi không có luật (tức là Chơi tự do) Trò chơi là tập hợp các yếu tố chơi có

hệ thống và có tổ chức vì thế luật hay qui tắc chính là phương tiện tổ chức tập hợp đó Như vậy trò chơi chính là sự chơi có luật Những hành vi chơi tuỳ tiện bất giác không gọi là trò chơi Trong trò chơi không chỉ có hoạt động chơi mà còn có những hoạt động khác như giao tiếp nhận thức học tập văn hóa nghệ thuật thể thao xã hội chính trị quân sự v.v… Thực ra chơi trên nguyên tắc là vô tư không có bất kì động cơ nào trò chơi lại khác hẳn luôn

có mục đích và lợi ích đằng sau nếu không thì đã không bày ra trò chơi ví dụ trò chơi giáo dục là để giáo dục Còn hoạt động chơi là chỉ dạng hoạt động có động cơ nằm trong quá trình chơi [27]

Hà Thị Kim Linh (2012) [43] quan niệm: “Trò chơi là một kiểu chơi,

một dạng hoạt động giải trí, là một hình thức phản ánh các mặt lao động, sản xuất, sinh hoạt văn hoá, được thực hiện theo qui ước nhằm thoả mãn những nhu cầu về thể chất và tinh thần của con người” Lê Thị Minh Hà (2002) [20]

cho rằng: “Trò chơi là kiểu, loại phổ biến của hoạt động chơi Bất cứ trò chơi

nào cũng được tiến hành như một hoạt động có phương hướng, mục đích và được nhận thức”

Tiếp cận các quan điểm trên chúng tôi cho rằng trò chơi là tập hợp những

hoạt động khác nhau (giao tiếp, nhận thức, học tập, chơi, văn nghệ, thể thao…) và các luật lệ phù hợp với chúng có chức năng kết hợp chúng lại nhằm thực hiện chơi có luật để đạt được mục đích và lợi ích nhất định

1.2.2.2 Trò chơi dân gian

21

TCDG xuất hiện gắn liền với các hoạt động văn hóa và tín ngưỡng của con người thời tiền sử và sơ sử Xuất phát từ những hành động mang tính chất thần bí cầu ước phù yểm ma thuật hay những hành vi mô phỏng các hoạt động săn bắn và trồng trọt những nghi thức đó được thể chế dần để trở thành nghi thức tôn giáo trong hệ thống tín ngưỡng phồn thực Cùng với sự phát triển của xã hội nhiều nghi thức tôn giáo mất dần ý nghĩa linh thiêng chỉ còn giữ lại mục đích vui chơi giải trí cho cộng đồng Vì vậy các TCDG luôn gắn với hội làng diễn ra vào mùa xuân mùa thu của chu kì sản xuất nông nghiệp

TCDG là một bộ phận của các hoạt động lao động sản xuất tôn giáo và hoạt động văn hóa xã hội Vì vậy khi nghiên cứu và giới thiệu TCDG sẽ làm sống lại không khí sinh hoạt cộng đồng của người xưa quay lại những cội nguồn xuất phát của văn hóa nhân loại

Như vậy có thể định nghĩa trò chơi dân gian như sau:

TCDG trẻ em là một loại hoạt động văn hóa bắt nguồn từ đời sống dân gian dành cho trẻ em, được lưu truyền từ vùng này sang vùng khác, từ đời này sang đời khác nhằm thỏa mãn nhu cầu vui chơi giải trí và giáo dục trẻ em một cách tinh tế nhẹ nhàng TCDG được tổ chức nhằm tạo cho trẻ những cảm giác hứng thú, thoải mái, phát triển vận động kết hợp với lời nói

1.2.3 Giáo dục kĩ năng xã hội

1.2.3.1 Giáo dục

Giáo dục là tác động có hệ thống để con người có thêm năng lực và

phẩm chất cần thiết Giáo dục theo nghĩa rộng là hoạt động (hay quá trình)

chuyển giao hệ thống tri thức, kinh nghiệm của thế hệ này cho các thế hệ kế tiếp nhằm hình thành và phát triển nhân cách đáp ứng nhu cầu tồn tại và phát triển của đời sống xã hội trong từng giai đoạn lịch sử Theo nghĩa hẹp giáo dục gắn với quá trình hình thành và phát triển hệ thống nhà trường (Giáo dục nhà trường) là các hoạt động giáo dục có mục đích và nội dung chính xác cho từng

