Tư tưởng Nho giáo về gia đình và xây dựng gia đình

4/ Tôn trọng gia đình, huyết tộc Như vậy, với tính cách là tổng hòa các giá trị sống, văn hóa làm người theo nhân sinh quan Nho giáo mới là cái phản ánh sâu sắc bản chất của Nho giáo và sự sáng tạo trong vận dụng thực tiễn vào hoàn cảnh xã hội cụ thể vào từng gia đình Việt chính là điều nên làm, phải làm và luôn kiên định với nó để Dân tộc ta có thể hoà nhập với sự phất triển của thế giới nhưng vẫn mãi giữ được bản sắc của dân tộc Việt nam với hơn 4000 năm lịch sử vẻ vang. Dĩ nhiên trong thực tế, không mấy học thuyết đạt tới trình độ thâm nhập sâu sắc như thế. Ngày nay, những bức thư pháp về Nhân, Nghĩa, Lễ, Trí, Tín, những văn miếu kiểu Nho giáo xuất hiện ngày càng nhiều cả ở trong và ngoài Trung Quốc. Nhưng văn hóa làm NGƯỜI kiểu Nho giáo vẫn khá xa lạ với thanh niên phương Tây, thậm chí cũng không kém phần xa lạ với cả thanh niên Trung Quốc và Việt Nam thế hệ 8X, 9X... Đây quả là một câu hỏi lớn mà mọi người dân phải cùng nhau giải đáp...

Trờng Đại học Vinh Khoa đào tạo sau đại học

=====  =====

BÀI TẬP TRIẾT HỌC

TƯ TƯỞNG NHO GIÁO VỀ GIA ĐèNH VÀ XÂY DỰNG GIA ĐèNH VĂN HOÁ MỚI Ở VIỆT NAM

Học viên thực hiện : Nguyễn Quốc Tuấn

Lớp Cao học 16 - Chuyờn ngành Đại số - Thanh hoỏ

Vinh, tháng 09 năm 2009

PHẦN THỨ NHẤT:

PHẦN MỞ ĐẦU

Trong lịch sử dân tộc Việt Nam từ ngày đầu dựng Nước, yếu tố gia đình luôn được đặt lên hàng đầu Lạc Long Quân và Âu Cơ có một gia đình sinh được trăm Con Năm mươi Người Con theo Cha lên Rừng Năm mươi Người Con theo Mẹ xuống Biển, nhưng vẫn chung một BỌC - Mái nhà chung

Truyền Thống của Người Việt luôn lấy Gia Đình làm trung tâm, là Tế bào trong một cơ thể lớn của Dân Tộc

Dân giàu, Nước mạnh cũng nhờ Tế bào-Gia đình mạnh khoẻ Nghị quyết của BCH Trung ương Đảng CSVN cũng đã khẳng định về vai trò của gia đình trong xã hội, trong phát triển kinh tế, trong Giáo dục thế hệ mai sau

Việc xây dụng mới quan hệ giữa các thế hệ trong một Đại gia đình là cả một quá trình đò hỏi sự đồng tâm sự hiểu biết từ quan hệ Ông - Bà, Cha - Con, Vợ - Chồng, Anh - Em luôn được mọi tầng lớp xã hội quan tâm chu đáo

Từ thực tiễn cuộc sống của bản thân, chiêm nghiệm ra xã hội và các mối quan hệ phức hớp trong cuộc sống hiện đại, bên cạnh đó được tiếp xúc ( Dù là bước đầu ) một cách chính thức về Nho giáo và tư tưởng chủ đạo của Nho giáo là chữ “ Nhân”

Tôi mạnh dạn đặt vấn đề cũng như bước đầu bằng các tài liệu sưu tầm được

và nhận thức còn chưa toàn diện của mình để nghiên cứu về mối quan hệ giữa Tư tưởng Nho Giáo và việc xây dựng gia đình văn hoá, đơn vị văn hoá, địa phương văn hoá

Vì điều kiện thời gian có hạn và khả năng nhận thức còn hạn chế, nên bài tập lớn này chắc chắn còn rất nhiều thiếu sót Chỉ hy vọng bước đầu ( và sơ lược) nói nên một phần nào đó rất nhỏ về đề tài:

TƯ TƯỞNG NHO GIÁO VỀ GIA ĐÌNH VÀ XÂY DỰNG GIA ĐÌNH

VĂN HOÁ MỚI Ở VIỆT NAM

PHẦN THỨC HAI

TƯ TƯỞNG NHO GIÁO VỀ GIA ĐÌNH VÀ XÂY DỰNG GIA ĐÌNH

VĂN HOÁ MỚI Ở VIỆT NAM

I/ VÀI NẾT VỀ “GIA ĐÌNH” TRONG HỆ TƯ TƯỞNG NHO GIÁO:

Được ví như cái nước nhỏ, Nho giáo cho rằng, gia đình có vị trí quan trọng trong sự ổn định của xã hội Vì vậy, những hành vi ứng xử và giao tiếp của mỗi thành viên trong gia đình được Nho giáo quy định chặt chẽ, phụ thuộc vào danh phận mỗi người Những quy định này, nếu loại bỏ những yếu tô bảo thủ, mất dân chủ thì cho đến nay, vẫn còn có giá trị Do đó, kế thừa những tư tưởng tích cực của Nho giáo về gia đình trong việc xây dựng gia đình mới ở Việt Nam hiện nay nhằm thực hiện thành công xây dựng nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, là việc làm cần thiết

1> Sơ lược về vai trò của Nho Giáo trong đời sống xã hội:

Nho giáo là một trong số hiếm hoi các học thuyết chính trị - xã hội có số phận thật đặc biệt trong lịch sử tư tưởng nhân loại

Đặc biệt ở chỗ, trải qua hàng nghìn năm, đến nay, Nho giáo vẫn là một “học thuyết sống”- còn đang sống, chứ không phải chỉ được trưng bày trong các “bảo tàng” như không ít học thuyết khác Tuy trường tồn, nhưng số phận của Nho giáo lại “chẳng hề may mắn”, ngược lại, vị thế của Nho giáo rất thăng trầm Nó thường

bị người đời và các chính thể cầm quyền nhìn nhận khá phức tạp Và do vậy, việc đánh giá vai trò của Nho giáo trong các thời đại cũng luôn diễn ra theo những khuôn thước khác nhau, với các thái độ khác biệt nhau, và thường là đối lập nhau

Sang thế kỷ XXI, Nho giáo vẫn gây tranh cãi ở sức sống và tính lợi hại của

nó Mức độ ảnh hưởng của văn hóa Nho giáo và sức thu hút của bản thân học thuyết Nho giáo vẫn phụ thuộc một cách đáng ngại vào những quan điểm thế quyền Điều đó làm rối thêm sự tranh cãi trong nhiều diễn đàn và dường như đang

có xu hướng tăng lên cùng với sự trỗi dậy của “con sư tử Trung Hoa” đương đại Bởi lẽ, ở Trung Quốc ngày nay, đời sống tinh thần xã hội đang có nhu cầu (đến mức đôi khi được gọi là “cơn sốt”) về một học thuyết đủ sâu sắc, có nguồn gốc bản địa, phù hợp hơn với tinh thần trỗi dậy của văn minh Trung Hoa… để làm một thứ sức mạnh mềm nhằm thay thế, lấp chỗ thiếu hụt, quảng bá hoặc làm công cụ giải quyết những vấn đề thuộc khu vực tư tưởng - tinh thần

2> Nho giáo với Dân tộc Việt nam:

Khác với các học thuyết triết học Phương Tây, triết học phương Đông nói chung và đặc biệt là Nho giáo nói riêng, luôn xem xét con người trong tổng hòa các mối quan hệ xã hội Ở Nho giáo, chúng ta thấy, không tồn tại một con người

cá nhân, một cái tôi tách khỏi xã hội Chính việc nhìn nhận con người trong các mối quan hệ xã hội đã giúp Nho giáo đề ra được những giải pháp bình ổn xã hội

