Luận văn nghệ thuật tự sự của nguyễn bắc sơn trong bộ tiểu thuyết vỡ vụn (tập i), cuộc vuông tròn (tập II)

Xuất phát từ những gợi ý trên chúng tôi quyết định lựa chọn đề tài Nghệ thuật tự sự của Nguyễn Bắc Sơn trong bộ tiểu thuyết Vỡ vụn tập I, Cu ộc vuông tròn tập II với mong muốn tìm ra nhữ

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

NGUY ỄN THỊ THÚY

LU ẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NG Ữ VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM

HÀ N ỘI, 2018

NGUY ỄN THỊ THÚY

Chuyên ngành: Lý lu ận văn học

Mã s ố: 8 22 01 20

LU ẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NG Ữ VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS NGUYỄN NGỌC THIỆN

HÀ N ỘI, 2018

Tôi xin chân thành cảm ơn các thầy cô giáo khoa Ngữ Văn, tổ Lý

luận văn học của trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2 đã nhiệt tình giảng

dạy, tạo điều kiện, giúp đỡ tôi trong quá trình học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận văn

Đặc biệt, tôi xin chân thành cảm ơn PGS TS Nguyễn Ngọc Thiện, người đã tận tình giúp đỡ, hướng dẫn tôi hoàn thành luận văn trong suốt thời gian qua

Xin cảm ơn bạn bè, đồng nghiệp, người thân đã tạo điều kiện động viên tôi trong quá trình học tập và nghiên cứu

Vĩnh Phúc, tháng 8 năm 2018

H ọc viên

Nguy ễn Thị Thúy

Tôi xin cam đoan kết quả nghiên cứu trong luận văn này là kết quả quá trình nghiên cứu của bản thân, không trùng khít với bất kỳ công trình nghiên

cứu nào được công bố trước đó

Trong quá trình nghiên cứu luận văn có tham khảo và sử dụng các tư

liệu tham khảo có liên quan đến vấn đề nghiên cứu, nhưng tất cả chỉ để gợi

mở cho tôi các ý tưởng nghiên cứu Khi sử dụng các trích đoạn, chúng tôi có chú thích một cách cụ thể, rõ ràng

Vĩnh Phúc, tháng 8 năm 2018

H ọc viên

Nguy ễn Thị Thúy

LỜI CAM ĐOAN

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 2

3 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu 11

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 11

5 Phương pháp nghiên cứu 11

6 Dự kiến đóng góp mới 12

7 Cấu trúc của luận văn 12

NỘI DUNG 13

Chương 1 KHÁI QUÁT VỀ NGHỆ THUẬT TỰ SỰ VÀ HÀNH TRÌNH TIỂU THUYẾT CỦA NGUYỄN BẮC SƠN 13

1.1 Khái quát về nghệ thuật tự sự 13

1.1.1 L ịch sử nghiên cứu 13

1.1.2 Khái ni ệm nghệ thuật tự sự 16

1.2 Hành trình tiểu thuyết của Nguyễn Bắc Sơn 19

1.2.1 B ộ thứ nhất: Luật đời và cha con, Lửa đắng 19

1.2.2 B ộ thứ hai: Gã Tép Riu 20

1.2.3 B ộ thứ ba: Vỡ vụn (tập I), Cuộc vuông tròn (tập II) 20

Chương 2 ĐIỂM NHÌN TRẦN THUẬT VÀ THẾ GIỚI NHÂN VẬT TRONG BỘ TIỂU THUYẾT VỠ VỤN (TẬP I), CUỘC VUÔNG TRÒN (TẬP II) 22

2.1 Điểm nhìn trần thuật 22

2.1.3 S ự dịch chuyển điểm nhìn 45

2.2 Thế giới nhân vật 49

2.2.1 Nhân v ật trí thức đích thực 51

2.2.2 Nhân v ật trí thức sách vở 64

2.2.3 Nhân v ật trí thức tha hóa 71

2.2.4 Ngh ệ thuật xây dựng nhân vật 75

Chương 3 CỐT TRUYỆN, NGÔN NGỮ, GIỌNG ĐIỆU TRONG BỘ TIỂU THUYẾT VỠ VỤN (TẬP I), CUỘC VUÔNG TRÒN (TẬP II) 86

3.1 Cốt truyện 86

3.1.1 C ốt truyện sự kiện (Cốt truyện liền mạch, tuyến tính) 86

3.1.2 C ốt truyện đảo lộn trật tự thời gian 89

3.1.3 C ốt truyện về sự giải đố 91

3.2 Ngôn ngữ 93

3.2.1 Ngôn ng ữ người kể chuyện 93

3.2.2 Ngôn ng ữ nhân vật 96

3.3 Giọng điệu 101

3.3.1 Gi ọng điệu chiêm nghiệm triết lý 102

3.3.2 Gi ọng điệu trữ tình sâu lắng 105

3.3.3 Gi ọng điệu mỉa mai, châm biếm 108

KẾT LUẬN 112

TÀI LIỆU THAM KHẢO 115

M Ở ĐẦU

1 Lý do ch ọn đề tài

1.1 Roland Barthes từng nói “Đã có bản thân lịch sử loài người thì đã

có t ự sự” [41, tr.12] Tự sự ra đời cùng với sự hình thành và phát triển của xã

hội loài người, nhưng bộ môn nghiên cứu đặc thù của lý luận văn học: tự sự học thì phải đến những năm 60 của thế kỉ XX mới được nghiên cứu, định hình ở Pháp và trở thành một lĩnh vực học thuật được phổ biến quan tâm trên thế giới

Từ khi được giới thiệu vào Việt Nam lý thuyết Tự sự học đã được vận dụng rất thường xuyên trong lý luận nghiên cứu, phê bình văn học Lý thuyết này hấp

dẫn các nhà nghiên cứu không chỉ vì nó mới so với các lý thuyết khác đã được ứng dụng ở nước ta trước đó mà quan trọng hơn đó là tính hiệu quả của nó trong việc khám phá ý nghĩa của tác phẩm trên cơ sở cấu trúc của văn bản

1.2 Tiểu thuyết được xem là một thể loại giữ vị trí then chốt, đóng vaitrò là “cỗ máy cái” trong đời sống văn học Khả năng bao quát hiện thực cả chiều rộng cũng như chiều sâu khiến tiểu thuyết trở thành thể loại văn học gần gũi nhất với đời sống con người, là mảnh đất hấp dẫn mời gọi người nghiên

cứu Nghiên cứu tự sự trong tiểu thuyết không phải là điều mới mẻ, song bằng

việc khảo sát một tác giả cụ thể sẽ góp phần nhận diện tự sự của tiểu thuyết hôm nay vẫn là một việc hữu ích

1.3 Nguyễn Bắc Sơn tên thật là Nguyễn Công Bác, quê ở Hữu Bằng,

Thạch Thất, Hà Nội Ông vốn làm nghề dạy học, sau đó tham gia quân đội rồi

lại quay trở về với nghề giáo rồi làm công tác quản lý giáo dục, công tác quản

lý báo chí xuất bản Ông bén duyên với văn chương khi đã chín về tuổi đời nhưng vẫn trẻ về tuổi nghề Gia nhập làng văn bằng một vài truyện ngắn,

những bài bút kí, tiểu luận và những bài báo, nhưng có lẽ chỉ khi đến với thể

loại tiểu thuyết Nguyễn Bắc Sơn mới bung ra nguồn năng lượng sáng tạo dồi dào được chắt lọc từ vốn sống, từ sự trăn trở với cuộc đời Với thể loại tiểu

thuyết Nguyễn Bắc Sơn đã định hình cho mình một lối đi riêng, một phong cách riêng độc đáo và vô cùng hấp dẫn

Được đánh giá là một trong những nhà văn viết tiểu thuyết sung sức

hiện nay, Nguyễn Bắc Sơn luôn làm người đọc tò mò và hứng khởi trước lối

viết chuyên nghiệp, vốn sống dạn dày và ngòi bút dấn thân vào những vấn đề nóng bỏng của đời sống hiện đại Mặc dù số lượng tác phẩm chưa nhiều

nhưng với những sáng tác đầy tâm huyết, “nhà văn trẻ tóc bạc Nguyễn Bắc

Sơn” đã liên tục giành được những giải thưởng văn học nghệ thuật Bộ thứ

nhất gồm hai phần, phần một: Luật đời và Cha con (Giải thưởng Liên hiệp

Hội Văn học nghệ thuật Việt Nam) được chuyển thể và được người xem bình

chọn là phim Truyền hình nhiều tập hay nhất năm 2010 Phần hai: Lửa đắng

(Giải ba cuộc thi tiểu thuyết Hội Nhà văn Việt Nam) Bộ thứ hai: Gã Tép Riu

(Giải ba cuộc thi tiểu thuyết lần thứ tư của Hội Nhà văn Việt Nam) Đặc biệt

bộ tiểu thuyết thứ ba - bộ tiểu thuyết mới nhất - gồm hai tập : tập I Vỡ vụn

(xuất bản tháng 12 năm 2015), tập II Cuộc vuông tròn (xuất bản tháng 01 năm

2017) đã một lần nữa khẳng định tài năng, phong cách, chủ kiến của Nguyễn

Bắc Sơn không nhòe lẫn với bất kì ai

Xuất phát từ những gợi ý trên chúng tôi quyết định lựa chọn đề tài

Nghệ thuật tự sự của Nguyễn Bắc Sơn trong bộ tiểu thuyết Vỡ vụn (tập I), Cu ộc vuông tròn (tập II) với mong muốn tìm ra những nét mới về nghệ

thuật tự sự trong bộ tiểu thuyết mới nhất của ông, từ đó góp phần khẳng định

những đóng góp của tác giả trên hành trình nỗ lực, làm mới tiểu thuyết Việt Nam nói riêng, văn học Việt Nam nói chung

2 L ịch sử vấn đề

Được đánh giá là nhà tiểu thuyết luận đề đang đà sung sức Nguyễn Bắc

Sơn cho ra đời bộ tiểu thuyết Vỡ vụn – tập I vào tháng 12 năm 2015 (Nhà xuất

bản Hội Nhà văn, 402 trang) và Cuộc vuông tròn – tập II vào tháng 01 năm

2017 (Nhà xuất bản Hội Nhà văn, 359 trang) Cũng như những bộ tiểu thuyết trước đó, hai cuốn tiểu thuyết mới nhất của Nguyễn Bắc Sơn được sự đón

nhận tích cực từ phía độc giả Đã có những bài nghiên cứu, nhận xét đánh giá,

những bài phỏng vấn trực tiếp nhà văn Nguyễn Bắc Sơn với mong muốn có

thể hiểu thấu đáo hơn về tác phẩm

Những bài nghiên cứu đánh giá về bộ tiểu thuyết này đều đề cập và phân tích nhiều góc cạnh khác nhau của tác phẩm nhưng với đề tài “Nghệ

thu ật tự sự của Nguyễn Bắc Sơn trong bộ tiểu thuyết Vỡ vụn (tập I), Cuộc

vuông tròn (tập II)” chúng tôi xin chỉ lược trích lịch sử nghiên cứu của vấn đề trên cơ sở chú trọng những bài viết và những ý kiến liên quan đến đề tài nghiên cứu

2.1 Nh ững bài trả lời phỏng vấn của Nguyễn Bắc Sơn về bộ tiểu thuyết Vỡ

vụn (tập I), Cuộc vuông tròn (tập II)