22

bậc học và loại hình nhà trường và được thực hiện một cách có kế hoạch, có hệ thống trong khuôn khổ tổ chức nhà trường

Mặc dù có nhiều định nghĩa khác nhau từ các góc độ khác nhau nhưng

chung quy lại có thể khẳng định: Giáo dục là những tác động có hệ thống được

tổ chức một cách có mục đích, có kế hoạch, thông qua các hoạt động và các quan hệ giữa người giáo dục và người được giáo dục, nhằm truyền đạt, chiếm lĩnh và phát triển kinh nghiệm xã hội của loài người ở người được giáo dục

Những tác động đó bắt đầu từ ngoài và kết hợp với những tác động từ bên trong người học (tự giáo dục)

1.2.3.2 Giáo dục kĩ năng xã hội

ản chất của quá trình giáo dục KNXH cho HSTH là tổ chức cuộc sống tổ chức hoạt động và giao lưu nhằm giúp các em có nhận thức đúng thái độ và hành

vi phù hợp với chuẩn mực của xã hội là quá trình chuyển hóa một cách tích cực

tự giác những chuẩn mực đạo đức thành nhận thức thái độ hành vi trong ứng xử giao tiếp với những người xung quanh Từ những vấn đề lí luận trên chúng tôi

quan niệm: Giáo dục KNXH là việc trang bị cho học sinh những hiểu biết xã hội,

khả năng nhạy cảm, tính tự chủ và biết cách thể hiện toàn bộ những đặc điểm cá nhân này vào trong các hoạt động sống và quan hệ xã hội một cách hiệu quả

Định nghĩa trên cho thấy giáo dục KNXH cho học sinh là quá trình nhận thức thông qua việc nâng cao nhận thức cho HS năng lực hiểu biết xã hội sự nhạy cảm sự tinh tế trong giao tiếp và trong các mối quan hệ xã hội tự chủ có khả năng kiểm soát thái độ và hành động trong các hành vi xã hội Do vậy giáo dục KNXH không chỉ cung cấp các kiến thức về KNXH mà còn phải giúp HS biết cách vận dụng các KNXH vào việc giải quyết các tình huống cụ thể trong cuộc sống nhằm đạt đuợc mục đích đã đề ra

Quá trình giáo dục KNXH cho HSTH diễn ra dưới các tác động giáo dục phức hợp nhiều phía đó là những tác động giáo dục từ gia đình tác động giáo dục

23

từ nhà trường và xã hội bao gồm cả những tác động giáo dục mang tính tự giác tác động giáo dục mang tính tự phát cả tác động tích cực và những tác động mang tính tiêu cực Các tác động trên lại bao gồm nhiều yếu tố khác nhau chúng đan xen vào nhau chi phối đến nhận thức thái độ tình cảm và hành vi của mỗi cá nhân khi thì hỗ trợ lẫn nhau cùng tạo ra những ảnh hưởng tích cực tới người học nhưng cũng có khi lại làm vô hiệu hóa kết quả của nhau làm ảnh hưởng đến quá trình giáo dục HS

1.3 Những vấn đề chung về giáo dục kĩ năng xã hội cho học sinh lớp 5

qu trò chơi dân gi n

1.3.1 Vai trò và tiêu chí của trò chơi dân gian trong giáo dục kĩ năng xã hội cho học sinh tiểu học

1.3.1.1 Vai trò của trò chơi dân gian trong phát triển học sinh tiểu học

Trò chơi có vai trò quan trọng trong phát triển cá nhâ, nhất là trẻ em,

trong đó có HSTH Nó được thể hiện cụ thể qua các nội dung sau đây:

* Giáo dục thể chất và vận động

Gồm các trò chơi cho trẻ em vận động chân tay, chạy nhảy, lộn vòng, gây không khí vui nhộn và sinh động như “Tập tầm vông”; “Dung dăng dung dẻ”; “Lộn cầu vồng”; “Lò cò”; “ ịt mắt bắt dê”;… Những trò chơi này thường được chơi ở ngoài trời để tiếp xúc với thiên nhiên, với cảnh vật xung

quanh, nhằm tăng cường sức khoẻ và các tố chất về thể lực cho trẻ em

* Giáo dục trí tuệ và nhận thức

Đó là trò chơi nhằm phát huy trí tuệ của trẻ em, dạy cho các em biết quan sát, tính toán Có khi chỉ là một bài đồng dao, trẻ em ngồi quây quần với nhau cùng hát cùng đối thoại để giới thiệu các sự vật xung quanh mình, tiếp thu tri thức về cuộc sống Có khi là trò chơi bày cách tính toán hẳn hoi như trò chơi: “Ô ăn quan” tập cho trẻ em biết cách làm phép trừ, phép cộng, hoặc như trò chơi “Chuyền thẻ” rõ ràng đây là một bài học đếm từ 1 đến 10, giúp

phát triển trí tuệ cho trẻ

24

* Giáo dục đạo đức và thẩm mĩ

Trò chơi nhằm giáo dục đạo đức và thẩm myĩ cho học sinh nội dung của trò chơi dân gian chủ yếu nhằm giúp HS thể hiện được các phẩm chất đạo đức như tinh thần đoàn kết thật thà kiên trì … đồng thời giúp HS phân biệt

được thiện ác cái xấu cái đẹp …

* Giáo dục hành vi và kĩ năng xã hội

TCDG giúp hình thành, rèn luyện và củng cố các hành vi và KNXH

Trong kho tàng TCDG có rất nhiều trò chơi có nội dung chính là rèn luyện KNXH cho HS Các kĩ năng quan sát tư duy đánh giá lắng nghe trình bày khéo léo trong giao tiếp,… là các kĩ năng không chỉ có trong các trò chơi có nội dung chính là rèn luyện KNXH có hầu hết trong rất nhiều các TCDG khác nhau Khi tham gia các TCDG, KNXH có trong các TCDG sẽ giúp trẻ rèn luyện và củng cố các KNXH một cách tự nhiên dưới hình thức chơi vui vẻ, nhờ đó sẽ hình thành ở trẻ các biểu tượng vững chắc về KNXH, làm nền tảng phát triển KNXH của trẻ sau này và giúp trẻ có những kĩ năng sống cần thiết

1.3.1.2 Tiêu chí lựa chọn trò chơi dân gian trong giáo dục kĩ năng xã hội cho học sinh tiểu học

* Trò chơi phải đảm bảo các chức năng giáo dục

Mỗi trò chơi sẽ giáo dục được một số KNXH cụ thể, chứ không thể giáo dục được tất cả các KNXH Do đó tuỳ theo từng trò chơi những KNXH

sẽ được xác định cụ thể

* Nội dung trò chơi đòi hỏi trẻ sử dụng kĩ năng xã hội

Nội dung trò chơi phải thể hiện các nội dung của KNXH trong quá trình chơi HS thực hiện các nội dung của trò chơi cũng chính là thực hiện các

thao tác của KNXH

* Luật chơi đòi hỏi quan hệ hợp tác của học sinh

Luật chơi là yêu cầu bắt buộc khi tham gia chơi vì vậy các hành động

25

thực hiện KNXH đưa vào luật chơi là phù hợp nhất Khi HS thực hiện đúng

luật chơi cũng có nghĩa là HS thực hiện KNXH trong khi chơi

* Hành động chơi tác động vào kĩ năng xã hội

Có sự hài hoà giữa phát triển về trí tuệ và các KNXH Qua các hoạt động trong trò chơi HS chiếm lĩnh được tri thức khoa học và rèn luyện các KNXH KNXH được thể hiện bằng những thao tác hành động cụ thể, vì vậy các hoạt động trong trò chơi được xây dựng để HS có thể tìm tòi, phát hiện, trao đổi chia sẻ lẫn nhau để rút ra kết luận bằng những hành động cụ thể

