VỊ TRÍ, VAI TRÒ CỦA PHÂN MÔN CÔNG NGHỆ Ở BẬC TIỂU HỌC TRONG CHƯƠNG TRÌNH GIÁO DỤC PHỔ THÔNG TỔNG THỂ MỚI mới

Theo đó, “vị trí” của phân môn Công nghệ trong môn Tin học và Công nghệ nói riêng và chương trình giáo dục ở bậc tiểu học nói chung thể hiện tính ý nghĩa và tầm quan trọng nhất định, tín

VỊ TRÍ, VAI TRÒ CỦA PHÂN MÔN CÔNG NGHỆ Ở BẬC TIỂU HỌC TRONG

CHƯƠNG TRÌNH GIÁO DỤC PHỔ THÔNG TỔNG THỂ MỚI

Họ tên: Trần Duy Phương Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh Email: tranduyphuong0312@gmail.com

Tóm tắt:

Dạy học môn Công nghệ, đặc biệt là ở bậc tiểu học trong thời kỳ đổi mới giáo dục, thể hiện một tầm nhìn có ý nghĩa lâu dài, góp phần xây dựng và phát triển đất nước Nhận thấy giá trị to lớn của việc giảng dạy môn Công nghệ ở bậc tiểu học, tác giả chọn hướng phân tích và đánh giá vị trí, vai trò của môn Công nghệ Qua đó, tác giả mong muốn góp thêm một góc nhìn cụ thể, rõ ràng hơn cho việc thúc đẩy chương trình đào tạo giáo viên dạy môn Công nghệ ở bậc tiểu học diễn ra một cách hiệu quả ở các trường cao đẳng, đại học trên toàn quốc

Từ khóa: Vị trí, vai trò, môn công nghệ ở tiểu học, chương trình giáo dục phổ thông mới

POSITION AND ROLE OF TECHNOLOGY SUB-SECTOR AT PRIMARY

LEVEL IN THE NEW SCHOOL EDUCATION PROGRAM

Abstract: Technology teaching, especially at the primary level in the period of

educational innovation, represents a long-term vision, contributing to the building and development of the country Recognizing the great value of Technology teaching in elementary school, the author chose to analyze and evaluate its position and role, thereby hoping to contribute a clear and specific view for promoting the training program for Technology teachers at primary schools, which takes place effectively in colleges and universities nationwide

Key words: Position, role, technology in elementary school, new school education

curriculum

I Đặt vấn đề

Môn Công nghệ trong chương trình giáo dục hiện hành là một môn học bắt buộc ở cấp trung học cơ sở và trung học phổ thông Nó là một môn học khá quan trọng và thiết thực, góp phần giúp học sinh hình thành những kiến thức hữu ích về công nghệ và một số kĩ năng cơ bản trong việc sử dụng, thiết kế và đánh giá các vật dụng, đồ dùng quen thuộc trong gia đình; cách thức trang trí nhà cửa, cách sử dụng và cải tạo môi trường sống xung quanh liên quan đến một vài lĩnh vực công nghệ cơ bản như nông nghiệp, lâm nghiệp, công nghiệp, thủy sản, cơ khí, điện tử, v.v Tuy nhiên, trên thực tế môn học này ít nhiều

đã bị mờ nhạt khi phần lớn học sinh lẫn giáo viên đều xem nó như là một “môn phụ” Từ

đó, việc dạy học đa phần còn mang nặng hình thức mà chưa thể phát huy được hết những

“phẩm chất” đáng quý của môn học, dẫn đến sự hạn chế về tính ứng dụng thực tiễn, khả năng giải quyết các vấn đề thiết yếu mà cuộc sống đặt ra liên quan đến công nghệ Do đó, nhu cầu đổi mới chương trình dạy học môn Công nghệ ở các cấp học nảy nở như một

hiện tượng tất yếu của xã hội, góp phần thích nghi với sự vận hành và phát triển không ngừng của thời đại mới – thời đại cách mạng khoa học, công nghệ tiến bộ

Theo công bố của Bộ Giáo dục và Đào tạo tại họp báo ngày 27 tháng 12 năm 2018, Chương trình giáo dục phổ thông mới thống nhất sẽ được áp dụng từ năm 2020 [1] Theo

đó, Chương trình đã đưa ra một số điểm khác biệt căn bản như: nhấn mạnh đến sự phát triển ba năng lực chính và chủ đạo cần có ở học sinh trong thời kỳ hội nhập, đó là năng lực tự chủ và tự học, giao tiếp và hợp tác, giải quyết vấn đề và sáng tạo; vấn đề tích hợp liên môn theo “chiều ngang” cũng như sự nhất quán, đồng tâm, móc xích ở các lớp, các cấp học nhằm phát triển ở học sinh khả năng vận dụng kiến thức của nhiều lĩnh vực để giải quyết các vấn đề trong thực tiễn cuộc sống Cùng với đó là sự xuất hiện, thay thế hay giảm tải một vài môn học ở các cấp sao cho phù hợp với định hướng giáo dục chung Ở tiểu học, hai trong các môn học quan trọng xuất hiện trong Chương trình phổ thông tổng thể mới là Công nghệ và Hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp Riêng với phân môn Công nghệ, giáo dục Công nghệ sắp tới sẽ được đưa vào giảng dạy ở cấp tiểu học từ lớp 3 đến lớp 5, kết hợp chung với Tin học tạo thành một môn học bắt buộc Có thể thấy, việc đưa phân môn Công nghệ vào tiểu học đã khẳng định vị trí và vai trò to lớn của yếu tố công nghệ trong giáo dục và đời sống nói chung Nhận thấy những điểm tích cực như trên, bài viết đã đi đến chọn lựa hướng quan sát môn Công nghệ trong Chương trình giáo dục đổi mới dưới giác độ nhận thức, đánh giá vị trí, vai trò, tầm quan trọng của môn Công nghệ dành riêng cho bậc tiểu học Điều này phần nào giúp làm rõ hơn một vài điểm sáng trong

sự đổi mới, thúc đẩy định hướng đào tạo giáo viên chất lượng để dạy học môn Công nghệ trong Chương trình giáo dục phổ thông tổng thể ở bậc tiểu học