Trong bài trả lời phỏng vấn của nhà báo Việt Văn (09/01/2016) Báo

Lao động, với bài “Nhà văn Nguyễn Bắc Sơn: “Vỡ vụn” vì mâu thuẫn chính

kiến” Nguyễn Bắc Sơn chia sẻ nguồn cảm hứng khi viết Vỡ vụn: “Tan vỡ hôn nhân trong đời thường là khá phổ biến Khi thời mặn nồng đã qua, mọi chân tơ kẽ tóc đã biết hết, nếu không thay đổi thì dễ chán, rất dễ “ông ăn chả

bà ăn nem”, anh đi đằng anh, tôi đi đằng tôi….Nhưng có trường hợp hôn

nhân tan v ỡ vì mâu thuẫn chính kiến mà trong văn học còn ít người đề cập đến Có thể là mâu thuẫn về thần tượng, về tín ngưỡng… và nhiều vấn đề khác” [48] Nhà văn cũng gợi ý cho bạn đọc về thủ pháp nghệ thuật được sử

dụng trong tác phẩm: bên cạnh tái hiện có đồng hiện, có thay đổi điểm nhìn

để soi chiếu cuộc sống nhiều hơn Đồng thời quan tâm nhiều hơn đến ngôn

ngữ trong tác phẩm bởi nhân vật thuộc tầng lớp trí thức

Khi trả lời phỏng vấn của Cao Minh (08/04/2016) Báo Công an nhân

dân , nhà văn có dịp trò chuyện sâu hơn về nội dung của tiểu thuyết Vỡ vụn

(tập I): “Vẫn lấy cái gốc là gia đình với những mối quan hệ dằng dịt của nó

nhưng vẫn ánh xạ những bức xúc của dòng chủ lưu xã hội hôm nay: Thu, vợ,PGS TS dạy sinh viên toàn những điều cao xa, đúng thì rất đúng nhưngkhông thiết thực Còn Chính, chồng Thu thì hiểu biết sâu sắc cuộc sống, dạyngữ văn nhưng mê say nghiên cứu chính sự/chính trị nên tư vấn cho người

học viên (đã làm luận án Tiến sĩ do vợ mình hướng dẫn nay làm đến Chủ tịch tỉnh) toàn những điều thiết thực, bổ ích, lý thú Còn trong gia đình thì vợ tuy

chế độ, lương bổng hơn hẳn chồng nhưng vốn sống lại toàn những điều viểnvông nên chẳng được tích sự gì Trong một cuộc tranh luận, chị tự ái vì chorằng chồng đã gàn quải mình trong lần hướng dẫn học viên làm khóa luận tốtnghiệp, từ đó tuyệt giao Vì tư duy của chồng là thực tiễn, vợ là duy ý chí, vợngưỡng mộ thần tượng này, chồng ngưỡng mộ thần tượng khác như hai tín đồcủa hai tôn giáo khác nhau nên tự nhiên hình thành một “khu phi quân sự”

giữa hai phòng riêng” [27] Song song với câu chuyện hôn nhân và gia đình

là câu chuyện xã hội với muôn mặt phức tạp của đời sống: Vấn đề chạy chức

chạy quyền, lợi ích nhóm, mở trường đại học hay mở lớp dạy nghề… hay cả chuyện thiếu nước ngọt, nước mặn xâm nhập, nước biển dâng… đều được nhà văn đề cập đến trong tác phẩm

Trong bài “Nhà văn Bắc Sơn: “Cảm hứng phụ thuộc vào thái độ sống

của nhà văn với thời cuộc”” của tác giả Việt Văn (Báo Lao động ngày 22/02/2017), nhà văn khẳng định chính tình yêu cuộc sống hiện tại đã định hướng ngòi bút của ông đến với con đường tiểu thuyết chính luận Ông đã lựa

chọn vấn đề bao trùm cả cuộc sống đương đại là thể chế, vấn đề xây dựng thể

chế, hoàn thiện thể chế… để đưa vào tiểu thuyết của mình Dưới ngòi bút sắc

sảo và sự phân tích tỉ mỉ đến từng chi tiết nhỏ của mọi vấn đề xã hội, tác

phẩm của ông không chỉ mang giá trị văn học mà còn có chức năng dự báo cho cả một thời đại

Tính dự báo trong bộ tiểu thuyết này một lần nữa được chính Nguyễn

Bắc Sơn khẳng định trong bài trả lời phỏng vấn báo Công an nhân dân và báo Người Hà Nội

Những bài trả lời phỏng vấn trên của Nguyễn Bắc Sơn giúp cho bạn đọc có sự hiểu biết cơ bản về nguồn cảm hứng, quan niệm sáng tác, nội dung, nghệ thuật… của bộ tiểu thuyết Vỡ vụn (tập I) và Cuộc vuông tròn (tập II)

Tuy nhiên sự hiểu biết mà nhà văn cung cấp cho bạn đọc chỉ là bề nổi của

tảng băng chìm bởi lẽ nhà văn muốn bạn đọc bằng tri thức, vốn sống, vốn

hiểu biết tự trải nghiệm, tự cảm nhận cái hay cái đẹp của tác phẩm và đồng sáng tạo với nhà văn

2.2 Nh ững bài giới thiệu phê bình về bộ tiểu thuyết Vỡ vụn (tập I), Cuộc vuông tròn (t ập II)

V ỡ vụn (tập I), Cuộc vuông tròn (tập II) là hai cuốn tiểu thuyết mới

trình làng của Nguyễn Bắc Sơn vì vậy vẫn chưa có những bài nghiên cứu chuyên sâu hay những cuộc hội thảo bàn về tác phẩm Bằng thực tế khảo sát chúng tôi thấy các bài bài viết của PGS TS Đoàn Trọng Huy, Bùi Việt

Thắng, Đặng Kiều Sinh, nhà văn Ma Văn Kháng và Nguyễn Tiến Hóa là đáng

chú ý hơn cả

Trong bài nghiên cứu ““Vỡ vụn” – Tiểu thuyết mới nhất của Nguyễn

Bắc Sơn”, PGS TS Đoàn Trọng Huy đã khẳng định là người viết sách thời thượng, Nguyễn Bắc Sơn đã đưa vào tác phẩm của mình những vấn đề thế sự,

thời sự, những vấn đề nhân sinh và cả chính giới đang hiện hành và đángđược quan tâm Tác giả đã đánh giá rất cao tác phẩm và đi vào phân tích

những yếu tố làm nên sự thành công ấy Theo tác giả tiểu thuyết thành công

đặc sắc chủ yếu là nhờ xây dựng nhân vật bởi “Xây dựng nhân vật thường là

công việc trọng tâm, khó khăn bậc nhất Hệ thống nhân vật, các mối liênquan, đặc biệt là tính cách Nhân vật mang hồn cốt tác phẩm cũng là tiếng

lòng tác giả muốn gửi gắm” [4] Bên cạnh yếu tố nhân vật tác giả còn đánh

giá cuốn tiểu thuyết Vỡ vụn ở các khía cạnh : “Kết cấu truyện được tổ chức

tinh khéo trong một quy mô đa tầng, đa tuyến, thể hiện tính hiện đại của tiểu

thuyết (…) điểm nhìn trần thuật luôn thay đổi, biến báo Người kể chuyện ở

nhiều ngôi, chẳng khác nào các vai diễn trên sân khấu và các màn trình bày

diễn ngôn tự sự” [17], và không thể bỏ qua một đặc điểm quan trọng là tính

chất mở của tác phẩm Theo tác giả Đoàn Trọng Huy tất cả những yếu tố đó

đã góp phần tạo nên sức hấp dẫn đầy ám ảnh có bản lĩnh vững vàng của mộttiểu thuyết đồ sộ với 41 chương và khoảng hơn 400 trang

Trong bài nghiên cứu thứ hai của mình trên Tạp chí Diễn đàn Vănnghệ Việt Nam “Nguyễn Bắc Sơn tính Cuộc vuông tròn riêng chung” PGS

TS Đoàn Trọng Huy tiếp tục đi sâu khám phá sự thành công của bộ tiểu thuyết trên các góc độ hệ thống nhân vật, tính đa thanh của tiểu thuyết, nhiều điểm nhìn trần thuật, kết cấu đa tầng đa tuyến, kết hợp kể và tả, phân tích tâm

lí, nhiều bình luận trữ tình ngoại đề Ngôn ngữ giản dị trong sáng sinh động nhiều sắc thái

Nếu như PGS TS Đoàn Trọng Huy đi sâu phân tích yếu tố nghệ thuật thì tác giả Đặng Văn Sinh lại quan tâm đến cấu trúc mảng khối, hiệu ứng tương phản và vấn đề tác giả đặt ra, giải quyết nó trong các mối tương quan

xã hội như một triết lý sống của cuốn tiểu thuyết Vỡ vụn Theo tác giả: “Cấu

trúc m ảng trong “Vỡ vụn” được hiển thị khá rõ qua ba lĩnh vực đặc trưng: tình yêu, gia đình và chính trị, trong đó mảng gia đình truyền thống, vốn là đề

tài muôn thu ở từng tốn không ít giấy mực của nhiều thế hệ cầm bút, lại được

tác gi ả sử dụng phương pháp “kí họa” phác thảo đôi ba nét chấm phá Trong

khi ấy đề tài chính trị tuy chỉ được nhấn nhá bằng những diễn ngôn khá

ch ừng mực nhưng lại có sức cuốn hút lớp bạn đọc mẫn cảm bằng bút pháp lí

tưởng hóa” [33] Bài viết đánh giá cao xu hướng đổi mới rõ rệt ở hình thức

của tác phẩm: “Vỡ vụn dường như đã tiệm cận về mặt hình thức với phương

pháp sáng tác H ậu hiện đại Bằng chứng là, khi cầm cuốn sách trong tay chúng ta có đủ sự rung cảm đọc liền một mạch từ trang đầu đến trang cuối

mà không rơi vào tình trạng liếc mắt một cái đọc thoáng mươi dòng” [33]

Và đi vào phân tích bản chất của Vỡ vụn: đi từ cái đơn nhất đến cái phổ quát

bắt đầu từ tình yêu, quan hệ vợ chồng rồi cuối cùng xã hội Yếu tố nghệ thuật cũng được tác giả đề cập và đánh giá cao trong bài viết đó là: Nguyễn Bắc Sơn sử dụng lối văn kể giàu sắc thái biểu cảm, ngòi bút linh hoạt khi thường xuyên hoán vị các ngôi đại từ nhân xưng cũng như đặc trưng ngôn ngữ của

từng nhân vật, thủ pháp đồng hiện và nén thời gian, không gian, xóa nhòa ranh giới quá khứ, hiện tại, giống như kĩ xảo chồng mờ trong điện ảnh để làm gia tăng hiệu quả thẩm mĩ

Tác giả Bùi Việt Thắng trong bài “Liệu có hàn gắn được những mảnhvỡ?” đã chỉ rõ thành công cũng như hạn chế của Vỡ vụn Tác giả đã phân tích

nét đặc sắc của tiểu thuyết đến từ nhan đề “Vỡ vụn, ngay nhan đề tác phẩm

đã có hấp lực, nó nghiên cứu bằng ngôn ngữ tiểu thuyết cái “mê lộ” của đờisống đương đại, nó giúp độc giả tri nhận phong cách Nguyễn Bắc Sơn

nghiêng về tâm lý – triết luận”[45] và vấn đề Vỡ vụn hướng tới: “đột kích sâu vào cái “tế bào xã hội” - gia đình - tiếp tục cảm hứng đã ngời lên trong Gã

