Khóa luận tốt nghiệp Nghệ thuật tiểu thuyết Người con gái viên đại úy của A.X.Puskin

A. MỞ ĐẦU 1.Lí do chọn đề tài Trong xu thế hội nhập của đất nước hiện nay, cùng với những đòi hỏi từ thực tiễn giảng dạy, cho thấy vấn đề đổi mới phương pháp dạy học ở nước ta vô cùng cấp thiết. Đứng trên quan điểm chỉ đạo đúng đắn của Đảng, điều 4 luật giáo dục năm 1998 đã nêu rõ phương pháp giáo dục phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, tư duy sáng tạo người học; bồi dưỡng lòng say mê học tập và ý chí vươn lên. Nằm trong hệ thống giáo dục quốc dân, việc dạy học văn trong nhà trường theo phương pháp mới đem lại hiệu quả thiết thực ở nước ta trong những năm gần đây. Đổi mới phương pháp dạy học là một vấn đề mang tính thời sự, một trong những khâu đột phá để tạo nên sức mạnh cho giáo dục, nâng cao chất lượng của đào tạo. Phan Trọng Luận đã từng nói: “Một phương pháp dạy học, một phương thức giáo dục trì trệ, cổ hủ, giáo điều sẽ là những trở lực cho bước đi của nhân loại và của mỗi dân tộc trong cuộc chạy đua về sức mạnh siêu quốc gia” [7]. Mikhancốp viện sĩ Liên Xô trước đây, người đạt hai lần danh hiệu anh hùng đã nhắc nhở nhà trường rằng: “Điều quan trọng không phải là dạy cái gì mà là dạy như thế nào”. Văn học và cuộc sống con người luôn có mối quan hệ hữu cơ gắn kết với nhau. “Học văn là học nhân, văn học là nhân học”. Thông qua những “đứa con tinh thần” của nhà văn, nhà thơ, ta học được cách làm người, học cách sẻ chia, đau xót trước những nỗi thống khổ của đồng loại. Văn học nước ngoài được chọn giảng ở trường THPT chiếm một lượng không nhiều nhưng mang giá trị nhân văn sâu sắc. Có nhiều tác phẩm nổi tiếng tiêu biểu cho các nền văn hóa qua các thời kỳ văn học khác nhau. Ta bắt gặp những tác giả với các tác phẩm thơ ca đỉnh cao, mang màu sắc của dân tộc và âm hưởng của cả thời đại. Nếu Lỗ Tấn là nhà văn cách mạng vĩ đại của Trung Quốc thì Puskin được xem là “mặt trời của thi ca Nga”. Và rất nhiều nhà thơ, nhà văn khác như: Sêch-xpia, Lí Bạch, Đỗ Phủ, Thôi Hiệu, Vanmiki, Sô-lô- khốp, Hê-minh-uê… Đó là những tên tuổi đã vượt qua sự thử thách khắc nghiệt của thời gian, được bạn đọc nhiều thế hệ gọi tên. Đặc biệt trong chương trình Ngữ văn 12 (ban cơ bản và nâng cao), số lượng tác phẩm văn học nước ngoài khá nhiều, đan xen với văn học Việt Nam, giúp học sinh có cái nhìn toàn diện hơn về văn học nước nhà, có cơ hội so sánh đối chiếu với nền văn học thế giới, thấy được sự ảnh hưởng sâu rộng của văn học nước ngoài đến văn học nước nhà và thấy được vị trí của văn học dân tộc trong kho tàng văn chương vô giá của nhân loại; giúp học sinh thanh lọc tâm hồn và bồi đắp những giá trị nhân cách cao đẹp. Từ đó, thấy được tầm quan trọng của văn học nước ngoài trong chương trình Ngữ văn 12 và chương trình THPT. Để cho nhà trường vươn tới hiện đại hóa phương pháp, chúng ta phải đồng thời đi vào cả hai phương diện lí luận và hành động. Giáo dục muốn phát triển, những nhà giáo dục cần phải năng động, sáng tạo và không ngừng đổi mới. Vì vậy, chúng tôi đã nghiên cứu đề tài “Phương pháp dạy học các tác phẩm văn học nước ngoài trong chương trình Ngữ văn 12” nhằm tìm ra những phương pháp giảng dạy tích cực, góp phần đổi mới vào nghiên cứu chương trình dạy học. Đồng thời, đây cũng là cơ hội để chúng tôi làm quen với nghiên cứu khoa học. Hi vọng công trình nghiên cứu thành công sẽ góp phần vào quá trình giảng dạy tác phẩm văn học nước ngoài nói riêng và giảng dạy bộ môn Ngữ văn nói chung, giúp cho nền giáo dục nước nhà ngày càng phát triển vững mạnh và thành công hơn nữa. 2.Lịch sử vấn đề Văn học nước ngoài tồn tại và phát triển như một dòng chảy. Hiểu tác phẩm nghệ thuật là hiểu cái sáng tạo luôn luôn có tính kế thừa. Nhà văn luôn luôn tiếp nhận và tỏ rõ thái độ của mình với các khuynh hướng văn học, phong cách văn học đã hình thành trước đó. Dạy – học văn học nước ngoài trong nhà trường đã được nhiều giáo viên, nhiều nhà văn, nhà giáo dục quan tâm, bàn bạc. Số lượng đề tài nghiên cứu khá phong phú và đa dạng nhưng cho đến nay vẫn là một vấn đề mang tính thời sự của giáo dục. Công cuộc đổi mới phương pháp dạy học văn ở nhà trường phổ thông là một quá trình đổi mới lâu dài với những biện pháp vững chắc và hữu hiệu, trong đó có việc nâng cao chất lượng dạy học văn học nước ngoài. Đã có nhiều công trình nghiên cứu về văn học nước ngoài và những giải pháp nâng cao chất lượng giảng dạy văn học nước ngoài. Giáo trình “Phương pháp dạy học văn (1)” của Phan Trọng Luận có đề cập đến phương pháp