II Nội dung

1 Khái niệm “vị trí, vai trò”

“Vị trí” là khái niệm dùng để chỉ “một chỗ, một nơi xác định dành riêng cho người, vật hoặc việc gì đó” [2] Theo Hoàng Phê, “vị trí” là “chỗ được xác định dành riêng cho người vật nào đó” “Vị trí” được nhấn mạnh ở yếu tố xác định, khẳng định tính có ý nghĩa, tính giá trị, tầm quan trọng của người, vật hay một việc gì đó trong cộng đồng, cấu trúc hoặc một hệ thống có tổ chức “Vị trí” không mang tính cá thể, nghĩa là “vị trí” chỉ được hình thành trong quan hệ cấu trúc, xã hội và mang tính xã hội “Vị trí” có thể được thể hiện qua chức danh, tên gọi địa vị hay tên của một phạm trù làm nên cấu trúc tổng thể Ví dụ,

vị trí Hội đồng quản trị, Tổng giám đốc, cán bộ, nhân viên trong một công ty; vị trí Chủ tịch nước, Tổng bí thư, Bộ trưởng, Đại tướng trong hệ thống quản lý Nhà nước; vị trí Hiệu trưởng, nhân viên, cán bộ bảo vệ, học sinh, sinh viên trong Nhà trường hoặc vị trí ông bà, cha mẹ, con cái trong quan hệ gia đình; vị trí của môn học trong hệ thống khối lớp, chương trình đào tạo, v.v… Theo đó, “vị trí” của phân môn Công nghệ trong môn Tin học và Công nghệ nói riêng và chương trình giáo dục ở bậc tiểu học nói chung thể hiện tính ý nghĩa và tầm quan trọng nhất định, tính hài hòa và bổ sung trong mối tương liên giữa các môn học, là một phân môn bắt buộc với thời lượng học tập quy định, là một trong những thành tố quan trọng thúc đẩy định hướng giáo dục STEM Những vấn đề này

sẽ được tác giả làm rõ hơn ở phần sau

“Vị trí” là một khái niệm trừu tượng, đi kèm với “vị trí” là “vai trò” “Vai trò” là mặt biểu hiện của vị trí trong quan hệ nhân quả, biện chứng “Vị trí” càng lớn, “vai trò” càng quan trọng “Vai trò” là “tác dụng, chức năng trong sự hoạt động, sự phát triển của cái gì đó” [3] “Vai trò” mang ý nghĩa đóng góp, góp phần tác động nâng cao, cải thiện hiệu quả theo hướng tích cực “Vai trò” của thầy cô giáo là giáo dục hình thành nhân cách cho học sinh, giúp học sinh có thể tiếp cận, hòa nhập và cống hiến cho bản thân, xã hội một cách tốt nhất “Vai trò” của môn học là cung cấp kiến thức và các kỹ năng thiết yếu, hình thành và phát triển một số năng lực mà môn học quy định cho học sinh dưới sự tổ chức, hướng dẫn, điều chỉnh, đánh giá của giáo viên “Vai trò” thể hiện tính nhiệm vụ mà đối tượng nắm giữ phải thực thi “Vai trò” là trách nhiệm và có ý nghĩa tạo dựng, thúc đẩy hiệu quả làm việc, lao động của cấu trúc, tổng thể hệ thống Qua đó, “vai trò” của phân môn Công nghệ trước hết nhấn mạnh ở khả năng phát triển một số năng lực Công nghệ cần thiết và một số phẩm chất chủ yếu ở người học, trang bị cho người học những kĩ năng công nghệ cơ bản để thích nghi tốt với các hoạt động trong học tập và cuộc sống thường ngày

Ở chương trình tiểu học sắp tới, Công nghệ sẽ trở thành một phân môn bắt buộc nắm giữ vị trí và vai trò cực kỳ quan trọng trong định hướng giáo dục chung và trong sự đối sánh với các môn học khác Công nghệ sẽ là phân môn có lợi thế trong việc nâng cao năng lực giải quyết vấn đề thực tiễn và sáng tạo, là một trong các thành tố quan trọng của STEM, góp phần thúc đẩy mô hình giáo dục tích hợp đang nở rộ ở các nước châu Âu, châu Á, đặc biệt là ở Việt Nam trong những năm gần đây