Tép Riu, nhưng nó dung chứa đủ đầy các mâu thuẫn, vấn đề đời sống xã hội” [45] Đồng thời Bùi Việt Thắng cũng chỉ ra những mặt mạnh: tính vấn đề,tính triết luận, tính đối thoại rất rõ, cốt truyện điển hình hấp dẫn, từ vựng kháphong phú về các lĩnh vực chính trị, kinh tế, xã hội… và mạnh dạn chỉ ra một

số mặt hạn chế: kết cấu tuyến tính kết hợp với chương hồi và mỗi chương đều

có “lời rao” làm Vỡ vụn có dáng vẻ “đồ cổ”, hay “bí từ” trong những trườngđoạn miêu tả chuyện ái tình, ham viết đối thoại nhưng đôi khi lại rơi vào vụng

về, thô rám, hay chú ý kể hơn tả khiến độc giả vì bị hối thúc theo những sự

kiện biến cố mà thiếu đi những khoảng lặng cần thiết…

Nhà văn Ma Văn Kháng trong bài “Cuộc vuông tròn tính làm sao đây” – lời giới thiệu cho tập Cuộc vuông tròn đã đánh giá rất cao vấn đề được đặt

ra trong cuốn tiểu thuyết: “Điều dễ nhận ra nhất, sau khi gấp lại cuốn tiểu

thuy ết mới này của nhà văn Nguyễn Bắc Sơn là, muốn hay không, người đọc cũng bị đẩy đến tình thế phải đối diện trực tiếp với cuộc sống ngày hôm nay

Cu ộc sống ngày hôm nay với bao trăn trở, bức bối Cuộc sống ngày hôm nay,

m ột phức điệu Cuộc sống ngày hôm nay đang nhất quyết bác bỏ lối suy nghĩ

gi ản đơn, một chiều vốn là cách tư duy nằm trong dòng ý thức hệ truyền

th ống Thay vào đó là lối đánh giá nhiều chiều thậm chí trái chiều, theo nhiều

thang giá tr ị khác nhau.” [21] Tác giả ngợi ca “Cái lối kể chuyện tỉ mẩn, kì khu đến độ quái kiệt vào từng ngóc ngách bí ẩn của cuộc sống và sức liên tưởng dồi dào trên cơ sở một hiểu biết sâu rộng và đến nơi đến chốn của nhà văn”, “sự vận dụng ngôn ngữ linh hoạt và chuyên nghiệp”, “khéo léo kết hợp

v ới lối nói khẩu ngữ dân gian hóm hỉnh, nghịch ngợm đời thường” [21] của

Nguyễn Bắc Sơn

Trong bài Cu ộc vuông tròn – bài toán nhân sinh trên tạp chí Văn nghệ quân đội tháng 6 năm 2017, ngay mở đầu bài viết Nguyễn Tiến Hóa đã ca

ngợi sức sáng tạo dồi dào của Nguyễn Bắc Sơn ““Mắn” quá - sòn sòn hơn

một năm cho ra đời một đứa con tinh thần, chứng tỏ độ sung mãn về bút lựccủa một nhà tiểu thuyết với giọng điệu riêng khó lẫn với ai được” [16] Là độc giả trung thành của nhà văn trẻ tóc bạc, Nguyễn Tiến Hóa vô cùng khâm

phục: “Nghệ thuật dẫn dụ, cách thắt - mở nút bất ngờ cùng khối lượng thông

tin vừa “khủng” vừa đa chiều như một từ điển sống khiến người đọc rơi vào

mê trận, thôi thúc sự khám phá đến cùng Cái đặc biệt của Nguyễn Bắc Sơn làcác tác phẩm đều đi vào những vấn đề đương đại, nóng hổi mang tính thờicuộc Những vấn đề nổi cộm của cuộc sống mà soi vào, chúng ta ai cũng thấy

có một phần trong đó, với những va đập dữ dội của các số phận, các thành

phần xã hội, từ quan chức cao cấp nhất đến các vị trí đinh ốc nhỏ trong hệđiều hành của bộ máy cơ chế, được tác giả mô tả với tiết tấu dồn nén, hối hảhết công suất” [16] Mặc dù “Đây là một tiểu thuyết luận đề về tình yêu vàgia đình, nhưng tác giả không chỉ gửi đến người đọc những kiến giải về tình

yêu, hôn nhân, hạnh phúc mà cao hơn, nó là thông điệp tư tưởng - nhân sinh

với các vấn đề về đất nước, dân tộc và sự tồn vong của xã hội” [16] Nguyễn

Bắc Sơn đã cấu trúc phẩm bằng hai tuyến nhân vật, có chính, có phụ, có lớp lang dài ngắn hợp lý, các nhân vật xuất hiện và kết thúc logic, đúng thời điểm, không khiên cưỡng gò ép Hơn nữa “Trong suốt cả chiều dài của bộ tiểuthuyết 750 trang, tác giả luôn tỉnh táo làm chủ tốc độ tư duy, như một tay lái

xe địa hình dày dạn, vững vàng trong mọi tình huống, không bị rơi vào ngẫuhứng, sa đà làm mạch truyện bị nghẽn, chệnh hướng như một số cây bútthường vấp phải Một điều cần nói: tác giả đã thành công trong nghệ thuật

viết ngắn mà không thiếu, viết dài mà không thừa” [16]

Bên cạnh các bài nghiên cứu trên còn một số bài viết nhỏ đề cập đến

một số khía cạnh của bộ tiểu thuyết Vỡ vụn (tập I), Cuộc vuông tròn (tập II)

nhà văn là người dấn thân, nhập cuộc Không phải sự dấn thân thể hiện ở chỗ

tác giả là người từng kinh qua các vai trò như dạy học, quản lý giáo dục,quản lý báo chí, xuất bản… mà còn ở thái độ sống trọn vẹn với những điều

tưởng như nhỏ nhoi trong đời sống” [8] Theo Hà Dương “ Vỡ vụn cũng có

lối viết linh hoạt hơn các tác phẩm trước khi tạo ra các điểm nhìn khác nhau

từ mỗi nhân vật thay vì chỉ một giọng kể” [8]

Khi giới thiệu tác phẩm mới Vỡ vụn nhà báo Công Minh (Báo Dân trí ngày 02 tháng 08 năm 2016) đánh giá: “Vỡ vụn mới về chủ đề kép: Hôn nhân

tan vỡ vì mâu thuẫn chính kiến và phụ nữ đơn thân Giữa họ là một người họctrò cũ Chủ tịch, Bí thư tỉnh uỷ, đúng như nhận xét của nhà văn Ma VănKháng: Nhân vật cán bộ công chức là đặc sản gần như của riêng Nguyễn Bắc

Sơn Lối viết tưởng cũ mà mới ở các điểm nhìn trần thuật khác nhau Tác giả

giấu người đọc, mãi đến cuối truyện mới biết danh tính biết nhân vật Vàcũng đúng như đánh giá của nhà thơ Trần Đăng Khoa: Nguyễn Bắc Sơn làmột trong những nhà văn sung sức nhất hiện nay” [29]

Trên báo Ph ụ nữ thủ đô ngày 25 tháng 04 năm 2017 nhà giáo Kiều Sinh đã đặt ra câu hỏi: “Vì sao Vỡ vụn và Cuộc vuông tròn hấp dẫn ?” Theo

nhà giáo Kiều Sinh yếu tố đầu tiên làm nên sự hấp dẫn của tác phẩm là đề tài chính sự, thế sự Đề tài ấy lại cuốn hút hơn nhờ gây dựng được một nhóm nhân vật công chức cấp tỉnh đầy góc cạnh Hai yếu tố cơ bản trên không chỉ

tạo nên thành công cho tác phẩm này mà cả cho tiểu thuyết trước đó của Nguyễn Bắc Sơn

Điểm lại những bài nghiên cứu, phê bình, bài báo viết về Nguyễn Bắc

Sơn chúng tôi nhận thấy: Hầu hết các bài viết đều khẳng định vị trí tài năng

của nhà văn và giá trị, sức hấp dẫn của bộ tiểu thuyết Vỡ vụn (tập I), Cuộc

vuông tròn (t ập II) Tuy nhiên vì mới chỉ dừng lại ở mức độ bài nghiên cứu,

bài phỏng vấn hoặc bài báo nên các tác giả chưa có điều kiện đi sâu vàonghệ thuật tự sự của bộ tiểu thuyết Vỡ vụn (tập I), Cuộc vuông tròn (tập II)

với đầy đủ các khía cạnh của nó Chúng tôi xin tiếp thu những ý kiến của các nhà nghiên cứu, nhà văn, nhà báo về tiểu thuyết của Nguyễn Bắc Sơn

Đó là những gợi mở quý báu để chúng tôi tiếp tục nghiên cứu trong luận văn của mình

3 M ục đích, nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 M ục đích nghiên cứu: Đề tài tập trung nghiên cứu và làm sáng tỏ

đặc điểm nghệ thuật tự sự của Nguyễn Bắc Sơn trong bộ tiểu thuyết Vỡ vụn

(tập I), Cuộc vuông tròn (tập II) về các mặt nghệ thuật tổ chức cốt truyện,

nghệ thuật xây dựng thế giới nhân vật, điểm nhìn trần thuật, ngôn ngữ, giọng điệu Qua đó góp phần làm sáng rõ những đặc điểm cơ bản, những nét độc đáo, đặc sắc của nghệ thuật tự sự trong bộ tiểu thuyết mới nhất của Nguyễn

Bắc Sơn

3.2 Nhi ệm vụ nghiên cứu

- Xác định những khái niệm cơ bản có liên quan đến nghệ thuật tự sự trong tiểu thuyết

- Làm sáng tỏ về nghệ thuật tổ chức cốt truyện và nghệ thuật xây dựng nhân vật trong bộ tiểu thuyết Vỡ vụn (tập I), Cuộc vuông tròn (tập II)

- Làm sáng tỏ về điểm nhìn trần thuật, ngôn ngữ, giọng điệu trong bộ

tiểu thuyết Vỡ vụn (tập I), Cuộc vuông tròn (tập II)

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu: Đề tài tập trung nghiên cứu nghệ thuật tự

sự trong bộ tiểu thuyết Vỡ vụn (tập I), Cuộc vuông tròn (tập II) qua nghệ thuật

tổ chức cốt truyện, nghệ thuật xây dựng thế giới nhân vật, điểm nhìn trần thuật, ngôn ngữ, giọng điệu

4.2 Ph ạm vi nghiên cứu: Luận văn khảo sát chủ yếu bộ tiểu thuyết

mới nhất của Nguyễn Bắc Sơn đó là Vỡ vụn (tập I), Cuộc vuông tròn (tập II),

đồng thời so sánh với những những sáng tác trước đó của ông và một số tiểu thuyết của một số tác giả khác cùng thời

5 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện đề tài này chúng tôi chủ yếu sử dụng những phương phápsau:

5.1 V ận dụng lý thuyết tự sự học, thi pháp học nghiên cứu về nghệ

thu ật tự sự trong tác phẩm văn học

5.2 Phương pháp thống kê – phân loại

5.3 Phương pháp phân tích – tổng hợp

5.4 Phương pháp so sánh – đối chiếu

5.5 Phương pháp hệ thống – loại hình

6 D ự kiến đóng góp mới

- Lần đầu tiên luận văn nghiên cứu nghệ thuật tự sự của Nguyễn Bắc

Sơn qua bộ tiểu thuyết Vỡ vụn (tập I), Cuộc vuông tròn (tập II) một cách

tương đối hệ thống và toàn diện

- Từ đó, khẳng định những đặc điểm cơ bản, những nét độc đáo, đặc

sắc của nghệ thuật tự sự qua qua bộ tiểu thuyết Vỡ vụn (tập I), Cuộc vuông

tròn (t ập II) và những đóng góp của nhà văn đối với công cuộc đổi mới tư

duy, nghệ thuật tiểu thuyết ở Việt Nam đương đại

7 C ấu trúc của luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận và Thư mục tham khảo, phần Nội dung được chia làm ba chương:

Chương 1: Khái quát về nghệ thuật tự sự và hành trình tiểu thuyết của Nguyễn Bắc Sơn

Chương 2: Điểm nhìn trần thuật và thế giới nhân vật trong bộ tiểu thuyết Vỡ vụn (tập I), Cuộc vuông tròn (tập II)

Chương 3: Cốt truyện, ngôn ngữ, giọng điệu trong bộ tiểu thuyết Vỡ

v ụn (tập I), Cuộc vuông tròn (tập II)

N ỘI DUNG Chương 1 KHÁI QUÁT V Ề NGHỆ THUẬT TỰ SỰ VÀ HÀNH TRÌNH TIỂU

THUY ẾT CỦA NGUYỄN BẮC SƠN

1.1 Khái quát v ề nghệ thuật tự sự

1.1.1 L ịch sử nghiên cứu

Tự sự học là một lĩnh vực tri thức rộng lớn, có lịch sử lâu đời Chủ

nghĩa hình thức Nga với những tên tuổi V Shklovsky (1893 - 1984), B Eikhenbaum (1886 - 1959), B Tomashevsky (1890 - 1957)… họ là những

người đã đặt những viên gạch nền móng cho lý thuyết tự sự Họ đề cập đến nhiều phương diện cơ bản của cấu trúc tự sự ở các phương diện như: kết cấu tác phẩm, cốt truyện, nhân vật hay nghệ thuật tổ chức thời gian…

Tuy nhiên để hình thành bộ môn tự học thì phải kể đến Chủ nghĩa cấu trúc với những tên tuổi như R Barthes, Tz Todorov, A J Greimas G Genette… Chủ nghĩa cấu trúc đi tìm mô hình cho hình thức tự sự với mục đích

là “nghiên cứu bản chất ngôn ngữ, bản chất ngữ pháp của tự sự” [41, tr.14]

Tiếp theo phải kể đến các nhà tự sự học hậu cấu trúc chủ nghĩa như M.Bakhtin, Y Lotman, B Uspensky… Các tác giả này quan tâm đến các phương thức biểu đạt ý nghĩa khác nhau, lấy văn bản làm cơ sở Hình thức tự

sự chính là phương tiện biểu đạt ý nghĩa của tác phẩm

Nhìn lại quá trình hình thành Tự sự học cho đến nay có thể nhận thấy

những đổi thay hệ hình lý thuyết, các tầng bậc và phương pháp nghiên cứu tự

sự Có thể chia sự phát triển của Tự sự học thành hai thời kì: thời kì kinh điển

và hậu kinh điển

+ Tự sự học kinh điển: được hiểu là Tự sự học giai đoạn những năm 60kéo dài đến khoảng những năm 80 của thế kỉ trước Tuy thực sự đã trở thành

một trào lưu nghiên cứu có tính quốc tế, nhưng vai trò tiên phong vẫn thuộc

về các học giả Pháp bởi rất nhiều khái niệm nền tảng và một số mô hình lý thuyết của tự sự học kinh điển bắt nguồn từ Cấu trúc luận Pháp Theo Prince

có thể phân làm ba nhóm:

- Nhóm thứ nhất: các nhà tự sự học chịu ảnh hưởng trực tiếp của V Propp, họ tập trung nghiên cứu cấu trúc của truyện, đối tượng của trần thuật, trong đó chú ý xây dựng ngữ pháp của tự sự, chức năng của sự kiện, kết cấu, logic phát triển của chúng

- Nhóm thứ hai: tiêu biểu là G Genette, tập trung nghiên cứu sự triển khai của diễn ngôn trần thuật như lời kể, cách kể

- Nhóm thứ ba: tiêu biểu là Prince, S Chatman và Mieke Bal Họ cho

rằng cấu trúc diễn ngôn và cấu trúc chuyện đều quan trọng như nhau và chủ trương nghiên cứu kết hợp cả hai mặt

Như vậy, Tự sự học kinh điển tập trung vào nghiên cứu cấu trúc của truyện và diễn ngôn tự sự, mối quan hệ giữa các sự kiện tạo nên truyện (tập trung vào sự kiện, nhân vật, cách kể, ngôi kể, giọng điệu, điểm nhìn, thời gian, không gian, tình huống, mô hình tự sự…) Tự sự học kinh điển đã cung

cấp hệ thống khái niệm, phương pháp để không chỉ khai thác các giá trị của tác phẩm cụ thể mà còn đi sâu nhận thức hình thái kết cấu, quy luật vận động, sáng tác, phương thức biểu đạt và đặc trưng thẩm mĩ của thể loại tự sự Thế nhưng, Tự sự học kinh điển lại coi văn bản tác phẩm là một hệ thống tự thân khép kín, không có liên hệ với bối cảnh lịch sử, xã hội, văn hóa

+ Tự sự học hậu kinh điển xuất hiện vào những năm 80, khi Tự sự học kinh điển bị công kích từ phía chủ nghĩa giải cấu trúc và chủ nghĩa lịch sử, là

một hướng nghiên cứu mở, nó kết hợp với quan niệm phê bình phản ứng người đọc và hướng nghiên cứu văn hóa đang thình hành, nghiên cứu tự sự

học trong quan hệ với người đọc, với ngữ cảnh và với các lĩnh vự tự sự ngoài văn học Tự sự học hậu kinh điển có hai hướng nghiên cứu chính:

- Hướng thứ nhất: nghiên cứu đặc trưng chung của tác phẩm tự sự, bất

kể sự khác nhau về phương tiện và thể loại (văn học, truyện tranh, điện ảnh, truyền hình, báo chí…)

- Hướng thứ hai: từ phân tích cấu trúc tự sự trừu tượng chuyển sang phân tích cấu trúc tự sự của tác phẩm cụ thể

Tự sự học hậu kinh điển có thái độ mở và vận dụng nhiều phương pháp

để nghiên cứu văn học, trong khi phân tích văn bản tác phẩm đã chú ý đến độc giả và tác động của hoàn cảnh lịch sử, tiếp thu một cách có ý thức phươngpháp, góc độ phê bình, phân tích của những trường phái lý luận phê bình, của các nghệ thuật khác, mở rộng cách nhìn đối với Tự sự học Ở một góc độ nhất định, nó đã khắc phục được hạn chế của bản thân Hình thái mới của tự sự học

hậu kinh điển này thực ra đã bắt đầu được thực hiện ở Việt Nam

Ở Việt Nam Hội thảo Tự sự học đầu tiên được tổ chức tại trường Đại

học Sư phạm Hà Nội năm 2003 và việc xuất bản cuốn Tự sự học – một số vấn

đề lý luận và lịch sử do Trần Đình Sử chủ biên đã góp phần chính danh trong

khoa nghiên cứu văn học Việt Nam tên gọi một chuyên nghành nghiên cứu văn học quan trọng ở Âu – Mĩ, chuyên nghành Tự sự học

Trong cuốn Tự sự học – Một số vấn đề lý luận và lịch sử [41] do Trần

Đình Sử chủ biên, Phan Thu Hiền đã có bài viết “Về lý thuyết tự sự của

Northrop Frye” [41, tr.56-70] Tác giả giới thiệu Northrop Frye là đại biểu

trọng có ảnh hưởng sắc nhất của lý thuyết Phê bình huyền thoại với quan

niệm cho rằng mục tiêu của văn chương là đạt đến sự giới thiệu, sự trình bày

cuộc sống Nguyễn Đức Dân giới thiệu về A Greimas trong bài “Greimas – Người xây nền cho trường phái kí hiệu học Pháp” [41, tr.39-55] với mô hình vai hành động, cấu trúc cơ sở của nghĩa, mô hình cấu tạo

Trong công trình T ự sự học – Một số vấn đề lý luận và lịch sử (tập 1 và

tập 2) [42] do nhóm tác giả Trần Đình Sử, Trần Đăng Suyền, Lê Lưu Oanh

(đồng chủ biên) đã làm rõ các khái niệm tự sự học như: người kể chuyện,

điểm nhìn, giọng điệu, ngôi phát ngôn…

Tiếp theo đó cuốn Dẫn luận thi pháp học [43] Trần Đình Sử đã xác

định vị trí của thi pháp học trong khoa nghiên cứu văn học, đối tượng phạm trù và phương pháp nghiên cứu thi pháp Trần Đình Sử đã tập trung đi sâu hệ

thống, cắt nghĩa những khái niệm thuộc về trần thuật như: quan niệm nghệ thuật về con người, thời gian – không gian nghệ thuật, tác giả và kiểu tác giả, tính quan niệm và cấu trúc thể loại, cấu trúc của văn bản trần thuật, ngôn từ nghệ thuật…

Như vậy từ khi ra đời đến nay, Tự sự học không ngừng đổi mới, phát triển, cung cấp những công cụ, phương pháp quan trọng để nghiên cứu văn

học, đặc biệt là tác phẩm dài hơi như tiểu thuyết Ở Việt Nam, ngoài những tác phẩm dịch thuật, các công trình nghiên cứu sâu về nghệ thuật tự sự chưanhiều, tuy nhiên bước đầu đã cung cấp một số công cụ hữu hiệu cho người nghiên cứu

1.1.2 Khái ni ệm nghệ thuật tự sự

Theo G Genette: “Tự sự là trình bày một sự kiện hay một chuỗi sự kiện

có th ực hay hư cấu, bằng phương tiện ngôn ngữ, đặc biệt là ngôn ngữ tự sự”

[13 Tr41] Như thế, văn bản tự sự có ba đặc điểm: có người kể, có hành động

và có sự kiện được kể ra Sự kiện là một nền tảng của tự sự, nó tạo nên chuyện, câu chuyện, cốt chuyện (truyện); không có sự kiện thì không có tự sự

Theo T ừ điển thuật ngữ văn học thì tự sự là “phương thức tái hiện đời

s ống bên cạnh hai phương thức khác là trữ tình và kịch được dùng làm cơ sở

để phân loại tác phẩm văn học” [14, tr.385] Tác phẩm tự sự tái hiện đời sống

trong toàn bộ tính khách quan nhưng tự sự không có ý nghĩa chỉ một loại hình nghệ thuật

Đặc điểm của tác phẩm tự sự là phản ánh hiện thực thông qua các yếu

tố sự kiện, biến cố và hành vi con người; thường có cốt truyện gắn với hệ

thống nhân vật Loại hình tự sự thể hiện tâm trạng, tư tưởng của chủ thể thông qua phản ánh hiện thực khách quan Nhà văn phải dùng đến các yếu tố như sự

kiện, nhân vật trong một thời gian và không gian nghệ thuật nhất định Chính

vì thế truyện phải có chuyện và nhà văn phải sáng tạo ra hình tượng người kể chuyện, các yếu tố nghệ thuật khác như điểm nhìn, ngôn ngữ giọng điệu,…làm nên những đặc trưng riêng cho loại hình tự sự