* Trò chơi phải tạo ra môi trường tham gia cho mọi học sinh

Thân thiện, phù hợp với HS Các hành động chơi không quá khó HS nào cũng tham gia được trò chơi kích thích được sự sáng tạo và mang lại niềm vui cho HS

1.3.2 Đặc điểm và phân loại kỹ năng xã hội của học sinh tiểu học

1.3.2.1 Đặc điểm học sinh tiểu học

HSTH thuộc giai đoạn độ tuổi 6 - 11 tuổi Đây là giai đoạn các em vừa bước qua lứa tuổi mẫu giáo nên các em có sự thay đổi cơ bản về hoạt động chủ đạo nhận thức và các biểu hiện tâm lí khác Hoạt động chủ đạo ở lứa tuổi này là hoạt động học tập tuy nhiên hoạt động vui chơi vẫn giữ một vai trò đặc biệt quan trọng đối với sự phát triển nhật thức tâm lí các các em nhất là đối với với những năm đầu tiểu học

Về hoạt động nhận thức hoạt động nhận thức cảm tính của các em chủ yếu

là nhận thức cảm tính trong đó tư duy trực quan chiếm ưu thế Khả năng tập trung chú ý trong một thời gian dài còn hạn chế ghi nhớ máy móc phát triển mạnh hơn ghi nhớ logic Tất cả các biểu hiện tâm lí ở các em trong giai đoạn này chưa ổn định chưa bền vững dễ bị dao động của môi trường sống xung quanh Vì vậy trong quá trình tổ chức hoạt động giáo dục cần phải tạo được môi trường giáo dục lành mạnh tích cực nhằm phát triển trẻ đúng hướng

26

HSTH đang dần thiết lập tạo dựng các mối quan hệ mới giữa các em với nhau trong quá trình học tập trong hoạt động cùng nhau các em thừa nhận uy tín của giáo viên một cách mặc nhiên Đối với HSTH thì giáo viên như một hình mẫu

về chuẩn mực trong các mối quan hệ Các em lĩnh hội các qui tắc và chuẩn mực đạo đức về hành vi kĩ năng ứng xử giao tiếp trong học tập và giao lưu… Nói khác đi các em đang học làm người từ những bài học trên lớp trong học tập và lao động trong các mối quan hệ xã hội đa dạng và phong phú mà các em là thành viên… Giai đoạn lứa tuổi này vốn kinh nghiệm của các em có sự phát triển do hoạt động học tập mang lại vốn sống và kinh nghiệm thực tiễn tăng lên đồng nghĩa với việc tiếp thu lĩnh hội các chuẩn mực đạo đức giao tiếp đánh giá bản thân dựa trên sự phân tích trải nghiệm của bản thân

1.3.2.2 Đặc điểm kĩ năng xã hội của học sinh tiểu học

KNXH của HSTH là một dạng hành động của học sinh nhằm thực hiện các mối quan hệ với mọi người xung quanh trên cơ sở nắm vững phương thức thực hiện và sự vận dụng tri thức, kinh nghiệm xã hội phù hợp với điều kiện hoàn cảnh giúp học sinh giao tiếp tương tác thích nghi với trường lớp, cộng đồng gần gũi KNXH của HS không đồng nhất với kĩ năng sống và kĩ năng mềm KNXH hướng đời sống cá nhân tiến tới sự hài hòa, thích hợp với xã hội KNXH là hợp phần quan trọng của kĩ năng sống và tất nhiên có những kĩ năng sống không phải là KNXH Chẳng hạn kĩ năng để sống sót khi lạc trong rừng kĩ năng ứng phó với thiên tai Xét về mặt giá trị thì KNXH có vai trò

vô cùng lớn lao Nó hướng con người sống hòa nhập hơn với xã hội, sở thuộc

xã hội (belonging social) để rồi thành công trong xã hội ấy chứ không đơn thuần là chỉ giúp riêng cá nhân đó sống và phát triển bằng cách phương hại đến người khác hoặc đi ngược lại sự phát triển chung của cộng đồng