2 Khái niệm công nghệ và nội dung giáo dục công nghệ ở cấp tiểu học trong chương trình giáo dục đổi mới

2.1 Khái niệm “công nghệ”

Công nghệ là khái niệm phức tạp với rất nhiều cách định nghĩa khác nhau Xét về nguồn gốc ngôn ngữ, khái niệm công nghệ xuất hiện đồng thời với sự hình thành xã hội loài người Từ “Công nghệ” xuất phát từ chữ Hy Lạp (τεκηνε – Tekhne) có nghĩa là một công nghệ hay một kỹ năng và chữ (λογοσ – logos) có nghĩa là một khoa học, hay sự nghiên cứu Thuật ngữ technology (Tiếng Anh) hay technologie (Tiếng Pháp) hàm nghĩa

là khoa học về kĩ thuật hay sự nghiên cứu có hệ thống về kĩ thuật – thường được gọi là công nghệ học [4] Kĩ thuật là khả năng thực hành công việc một cách hữu hiệu, kĩ thuật nhấn mạnh đến yếu tố thực hành và tạo ra sản phẩm trong khi công nghệ là khoa học kĩ thuật ứng dụng, là hệ thống tri thức Trong mối quan hệ với kĩ thuật, công nghệ có phần

mở rộng và bao hàm hơn

Nếu chiết tự và giải nghĩa theo Hán Việt, công là công việc, lao động; nghệ là nghệ thuật, kỹ năng hoặc kỹ xảo, khi ấy chữ “nghệ” đề cập nhiều đến yếu tố thẩm mĩ, tính phát minh và sáng tạo Tựu trung lại, công nghệ là hoạt động lao động hoặc thành tựu lao động của con người, cả vật chất lẫn tinh thần, là sự phát minh có kĩ thuật trong quá trình phát triển của lịch sử loài người nhằm cải thiện chất lượng cuộc sống ngày càng tốt hơn Cách hiểu này dựa trên cơ sở là những thành tựu nổi bật mà con người đạt được từ thời nguyên thủy đến hiện tại Con người xuất hiện trên Trái đất khoảng từ 2,5 triệu năm về trước, có thể chia ra làm ba giai đoạn chính: thời kỳ đồ đá cũ (từ 2,5 triệu năm đến 10.000 năm

TCN); thời kỳ đồ đá mới (từ 10.000 TCN – 300 TCN); thời kỳ Trung cổ đến thời kỳ hiện đại (từ 300 TCN đến nay) Ở thời kỳ đồ đá cũ, hai thành tựu công nghệ nổi bật của con người là tìm ra lửa và phát minh ra quần áo, xây dựng nhà ở Thời kỳ đồ đá mới, con người phát hiện ra kim loại và biết chế tạo kim loại để làm công cụ sản xuất; biết cách khai thác năng lượng, chế tạo phương tiện giao thông vận tải thô sơ và biết cách khai thác nước sạch để sinh hoạt Ở thời kỳ Trung đại đến nay, những thành tựu công nghệ có phần đáng kể, đó là sự xuất hiện của nông nghiệp, công nghiệp, chế tạo, khai thác mỏ, luyện kim, giao thông, y học, v.v… Nếu định nghĩa theo cách này, công nghệ sẽ dễ được chấp nhận hơn khi nó là hệ thống bao gồm các lĩnh vực như nông nghiệp, lâm nghiệp, công nghiệp, điện tử, cơ khí, v.v…Đó cũng là các mảng lĩnh vực phổ biến mà học sinh phổ thông đang được học tập, nghiên cứu ở phân môn Công nghệ hiện hành

Tuy nhiên, với xu hướng hiện nay người ta thường lựa chọn cách định nghĩa về công nghệ do Uỷ ban Kinh tế và Xã hội khu vực Châu Á – Thái Bình Dương (Economic and Social Commission for Asia and the Pacific – ESCAP) đưa ra: “Công nghệ là kiến thức

có hệ thống về quy trình và kĩ thuật dùng để chế biến vật liệu và xử lý thông tin Nó bao gồm kiến thức, kĩ năng, thiết bị, phương pháp và các hệ thống dùng trong việc tạo ra hàng hoá và cung cấp dịch vụ” Cách định nghĩa này khá rộng mở và dung hòa hơn khi không chỉ giới hạn công nghệ là những kiến thức về quy trình và kĩ thuật đối với vật chất như nhóm ngành công nghệ kĩ thuật mà còn bao hàm cả nhóm ngành công nghệ xử lý thông tin như công nghệ máy tính, công nghệ ngân hàng, công nghệ du lịch, công nghệ văn phòng là những ngành công nghệ mới nổi của thời hiện đại

Tóm lại, khái niệm “công nghệ” nhìn chung được tạo nên từ bốn thành tố: Một là, công nghệ phải tạo ra sản phẩm và phù hợp với nhu cầu sử dụng của con người Hai là, công

nghệ là sản phẩm do con người tạo ra thông qua quá trình lao động, do đó sản phẩm công nghệ khác với những sản phẩm tự nhiên Ví dụ hoa là sản phẩm của tự nhiên nhưng kĩ

thuật cắt hoa, cắm hoa để trang trí lại là yếu tố của công nghệ Ba là, công nghệ là hệ thống kiến thức, nó bác bỏ quan niệm công nghệ là vật thể Bốn là, công nghệ là kiến

thức song vẫn có thể được mua, được bán Đó là do công nghệ hàm chứa trong các vật thể tạo nên nó