Tự sự học (Narratology) là tên gọi do nhà nghiên cứu người Pháp gốc Bulgary T.Todorov đề xuất năm 1969 trong cuốn sách Ngữ pháp Câu chuyện mười ngày Trong giới nghiên cứu Việt Nam, thuật ngữ Narratology đến nay

vẫn chưa thống nhất về cách dịch Có nhà nghiên cứu gọi đây là Trần thuật

học, có nhà nghiên cứu gọi đây là Tự sự học Theo lý giải của GS Trần Đình

Sử, khái niệm Trần thuật học dù tương đồng với Tự sự học, nhưng trọng tâm

có lúc có phần khác nhau Trần thuật học nghiêng về nghiên cứu hành vi kể,

lời kể (narration), còn Tự sự học nghiên cứu cả hai mặt: hành vi lời kể và cấu trúc sự kiện (narrative, discourse hay truyện kể, diễn ngôn kể) GS đề xuất gọi

bộ môn nghiên cứu liên nghành giàu tiềm năng này là Tự sự học, để vừa bao

gồm cả phần lý thuyết cấu trúc văn bản tự sự, cấu trúc sự kiện; vừa bao gồm

cả phần nghiên cứu các hình thức và truyền thống tự sự trong các nền văn học dân tộc cũng như sự so sánh của chúng với nhau Gọi là Tự sự học nói lên được thực chất và tầm bao quát của một bộ môn nghiên cứu liên nghành Trong cuốn Tự sự học – một số vấn đề lí luận và lịch sử tác giả đã đưa ra khái

niệm Tự sự học là “một nhánh của thi pháp học hiện đại, hiểu theo nghĩa

r ộng nghiên cứu cấu trúc của văn bản tự sự và các vấn đề liên quan hoặc nói

cách khác là nghiên c ứu đặc điểm nghệ thuật trần thuật của văn bản tự sự

nh ằm tìm một cách đọc” [41, tr.11] Nói như vậy, đối tượng chủ yếu của tự sự

học là tự sự văn học Ngày nay Tự sự học trở thành một khuynh hướng học thuật chứ không đơn thuần là một bộ môn nghiên cứu

Nghệ thuật tự sự hay nghệ thuật kể chuyện trong tác phẩm tự sự theo

GS Trần Đình Sử trong cuốn Dẫn luận thi pháp học [43]: là một nghệ thuật

đặc biệt, nó đòi hỏi kể sao cho mỗi lúc hứng thú của người đọc gia tăng Một

cốt truyện đơn giản nhất cũng có thể cấu tạo thành các sự kiện nghệ thuật hấp

dẫn Nhà văn có thể không kể ngay một lúc tất cả mà có thể cấu tạo lại trật tự câu chuyện theo một ý nghĩa nào đó Nhà văn đồng thời với việc tạo lại trật tự hình thức là việc tạo ra nội dung mới, nói đúng hơn là việc khám phá ra nội dung mới quyết định việc tạo lại hình thức Bàn về vấn đề này có nhiều ý kiến khác nhau tuy nhiên vẫn có điểm thống nhất Trước hết cần chú ý về khái

niệm nghệ thuật nói chung, nghệ thuật là hình thái đặc thù của ý thức xã hội

và hoạt động của con người nói chung, một phương thức quan trọng để con người chiếm lĩnh các giá trị tinh thần của hiện thực, nhằm mục đích tạo thành

và phát triển các năng lực chiếm lĩnh và cải tạo bản thân và thế giới xung quanh theo quy luật của cái đẹp Nhà văn muốn tác phẩm của mình được độc

giả thưởng thức với thái độ tích cực thì phải có nghệ thuật tự sự cho phù hợp Thông qua nghệ thuật tự sự nhà văn có thể “hình thành một công chúng biết

hi ểu nghệ thuật và có năng lực hưởng thụ vẻ đẹp” (Mác)

Như vậy tự sự học là “bộ phận không thể thiếu của hành trang nghiên

c ứu văn học hôm nay, và nói theo ngôn ngữ của Thomas Kuhn, thì đó là một bộ

ph ận cấu thành của hệ hình (paradigme) lý luận hiện đại” [41, tr.11] Lý

thuyết tự sự học hiện đại đã cung cấp kiến thức giúp người nghiên cứu đi sâukhám phá cấu trúc tự sự với những vấn đề như: điểm nhìn trần thuật, thế giới nhân vật, cốt truyện, người kể truyện, kết cấu, ngôn ngữ, giọng điệu, dòng ý

thức, không gian, thời gian… Trong luận văn chúng tôi chỉ đi sâu một số phương diện cơ bản của lý thuyết tự sự và vận dụng để tìm hiểu và nghiên cứu

bộ tiểu thuyết Vỡ vụn (tập I), Cuộc vuông tròn (tập II) của Nguyễn Bắc Sơn

1.2 Hành trình ti ểu thuyết của Nguyễn Bắc Sơn

Hành trình sáng tác của Nguyễn Bắc Sơn là cả một quá trình dài tích lũy kiến thức và kinh nghiệm sống theo như lời tâm sự của nhà văn: “Tôi là

m ột công chức cần mẫn chăm chỉ, sáng ý trong công việc, nhưng điều quan

tr ọng nhất là cái thói quen quan sát, nhận xét, cái lối suy nghĩ đến cùng tận

m ột sự việc, một hiện tượng, hoài nghi, phản biện nó, cái lối tò mò theo dõi con đường đời của những người xung quanh (và không ngừng ngẫm nghĩ về

h ọ), cái lối vơ vào mình những chuyện đẩu đâu… và cộng với một chút vốn văn chương được trang bị suốt cả quãng đường đã qua, những điều học hỏi được ở bè bạn và thời gian vô biên của một người hưu trí đã thôi thúc tôi phải

viết” [22] Là cây bút đa tài Nguyễn Bắc Sơn đã thử bút với nhiều thể loại văn

học từ truyện ngắn đến bút kí đến cả truyện vừa và tiểu thuyết Nhưng có lẽ

bạn đọc biết đến Nguyễn Bắc Sơn nhiều hơn ở thể loại tiểu thuyết - thể loại ông tìm đến khá muộn nhưng lại đem đến thành công rất sớm, thể loại góp

phần khẳng định vững chắc vị trí và tên tuổi của ông trên văn đàn văn học

đương đại

1.2.1 B ộ thứ nhất: Luật đời và cha con, Lửa đắng

Mặc dù về già mới bén duyên với văn chương nhưng nhà văn Nguyễn

Bắc Sơn đã gây được sự chú ý của dư luận ngay từ cuốn tiểu thuyết đầu tay

Lu ật đời và cha con (2005), Nxb Văn học, Hà Nội Bộ tiểu thuyết đã gây

tiếng vang trên văn đàn, được tái bản sáu lần trong hai năm và chuyển thể thành bộ phim truyền hình dài 26 tập mang tên Luật đời, được khán giả vô

cùng yêu thích và bình chọn là phim truyền hình của năm

Lu ật đời và cha con là cuốn tiểu thuyết mổ xẻ sự vận động của toàn xã

hội trong quá trình thay đổi cơ chế, một sự vận động đụng chạm đến từng gia đình, từng số phận Giọng điệu trần thuật giàu sắc thái biểu cảm, nhân vật được soi chiếu từ nhiều điểm nhìn tạo góc cạnh và chiều sâu, cách xây dựng

tình tiết đầy bất ngờ, giọng văn sôi nổi nhiệt tình, lôi cuốn, nhịp điệu hóm

hỉnh pha chút dân gian cùng vấn đề gai cạnh nóng sốt…là những yếu tố quan

trọng làm nên sự thành công của tác phẩm

Năm 2008, nhà văn tiếp tục cho ra đời Lửa đắng (được xem như tập

tiếp theo của Luật đời và cha con), cuốn tiểu thuyết đạt giải ba cuộc thi tiểu

thuyết năm 2006 – 2010 Những bất cập trong cơ chế hành chính và những

vấn đề nóng hổi của đất nước đã được triển khai ở Luật đời và cha con nay được khai thác sâu hơn trong Lửa đắng Sự khéo léo, biết cách tổ chức các

tuyến sự kiện, các tuyến nhân vật cũng như vốn ngôn ngữ gần gũi với đời

sống đã làm nên sự tươi mới cho tiểu thuyết này của Nguyễn Bắc Sơn

1.2.2 B ộ thứ hai: Gã Tép Riu

Sau thành công của hai cuốn tiểu thuyết về đề tài chính trị, gia đình, Nguyễn Bắc Sơn lại tiếp tục cho ra mắt bạn đọc cuốn tiểu thuyết tâm lí xã hội

Gã Tép Riu vào cuối năm 2013 Tác phẩm đề cập đến tư tưởng chủ đề về một

xã hội thu nhỏ với những mâu thuẫn qua bi kịch của một gia đình Thànhcông của tác phẩm không phải là đổi mới thi pháp tiểu thuyết mà chính là tươi

mới ở đề tài, sự nhìn nhận hiện thực xã hội bằng con mắt khách quan, khoa

học với một giọng hài hước, hóm hỉnh rất sướng tai bạn đọc

1.2.3 B ộ thứ ba: Vỡ vụn (tập I), Cuộc vuông tròn (tập II)

Với hai tiểu thuyết Vỡ vụn xuất bản tháng 12 – 2015 và Cuộc vuông

tròn tháng 1 – 2017, nhà văn Nguyễn Bắc Sơn đã định hình là một nhà tiểu thuyết có phong cách và chủ kiến không nhòe lẫn với ai

Bộ tiểu thuyết 2 tập đã đi sâu vào thế sự, nói chuyện muôn đời là gia đình, tình yêu và hôn nhân nhưng có nhiều điều mới lạ Nhiều quan niệm

sống và thực tế sống rất thật được tác giả trình bày lần đầu tiên Truyện đemđến những suy tư sâu xa về nhân tình thế thái và tình huống xã hội ngày nay

Bạn đọc bị cuốn hút đọc liền mạch bởi tài năng của một nhà tiểu thuyết có lối

kể chuyện tỉ mẩn, kì khu đến độ quái kiệt vào từng ngóc ngách bí ẩn cuộc

sống với sự liên tưởng dồi dào trên cơ sở hiểu biết sâu rộng đến nơi đến chốn

của Nguyễn Bắc Sơn

Như vậy sau Luật đời và cha con là Lửa đắng, Gã Tép Riu, Vỡ vụn và

bây giờ là Cuộc vuông tròn, Nguyễn Bắc Sơn xứng đáng với lời nhận xét của nhà văn Ma Văn Kháng “anh là tiểu thuyết luận đề đang đà sung sức”

tiểu thuyết không phải là điều mới mẻ tuy nhiên đây vẫn là mảnh đất hấp dẫn

mời gọi các nhà nghiên cứu

Chương 2 ĐIỂM NHÌN TRẦN THUẬT VÀ THẾ GIỚI NHÂN VẬT TRONG

BỘ TIỂU THUYẾT VỠ VỤN (TẬP I), CUỘC VUÔNG TRÒN (TẬP II)