dạy học văn tích cực, đáp ứng yêu cầu của công cuộc đổi mới phương pháp dạy học. Giáo trình “Phương pháp dạy học văn (2)” của Phan Trọng Luận (chủ biên) – Trương Dĩnh đề cập đến lí thuyết tiếp nhận văn chương. Giáo sư đã nói đến việc đổi mới phương pháp giảng dạy học văn với tư cách là phương pháp luận cần dựa trên cơ sở của lí thuyết tiếp nhận. Giáo trình nghiên cứu về “Phương pháp dạy học tác phẩm văn chương (theo thể loại)” của Nguyễn Viết Chữ cung cấp cho người đọc những tài liệu về phương pháp dạy học văn theo đặc trưng của từng thể loại để đạt được kết quả cao trong giảng dạy. Công trình nghiên cứu “Văn học nước ngoài” của Hội nhà văn Việt Nam, đã chỉ ra một số nguyên tắc và thực trạng hoạt động dạy học văn học nước ngoài trong nhà trường hiện nay. Giáo trình “Lí luận văn học nước ngoài hiện nay và phương hướng biên soạn giáo trình lí luận văn học Việt Nam trong tương lai” của Trần Đình Sử hay “Cảm thụ và giảng dạy văn học nước ngoài” của giáo sư Phùng Văn Tửu đều cung cấp những kiến thức giúp giáo viên nắm vững khi giảng dạy văn học nước ngoài. Khóa luận tốt nghiệp đại học của sinh viên Nguyễn Thái Phong với đề tài “Phương pháp dạy học tác phẩm văn học nước ngoài ở trường phổ thông dưới lí thuyết tiếp nhận”, đã chỉ ra những yêu cầu cần thực hiện khi giảng dạy một tác phẩm văn học nước ngoài ở cả ba khâu: tiền tiếp nhận, tiếp nhận và hậu tiếp nhận. Lê Huyền Ái Mỹ với khóa luận tốt nghiệp “Dạy học tác phẩm văn học nước ngoài từ góc độ lí thuyết tiếp nhận” của mình đã chỉ ra những phương pháp giảng dạy văn học nước ngoài từ góc độ lí thuyết tiếp nhận. Ngoài ra còn có nhiều công trình của các chuyên gia đầu ngành khác như: Nguyễn Thanh Hùng, Nguyễn Đăng Mạnh, Đỗ Kim Hồi… Các công trình nghiên cứu đã đưa đến cho đọc giả cái nhìn khái quát về văn học nước ngoài trong chương trình THPT, phương pháp nâng cao hiệu quả dạy học văn. Tuy nhiên, chưa đi sâu vào ứng dụng giảng dạy tác phẩm văn chương cụ thể. Chính vì vậy, chúng tôi chọn đề tài “Phương pháp giảng dạy các tác phẩm văn học nước ngoài trong chương trình Ngữ văn 12” hi vọng đến một cái nhìn khái quát, hệ thống hơn về văn học nước ngoài trong nhà trường phổ thông, đồng thời, ứng dụng một số phương pháp dạy học tích cực nhằm nâng cao hiệu quả dạy học tác phẩm văn học nước ngoài. 3.Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 3.1. Đối tượng nghiên cứu Phương pháp dạy học các tác phẩm văn học nước ngoài trong chương trình Ngữ văn 12. 3.2. Phạm vi nghiên cứu Trong khuôn khổ của khóa luận tốt nghiệp, đề tài “Phương pháp dạy học các tác phẩm văn học nước ngoài trong chương trình Ngữ văn 12” tập trung vào các phương diện sau: -Vai trò, vị trí của văn học nước ngoài trong chương trình Ngữ văn 12. -Nghiên cứu về phương pháp giảng dạy các tác phẩm văn học nước ngoài. -Ứng dụng phương pháp dạy học tích cực vào giảng dạy 3 tác phẩm cụ thể trong chương trình Ngữ văn 12: Thuốc, Số phận con người, Ông già và biển cả. 4.Phương pháp nghiên cứu Trong quá trình thực hiện đề tài khoa học của mình, chúng tôi đã sử dụng kết hợp các phương pháp nghiên cứu sau đây: - Phương pháp khảo sát - Phương pháp thống kê - Phương pháp phân tích – tổng hợp - Phương pháp đối chiếu so sánh -Phương pháp xã hội học 5.Đóng góp của đề tài Từ kết quả của nghiên cứu “Phương pháp dạy học các tác phẩm văn học nước ngoài trong chương trình Ngữ văn 12”, đề tài có thể xem là công trình khảo sát tương đối có tính hệ thống về các tác phẩm thuộc bộ phận văn học nước ngoài trong chương trình Ngữ văn 12; Đưa đến một cái nhìn tổng thể về thực trạng dạy học văn học nước ngoài trong chương trình THPT hiện nay; Chỉ ra các giải pháp khắc phục những khó khăn trong việc dạy và học để không ngừng nâng cao chất lượng dạy học văn học nước ngoài nói riêng và hoạt động dạy học nói chung. Đề tài có tính ứng dụng, góp phần vào việc xây dựng hệ thống phương pháp dạy học văn có hiệu quả, áp dụng vào việc giảng dạy trong thực tiễn. Đồng thời, công trình nghiên cứu còn là tài liệu tham khảo cho các giáo viên và học sinh THPT trong việc học tập và giảng dạy bộ phận văn học nước ngoài. 6.Kết cấu của đề tài Ngoài phần Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, Phần nội dung của khóa luận gồm 3 chương: Chương 1. Văn học nước ngoài trong chương trình Ngữ văn 12 Chương 2. Phương pháp dạy học các tác phẩm văn học nước ngoài trong chương trình Ngữ văn 12 Chương 3. Ứng dụng phương pháp dạy học văn vào giảng dạy các tác phẩm văn học nước ngoài trong chương trình Ngữ văn 12.