2.2 Nội dung giáo dục công nghệ ở bậc tiểu học trong chương trình giáo dục phổ thông mới

Bậc tiểu học là bậc học quan trọng đầu tiên, có nhiệm vụ hình thành những tri thức nền móng cơ bản và góp phần giáo dục học sinh những phẩm chất và năng lực cần có phù hợp với từng giai đoạn lứa tuổi, đảm bảo học sinh có đủ khả năng để tiếp tục học lên ở những cấp tiếp theo trong hệ thống giáo dục Do đó, giáo dục ở cấp tiểu học đóng một vai trò vô cùng quan trọng Việc đưa vào giảng dạy một nội dung hay giáo dục một hoạt động nào đó vì thế cũng cần có sự cân nhắc kĩ càng Tuy nhiên, trong thời đại phát triển như ngày nay, việc giáo dục công nghệ, đặc biệt là ở bậc tiểu học là một nhu cầu tất yếu, cần thiết, khoa học và hợp lí Bởi từ những kiến thức nền tảng, từ những kĩ năng, thao tác cơ bản, đơn giản về công nghệ mà học sinh được học sẽ là tiền đề để giúp các em phát triển khả năng tiếp cận và học tập tốt hơn trong lĩnh vực công nghệ sau này theo cả hai hướng hàn lâm và thực tiễn Đặc biệt, việc nuôi dưỡng tình yêu, niềm đam mê về công nghệ cho

học sinh tiểu học nếu thành công sẽ tạo thành động lực to lớn góp phần định hướng giáo dục nghề nghiệp cho các em sau này

Dạy học công nghệ ở bậc tiểu học thông qua phân môn Tin học và Công nghệ lớp 3, 4,

và 5, học sinh sẽ được tiếp cận với hai mảng kiến thức trọng tâm, đó là “Công nghệ và đời sống”, “Thủ công kĩ thuật” Các môn như Thủ công lớp 1, 2, 3; Kĩ thuật lớp 4, 5 trong chương trình giáo dục hiện hành sẽ bị lược bỏ và được tích hợp vào cùng một môn Tin học và Công nghệ Theo đó, nội dung chính của hai mảng kiến thức này sẽ được phân bổ đều cho ba lớp với những yêu cầu khác nhau tùy vào từng trình độ nhận thức Theo PGS.TS Lê Huy Hoàng, chủ biên chương trình Công nghệ mới ở bậc tiểu học thì “Công nghệ ở tiểu học giới thiệu về thế giới kĩ thuật, công nghệ gần gũi thông qua các chủ đề đơn giản về công nghệ và đời sống, một số sản phẩm công nghệ trong gia đình mà học sinh tiếp xúc hằng ngày, an toàn với công nghệ trong nhà; thiết kế kĩ thuật, công nghệ thông qua các hoạt động thủ công kĩ thuật, lắp ráp các mô hình kĩ thuật đơn giản, trồng

và chăm sóc hoa, cây xanh trong môi trường gia đình, nhà trường.” Cụ thể [5]:

Một là, ở lớp 3, với phần Công nghệ và đời sống, học sinh sẽ được học cách nhận

diện các sản phẩm công nghệ trong gia đình, kể tên và phân biệt với các sản phẩm tự nhiên; hiểu biết về chức năng, cách sử dụng cơ bản, cách điều chỉnh và bảo quản một số vật dụng công nghệ phổ thông gần gũi như đèn học, quạt điện, máy nghe thu thanh, máy thu hình; học cách phòng tránh cháy nổ, nguy hiểm và giữ gìn an toàn trong môi trường công nghệ gia đình Riêng với phần Thủ công, kĩ thuật, học sinh sẽ được tham gia hoạt động thiết kế đồ chơi, đèn biển báo giao thông và một số đồ chơi dân gian

Hai là, ở lớp 4, kiến thức phần Công nghệ và đời sống sẽ giúp các em hiểu biết về vai

trò của hoa, cây cảnh, cách thức trồng hoa và cây cảnh trong chậu để trang trí nhà cửa, phòng học Phần Thủ công, Kĩ thuật sẽ cung cấp cho học sinh phương pháp lắp ráp một

số mô hình kĩ thuật, mô hình điện và làm đồ chơi dân gian Tuy nhiên, với những bài học lắp ghép này, học sinh chủ yếu đi vào nhận biết và lựa chọn chất liệu, trình bày ý tưởng

để thực hiện với những mô hình đơn giản, biết cách lắp ghép mạch điện và thực hành lắp ghép đèn chiếu sáng theo ý tưởng riêng, giàu tính ứng dụng và không nguy hiểm

Ba là, ở lớp 5, học sinh sẽ được học về vai trò của công nghệ đối với đời sống, thông

tin một số nhà sáng chế và những thành tựu sáng chế văn minh của loài người, thông qua

đó nuôi dưỡng ước mơ trở thành những nhà sáng chế công nghệ trong tương lai ở các em; tìm hiểu quy trình thiết kế, cách sử dụng và bảo quản một số vật dụng phức tạp như tủ lạnh, điện thoại Thủ công, Kĩ thuật ở lớp 5 sẽ hướng dẫn học sinh cách lắp ráp mô hình

cơ khí, mô hình máy phát điện gió và mô hình điện mặt trời

Tóm lại, đánh giá tổng quan nội dung chương trình dạy học phần công nghệ trong môn

Tin học và Công nghệ ta có thể thấy một điểm ưu việt của chương trình là thiết kế bài học

đi sâu vào rèn luyện cho học sinh những kiến thức và kỹ năng thực tiễn, đậm tính ứng dụng, qua đó giúp học sinh phát triển được một số năng lực chung mà phân môn Công nghệ ở các cấp học hướng tới, đó là năng lực hiểu biết công nghệ, năng lực giao tiếp công nghệ, năng lực sử dụng công nghệ, năng lực đánh giá công nghệ và năng lực thiết kế công nghệ