Trước hết cần phải xác định rõ rằng, điểm nhìn là điểm xuất phát của

một cấu trúc nghệ thuật chứ không phải là bản thân cấu trúc đó Cấu trúc nghệ thuật vốn là hằng số không đổi của những quan hệ của các yếu tố nghệ thuật được lựa chọn để đưa vào tác phẩm Điểm nhìn nghệ thuật chiếu cái nhìn vào các yếu tố được lựa chọn, thêm bớt hoặc nhấn mạnh và chỉ được suy ra từ cái nhìn tổng thể đối với tác phẩm nghệ thuật, theo yêu cầu của người tiếp nhận

M H Abrams trong T ừ điển thuật ngữ văn học xác định điểm nhìn

chính là “những cách thức mà câu chuyện được kể đến – một hay nhiều phương thức được thiết lập bởi tác giả bằng ý nghĩa mà độc giả được giới

thi ệu với những cá tính, đối thoại, những hành động, sự sắp đặt và những sự

ki ện mà trần thuật cấu thành trong một tác phẩm hư cấu” [50, tr.274]

Theo nhà nghiên cứu Trần Đình Sử: “Điểm nhìn mang tính ẩn dụ, bao

g ồm mọi nhận thức đánh giá, quan sát, cảm thụ của chủ thể đối với thế giới

Nó là các v ị trí dùng để quan sát, cảm nhận đánh giá bao gồm cả khoảng cách

gi ữa chủ thể và khách thể, cả phương diện vật lí, tâm lí, văn hóa” [43, tr.149]

Thông qua điểm nhìn, người kể chuyện có thể giao tiếp với người đọc, người đọc tiếp nhận và khám phá các tầng lớp ý nghĩa của tác phẩm văn học

Các tác giả Từ điển thuật ngữ văn học quan niệm: “Không thể có nghệ

thu ật nếu không có điểm nhìn, bởi nó thể hiện sự chú ý, quan tâm và đặc điểm

c ủa chủ thể trong việc sáng tạo ra cái nhìn nghệ thuật Giá trị của sáng tạo

ngh ệ thuật một phần không nhỏ là do đem lại cho người thưởng thức một cái

nhìn m ới đối với cuộc sống Sự thay đổi nghệ thuật bắt đầu từ thay đổi điểm nhìn” [14, tr.113]

Như vậy, hiểu một cách đơn giản nhất, điểm nhìn chính là một “mánh

khoé” thuộc về kỹ thuật, một phương tiện để chúng ta có thể tiến đến cái đích tham vọng nhất: sức quyến rũ của truyện kể Và dù có sử dụng cách thức nào, phương pháp hay kỹ thuật nào thì mục đích cuối cùng của người sáng tạo cũng chỉ là mê hoặc độc giả, kéo độc giả đồng sáng tạo với nhà văn

Trong văn học truyền thống, chủ yếu các tác phẩm văn học được triển khai từ cái nhìn tương đối ổn định Các nhà lý luận gọi đó là cái nhìn “biết

trước” Nghĩa là người kể chuyện miêu tả tái hiện đời sống chủ yếu từ ngôi thứ ba Với cái nhìn như thế, anh ta nắm trong tay mình sự phát triển của

mạch truyện cũng như số phận nhân vật Như vậy, về cơ bản, văn học truyền thống chủ yếu xuất phát từ điểm nhìn bên ngoài Đến văn học hiện đại, ý thức tạo dựng nhiều điểm nhìn, dịch chuyển điểm nhìn nghệ thuật một cách liên tục mới trở thành một thủ pháp nghệ thuật có tính phổ biến Điều đó khiến cho văn học hiện đại, nhất là tiểu thuyết trở nên uyển chuyển và khiến cho thể

loại này chưa bao giờ “bị đông cứng lại” như cách nói của M Bakhtin

Nghiên cứu về phương diện Nghệ thuật tự sự trong bộ tiểu thuyết Vỡ

v ụn (tập I), Cuộc vuông tròn (tập II) của Nguyễn Bắc Sơn, chúng tôi nhận

thấy sức hấp dẫn của tác phẩm không phải ở những thể nghiệm, cách tân táo

bạo của các thủ pháp nghệ thuật, mà nhờ việc tác giả đã tìm tòi và sáng tạo ra các hình thức tổ chức điểm nhìn tạo ra hiệu quả tối ưu cho tác phẩm Trong tác phẩm Nguyễn Bắc Sơn đã sử dụng: điểm nhìn bên trong, điểm nhìn bên ngoài và sự chuyển dịch điểm nhìn để soi chiếu cuộc sống nhiều chiều hơn

2.1.1 Điểm nhìn khách quan, điểm nhìn bên ngoài

Điểm nhìn bên ngoài là điểm nhìn của người kể đứng bên ngoài câu chuyện, tái hiện khách quan những gì diễn ra bên ngoài nhân vật như hànhđộng, cử chỉ, ngôn ngữ, diện mạo… mà không thâm nhập vào bên trong ý

thức nhân vật, không đưa ra phán đoán, suy xét chủ quan, không giải thích, bình luận dông dài Nhà văn cố gắng tối đa trong việc giảm sự can thiệp của mình vào tác phẩm, tạo cho độc giả độ tin cậy cao vào những sự kiện chân

thực, chính xác Người đọc muốn hiểu được những điều nhà văn thể hiện trong tác phẩm phải có tri thức, có sự hiểu biết nhất định và phải chủ động suy đoán để đưa ra những kết luận cho riêng mình Khi người kể tự hạn chế điểm nhìn trong một giới hạn thực chất là anh ta muốn mở ra một giới hạn cho người đọc khám phá Hình thức kể chuyện này có tính khơi gợi rất lớn

Trong bộ tiểu thuyết Vỡ vụn (tập I), Cuộc vuông tròn (tập II), điểm nhìn

trần thuật bên ngoài chiếm tỉ lệ lớn, gần như thống lĩnh tác phẩm Câu chuyện

được kể theo “điểm nhìn ống máy quay phim”, nhân vật và sự kiện cứ hiện

dần qua lời kể Người kể chuyện đóng vai trò là người thợ quay chứ không

phải là đạo diễn Người kể chuyện đứng ngoài miêu tả và ghi lại một cách khách quan câu chuyện hôn nhân gia đình, quan niệm sống đơn thân của phụ

nữ hiện đại đến cả những vấn đề lớn của xã hội như: chạy chức, chạy quyền,

mở trường đại học hay mở lớp dạy nghề, chuyện khởi nghiệp đến cả tâm lí đám đông hay phục thiện cho con người… để người đọc nhìn nhận và đánhgiá hiện thực Người kể chuyện không hề định hướng cho người đọc nhưng

những chi tiết anh ta nêu ra đủ để người đọc có thể tiếp nhận tác phẩm theo cách của riêng mình

Với chủ đề hôn nhân và hạnh phúc gia đình, thông qua câu chuyện cụ

thể được khách quan ghi lại trong cuộc sống gia đình Chính – Thu, cuộc sống

của cô Sáu Ngờ, nhà văn đã bày đã đề cập đến những vấn đề mang ý nghĩatoàn xã hội

Vấn đề đầu tiên được đặt ra xuyên suốt trong bộ tiểu thuyết đó là làmnhư thế nào để có được hôn nhân hạnh phúc?

Phải chăng hôn nhân được hạnh phúc là do con người có biết tìm đúng

“thầy” để chọn được ngày đẹp, thời khắc “vàng” để tiến hành những việc quan trọng, để có cuộc sống viên mãn, sống đến đầu bạc răng long? Trongđám ăn hỏi của Chuyên – con gái Chính – Thu, nhà văn ghi lại dáng vẻ của Chính “Chính sốt ruột đi đi lại lại trong phòng khách Đã mấy lần nhìn đồng

h ồ trên tường Cái đầu với mái tóc rậm chỉ có thoáng sợi tóc sâu chải lật ra

phía sau gáy c ứ lắc đi lắc lại tỏ vẻ không hiểu một việc gì đó, không bằng

lòng m ột điều gì đó” [37, tr.23] Sự khó chịu ấy bắt nguồn từ việc Thu – vợ

Chính đã tin theo thằng cha thầy bói chết tiệt chọn ngày giờ ăn hỏi đúng vàongày mưa tầm tã khiến nhà trai lúng túng đổi phương án từ xích lô lọng vàng sang ô tô nên đến muộn gần 1 giờ Ngày đẹp đâu chưa thấy chỉ thấy cảnh

“Đoàn người lố nhố, nhấp nhô, lướt thướt kéo một vệt dài ngoằn ngoèo trong

con ngõ h ẹp Trên tầng ba tầng bốn nhìn xuống giống như một con sâu róm

kh ổng lồ” [37, tr.24] Nhà trai “Ống quần tay áo đều chịu ướt rượt Giầy dép đành cứ lép nhép rất khó chịu dưới chân” [19, tr.25] Rồi cũng vì tin theo lời

phán của thầy bói mà Chuyên ngay trong đám ăn hỏi đã về nhà chồng bất

chấp cả nghi thức, cả đối ngoại, cả phong tục tập quán cũng như phép tắc bởi bây giờ bàn dân thiên hạ đều làm thế cả Đó là một thực tế đang diễn ra trong đời sống đương đại, có rất nhiều người có niềm tin, và hy vọng vào thần thánh, vào lộc trời vào những điều hoang tưởng như Thu bởi họ cho rằng “có

th ờ có thiêng có kiêng có lành” Mặc dù tuyệt đối tuân theo sự sắp xếp của

“thầy” nhưng hạnh phúc đâu chưa thấy người đọc chỉ thấy một ngày kia Chuyên trở về nhà “Như kẻ mất hồn” [37, tr.95], mái tóc “như giấu cả đêm đen vào đấy Nó mượt mà, nó óng ả, như một đám mây bồng bềnh quấn quýt sau lưng, nhất là khi ngọn gió không đừng được cứ bế bồng mái tóc lên rồi

buông xõa xu ống phủ đầy phía sau” [37, tr.65], bây giờ đã “vĩnh viến biến

m ất Chỉ còn là trái bưởi da xanh trọc lốc” [37, tr.96], còn nỗi đau đớn tuyệt

vọng khi cô phải chạy trốn khỏi cuộc hôn nhân của mình chỉ vì không thể sinh con Kết quả của cuộc hôn nhân Chuyên – Toàn cũng cũng khiến mỗi người

tự đặt ra cho mình một câu hỏi: hạnh phúc thực sự và hôn nhân vững bền có đến nhờ lộc trời, nhờ bói toán? Đó có lẽ cũng chính là những trăn trở của người cầm bút trong hành trình gom góp vốn sống cho mình