Mỗi KNXH hay mỗi nhóm KNXH luôn luôn dựa vào các yếu tố cơ bản như lí trí cá nhân (mà hạt nhân là ý thức tự giác về sự vật và hành động của

27 mình) hành động có kĩ thuật và trật tự (có tổ chức và logic nhất định), sức mạnh của vận động thể chất (ít ra là vận động của hệ thần kinh), và số lượng hữu hạn

và tối ưu các thao tác thành phần (cơ sở để diễn ra hành động thực tế)

KNXH luôn có đối tượng tác động hoặc tương tác là xã hội hiện thực, trực tiếp Đối tượng tác động của KNXH là cái xã hội hiện thực, trực tiếp chứ không phải qua sách vở, hay kinh nghiệm xã hội được truyền thụ lại Tất nhiên việc nhận thức xã hội hay tích lũy kinh nghiệm xã hội ở mỗi cá nhân có thể thực hiện bằng nhiều con đường khác nhau trong đó lĩnh hội qua tài liệu sách vở là tương đối phổ biến và thậm chí con đường nhận thức này có vai trò

to lớn trong việc bồi đắp KNXH ở mỗi người Tuy nhiên kĩ năng mà con người sử dụng khi ấy không phải là KNXH mà chúng chỉ đơn thuần là kĩ năng đọc sách kĩ năng học tập kĩ năng nghiên cứu Còn KNXH là loại kĩ năng được con người sử dụng để tương tác ứng xử trực tiếp với cái xã hội hiện thời Nó đem lại hiệu quả tương tác xã hội cho chủ thể có kĩ năng trong các tình huống giao tiếp xã hội cụ thể

KNXH giúp HSTH giải quyết hiệu quả các vấn đề nảy sinh trong đời sống xã hội KNXH giúp cho học sinh tiểu học thực hiện giao tiếp và ứng xử

xã hội hiệu quả, tức là thực hiện được những hành vi trong các tình huống giao tiếp xã hội phù hợp với nhận thức của bản thân, phù hợp với chuẩn mực

xã hội và đạt được mục đích đề ra KNXH giúp HS thích ứng xã hội thành công, hòa nhập được với những điều kiện thay đổi của môi trường xã hội

1.3.2.3 Phân loại kĩ năng xã hội của học sinh tiểu học

Căn cứ vào đặc điểm học sinh tiểu học, về bản chất và cấu trúc KNXH, chúng tôi tán thành quan điểm phân loại KNXH của Đặng Thành Hưng và Trần Thị Tố Oanh [33], [34], chia KNXH thành 3 nhóm

* Nhóm kĩ năng nhận thức xã hội

Nhóm kĩ năng này giúp con người nắm bắt các vấn đề thuộc về xã hội như các sự kiện, quan hệ, hiện tượng, quá trình, hoàn cảnh, qui luật xã hội

28

một cách nhanh chóng và chính xác để đưa ra các phán quyết hay hành xử đúng đắn Những kĩ năng nhận thức xã hội bao gồm: 1- KN quan sát các hiện tượng XH gần gũi; 2 - KN tư duy (so sánh phân tích tổng hợp, khái quát hóa) về các vấn đề XH gần gũi; 3- KN sử dụng các biểu tượng từ quan sát vào giải quyết các vấn đề xã hội; 4- kĩ năng đánh giá về các hiện tượng xã hội gần

gũi; 5- Kĩ năng giải quyết vấn đề trong nhận thức xã hội

* Những kĩ năng ứng xử và giao tiếp xã hội

Đối tượng của loại kĩ năng này là con người và hoàn cảnh xã hội hay tình huống xã hội mà cá nhân có liên quan, phải đương đầu hoặc tham gia Những kĩ năng thuộc lĩnh vực ứng xử và giao tiếp xã hội căn bản phải thích ứng với mọi khác biệt đó trên nguyên tắc chung là an toàn (không xâm hại nhau), thành công (được việc) và hiệu quả (để lại kết quả tốt và ấn tượng đẹp cho các bên) Bao gồm: 1- KN lắng nghe tích cực; 2- KN bày tỏ ý kiến thái độ cá nhân bằng lời nói và cử chỉ biểu cảm phù hợp; 3- KN thực hiện hành vi giao tiếp có văn hóa; 4-