3 Biểu hiện vị trí, vai trò của mảng công nghệ thuộc phân môn Tin học và Công nghệ ở bậc tiểu học trong chương trình giáo dục mới

3.1 Môn Tin học và Công nghệ ở tiểu học là môn học bắt buộc với thời lượng học tập quy định và những sự đổi mới căn bản

Có thể thấy việc đưa mảng Công nghệ vào tiểu học là một bước ngoặc lớn trong sự thay đổi chương trình giáo dục Môn Công nghệ ở giáo dục trung học phổ thông thuộc vào nhóm môn tự chọn, bao gồm nhóm Khoa học xã hội, nhóm Khoa học tự nhiên và nhóm Công nghệ và Nghệ thuật Ở cấp tiểu học thì ngược lại, phần Công nghệ được tích hợp trong cùng một môn Tin học và Công nghệ trở thành một môn học bắt buộc với tổng

số tiết trên mỗi lớp là 70 tiết, chiếm 6.25% trên tổng số môn Nếu ước lượng thì số thời gian dành cho việc học môn Công nghệ là 1 tiết/tuần, tương ứng với 35 tiết của môn học Đạo đức ở mỗi lớp Việc phân bổ thời gian như vậy là hợp lý, tuy không quá nhiều nhưng vẫn đảm bảo cho học sinh được tiếp xúc hằng tuần với các tiết học lý thuyết và thực hành thú vị

Cùng với đó, phân môn Công nghệ hàm chứa trong mình nhiệm vụ của một số môn học cũ như Thủ công và Kĩ thuật, đồng thời mở rộng hơn với nhiều tri thức khác Như cách phân tích ban đầu, công nghệ đâu đó đã bao hàm cả kĩ thuật nhưng kĩ thuật cũng góp phần hình thành nên công nghệ Cụ thể, các mảng kiến thức về xé, dán, gấp giấy ở Thủ công lớp 1, 2, 3; cắt, khâu, thêu ở Kĩ thuật 4; kĩ thuật chăn nuôi gà, kĩ năng tự phục vụ như nấu cơm, luộc rau, bày dọn bửa ăn, v.v…ở Kĩ thuật lớp 5; các phần thực hành lắp ghép các mô hình kĩ thuật như mô hình cần cẩu, xe nôi, xe ô tô tải, xe ben, máy bay trực thăng, rô - bốt, v.v… ở Kĩ thuật lớp 4 và 5 trong chương trình hiện hành không được đề cập trong phần nội dung chương trình Công nghệ mới Tuy nhiên, các kĩ thuật về trồng rau, hoa của Kĩ thuật lớp 4 hiện hành sẽ được tích hợp trong phần Công nghệ và Đời sống của phân môn Công nghệ lớp 3 Ở phần nội dung Kĩ thuật lớp 3, 4, 5 của chương trình Công nghệ mới có tính ứng dụng thực tiễn cao và phát huy được nhiều năng lực công nghệ ở người học hơn khi chủ yếu dạy học sinh cách thiết kế các mô hình đồ dùng học tập, biển báo giao thông, mô hình điện, máy phát điện gió, điện mặt trời và các mô hình

đồ chơi dân gian Ngoài ra, các kiến thức của phần Công nghệ và Đời sống như tìm hiểu

cơ bản về các đồ dùng gia dụng (đèn học, quạt điện, tủ lạnh, v.v…), lịch sử của một vài nhà sáng chế tiêu biểu và một số phát minh tiêu biểu, an toàn trong sử dụng công nghệ như đã được nêu ra ở mục nội dung phần 2.2 cho thấy chương trình Công nghệ mới ở tiểu học có rất nhiều thay đổi và tiến bộ hơn so với chương trình Thủ công, Kĩ thuật hiện hành, thể hiện sự thích ứng linh hoạt với những biến đổi của xã hội đương đại và cải tiến theo chiều hướng giúp học sinh hòa nhập tốt với môi trường công nghệ trong đời sống hằng ngày Đó là những sự khác biệt căn bản trong phần nội dung của phân môn Công nghệ đổi mới

Ngoài ra, trong mối quan hệ liên thông giữa các cấp học, phân môn Công nghệ ở bậc tiểu học sẽ cung cấp cho học sinh những kiến thức và kĩ năng cơ bản để tạo dựng những kiến thức mới cao hơn Nó là nền tảng vì những kiến thức mà trẻ được học sẽ xuất hiện dưới dạng khái quát, mở rộng hơn trong môn Công nghệ ở các cấp khác Chẳng hạn, các

đồ dùng điện trong gia đình mà học sinh được học trong mảng Công nghệ và Đời sống

lớp 3, 4, 5 sẽ được đề cập trở lại và mở rộng hơn trong phần Sản phẩm công nghệ lớp 6; các kĩ thuật về vẽ, mô tả sơ đồ mô hình thiết kế đơn giản sẽ hỗ trợ cho các kĩ thuật công nghệ phức tạp hơn ở lớp 10 Tuy nhiên, một điều quan trọng hơn cả là từ việc học phân môn Công nghệ, học sinh sẽ tự ý thức và hình thành tình cảm, niềm yêu thích bền vững đối với công nghệ gắn liền với thực tiễn, từ đó góp phần định hướng nghề nghiệp, giúp các em học tập công nghệ ngày càng hiệu quả hơn