TRƯỜNG ĐẠI HỌC QUẢNG BÌNH KHOA KHOA HỌC XÃ HỘI

- -TRẦN THỊ THU

NGHỆ THUẬT TIỂU THUYẾT NGƯỜI CON

GÁI VIÊN ĐẠI ÚY CỦA A.X.PUSKIN

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

NGÀNH: SƯ PHẠM NGỮ VĂN

Hệ đào tạo: Chính quy Khóa học: 2015 – 2019

Quảng Bình, năm 2019

Lời Cảm Ơn

Em xin gửi lời cảm ơn sâu sắc tới giảng viên, Ts Dương Thị Ánh Tuyết người đã tận tâm, tận tình hướng dẫn, động viên, giúp đỡ em trong suốt quá trình thực hiện khóa luận.

Em xin chân thành bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới Quý thầy cô giáo Khoa Khoa học xã hội, Quý thầy cô giáo Trường Đại học Quảng Bình đã tạo mọi điều kiện thuận lợi để em bồi dưỡng tri thức và hoàn thành khóa học của mình.

Thiết tha bày tỏ lòng tri ơn sâu nặng tới gia đình, là suối nguồn niềm tin và khát vọng của em Cảm ơn bạn bè đã chia sẻ, động viên và giúp đỡ em trong suốt thời gian vừa qua.

Chân thành cảm ơn!