Vậy làm như thế nào để có được hôn nhân hạnh phúc? Khi yêu nhau

“người ta bất chấp tất cả hình thức xấu đẹp, tuổi tác, màu da, giàu nghèo, tôn

giáo, chính ki ến biên giới” [37, tr.314], họ thích tô hồng cho cuộc sống hôn

nhân bằng tình yêu và mơ mộng Nhưng khi bước vào cuộc sống hôn nhân

thực tế có vô vàn những vấn đề phát sinh mà không ai có thể lường trước được Với điểm nhìn bên ngoài nhà văn đã khách quan ghi lại câu chuyện của gia đình Chính – Thu Mô týp cặp vợ chồng Tùng - Thủy ở tiểu thuyết “GãTép Riu” đã trở lại trong cặp nhân vật Chính – Thu, chỉ có điều Chính - Thu được nhà văn khắc họa sâu hơn vào sự xung đột chính kiến giữa hai nhân vậttrí thức Một bên coi trọng thực tiễn, đã tìm hiểu vấn đề gì thì đi đến tận cùng

kì lí, đam mê học hỏi… một bên coi trọng lý thuyết sách vở, hiểu vấn đề mộtcách đại khái lơ mơ… Chính những điều đó đã tạo nên mâu thuẫn từ những

việc đại sự như đám ăn hỏi, đám cưới của Chuyên – cô con gái, đến cả những tranh luận trong đời sống hàng ngày Đó là việc xả nước sao cho tiết kiệm, phân biệt đâu là bèo tấm đâu là bèo hoa dâu, tên gọi xe rác hay xe ép rác, cách đặt vị trí ngôi sao năm cánh trên lá cờ sao cho đúng hay chuyện nên cân nhắc

chọn đề tài cho học sinh làm khóa luận sao cho phù hợp với thực tiễn để

thấy nguyên nhân “Vỡ vụn” là sự bất đồng, bất hòa về tính cách, “độ vênh về

nh ận thức: cao thấp khác nhau (về danh vị), chênh lệch trình độ, lý tưởng (về

chính kiến)” [17] Những mâu thuẫn nhỏ gom góp lại khiến họ không thể hòa

giải, để rồi “hai người như phân ra hai chiến tuyến Như mặt trăng mặt trời

Gi ữa hai người như có một sợi dây vô hình chăng ngang Hai phòng cùng

t ầng, chung một khu phụ nhưng không ai sang phòng ai Giữa hai bên hình

thành m ột khu phi quân sự, không bên nào bước chân sang bên nào” [19, tr

210] Và Thảo chen ngang vào mối quan hệ Chính – Thu như một điều tất yếu

Người kể chuyện điềm nhiên dõi theo và ghi lại một chuỗi các sự việc khiến người đọc hình dung ra câu chuyện như đang diễn ra trước mắt và kể lại

một cách khách quan những gì anh ta trông thấy Anh ta để mặc bạn đọc với

những cuộc tranh luận, những mâu thuẫn trong gia đình Chính – Thu để từ đó

bạn đọc nhận thấy một sự thật, mặt mạnh và cũng là cái yếu – nét nhược điểm trong đời sống hành xử của con người Việt Nam ta Chính trị đã ngấm sâu vào đời sống, không chỉ trong giao tiếp, trên bàn hội nghị, mà còn trong hành động, cử chỉ thường nhật bên quán nước, phòng trà, bàn rượu, thậm chí cả

bữa ăn, giấc ngủ của con người Khiến tư duy ý thức hệ phân biệt rất rạch ròi địch – ta, máy móc giáo điều là một hệ lụy sâu xa tất yếu trong mọi mối quan

hệ, kể cả lứa đôi, vợ chồng Làm thế nào để dung hòa con người chính trị, con người xã hội trong đời sống gia đình cũng là một vấn đề đặt ra cho những ai đang trên con đường kiếm tìm hạnh phúc

Hơn nữa thông qua cuộc hôn nhân “Vỡ vụn” của Chính – Thu, mặc dù

người kể chuyện giấu mình, không trực tiếp bày tỏ những suy nghĩ, cảm nhận.Tuy nhiên người đọc thông qua vốn sống, sự hiểu biết và chiêm nghiệm củamình đã nắm bắt được thông điệp về hôn nhân và hạnh phúc mà nhà vănmuốn gửi gắm đến bạn đọc: Hôn nhân thường mang đến cho cuộc sống haingười một màu hồng trong những năm tháng đầu Sau đó, muốn tiếp tục nóđòi hỏi cả hai phải tự điều chỉnh, thậm chí tự giáo dục, đổi mới mình thì mớimong không đào sâu thêm khoảng cách và giữ lửa cho cuộc sống gia đình

Vận dụng lối kể ngôi thứ ba theo điểm nhìn bên ngoài Nguyễn Bắc Sơn

đã ghi lại một sự thật đời sống đang trở thành xu hướng trong xã hội là quanniệm sống đơn thân của người phụ nữ thời hiện đại Những năm gần đây cáctrường hợp làm mẹ đơn thân ngày càng nhiều khiến cho khái niệm “SingleMom” trở nên phổ biến hơn và được xem là một trong nét đặc trưng nổi bậtcủa cuộc sống trẻ và hiện đại Xu hướng ấy không chỉ phổ biến trong xã hội

Việt Nam mà đang dần trở thành trào lưu trên thế giới: “Bây giờ sự lựa chọn

ấy đã khá phổ biến rồi Trong Sài Gòn còn có những người đơn thân họp

thành nhóm, thành hội… Thế giới cũng chán vạn người như thế Một xu

hướng sống hẳn hoi” [37, tr.298] Đây cũng là một quan niệm sống mạnhdạn, táo bạo (và có thể phiêu lưu?) trong đời sống hôn nhân và gia đình.Trong bộ tiểu thuyết “Vỡ vụn” (tập I), “Cuộc vuông tròn” (tập II) người đọcbắt gặp xu hướng của xã hội ấy thông qua nhân vật Thảo Quan niệm “chọnlựa một nửa” cho đời mình của cô gái cá tính mãnh liệt có biệt danh “SáuNgờ” (ngỗ ngược, nghịch ngợm, ngang ngạnh) thật rõ ràng, minh bạch: “Dứt

khoát phải hơn mình một cái đầu” “Cái đầu” ở đây là chỉ trí thông minh, sự

thông tuệ, chứ không phải là địa vị cao sang, tiền tài chất chứa Thảo chủđộng đến với người mà cô khâm phục, kính yêu, và coi như thần tượng làChính – người đã có vợ con đề huề, và cũng đã khá đứng tuổi Cô bất chấpmọi quan niệm lễ giáo, bất chấp mọi lời đàm tiếu và mạnh mẽ dứt khoát trong

ý định làm mẹ đơn thân Người kể chuyện chỉ đứng từ xa là lặng lẽ ghi chép lại cảnh Thảo vất vả khệ nệ một mình trong những tháng cuối mang thai, mộtmình chịu những lời mắng nhiếc, sỉ vả của đấng sinh thành, một mình vượtcạn và tự chăm sóc hai mẹ con sau khi sinh nở… Vốn là cô gái tự lập, mạnh

mẽ tất cả những công việc ấy Thảo đều có thể làm được Sự lựa chọn củaThảo cũng như những cô gái trẻ lựa chọn làm mẹ đơn thân là đúng hay sainhà văn không hề đưa ra bất kì lời phán xét nào Nhưng nhưng những khó

khăn trong việc nuôi dạy đứa con thành người, những câu hỏi ngô nghê về sựkhuyết thiếu trong gia đình và sự mong ngóng người cha của đứa trẻ có lẽ làcâu trả lời chính xác nhất cho những ai chuẩn bị lựa chọn làm mẹ đơn thân

Tình yêu, hôn nhân và gia đình luôn là đề tài muôn thuở, thời nào cũng

có, nhưng điều quan trọng là cái cách xã hội nhìn nhận nó theo chiều hướngchấp nhận hay phản ứng, bởi lẽ nó là một giá trị sống nếu không nói là giá trịthiêng liêng nhất Điều cần bàn ở đây là, trong khi cả xã hội, nhất là nhữngnhà quản lý ngoảnh mặt làm ngơ, coi đó chỉ là chuyện sinh hoạt, không mấyquan trọng, thì tác giả lại tiếp cận, phân tích sâu bằng hình tượng văn học,đồng thời tỏ thái độ thông cảm nhưng không khuyến khích Bởi nếu khuyếnkhích, cổ vũ cho hình thái tình cảm tay ba đầy kịch tính như kiểu Chính, Thu

và Thảo, cuối cùng hẳn sẽ có kết cục “Vỡ vụn” Người viết đã tạo ra một

“khoảng trống” buộc người đọc cùng tham gia vào hoạt động đồng sáng tạo.Trong câu chuyện về tình yêu và hạnh phúc gia đình ấy vai trò chủ động, tíchcực của người đọc được phát huy tối đa Họ sẽ phải tự đi tìm “hồi kết” cho câu chuyện theo cảm nhận, quan điểm của cá nhân Đây cũng là một đặctrưng của tiểu thuyết đương đại

Bên cạnh câu chuyện “đạo” là câu chuyện “đời”, bên cạnh “luận đề

tâm lí xã hội” là “luận đề chính trị xã hội” với vô vàn những trăn trở của conngười luôn cháy hết mình vì những điều tưởng như nhỏ nhoi trong cuộc sống

Đã từng là nhà báo, từng tham gia công tác trên nhiều lĩnh vực khác nhau nên Nguyễn Bắc Sơn được đi nhiều, hiểu biết nhiều và gom góp thêm vốn sốngcho bản thân, cho hành trình cầm bút của mình Nhà văn đã lựa chọn điểmnhìn bên ngoài để “trải” vốn sống ấy vào tác phẩm Khi lựa chọn điểm nhìnbên ngoài, tác giả đã tạo ra một khoảng cách nhất định đối với nhân vật và sựkiện được miêu tả Nhà văn cố gắng tối đa trong việc giảm sự can thiệp củamình vào tác phẩm, tạo cho độc giả độ tin cậy cao vào những sự kiện chân

thực chính xác Như vậy, bức tranh đời sống cũng được miêu tả ở nhiều khíacạnh phong phú đa dạng

Vấn đề đầu tiên của câu chuyện “đời” được đặt ra khi nhà văn viết về phong tục, tập quán của dân tộc: đám hỏi, đám cưới ở thời hiện đại Trong đám hỏi nhà Chính – Thu Với cái nhìn khách quan, người kể chuyện ghi lại

cảnh “Nhà gái với đoàn nghi lễ vẫn trực sẵn hai bên cánh cửa mở rộng hết

m ức Trừ Chính và Thu, bố mẹ cô dâu và hai người họ hàng nữa, còn là các

nhân viên h ợp đồng của công ty chuyên kinh doanh các dịch vụ chạm ngõ, ăn

h ỏi, rước dâu Các em là nam nữ sinh viên được tuyển chọn, huấn luyện cẩn

th ận Hễ được gọi là có mặt ngay, thay đồ mặc lễ phục công ty Con trai quần

tr ắng, áo dài xanh, khăn xếp Con gái quần đỏ, áo dài đỏ Lụa Thái Tuấn

m ềm mại, mỡ màng, mượt mà làm những bộ cánh và người mặc vốn đã đẹp càng đẹp hẳn lên” [37, tr.24] Mặc dù các cháu “hành lễ rất chuyên nghiệp”

[37, tr.24], nhưng trong cảm nhận của độc giả đám ăn hỏi ấy có đông nhưngkhông có vui, có đủ sính lễ nhưng thiếu vắng tình người bởi lẽ những những người thân, họ hàng, làng xóm giờ đã được thay thế bằng những công ty dịch

vụ Phải chăng đó là tính hai mặt của sự phát triển xã hội ?