3.3 Môn Công nghệ ở tiểu học góp phần hình thành cho học sinh những năng lực công nghệ và các phẩm chất chủ yếu, cần thiết đáp ứng yêu cầu đổi mới và phát triển

Năng lực chung là những năng lực cơ bản, thiết yếu hoặc cốt lõi, làm nền tảng cho mọi hoạt động của con người trong cuộc sống và lao động nghề nghiệp như: năng lực nhận thức, năng lực trí tuệ, năng lực về ngôn ngữ và tính toán; năng lực giao tiếp, năng lực vận động… Các năng lực này được hình thành và phát triển dựa trên bản năng di truyền của con người, quá trình giáo dục và trải nghiệm trong cuộc sống; đáp ứng yêu cầu của nhiều loại hình hoạt động khác nhau Cùng với năng lực chung là năng lực chuyên biệt Năng lực chuyên biệt là những năng lực được hình thành và phát triển trên cơ sở các năng lực chung theo định hướng chuyên sâu, riêng biệt trong các loại hình hoạt động, công việc hoặc tình huống, môi trường đặc thù, cần thiết cho những hoạt động chuyên biệt, đáp ứng yêu cầu hạn hẹp hơn của một hoạt động như Toán học, Âm nhạc, Mĩ thuật, Thể thao Theo đó, năng lực chung mà môn Công nghệ hướng đến là năng lực hiểu biết, giao tiếp, sử dụng, đánh giá và thiết kế công nghệ [5]

Năng lực hiểu biết công nghệ là năng lực phản ánh nội dung học tập phổ thông cốt lõi

về công nghệ trên các phương diện bản chất của công nghệ; mối quan hệ giữa công nghệ, con người, xã hội; một số công nghệ phổ biến, các quá trình sản xuất chủ yếu có ảnh hưởng và tác động lớn tới kinh tế, xã hội trong hiện tại và tương lai; phát triển và đổi mới công nghệ; nghề nghiệp và định hướng nghề nghiệp trong môi trường kĩ thuật, công nghệ

chủ yếu ở Việt Nam Năng lực giao tiếp công nghệ là năng lực lập, đọc, trao đổi tài liệu

về các sản phẩm, quá trình, dịch vụ công nghệ, để diễn tả hiểu biết công nghệ; được dùng

trong quá trình thiết kế, sử dụng, đánh giá kĩ thuật, công nghệ Năng lực sử dụng công nghệ là năng lực tiếp cận, khai thác, loại bỏ các sản phẩm, quá trình, dịch vụ công nghệ

đúng chức năng, đúng kĩ thuật, đảm bảo tính hiệu quả, sự an toàn cho người, thiết bị và

môi trường sống Năng lực đánh giá công nghệ là năng lực đưa ra những nhận định về

một sản phẩm, quá trình, dịch vụ công nghệ với góc nhìn đa chiều về vai trò, chức năng,

ý nghĩa, chất lượng, kinh tế, tác động môi trường, và những mặt trái nếu có của kĩ thuật,

công nghệ Và năng lực thiết kế công nghệ là năng lực phát hiện nhu cầu, vấn đề cần giải

quyết, cần đổi mới trong thực tiễn; đề xuất giải pháp kĩ thuật, công nghệ đáp ứng nhu cầu, giải quyết vấn đề đặt ra; hiện thực hoá giải pháp kĩ thuật, công nghệ; thử nghiệm và đánh giá mức độ đáp ứng nhu cầu, vấn đề đặt ra Quá trình trên được thực hiện trên cơ sở xem xét đầy đủ các khía cạnh về tài nguyên, môi trường, kinh tế và nhân văn

Bên cạnh đó, năng lực chuyên biệt ở cấp tiểu học với môn Công nghệ khá đơn giản,

học sinh sẽ có năng lực hiểu biết công nghệ, tức là nhận ra được những dấu hiệu của sản

phẩm công nghệ, vai trò, tác dụng của công nghệ đối với đời sống thực tiễn, kể tên được

các nhà sáng chế và thành tựu sáng chế tiêu biểu, bộc lộ niềm yêu thích với nghề nghiệp thông qua quan sát, kể tên nghề nghiệp của bố mẹ, người thân hoặc nghề nghiệp mà các

em biết Năng lực giao tiếp công nghệ được hình thành ở học sinh tiểu học là năng lực

nói, viết, vẽ, mô tả các vật dụng trong gia đình cũng như phác thảo ý tưởng với người

khác thông qua hình vẽ Năng lực sử dụng công nghệ là khả năng thao tác kĩ thuật đơn

giản để vận hành các thiết bị gia dụng hoạt động, đồng thời nhận biết một số cách phòng

tránh các tai nạn do thiết bị công nghệ gây ra Năng lực đánh giá công nghệ ở học sinh

tiểu học là khả năng bày tỏ và lý giải cảm xúc thích hay không thích, khả năng đánh giá

các thiết bị có cùng chức năng Và năng lực thiết kế công nghệ ở trẻ là khả năng nhận biết

và bắt chước, tự làm một đồ chơi, một mô hình công nghệ theo ý tưởng của bản thân Cùng với năng lực công nghệ là phẩm chất chủ yếu được hình thành thông qua phân môn Công nghệ mà học sinh được học Phẩm chất được quy định bởi nội dung môn học

và một phần của năng lực Công nghệ Các phẩm chất chủ yếu mà phân môn Công nghệ mang lại đó là chăm chỉ, trung thực và trách nhiệm Cụ thể, từ những hiểu biết công nghệ