Sinh viên

Trần Thị Thu

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đề tài khóa luận tốt nghiệp Nghệ thuật tiểu thuyết Người con

gái viên đại úy của A.X.Puskin là kết quả nghiên cứu của riêng tôi, các tài liệu và kết

quả nghiên cứu trong khóa luận là trung thực, được các độc giả cho phép và chưa từngcông bố trong bất kỳ một công trình nào khác

Tác giả

Trần Thị Thu

MỤC LỤC

Lời Cảm Ơn ii

LỜI CAM ĐOAN iii

MỤC LỤC iv

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 2

2.1 Những công trình nghiên cứu chung về tác giả và tác phẩm Puskin 2

2.2 Những công trình nghiên cứu về tiểu thuyết Người con gái viên đại úy của A.X.Puskin 4

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 5

4 Phương pháp nghiên cứu 5

5 Đóng góp của đề tài 5

6 Cấu trúc của khóa luận 6

NỘI DUNG 7

CHƯƠNG 1: CẤU TRÚC TRẦN THUẬT TRONG TIỂU THUYẾT NGƯỜI CON GÁI VIÊN ĐẠI ÚY 7

1.1.Nghệ thuật phối kết điểm nhìn 7

1.1 Người kể chuyện với điểm nhìn bên trong – phương thức trần thuật có tính chất nội quan 8

1.1.1 Người kể chuyện với điểm nhìn bên ngoài- phương thức trần thuật có tính chất ngoại quan 15

1.2 Giọng điệu trần thuật 20

1.2.1 Giọng điệu suy tư, chiêm nghiệm và triết lý 20

1.2.2 Giọng điệu chân thật, cảm thông 23

1.3 Kết cấu liên văn bản 29

CHƯƠNG 2 HỆ THỐNG VÀ PHƯƠNG THỨC XÂY DỰNG NHÂN VẬT TRONG TIỂU THUYẾT “ NGƯỜI CON GÁI VIÊN ĐẠI ÚY” 33

2.1 Các kiểu con người đặc trưng trong tác phẩm 33

2.1.1.Con người quý tộc 33

2.1.2 Con người với tình yêu chân thành và sức mạnh cảm hóa 35

2.1.3 Con người thừa 38

2.1.4 Anh hùng trong thời loạn 42

2.2 Nghệ thuật miêu tả nhân vật 45

2.2.1 Miêu tả nhân vật qua ngoại hình 45

2.2.2 Nghệ thuật miêu tả ngôn ngữ 50

2.2.2.1 Ngôn ngữ đối thoại 50

2.2.2.2 Độc thoại nội tâm 56

2.2.3 Khắc hoạ tính cách nhân vật qua hành động 58

CHƯƠNG 3 CẤU TRÚC KHÔNG GIAN VÀ THỜI GIAN NGHỆ THUẬT TRONG NGƯỜI CON GÁI VIÊN ĐẠI ÚY 62

3.1 Cấu trúc không gian 62

3.1.1 Không gian căn phòng 62

3.2 Cấu trúc thời gian 78

C KẾT LUẬN 85

D TÀI LIỆU THAM KHẢO 87

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Khi nhắc tới đất nước Nga người ta nghĩ tới một đất nước với những bình nguyêntuyết trắng phủ đầy, những rừng bạch dương vàng rực trong nắng chiều bên dòngNêva thơ mộng lững lờ trôi đã làm cho thiên nhiên và con người Nga mang một dấu ấnđặc biệt Nơi ấy đã sinh ra một nhà thơ vĩ đại, một danh nhân văn hóa thế giới, mộtcon người mà mỗi khi nhắc tới đều được cả nhân loại ngưỡng mộ và yêu quý –A.X.Puskin

Alêcxanđrơ Xécgâyevich Puskin (1799-1837) là một hiện tượng kỳ diệu vô songcủa văn học Nga và văn học thế giới Ông được coi là khởi đầu của mọi khởi đầu(Gorki), là nhà cải cách vĩ đại của văn học Nga (Bêlinxki), là một thiên tài nhiều mặt,người đã đưa văn học Nga phát triển lên một tầm cao mới trong lịch sử văn học nhânloại Nối gót các bậc tiền bối, như một đại dương mênh mông tiếp nước của trăm sôngngàn suối (Bêlinxki), sáng tác của Puskin đã tưới cho cánh đồng văn học Nga thêm phìnhiêu trong suốt hai thế kỷ qua

Người Nga tôn vinh ông là “Mặt trời thi ca Nga” Ông thực sự là ngôi sao mà ai

ai cũng muốn được soi sáng Tôi biết đến Puskin từ bài thơ tình hay nhất thế giới “ Tôiyêu em” lúc học phổ thông Puskin thật sự để lại ấn tượng sâu sắc trong tôi