Với người Việt Nam, mặc dù ảnh hưởng của Nho giáo vẫn còn gây nhiều tranh cãi, nhưng PGS Phan Ngọc cũng đã có một nhận xét đáng chú ý: “Tâm thức

là cái không cần học cũng biết Việt kiều hầu như không biết gì tới Nho giáo, ngoài miệng đả kích Nho giáo kịch liệt, nhưng họ vẫn vươn lên từ những địa vị thấp kém nhất để trở thành những người làm chủ kinh tế, khoa học kỹ thuật chính nhờ truyền thống ham học mà Khổng tử đề xướng Số ngoại kiều ở các nước hết sức đông đảo, nhưng ngoài các nước theo văn hóa này, chỉ thấy có người Do Thái là sánh được với họ mà thôi”

Theo quan niệm Nho giáo, mọi người trong xã hội đều bị trói buộc bởi năm

mối quan hệ tự nhiên Đó là quan hệ cha - con, vợ - chồng, anh - em, vua - tôi, bạn

- bè Năm mối quan hệ này phản ánh hai mặt của cuộc sống hiện thực là quan hệ gia đình và quan hệ xã hội Trong xã hội phong kiến, mối quan hệ gia đình được củng cố bằng chế độ tông pháp và chế độ gia trưởng, còn các quan hệ xã hội thì được duy trì bởi chế độ chính trị đẳng cấp Đi cùng với các mối quan hệ đó là những yêu cầu giao tiếp bắt buộc mà mỗi thành viên trong xã hội phải thực hiện

II/ TƯ TƯỞNG NHO GIÁO VỀ GIA ĐÌNH VÀ VÀ XÂY DỰNG GIA ĐÌNH

VĂN HOÁ MỚI Ở VIỆT NAM

Tương ứng với mỗi quan hệ, Nho giáo đặt ra những yêu cầu mang tính quy phạm đạo đức và được pháp luật ngầm bảo trợ Tất cả những mối quan hệ trên và các phương thức ứng xử hội tương ứng với nó, theo Nho giáo, là cái trời đã định sẵn cho con người Đã là gia đình thì phải có vợ - chồng, cha - con, anh - em Trong gia đình thì vợ - chồng phải hòa thuận, phu xướng thì vợ phải tùy, là cha - con thì cha phải hiền từ biết thương yêu và nuôi dạy con cái, biết làm gương cho con cái học tập Ngược lại, phận làm con phải biết ghi nhớ công ơn sinh thành dưỡng dục của cha mẹ, biết hiếu thuận với cha mẹ Đã là anh em thì phải biết đoàn kết, thương yêu đùm bọc lẫn nhau, là anh chị thì phải biết nhường nhịn, thương yêu, là em thì phải biết nghe lời và lễ phép với anh chị Trong quan hệ xã hội, Nho giáo đòi hỏi trước hết phải có lòng trung thành trong quan hệ vua tôi và trên dưới Người dưới phục vụ người trên phải lấy chữ trung làm đầu Kẻ trên đối xử với kẻ dưới phải lấy chữ nhân làm đầu, phải biết giữ lễ và phải có lòng tín thật Xét chung trong mọi mối quan hệ, Nho giáo yêu cầu mỗi cá nhân phải lấy mình làm mốc mà yêu cầu đối với người Cái gì mình muốn thì cũng làm hết lòng cho người khác và ngược lại, cái gì mình ghét thì cũng đừng đem lại cho người khác

1> Đôi điều về chữ “Nhân” trong Nho giáo:

Đạo "Nhân" của Nho giáo

“Nhân” là quan niệm chủ chốt của Nho giáo Nhân không chỉ là một đức tính mà còn là nền tảng cho các đức tính khác Hàm nghĩa của khái niệm "nhân" này gồm

hai điểm: thứ nhất, ý thức về cái chung và tâm vì mọi người (“đại công chi tâm”)

Bởi vì, con người có tấm lòng vì mọi người nên mới có thể thoát khỏi hạn chế của bản năng động vật để lừ đó truy cầu sự hợp lý Đây chính là nền tảng của mọi đức

tính khác Thứ hai, nhân cũng là để chỉ ý chí mong muốn làm cho mọi vật được

thành tựu Nếu con người có thể thực sự làm cho tất cả mọi vật đều đạt được thành

tựu của nó thì con người có thể trở thành động lực cho mọi hoạt động xây dựng hay phát triển, tức là có thể sáng tạo ra văn hóa Có một số học giả dùng khái niệm