về quy trình chế tạo của các vật dụng hằng ngày như máy quạt điện, máy thu âm, đèn học hay quy trình trồng trọt, vai trò cây cảnh và hoa, cách chế tạo các mô hình thông qua hoạt động Thủ công – Kĩ thuật, học sinh sẽ tự ý thức và bồi dưỡng niềm yêu thích, hứng khởi, say mê và chăm chỉ trong việc sử dụng và tái tạo môi trường Công nghệ; ý thức trách nhiệm về việc bảo quản, giữ gìn các vật liệu công nghệ gia dụng và những sản phẩm, công trình kĩ thuật công nghệ của cộng đồng, xã hội, trách nhiệm trong tinh thần làm việc nhóm để tạo ra các sản phẩm chung theo yêu cầu bài học; hình thành phẩm chất trung thực với chính mình và mọi người thông qua hoạt động chế tạo, thiết kế và làm việc nhóm gắn với mỗi nhiệm vụ học tập cụ thể

3.3 Dạy học môn Công nghệ ở bậc tiểu học có ý nghĩa đẩy mạnh định hướng giáo dục STEM trong tương lai

3.3.1 Vài nét về giáo dục STEM

STEM là thuật ngữ viết tắt của các từ Science (Khoa học), Technology (Công nghệ), Engineering (Kĩ thuật) và Mathematics (Toán học) Thuật ngữ này lần đầu tiên được giới thiệu bởi Quỹ Khoa học Mỹ (NSF) vào năm 2001 Hiện nay, giáo dục STEM đã và đang được rất nhiều học giả, chuyên gia giáo dục trong và ngoài nước tham gia nghiên cứu với rất nhiều công trình nổi bật đáng kể ở Mỹ, Anh, Pháp và cả ở Việt Nam Tuy nhiên, giáo dục STEM ở Việt Nam còn khá nhiều hạn chế bởi tính mới mẻ và điều kiện áp dụng đại trà

Thuật ngữ STEM được định nghĩa theo nhiều cách khác nhau Quan điểm của Bộ Giáo dục Mỹ cho rằng “Giáo dục STEM là một chương trình nhằm cung cấp hỗ trợ, tăng cường, giáo dục Khoa học, Công nghệ, Kĩ thuật và Toán học (STEM) ở tiểu học và trung học cho đến bậc sau đại học” Hoặc có một cách định nghĩa khác hơn: Giáo dục STEM là một quan điểm dạy học theo tiếp cận liên ngành từ hai trong các lĩnh vực Khoa học, Công nghệ, Kĩ thuật và Toán học trở lên Trong đó nội dung học tập được gắn với thực tiễn, phương pháp dạy học theo quan điểm dạy học định hướng hành động Cụ thể, trong đó:

Khoa học là môn học nhằm phát triển khả năng sử dụng các kiến thức Khoa học (Vật

lí, Hóa học, Sinh học và Khoa học Trái đất) của học sinh Công nghệ là môn học nhằm phát triển khả năng sử dụng, quản lí và đánh giá công nghệ của học sinh Nó cung cấp cho học sinh những cơ hội để hiểu về công nghệ được phát triển như thế nào, cung cấp cho học sinh những kĩ năng để có thể phân tích được sự ảnh hưởng của công nghệ mới tới cuộc sống hằng ngày của học sinh và của cộng đồng… Kĩ thuật là môn học nhằm phát triển sự hiểu biết của học sinh về cách công nghệ đang phát triển thông qua quá trình thiết

kế kĩ thuật Kĩ thuật cung cấp cho học sinh những cơ hội để tích hợp kiến thức của nhiều môn học, giúp cho những khái niệm liên quan trở nên tường minh trong cuộc sống của

họ Kĩ thuật cũng cung cấp cho học sinh những kĩ năng để có thể vận dụng sáng tạo cơ

sở Khoa học và Toán học trong quá trình thiết kế các đối tượng, các hệ thống hay xây dựng các quy trình sản xuất Và Toán học là môn học nhằm phát triển ở học sinh khả năng phân tích, biện luận và truyền đạt ý tưởng một cách hiệu quả thông qua việc tính toán, giải thích, giải pháp giải quyết các vấn đề toán học trong các tình huống đặt ra Với nội hàm của các môn học như trên, chúng ta có thể xét thấy tính tương ứng với một số môn học ở Việt Nam Đó là, hệ thống Khoa học sẽ là các môn Vật lí, Hóa học, Sinh học; môn Công nghệ và Kĩ thuật tương ứng với môn Công nghệ ở Việt Nam và một phần thể hiện qua môn Tin học Do vậy, Công nghệ xét trong tổng thể cấu trúc STEM là thành tố quan trọng ảnh hưởng và chi phối đến các thành tố khác