Tác phẩm Người con gái viên đại úy đã được Belinxki nhận xét là một “bộ bách

khoa toàn thư” của cuộc sống Nga thế kỷ XVIII” Theo cuốn Lịch sử văn học Nga:Trong cuốn lịch sử tiểu thuyết này, sự kiện, số liệu không lấn át, không phương hạiđến sự phát triển tự nhiên của cốt truyện, người đọc không bị vướng bởi những cứ liệukhô khan mà bị cuốn hút liên tục Nhân vật lịch sử, nhân vật hư cấu, số phận nhân dân,

số phận con người, cuộc sống Nga “thời bình” cũng như “thời chiến” quyện vào nhau.Dòng đời, dòng lịch sử trôi, trong đó mỗi nhân vật hình thành, phát triển do nhữnghoàn cảnh gia đình, xã hội, những biến cố của nhân dân, của đất nước tác động, quyđịnh Điều này đã làm nên thành công cho tác phẩm Hơn nữa, trong nhà trường Phổthông, văn học Nga cũng được đề cập đến khá nhiều, đặc biệt là một tác giả lớn nhưPuskin Nghiên cứu về đề tài này cũng góp phần giúp ích cho chúng tôi khi học tập,giảng dạy về Puskin sau này

“Nghệ thuật là lĩnh vực của cái độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi người sáng tác phải cónét gì đó rất riêng, mới lạ thể hiện trong tác phẩm của mình” Để góp phần tìm hiểu

giải mã những bí ẩn trong sáng tác của Puskin thông qua con đường nghệ thuật viết

tiểu thuyết của ông chúng tôi đã chọn đề tài: “Nghệ thuật tiểu thuyết Người con gái

viên đại úy của Puskin làm đề tài nghiên cứu Hy vọng khóa luận của chúng tôi sẽ góp

thêm một tiếng nói vào việc nghiên cứu, tìm hiểu nhà văn Puskin tại Việt Nam, đồngthời qua đó, tìm hiểu về vai trò của nhà văn trong nền văn học hiện đại Nga và thếgiới

2 Lịch sử vấn đề

2.1 Những công trình nghiên cứu chung về tác giả và tác phẩm Puskin

Gắn với đất nước Nga tươi đẹp là một nhà thơ rất nổi tiếng Puskin Puskin đã cókhông biết bao nhiêu lời ca tụng, tán thưởng: Puskin “mặt trời thi ca Nga” (nhà phêbình đặt cho ông), “nguồn gốc của mọi nguồn gốc” (M.Gorki), nhưng sẽ không thừanếu tiếp tục nhắc đến ông với những cống hiến mà ông đã đem lại cho văn học Nganói riêng và nền văn học nhân loại nói chung Mọi người đều ghi nhận những sảnphẩm tinh thần mà ông đã cống hiến cho chúng ta – thế hệ trẻ hôm nay Từ những tácphẩm thơ ca đến kịch, rồi tiểu thuyết… dần dần càng khẳng định tên tuổi của ông trênvăn đàn Sống vỏn vẹn hơn một phần ba thế kỷ nhưng Puskin đã cống hiến cả cuộc đờicho hoạt động nghệ thuật Xét về sự nghiệp sáng tác của Puskin chúng ta thấy có nhiềuđiểm mốc đầu tiên: người đặt viên gạch đầu tiên cho phương pháp sáng tác mới –phương pháp hiện thực thế kỉ XIX; người mở đường cho sự nảy nở của thể loại thơ,kịch, văn xuôi phát triển toàn diện; người đầu tiên góp phần làm cho ngôn ngữ Nga trở

về bản thể của nó trở nên trong sáng, gần gũi, thuần chất Nga, mang tính dân tộc đậmnét

Đối với Việt Nam, tác phẩm của Puskin có lẽ được du nhập từ khoảng nhữngnăm 1925-1926 của thế kỷ XX (theo nhà văn Nguyễn Đình Thi) Các tác phẩm củaông đến với độc giả người Việt qua các bản dịch Hoa ngữ, Pháp ngữ…Song đến khihòa bình lập lại tức là sau năm 1954 thì các tác phẩm của Puskin mới được phổ biến.Năm 1957 - năm kỉ niệm lần thứ 40 cách mạng tháng Mười Nga, lần đầu tiên chúng ta

biết đến các sáng tác của Puskin như bản dịch truyện ngắn Lão chủ xe đòn đám ma của Chu Khắc trên tạp chí Sinh viên số 12/1957; trường ca Người tù cáp ca trên tạp chí Văn nghệ số 24/1957 và tập truyện cổ tích bằng thơ Nàng công chúa thiên nga (nxb

Kim Đồng – 1957) qua bản dịch của Hoàng Trung Thông

Đầu những năm 60, những bản dịch văn xuôi của Puskin lần lượt ra mắt như:

Đubrôpxki, Người con gái viên đại úy do Cao Xuân Hạo dịch; Tuyển tập truyện ngắn

do Nguyễn Duy Bình, Phương Hồng, Thủy Nguyên và Hoàng Tôn dịch Trong năm

này, nhà hát lớn Hà Nội bắt đầu dàn dựng vở kịch Epghenhi Oneghin.