KN nhận diện và xử lí các vấn đề đơn giản trong môi trường xã hội gần gũi; 5-

Kĩ năng định hướng hành vi giao tiếp trong hoàn cảnh xã hội cụ thể khác nhau; 6- Kĩ năng xử lí các quan hệ xã hội trong các môi trường; 7- Kĩ năng giải quyết

vấn đề trong hoàn cảnh giao tiếp xã hội

* Những kĩ năng thích ứng xã hội

Đây là loại KNXH được xem là quan trọng nhất đối với mỗi con người nói chung và với HSTH nói riêng hiện đại, bởi xã hội hiện đại luôn vận động

và phát triển không ngừng Mỗi con người cần biết, cần có kĩ năng hòa nhập

và thích ứng tốt với sự thay đổi ấy để tồn tại và phát triển Những kĩ năng này bao gồm: 1- KN thích ứng của bản thân khi chuyển sang môi trường XH mới hay hoạt động mới (học sinh tự tin, kiên trì, tham gia vào hoạt động); 2- KN

tổ chức và thực hiện hoạt động XH mới; 3 - KN thay đổi (hay cải tạo) 1 số điều kiện; 4 - Kĩ năng giải quyết vấn đề trong quá trình thích ứng xã hội

có khả năng ứng phó phù hợp và linh hoạt trong các tình huống của cuộc sống hàng ngày; đồng thời giúp HS vận dụng tốt kiến thức đã học tăng hiệu quả thực hành có hành vi xã hội phù họp với chuẩn mực xã hội

1.3.3.2 Nội dung giáo dục kĩ năng xã hội cho học sinh tiểu học qua trò chơi dân gian

Thông qua TCDG cần tập trung giáo dục cho HSTH những KNXH cơ bản như: Kĩ năng làm việc hợp tác phối hợp trong tham gia trò chơi; kĩ năng bắt chước làm theo các hành vi phù hợp; kĩ năng thiết lập và duy trì quan hệ giao tiếp với thầy cô giáo và các bạn; kĩ năng lắng nghe thể hiện thái độ hành vi ứng xử phù hợp; kĩ năng tự đánh giá tự chủ trong hành vi giao tiếp ứng xử xã hội Chúng được chọn lọc từ 3 nhóm KNXH trên: Nhóm kĩ năng nhận thức xã hội nhóm kĩ năng ứng xử và giao tiếp xã hội và nhóm kĩ năng thích ứng xã hội

1.3.3.3 Phương pháp giáo dục kĩ năng xã hội cho học sinh tiểu học

Có nhiều biện pháp khác nhau để giáo dục KNXH, tuy nhiên giáo dục KNXH qua TCDG cần chú ý các phương pháp sau đây:

- Phương pháp thuyết phục, giảng giải

Để giáo dục KNXH cho học sinh trước tiên cần phải giúp cho học sinh hiểu được kĩ năng đó là gì? Vì sao cần phải có kĩ năng đó? Thuyết phục sẽ lôi cuốn các em vào trò chơi học tập thoải mái, giàu hứng thú và xúc cảm chân

30

thật Thuyết phục còn có nghĩa không cưỡng ép học sinh tham gia trò chơi Đối với HSTH việc thuyết trình, giảng giải sẽ ít đạt hiệu quả do đó cần kết hợp với minh hoạ đàm thoại để giúp học sinh có thể hiểu được Một cách khác để thuyết phục là thông qua sự trải nghiệm của học sinh Trên cơ sở đó giáo viên cùng HS phân tích từng việc như phải có sự phân công trong nhóm, mỗi bạn phải nêu ý tưởng của mình, lắng nghe ý kiến của bạn khác, cùng thống nhất cách làm, mỗi bạn phải nỗ lực làm việc của mình, trình tự hợp lí, tích cực hỗ trợ bạn động viên nhau thực hiện nhanh hơn