3.3.2 Giáo dục công nghệ ở tiểu học – sự tạo dựng nền móng cho mô hình giáo dục STEM

Môn Công nghệ được đưa vào chương trình tiểu học trong quan hệ kết hợp lẫn tích hợp với môn Tin học là hai trong sáu thành tố của STEM như phân tích ở trên đã cho thấy dụng ý thúc tiến mô hình này phát triển ở Việt Nam trong tương lai gần Bên cạnh đó, chương trình dự thảo môn Công nghệ công bố ngày 19 tháng 01 năm 2018 vừa qua đã nhấn mạnh đến STEM trong phần “đặc điểm môn học” như sau: “Môn Công nghệ ở trường phổ thông có mối quan hệ với nhiều lĩnh vực giáo dục khác, đặc biệt là với Toán học và Khoa học Cùng với Toán học, Khoa học tự nhiên, Tin học, môn Công nghệ góp phần thúc đẩy giáo dục STEM ở phổ thông – một trong những xu hướng giáo dục đang được coi trọng ở nhiều quốc gia trên thế giới.” Để tạo dựng không gian hoạt động giáo dục STEM, những kiến thức mà học sinh được học trong môn Công nghệ có thể kết hợp với các kiến thức Khoa học tự nhiên, Toán học và Tin học để giải quyết các hoạt động thực hành trong những giờ học STEM do trường tổ chức, các buổi học thực hành ngoại khóa hoặc các tình huống thực tiễn ngoài cuộc sống mà học sinh gặp phải Giáo viên có thể tổ chức và định hướng cho học sinh giải một bài tập nào đó trong chính môn học Công nghệ hoặc môn học Toán mà trong đó đòi hỏi cần phải có sự vận dụng kiến thức liên môn, v.v…

Chẳng hạn, giáo viên có thể thiết kế cho học sinh một tiết học STEM liên quan đến công nghệ và kỹ thuật ngoài giờ lên lớp như: hoạt động thiết kế cầu chỉ với một tờ giấy A4 Bài học sẽ bắt đầu bằng một thảo luận về sự cần thiết phải thiết kế một cây cầu có tải trọng lớn, học sinh cần tìm cách tạo ra một cấu trúc bền vững và ứng dụng nó vào việc tạo ra một chiếc cầu có tải trọng lớn nhất có thể chỉ từ một tờ giấy A4 Vấn đề này sẽ

được thực thi bằng cách gấp tờ giấy A4 thành các đường dích dắc như hình cái quạt, từ một tờ giấy phẳng đã trở thành mô hình không gian ba chiều, đường dích dắc càng dày, tải trọng chịu đựng của mô hình cầu càng lớn Giáo viên sẽ tổ chức và dẫn dắt học sinh bằng câu hỏi để phát hiện ra bản chất của kĩ thuật trong thiết kế Hoạt động này sẽ tích hợp các nội dung như: hình tam giác, đường gấp khúc – độ dài đường gấp khúc, ki –lô – gam, thống kê (kiến thức Toán học) và đặc điểm, công dụng của một số vật liệu thường dùng (kiến thức Khoa học) Cùng với đó, thông qua tiết học công nghệ thực hành theo định hướng STEM này, học sinh sẽ hình thành được bốn kỹ năng dựa trên bốn thành tố của giáo dục STEM như sau:

Một là về khoa học, yêu cầu tìm ra một cấu trúc vững chắc giúp học sinh cảm nhận

được các khái niệm về lực trong vật lí Chẳng hạn: lực phân tán khi để nguyên bề mặt phẳng giấy A4 Khái niệm về khối lượng cũng có thể được đề cập trong hoạt động này như một tiêu chuẩn để kiểm nghiệm sự bền vững của kết cấu mà học sinh đề xuất

Hai là về công nghệ, học sinh sẽ có cơ hội để hiểu thêm về chất liệu giấy (vật liệu được

sử dụng trong hoạt động chỉ có một tờ giấy khổ A4), đặc biệt là việc gia tăng độ cứng của

tờ giấy chỉ bằng cách tạo ra các nếp gấp

Ba là về kĩ thuật, học sinh nghiên cứu cách gấp giấy, tạo ra và biểu diễn (hoặc vẽ lại)

cấu trúc ba chiều khác nhau để gia tăng tính chịu lực của tờ giấy

Bốn là về toán học, học sinh phát hiện các kết cấu “tam giác” và tạo ra các kết cấu

không gian ba chiều từ mặt phẳng hai chiều ban đầu Hoạt động thống kê, thu thập số liệu của toán học được vận dụng

III Kết luận

Vấn đề đưa môn Công nghệ vào giảng dạy ở bậc tiểu học trong chương trình giáo dục phổ thông mới là hành động đúng đắn và tiềm năng, nó có ý nghĩa to lớn trong việc nâng cao chất lượng nguồn nhân lực trong thời đại mới Qua quá trình phân tích, đánh giá về

vị trí và vai trò của môn Công nghệ ở tiểu học như trên, việc đào tạo giáo viên dạy môn Tin học và Công nghệ ở tiểu học nói riêng cần phải có sự đầu tư kĩ càng hơn để đảm bảo chất lượng giáo dục và góp phần phát huy hết tính năng, giá trị của môn học Đó là trách nhiệm to lớn của các trường cao đẳng, đại học chuyên ngành Giáo dục Tiểu học trong và ngoài nước

TÀI LIỆU THAM KHẢO

[1] Bộ Giáo dục và Đào tạo,

http://moet.gov.vn/tintuc/Pages/tin-hoat-dong-cua-bo.aspx?ItemID=5756

[2] Tra từ, http://tratu.soha.vn/dict/vn_vn/V%E1%BB%8B_tr%C3%AD

[3] Tra từ, http://tratu.soha.vn/dict/vn_vn/Vai_tr%C3%B2

[4] Báo cáo tốt nghiệp, https://baocaototnghiep.net/khai-niem-cong-nghe/

[5] Bộ Giáo dục và Đào tạo (2018), Chương trình giáo dục phổ thông môn công nghệ (Dự thảo ngày 19 tháng 01 năm 2018), tr 6, 7