Năm 1966, lúc cuộc chiến tranh phá hoại của Đế Quốc Mỹ diễn ra ác liệt ở miền

Bắc, Tuyển tập thơ trữ tình và hai bản trường ca Người tù Capca, Đoàn người Sưgan

vẫn được xuất bản với đội ngũ dịch thuật như nhà thơ Xuân Diệu, Tế Hanh, HoàngTrung Thông…và những người am hiểu ngôn ngữ Nga như Thúy Toàn, ViệtThương…

Năm 1979, Thái Bá Tân bắt tay dịch Epghenhi Oneghin cho đến năm 1985 thì

hoàn thành và đến tay độc giả

Năm 1985, 1986 Truyện ngắn của A.X.Puskin và Tuyển tập văn xuôi của Puskin

(bản dịch của Đỗ Hồng Chung) được NXB ĐH&THCN ấn hành

Kỷ niệm 150 năm ngày mất của Puskin tức năm 1987, nhà xuất bản Sân khấu

giới thiệu Tuyển tập kịch gồm bi kịch Bôrix Gôđunôp và chùm bi kịch nhỏ: Môza và

Xelêri, Người khách bằng đá, Hiệp sĩ keo kiệt, Bữa tiệc thời dịch hạch (bản dịch của

Thúy Toàn và Thái Bá Tân); NXB Văn hóa cho ra mắt bản trường ca Ruxlan và

Liutmila cùng một số truyện cổ tích bằng thơ của Puskin (bản dịch của Việt Thương).

Với những công trình sưu tầm và dịch thuật như thế đã đem đến cho bạn đọc ngườiViệt cái nhìn tương đối toàn diện về thiên tài văn chương Puskin

Năm 1992, NXB Lao động in tập Dựng đài kỷ niệm gồm bài thơ của Puskin dưới

hình thức song ngữ Việt – Nga do Lương Trọng Lãnh dịch

Cùng với những bản dịch tác phẩm là những công trình nghiên cứu phê bình vềPuskin Ở Việt Nam, việc nghiên cứu về Puskin được tiến hành vào cuối những năm

50, bộ giáo trình Lịch sử văn học Nga thế kỷ XIX của giáo sư Hoàng Xuân Nhị là công trình nghiên cứu đầu tiên về văn học Nga cũng như về Puskin Tiếp đó là Lịch sử

văn học Nga thế kỷ XIX của trường đại học Sư Phạm I Hà Nội (chương Puskin do

Nguyễn Văn Giai viết) và bộ Lịch sử văn học Nga (Đại học và trung học chuyên

nghiệp, Hà Nội, 1932) của trường đại học Tổng Hợp Hà Nội (chương Puskin do ĐỗHồng Chung biên soạn)

Chuyên luận Puskin – nhà thơ Nga vĩ đại của Đỗ Hồng Chung là một công trình

nghiên cứu công phu, tỉ mĩ và cụ thể Tác giả Đỗ Hồng Chung đã nhận định “Puskin là

đại diện xứng đáng nhất, toàn vẹn nhất cho văn học Nga, tổng kết sự phát triển của quákhứ, mở ra một giai đoạn mới cao hơn, chuẩn bị cho tương lai huy hoàng” Puskinđược đánh giá là đại biểu mở đầu của phương pháp sáng tác hiện thực và là người cócông mang ngôn ngữ Nga về với người Nga.

2.2 Những công trình nghiên cứu về tiểu thuyết Người con gái viên đại úy

của A.X.Puskin

Cùng với tiểu thuyết thơ Epghênhi Ônhêghin, tiểu thuyết Người con gái viên đại

úy cũng được coi là bộ bách khoa toàn thư về cuộc sống Nga Tuy nhiên những công

trình nghiên cứu về tác phẩm này chưa nhiều và chưa thực sự tập trung Gần đây nhấtmới chỉ có một số Luận văn, Luận án: Nghệ thuật tự sự trong văn xuôi A.S.Puskin(Thành Đức Hồng Hà - trường Đại học Sư phạm Hà Nội) đã nhắc đến tiểu thuyết

Người con gái viên đại úy Luận văn tốt nghiệp đại học của Nguyễn Thị Tường Vi, Đại

học Cần Thơ đã nghiên cứu vấn đề Hình tượng nhân vật quý tộc trong tiểu thuyết

Người con gái viên đại úy của A.X.Puskin và đề tài Nhân vật-người kể chuyện trong

tiểu thuyết Người con gái viên đại úy của A.X.Puskin của tác giả Nguyễn Thị Hương