- Phương pháp làm mẫu

Để giúp HS biết cách thực hiện KN thì GV phải làm mẫu cho HS GV thực hiện đúng trình tự các thao tác, nhịp độ và thể hiện kết quả công việc Sau đó GV có thể cho HS (có khả năng thực hiện tốt) làm lại để cho các HS khác thấy rằng mình cũng có thể thực hiện được như bạn và như GV đã hướng dẫn

- Phương pháp hướng dẫn

Hướng dẫn bao gồm các hành vi chỉ đạo, giám sát, kiểm tra và động viên HS thực hiện các KNXH trong trò chơi GV hướng dẫn cách chơi một cách rõ ràng, cụ thể để HS có thể nắm được có bao nhiêu hành động và phải thực hiện như thế nào trong trò chơi GV hỏi lại HS để biết được rằng HS đã hiểu được các hướng dẫn của mình ở mức độ nào để quyết định cho HS tiến hành chơi hay phải hướng dẫn lại

- Phương pháp tìm tòi kiến tạo

Thông qua các hoạt động trải nghiệm tương tác trong TCDG giúp HS tìm hiểu, phát hiện, thu nhận, xử lí các sự kiện để lĩnh hội KN Tức là học ngay trong qua trình thực hiện các hành động chơi những điều học được sẽ thử nghiệm trở lại ngay trong hành động chơi

31

- Phương pháp sử dụng tình huống

Mỗi trò chơi là một tình huống sư phạm để HS thực hành các KNXH

đã được GV hướng dẫn, GV sử dụng nhiều tình huống để giúp HS thực hiện đến khi thành thạo các KN đó Trong quá trình HS giải quyết tình huống GV tiến hành hỗ trợ, phản hồi để giúp HS thực hiện tốt các KNXH

- Phương pháp khuyến khích - tham gia: tạo cơ hội cho HS hợp tác, cùng tham gia, tôn trọng và được tôn trọng, khuyến khích phát triển và được khuyến khích phát triển Nhóm phương pháp này đặc trưng bởi một số phương pháp như: làm việc nhóm, hợp tác, thảo luận động não …

1.3.3.4 Hình thức giáo dục kĩ năng xã hội cho học sinh tiểu học qua TCDG

Hình thức giáo dục KNXH cho HSTH qua TCDG rất phong phú đa

dạng như: Sử dụng TCDG lồng ghép vào các tiết học chính khóa để giáo dục KNXH cho HSTH Giáo dục KNXH xét trên phương diện này, nhấn mạnh

đến phương thức thực hiện KNXH; hướng đến việc trang bị cho người học nền tảng tri thức, hình thành khung quan niệm, hệ giá trị cho người học Chính những tri thức có tính nền móng này sẽ định hướng cho toàn bộ quá trình học tập và cũng như triển khai áp dụng KNXH học được vào hiện thực đời sống của người học Bên cạnh đó sử dụng TCDG kết hợp trong hoạt động ngoại khóa hoạt động văn hóa văn nghệ thể thao hoạt động vui chơi các

tiết sinh hoạt tập thể để giáo dục KNXH cho HS

1.3.3.5 Đánh giá kết quả giáo dục kĩ năng xã hội cho học sinh tiểu học

Đánh giá kết quả giáo dục KNXH cho HSTH phải được thực hiện qua các tiêu chí sau:

- Tính tự giác của hành vi xã hội: HS tự giác thực hiện hành vi xã hội không cần sự kiểm soát của người khác

- Tính chuẩn xác của hành vi xã hội: Hành vi thực hiện phù hợp với chuẩn mực xã hội trong các mối quan hệ mang tính xã hội

hỗ trợ khác có phản ứng kịp thời trước các tình huống xảy ra

1.3.4 Nguyên tắc giáo dục kĩ năng xã hội cho học sinh tiểu học

* Đảm bảo nội dung giáo dục KNXH cho HSTH

Để đảm bảo HS có được các KNXH mong muốn cần thiết kế các trò chơi dựa trên định hướng giáo dục những KNXH xác định cách tiến hành các hoạt động trong TCDG của HS phải đảm bảo nội dung giáo dục các KNXH