“bác ái” để dịch chữ “nhân” trong Nho giáo, chính là dịch nghĩa thứ hai của khái niệm này Tống nho và Minh nho đặc biệt nhấn mạnh đến khía cạnh “công”, lấy chữ “công” để dịch chữ “nhân”, khôi phục lại nghĩa thứ nhất của khái niệm

“nhân” Nghĩa thứ hai gần gũi với cách dùng từ của ngôn ngữ cuộc sống thường ngày, do đó mọi người thường hiểu nhân với bình diện nhân đức Nghĩa thứ nhất lại là quan niệm mang tính triết học, tương đối xa lạ với các nhận thức thông

thường Tuy nhiên trong "Luận ngữ", Khổng Tử đã dùng hai câu để giải thích đạo nhân: "Mình muốn đứng vững thì làm cho người đứng vững, mình muốn thông suốt

thì làm cho người thông suốt" , tức là đã xác định coi người khác như bản thân

mình", thể hiện ý thức về cái chung và tâm vì mọi người, khẳng định hàm nghĩa công tâm" chủ yếu của khái niệm nhân", cũng chính là nghĩa thứ nhất của khái niệm này, và nghĩa thứ hai dựa trên nghĩa thứ nhất mà có

Trong "Luận ngữ", khái niệm "nhân" được nhắc tới nhiều lần, đủ chứng tỏ

tầm quan trọng và vị trí của "nhân" Trong Nho giáo nói riêng và trong văn hóa Trung Quốc nói chung, đức hạnh “nhân” và khái niệm “nhân” với nghĩa là người

nhiều lúc được đồng nhất với nhau “Thuyết văn giải tự” giải thích chữ “nhân” nghĩa là "hai người", mang hàm nghĩa thân thích, yêu thương (Nhân, thân dã, tòng

nhân, nhị) Với nghĩa nguyên sơ này, nhân nghĩa là sống với người khác, đối xử

với người khác một cách lương thiện và tốt đẹp, vì vậy nhân không chỉ là sản phẩm giữa hai người hay nhiều người với nhau, mà còn là đặc tính căn bản của đạo làm người Tư tưởng này được khẳng định lại trong nhiều kinh điển Nho giáo khác:

"Đạo nhân chính là con người" “Nhân” là người, ngược lại, con người cũng

chính là đại diện của nhân nghĩa Nho giáo khẳng định quan điểm này: "nhân tắc

nhân nghĩa", coi nó là nền tảng của giá trị đời sống Nhân nghĩa không chỉ là tiêu

chuẩn giá trị của nền tảng đạo làm người mà còn là tiêu chuẩn giá trị của các hành

vi hiện thực của các cá thể trong xã hội chính vì vậy, nó có thể đóng vai trò lý luận định hướng cho việc xây dựng sự hài hòa trong xã hội ở Trung Quốc hiện nay

Một trong những nội dung cơ bản của học thuyết nhân nghĩa Nho giáo là

quan điểm yêu người “Nhân” tức là “yêu người” “nghĩa” là "hòa hợp, chính đáng" Yêu người nghĩa là "khắc chế bản thân, quay trở về với lễ", "tu dưỡng bản thân

để làm yên trăm họ" Tuy nhiên, yêu người cũng mang nghĩa phải lấy việc yêu

thương người thân của mình làm điểm xuất phát: "đạo nhân, nghĩa là người, trước

hết phải yêu thương người thân của mình" v.v Nhân là yêu người, còn hòa hợp,

chính đáng ("nghi") tức là thích ứng với nhân để thương yêu người khác Điều này

cũng gọi là "Kẻ sĩ và người có lòng nhân, không vì sự sống của mình mà làm hại

người khác mà chỉ tự hy sinh bản thân để hoàn thành đạo nhân" Đối với việc xây

dựng xã hội hài hòa, tố chất tốt xấu nền tảng của con người tạo ra những tác động

cơ bản đối với việc cấu thành các yếu tố nền tảng của xã hội hài hòa Tư tưởng yêu người của Nho giáo một mặt đã nêu lên một trong những yếu tố giá trị nền tảng nhất, một mặt khác, nó cũng biểu hiện một tinh thần thực tiễn có thể ảnh hưởng tích cực đến việc xây dựng xã hội hài hòa, đó chính là việc đặt toàn bộ tâm trí vào