Giang - Luận văn tốt nghiệp Đại học, trường Đại học Sư phạm Hà Nội cũng đã đề cậpđến vấn đề không gian - thời gian trong tác phẩm nhưng chỉ dừng lại ở điểm nhìn củanhân vật với Điểm nhìn bên ngoài gắn với những sắc màu không gian

Bên cạnh những công trình nghiên cứu trên, tiểu thuyết Người con gái viên đại

úy còn được nhắc đến khá nhiều trong các bài nghiên cứu phê bình, bài báo, báo cáo

khoa học… Có thể kể đến:

Bài viết của tác giả Hà Thị Hòa với đề tài Con gái viên đại úy-đỉnh cao văn xuôi

của Puskin trong Kỷ yếu Hội thảo Khoa học Đại học Sư phạm Hà Nội năm 2004.Tác giả Nguyễn Thúy Loan cũng đã đề cập đến sự phát triển tâm lý, tính cách

của nhân vật Grinhốp thông qua bài viết Tiểu thuyết Người con gái viên đại úy trên

website http://butnghien.com

Trong bài nghiên cứu phê bình của tác giả Lê Thời Tân trên website

Phebinhvanhoc.com.vn, vấn đề lịch sử và văn học trong tiểu thuyết Người con gái

viên đại úy đã được phân tích rõ ràng qua bài viết Người con gái viên đại úy-câu

chuyện dùng sử đọc văn và việc lấy văn viết sử

Đặc biệt, khi tìm hiểu về các công trình, các bài viết nghiên cứu tiểu thuyết

Người con gái viên đại úy của A.X.Puskin, ta không thể không nhắc tới bài viết của tác

giả Lã Nguyên trên website http://languyensp.wordpress.com với nhan đề Cấu trúc tư

tưởng của Người con gái viên đại úy Bài viết khẳng định Grinhốp không phải là cái

loa phát ngôn cho tư tưởng của Puskin Chàng là một quý tộc Nga, là con người củathế kỷ XVIII, mang trên mình dấu ấn của thời đại

Nhìn chung, tiểu thuyết Người con gái viên đại úy của A.X.Puskin đã thu hút

được sự quan tâm rất lớn của giới nghiên cứu, phê bình Việt Nam Các bài nghiên cứu,bài báo ở trên quan tâm đến nhiều khía cạnh khác nhau trong tác phẩm Tuy nhiên,chưa có một công trình nghiên cứu nào tìm hiểu sâu về nghệ thuật trong tiểu thuyết

Người con gái viên đại úy của Puskin nói chung

Chính vì lẽ đó, chúng tôi đã chọn đề tài nghiên cứu này mong góp một phầncông sức nhỏ trong sự nghiệp nghiên cứu Puskin ở Việt Nam

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng chúng tôi nghiên cứu trong đề tài này là: “nghệ thuật tiểu thuyết

Người con gái viên đại úy của A X Puskin”.

Phạm vi nghiên cứu

Phạm vi nghiên cứu của chúng tôi trong đề tài này là tiểu thuyết Người con gái

viên đại úy của tác giả Cao Xuân Hạo dịch, xuất bản năm 1996.

4 Phương pháp nghiên cứu

Sử dụng phương pháp luận biện chứng duy vật của chủ nghĩa Marx làm nền tảng,chúng tôi tiến hành khóa luận chủ yếu với phương pháp nghiên cứu: thi pháp học, tự

- Chỉ ra cấu trúc trần thuật, hệ thống và phương thức xây dựng nhân vật, nghệ

thuật xử lý không gian và thời gian của Puskin trong tác phẩm Người con gái viên đại

úy Từ đó thấy được nghệ thuật tiểu thuyết và những đóng góp quan trọng của Ông đối

với văn học Nga nói riêng và văn học thế giới nói chung

Có những đóng góp trên khoá luận sẽ là một tài liệu bổ ích cho việc học tập,nghiên cứu và giảng dạy tác phẩm Puskin ở Việt Nam.

6 Cấu trúc của khóa luận

Ngoài Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, phần Nội dung của khóa luậngồm ba chương:

Chương 1: Cấu trúc trần thuật trong tiểu thuyết Người con gái viên đại úy

Chương 2: Hệ thống và phương thức xây dựng nhân vật trong tiểu thuyết Người

con gái viên đại úy

Chương 3: Cấu trúc không gian và thời gian trong tiểu thuyết Người con gái

viên đại úy

NỘI DUNG

CHƯƠNG 1: CẤU TRÚC TRẦN THUẬT TRONG TIỂU THUYẾT NGƯỜI

CON GÁI VIÊN ĐẠI ÚY

1.1.Nghệ thuật phối kết điểm nhìn

Trần thuật là phương thức chủ yếu của tác phẩm tự sự, sách lý luận văn học doTrần Đình Sử, Phương Lựu, Nguyễn Xuân Nam biên soạn cũng viết: “thành phần củatrần thuật trước hết ứng với cốt truyện còn bao gồm cả các tính chất tĩnh tại như đoạngiới thiệu lai lịch (tiểu sử) nhân vật, trình bày tình trạng hiện tại, miêu tả chân dung,ngoại cảnh, tả đồ vật, tái hiện tâm trạng, hồi tưởng các đoạn đối thoại có tính chất kịch,các đoạn độc thoại, những lời bình luận của tác giả bám sát theo hoạt động của nhânvật