đã xác định đó Nguyên tắc này đòi hỏi GV vừa biết lựa chọn và sử dụng trò chơi dân gian phù hợp với nội dung giáo dục KNXH đồng thời tổ chức hiệu quả để rèn luyện các KNXH cho HS

* Phát huy tính tự chủ, sáng tạo của học sinh trong quá trình chơi

Giáo dục KNXH thông qua TCDG đó là việc để cho HS một phần tự quyết trong kế hoạch hoạt động khi tham gia trò chơi là rất quan trọng Tính

tự chủ trong các hoạt động trong khi chơi sẽ đảm bảo cho sự thành công trong giải quyết nhiệm vụ cao hơn hoạt động học tập trở nên có ý nghĩa hơn tính sáng tạo của HS được phát huy mạnh mẽ hơn việc hình thành các KNXH ở

HS cũng vì thế mà trở nên hiệu quả hơn

* Đánh giá thường xuyên hoạt động tham gia trò chơi của học sinh

Trong khi tham gia vào trò chơi mỗi HS đóng một vai trò nhất định khi các em thực hiện các hoạt động chơi chính là sự trải nghiệm của các em vào đời sống xã hội mà trò chơi chứa đựng ý nghĩa đó Chính vì thế nếu sự giám sát kiểm tra đánh giá của GV không sát sao thì quá trình vui chơi của

HS dễ bị thả nổi và HS khó có thể có được những KNXH như mong đợi

33

1.4 Những yếu tố ảnh hưởng đến giáo dục ĩ năng xã hội cho học sinh tiểu học qu qu trò chơi dân gi n

1.4.1 Yếu tố chủ quan

1.4.1.1 Nhận thức của cán bộ quản lý, giáo viên và các lực lượng sư phạm có

liên quan cùng tham gia giáo dục KNXH cho học sinh

Nhận thức của cán bộ, GV ở các trường tiểu học có ảnh hưởng rất lớn đến giáo dục KNXH cho HS Nếu đội ngũ CBQL, GV và các lực lượng sư phạm khác nhận thức đúng và đầy đủ thi việc triển khai các hoạt động này sẽ sát sao đáp ứng được yêu cầu thực tế của nhà trường đáp ứng được yêu cầu của xã hội Thực tế hiện nay cho thấy, một số trường trường tiểu học đang chú trọng đến khâu dạy chữ hơn dạy người Do vậy, việc giáo dục HS ít được coi trọng hoặc được chú trọng nhiều về tính hình thức, nên hiệu quả giáo dục KNXH cho HSTH còn hạn chế

1.4.1.2 Năng lực, kinh nghiệm và trách nhiệm của đội ngũ cán bộ quản lý, giáo viên

Đội ngũ CBQL, GV có năng lực, có kinh nghiệm sẽ biết cách phát huy thế mạnh của nhà trường, thế mạnh của HS, lực lượng sư phạm khác cùng tham gia vào giáo dục KNXH Sự thiếu hụt năng lực, kinh nghiệm của đội ngũ CBQL, GV sẽ dẫn đến những hệ quả tiêu cực như việc xác định mục tiêu, các nội dung phưong pháp giáo dục KNXH không chính xác hoặc quá trình tổ chức thực hiện không đáp ứng được yêu cầu thực tế, sự đòi hỏi của

HS và của xã hội Bên cạnh đó thái độ, tinh thần, trách nhiệm của các lực lượng sư phạm trong đó có đội ngũ CBQL, GV giữ vai trò rất quan trọng đến hiệu quả giáo dục KNXH cho HSTH Những phẩm chất nghề nghiệp như thái

độ tận tụy với công việc, yêu công việc là người gắn bó và sâu sát với nghề, quí trọng và thương yêu HS có tác động rất lớn đến hiệu quả giáo dục KNXH

1.4.1.3 Đặc điểm của học sinh lớp 5