"thi hành ơn huệ rộng rãi cho nhân dân và cứu vớt nâng đỡ mọi người", vui với

niềm vui của nhân dân, lo âu nỗi lo của nhân dân, cũng chính như điều Mạnh Tử

đã từng nói Quan niệm "thi hành ơn huệ rộng rãi cho nhân dân và cứu vớt nâng

đỡ mọi người" chính là chú trọng vào cái chung chứ không tập trung vào cá nhân,

đồng thời thể hiện ý thức về cái chung và tâm vì mọi người Nho giáo chú trọng đến cái chung không phải là để loại bỏ cá nhân, nhưng là đề cao cá nhân, làm cho

cá nhân hoàn thiện hơn, nâng cao nhân cách và giá trị con người Chính vì vậy,

Nho giáo nhấn mạnh đến việc quên cái riêng tư ("vong tư") cũng chính là để phát

triển cái riêng ("hữu tư" ) Khắc kỷ là để thi hành nhân nghĩa, đó là một tiền đề

của sự hài hòa trong xã hội

2> Lễ và Chính Danh trong Nho giáo

Bên cạnh đó, Nho giáo còn quan niệm rằng, mọi sự bất ổn trong xã hội đều

có nguyên nhân từ việc ứng xử không tốt các mối quan hệ xã hội Để bảo đảm sự ứng xử được đúng, Nho giáo yêu cầu mỗi người phải làm tốt vai trò của mình Vai trò đó được xác định bởi danh phận của mỗi người do xã hội quy định Đó là phận làm vua, phận làm tôi, phận làm cha, phận làm con Danh phận của mỗi người quy định cách ứng xử của họ Cách ứng xử theo danh phận Nho giáo gọi là

lễ Theo Nho giáo, nếu trong xã hội mỗi người đều làm tất bổn phận của mình thì

xã hội sẽ thái bình Nếu xã hội thái bình thì mọi người ai cũng được an cư lạc nghiệp Khi đó tất cả những người già cả, trẻ nhỏ và những người cô quả sẽ được mọi thành viên trong xã hội quan tâm giúp đỡ Cảnh tranh giành và chém giết nhau vì cái lợi sẽ không còn Để làm được điều đó, Nho giáo đặc biệt nhấn mạnh tới vai trò của gia đình

3> Xây dựng gia đình văn hoá mới

Nho giáo cho rằng, gia đình chính là một cái nước nhỏ Vì thế, nếu "một nhà

nhân hậu thì cả nước nhân hậu Một nhả lễ nhượng thì cả nước ăn ở đều có lễ nhượng Một người tham lam thì cả nước bị rối loạn" Do đó, một xã hội muốn

thanh bình thì trước hết cần phải có những gia đình hòa thuận Gia đình hòa thuận là gia đình mà mọi thành viên luôn quan tâm đến nhau, chăm lo cho nhau Trong gia đình đó, vợ chồng sống hòa thuận thương yêu nhau, cùng nhau chăm

lo nuôi dưỡng dạy dỗ con cái nên người Cha mẹ phải luôn giữ gìn lời ăn tiếng nói cũng như tác phong làm việc của mình để làm tấm gương cho con cái noi theo Ngược lại, con cái phải luôn hiếu kính với ông bà, cha mẹ, biết phụng dưỡng chăm sóc ông bà, cha mẹ, biết làm cho ông bà, cha mẹ được rạng rỡ và không làm việc gì khiến cho ông bà, cha mẹ phải tủi hổ với hàng xóm láng

giềng Một gia đình hoà thuận còn là một gia đình mà anh em biết bảo ban nhau cùng tiến bộ, biết thương yêu đùm bọc lẫn nhau, biết em ngã thì chị nâng