Đám cưới của Chuyên – Toàn được trang trọng tổ chức ở khách sạn

Người kể điềm nhiên ghi lại thực trạng “đi dự và không đi dự là hai phong bì

n ặng nhẹ khác nhau” [37, tr.36], nên cỗ cưới thừa đến gần hai mươi mâm cỗ

không có khách ngồi mặc dù chủ nhà đã linh hoạt “trẻ con cũng xếp chỗ như người lớn Thiếu một hai người cũng giục mọi người mở bia” [37, tr.33-34]

Đi đám cưới là đi “trả nợ miệng” nên khách mời hầu hết chỉ ăn qua quýt cho

xong mặc cho gia chủ chưa kịp đi chào, chưa kịp chúc rượu họ lại kéo nhau ra quán cà phê tán phét đến tận chiều cho bõ buổi gặp mặt hiếm hoi Còn đâu

những ngày đám cưới mọi người đến chung vui, chúc phúc cho đôi vợ chồng

trẻ dù chỉ có điếu thuốc, đĩa bánh, đĩa kẹo nhưng ai cũng đi dự, thật đầm ấm

và vui vẻ Trong xã hội đương đại, truyền thống đó có lẽ đã dần phai nhạt khi người đi dự đám cưới nhìn vào thiệp mời xem đám cưới đó được tổ chức tại nhà hàng nào để mừng phong bì cho xứng đáng Hoặc là con của ai, làm chức

vụ gì liên quan đến công việc hàng ngày ra sao… để lượng tiền bỏ mừng cho phù hợp Việc mời và dự cưới không còn ở mối quan hệ gia đình nữa mà chuyển sang mối quan hệ công tác, quan hệ địa vị… Chẳng những thế mà còn sản sinh ra “nghề siêu lạ mùa cưới” đó là nghề “ăn cưới thuê” Nét đẹp

trong phong tục, tập quán đẹp đẽ của người Việt giờ đã thay đổi theo chiều hướng đáng buồn, đó là hiện thực xã hội và có lẽ cũng là điều mà người cầm bút đang trăn trở

Vấn đề văn chương chữ nghĩa trong thời buổi hiện đại thật đáng suy

ngẫm Là bộ môn góp phần giáo dục tư tưởng, bồi dưỡng hoàn thiện nhân cách học sinh, thông qua những hình tượng văn học để giáo dục con người hướng đến cái thiện, đấu tranh bác bỏ cái xấu cái ác, sống có niềm tin ý chí, nghị lực, biết lắng hồn mình, biết rung động trước hay cái đẹp… Mỗi bài thơ,bài văn, mỗi tác phẩm văn học trong chương trình học là một bài học đạo đức, lưu dấu ấn trong tâm hồn và theo họ suốt cuộc đời Ấy vậy mà trong thời

buổi kinh tế thị trường nó đang bị “nghiêng ngả” và “có chiều sút kém” bởi:

“Hay thì hay thật đấy nhưng sinh viên khó xin việc Phải thật xuất sắc mới tìm được việc làm Nguyên nhân sâu xa có thể là bây giờ không phải là thời

bu ổi của văn chương chữ nghĩa Bây giờ là thời buổi của công nghệ thông tin,

qu ản trị kinh doanh, tài chính kế toán, ngân hàng…” [37, tr.49] Xã hội sẽ đi

về đâu khi “người ta chỉ lo túi tiền rỗng đi nhưng lại không biết lo tâm hồn

mình đang vơi cạn, khô héo dần”? Bởi “cái chết không phải là điều mất mát

l ớn nhất trong cuộc đời Sự mất mát lớn nhất là bạn để cho tâm hồn tàn lụi

ngay khi còn s ống” (Norman Kusin)

Vấn đề thiếu nước và bài học tiết kiệm nước được nhà văn đề cập Nguồn nước – tài nguyên mà ai cũng tưởng chừng vô hạn nên sử dụng một

cách lãng phí như Thu, thực ra đang ngày một cạn kiệt Việt Nam và cả thế

giới đang đối mặt với nguy cơ thiếu nước sạch Ở Việt Nam chỉ có vùng đồng

bằng ở Miền Bắc nước chưa là vấn đề cấp bách “Nhưng ở miền núi cao như

Hà Giang thì nước ăn, nước sinh hoạt trở thành nỗi khốn khó của bà con….

Còn nam Mi ền Trung như Bình Thuận, Phan Rang (Ninh Thuận) Thật đúng

là gió như phang (bà con phát âm thành “phan” thành “phang”) nóng như

rang m ới thấy giọt nước quý như thế nào” [37, tr.62-63] Ở Trung Đông,

chiến tranh chỉ xảy ra vì hai thứ: dầu lửa và nước sông Trước thực trạng nước

ngọt ngày càng trở nên khan hiếm, các giải pháp tiết kiệm nước được tìm

kiếm Ở Mĩ, bên cạnh lực lượng cảnh sát thiện nghệ là cảnh sát hình sự, cảnh sát chống ma túy còn có cảnh sát nước Trước thực trạng khan hiếm nước

hiện nay, người kể chuyện còn muốn nhắn gửi đến người đọc bài học tiết

kiệm nước và sâu xa hơn là bài học tiết kiệm trong cuộc sống

Vấn đề chạy chức chạy quyền – tình trạng đang gây nhức nhối trong Đảng và toàn dân được người kể chuyện ghi lại một cách khách quan Người

kể chuyện điềm nhiên ghi lại cuộc chạy đua chức chủ tịch tỉnh của hai phó

chủ tịch Nguyễn Chí Thành và Lưu Minh Vương Bởi tiêu chí lựa chọn người

đắc cử phức tạp: người thì suy ngẫm xem người được bầu đã “giải quyết công

vi ệc như thế nào Mảng công tác họ phụ trách có chuyển biến gì rõ nét?…

Quá trình x ử lí công việc đã thể hiện được những phẩm chất lãnh đạo gì? Có

quy ết đoán không? Có tư túi gì không? Đã để lại dư luận tốt xấu gì?” [37,

tr.101], kẻ thì đưa ra các tiêu chí vô cùng cụ thể “thứ nhất tiền tệ, thứ nhì

quan h ệ, thứ ba phả hệ, thứ tư mới là trí tuệ” [37, tr.101] Chính điều đó đã

tạo ra lỗ hổng để cuộc chạy đua maratong bắt đầu Trong cuộc chạy đua ấy,

có biết bao kẻ như Lưu Minh Vương, không chỉ tham gia vào cuộc “đấu giá”

mà còn dùng đồng tiền chạy “đôn đáo khắp nơi” thậm chí “chơi bài ngửa”

và “đút lót” với chính đối thủ của mình Đau xót thay khi từ “đấu giá” vốn

chỉ dùng để định giá cho vật chất thì nay lại trở thành phổ biến quen thuộc trong lĩnh vực mà đáng lẽ phải định lượng bằng “trí tuệ”: chức, quyền Và từ

“chạy” ngoài cách sử dụng quen thuộc như : chạy nhanh, chạy chậm, chạy lúa, chạy xe, chạy lụt… thì còn được bổ sung thêm cách sử dụng mới: chạy

chức, chạy quyền, chạy tội, chạy huân chương… Với lối trần thuật bên ngoài, nhà văn dường như không có mối liên hệ nào với câu chuyện mà anh ta kể để

cuộc sống được hiện lên như nó vốn có Hiện thực đó khiến cho bạn đọc trăn

trở khôn nguôi và tự vấn chính bản thân mình: đến bao giờ mới có thể chấm

dứt những cuộc “chạy đua” như thế ? Cuộc sống sẽ như thế nào nếu một

trong những kẻ của cuộc “đấu giá” thành công và giữ vị trí chủ chốt trong

một huyện, tỉnh…?

Vấn đề bổ nhiệm cán bộ cũng đáng để suy ngẫm Đó là chuyện bổ nhiệm cán bộ với những “bước đi thần tốc” như Phó chủ tịch văn hóa xã hội

“Ông ta học hết cấp 2, công tác Đoàn xã rồi học trung cấp nông lâm, rồi lại

v ề xã công tác, làm đến Bí thư Đảng ủy Rồi Bí thư thị ủy Trường Đảng tỉnh

n ằm ở thị xã, theo nguyên tắc quản lí hành chính lãnh thổ lại thuộc địa bàn

th ị xã nên tham gia Đảng ủy, rồi vào Ban giám đốc trường Đảng, rồi trở

thàn h giám đốc lúc nào không hay Chưa ấm chỗ đã được cử đi học Học

xong m ột thời gian công tác sau lại ngồi vào ghế ngon lành cành đào này”

[38, tr 103] Hay như Phó chủ tịch tỉnh Lưu Minh Vương “đi học 10+1 Dạy chưa ấm chỗ đã được đi học đại học sư phạm Ra trường dạy chưa ấm chỗ,

nh ờ thành phần cơ bản, lại là con cán bộ huyện nên được đề bạt lên Phó hiệu trưởng trường cấp 3 Một lần Bí thư tỉnh ủy về dự Lễ khai giảng thấy anh Phó

hi ệu trưởng mặt mũi sáng sủa, nói năng hoạt bát rất có cảm tình, liền có ý

ki ến với tổ chức tỉnh ủy… thế là Phó hiệu trưởng được đề bạt vượt cấp lên Phó giám đốc sở giáo dục Mấy năm sau đã thành giám đốc, hai năm học sau

l ại được điều về làm Phó bí thư huyện ủy Ngoảnh đi ngoảnh lại đã ngồi lên

gh ế Phó chủ tịch tỉnh rồi” [38, tr 103] Liệu họ có thực tài để bước những

bước thần tốc ấy, hay họ chính là những kẻ chiến thắng trong những cuộc

“đấu giá ngầm” Không ai nói ra nhưng ai cũng tự tìm được câu trả lời thích đáng khi nhìn vào việc làm của họ Anh Phó chủ tịch văn xã “lộ chân tướng”

là “người mỏng toàn diện” Anh ta đại diện cho những cán bộ, văn hóa đọc

hạn chế chỉ quen nghe cấp trên phổ biến rồi về truyền đạt lại Anh ta không có nhận thức, chính kiến riêng để biết cái gì chưa được, cái gì cần điều chỉnh, cái

gì cần phản biện Lưu Minh Vương trở thành kẻ với đầy đủ mánh khóe và thủ

đoạn làm tiền khiến mọi người đọc chệch cái “chính danh” thành “hỗn

danh” Lưu Manh Vương Rõ ràng, những bước đi thần tốc của một bộ phậncán bộ lãnh đạo đã minh chứng cho hiện trạng tham ô tham nhũng đang đangtrở thành vấn nạn ở nước ta

Một hiện thực nữa được đề cập đến trong bộ tiểu thuyết khi nhà văn ghi

lại quang cảnh của đám cưới quê với “mấy cậu đi lao động chui ở Trung Quốc

v ề, có người bị bắt, bị tù vài tháng rồi lại được thả ra Tháng mười lăm, hai mươi triệu tùy theo công việc độc hại nhiều ít, tiền cũng rủng rỉnh hơn hẳn

ki ếm việc ở nhà nên ăn mặc chẳng giống ai, ăn chơi lại càng không giống ai”

[37, tr.37] Cách viết, tưởng chừng như khách quan, bình thản nhưng ẩn sâu bên trong là nỗi niềm băn khoăn trăn trở của người viết Thực trạng những thanh niên thất nghiệp, những người không được định hướng kiếm được tiền

mồ hôi nước mắt rồi phung phí vào những trò vô bổ mà chúng ta đã gặp đâu đótrong những dự án giải tỏa đền bù mặt bằng của nhà nước Người dân có trong tay một món tiền lớn, ăn chơi theo những kiểu chẳng giống ai, để rồi tay trắng

vẫn hoàn tay trắng, đã nghèo lại còn nghèo hơn Cần lắm sự quan tâm, định hướng của nhà nước để những người nông dân có thể thoát nghèo bền vững

Bên cạnh những vấn đề đã được nêu ra còn biết bao hiện thực những băn khoăn trăn trở được người viết gợi lên trước mắt người đọc Đó là câu