Để làm được điều đó, Nho giáo đòi hỏi mỗi người trong gia đình phải biết giữ gìn và tuân theo lễ, bởi cho rằng, chỉ có lễ con người mới trở thành con người

xã hội: "Chim anh vũ có thể biết nói nhưng vẫn thuộc loài chim, con tinh tinh có

thể biết nói nhưng vẫn thuộc loài cầm thú Làm người mà không có lễ thì tuy biết nói đấy nhưng có khác gì loài cầm thú? Chỉ có loài cầm thú là không có lễ, cho nên cha con ở lẫn lộn với nhau Vì vậy việc làm của bậc thánh nhân là lấy lễ dạy người khiến người ta ai cũng biết lễ để tự phân biệt mình với cầm thú" (Kinh Lễ,

Khúc lễ thượng) Nhờ có lễ, con người mới có thể biết được như thế nào là có hiếu với cha mẹ, là kính với người trên, là từ đễ với anh em thân thích, là bạn hiền của bằng hữu, là nhân với người chung quanh, là tín thực với thân thuộc

Theo lễ, người con có hiếu và biết lễ phép thì "Khi ở trước mặt cha mẹ ruột

hoặc cha mẹ chồng, nếu có lệnh phải vâng dạ kính cẩn, tiến thoái phải chu toàn

thận trọng, lên xuống ra vào phải cung kính, không dám ho hoẹ, đằng hắng hay ngáp dài, không được đứng dựa nghiêng ngả liếc ngang liếc dọc, không dám phun nước bọt chùi nước mũi… Nếu như cha mẹ có lỗi lầm gì, mình vẫn phải vui vẻ hoà nhã dùng lời nói ôn hoà mà can gián Nếu can mà (cha mẹ) không nghe lại càng phải giữ thái độ hoà nhã cung kính hơn, đợi cha mẹ nguôi ngoai rồi lại can gián Nếu cha mẹ không nghe để đến nổi phạm lỗi lầm có tội với bạn bè hàng xóm, ta vẫn phải ôn hòa khuyên can Nếu cha mẹ nóng giận đánh ta đến chảy máu, ta vẫn không dám giận oán mà vẫn phải kính trọng hiếu thuận với cha mẹ" Ngược lại,

ngay từ khi con cái đến tuổi biết ăn cơm, cha mẹ "cần thiết phải dạy nó biết sử

dụng tay phải, con trai phải biết thưa dạ, con gái phải biết nhu hòa… Khi con lên sáu tuổi, hãy dạy chúng về số học và đếm số… Tám tuổi, dạy chúng khi ra vào hay khi ngồi vào bàn ăn, nhất nhất phải theo sau bậc trưởng thượng, bắt đầu dạy cho chúng biết nhường nhịn Mười tuổi, cho ra ngoài học thêm sách vở khác… bắt đầu hướng dẫn chúng về lễ, sớm tối tuân theo nghi thức của trẻ nhỏ… Hai mươi tuổi là làm lễ đội mũ, bắt đầu học lễ… dạy chúng thuần hậu về hiếu lễ" Nho giáo

khẳng định, nếu xây dựng được một gia đình hoà thuận, con cái biết hiếu đễ cha

mẹ biết từ nhượng thì đó cũng là làm chính trị rồi Bởi nước cũng chỉ là một cái nhà to Các căn nhà nhỏ - gia đình mà hòa thuận thì căn nhà to cũng sẽ hòa thuận

Vì thế, làm chính trị không cứ là phải ra làm quan

Những tư tưởng trên của Nho giáo, ở một mặt nào đó có thể nói rằng, phù hợp với Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội của chúng ta Chúng ta cũng coi "Gia đình là tế bào của xã hội, là cái nôi nuôi dưỡng cả đời người, là môi trường quan trọng trong giáo dục nếp sống và hình thành nhân cách" Vì thế, Đảng ta đòi hỏi "Các chính sách của nhà nước phải chú ý tới xây dựng gia đình no ấm, hoà thuận, tiến bộ Nâng cao ý thức về nghĩa vụ gia đình đối với mọi lớp người" Với tính cách tế bào xã hội, vườn ươm các nhân tài