Điểm nhìn trần thuật (the point of view) là vấn đề cơ bản, then chốt của kết cấunghệ thuật Là vị trí, chỗ đứng để xem xét, miêu tả, bình giá, sự vật, hiện tượng trongtác phẩm, điểm nhìn nghệ thuật biểu hiện qua các phương diện như ngôi kể, cách gọitên nhân vật, cách dùng từ ngữ, kiểu câu Không thể tạo ra tính nghệ thuật nếu khôngchọn đúng vị trí để đặt điểm nhìn Để bức chân dung về các nhân vật trở nên sinh động

và sắc nét hơn, không chỉ về ngoại hình mà còn cả về tính cách, tác giả đặt nhân vậtvào tụ điểm của nhiều lăng kính Điểm nhìn trở thành camera dẫn dắt người đọc vào

mê cung văn bản ngôn từ Tiếp xúc tiểu thuyết Người con gái viên đại úy ta thấyPuskin không hề xây dựng cố định một điểm nhìn mà là một sự đan xen phối kết giữacác điểm nhìn

Điểm nhìn trần thuật là một yếu tố vô cùng quan trọng trong sáng tạo văn học, nóquy định và chi phối các thành tố khác của trần thuật như: nhịp điệu trần thuật, thờigian trần thuật, đối tượng trần thuật và giọng điệu trần thuật… Sẽ không thể có trầnthuật nếu không có điểm nhìn, bởi nó thể hiện sự quan tâm và đặc điểm của tác giảtrong việc tạo ra cái nhìn nghệ thuật

Puskin đã tạo nên một thế giới điểm nhìn phong phú trong tiểu thuyết của Ông

Đó là sự đa dạng của điểm nhìn Trong tiểu thuyết của Puskin, phần lớn điểm nhìnđược trao cho nhân vật và cuộc sống con người luôn được nhìn dưới nhiều góc độ

đồng thời gắn với những khoảng không gian, thời gian khác nhau Tiểu thuyết Người

con gái viên đại úy của Puskin được kể ở ngôi thứ nhất, vì thế điểm nhìn trần thuật chủ

yếu là nhân vật “tôi” - người kể chuyện Nổi bật trong tiểu thuyết của ông là người kểchuyện với điểm nhìn bên trong và điểm nhìn bên ngoài.

1.1 Người kể chuyện với điểm nhìn bên trong – phương thức trần thuật có tính chất nội quan.

Điểm nhìn bên trong thường gắn với hình tượng người trần thuật ngôi thứ nhất

Nó xuất hiện khi người kể chuyện xâm nhập vào suy nghĩ, cảm xúc của nhân vật Vìthế thường mang tính chủ quan hoặc dễ gây cho người đọc cảm giác về tính chủ quancủa người kể Nếu điểm nhìn bên ngoài là tình huống người kể chuyện đứng từ ngoài

để quan sát câu chuyện thì điểm nhìn bên trong là sự quan sát từ cảm nhận nội tâmnhân vật Nó cho phép trần thuật qua một tâm trạng cụ thể, tái hiện đời sống nhân vậtmột cách sâu sắc

Sử dụng ngôi kể thứ nhất, nhân vật kể về chính cuộc đời anh ta làm cho độc giả

có niềm tin vào câu chuyện mà anh ta kể Độc giả sẽ vui buồn, lo âu, hồi hộp trướcmỗi sự kiện mà anh ta trải nghiệm, người đọc hầu như luôn phải tiếp cận với một cái

gì dường như chưa hoàn tất, chưa xong xuôi về quá trình diễn tiến của nội dung, sựkiện, nhân vật không có điều gì bí ẩn đối với người kể chuyện

Puskin sử dụng điểm nhìn bên trong để cho nhân vật chính xưng “tôi” đồng thời

là nhân vật chính Grinhốp Đây là cách tốt nhất để nhân vật chính nói lên tiếng nói củamình và hồi tưởng lại thông qua dòng độc thoại nội tâm, những mối quan hệ nhữngdiễn biến phức tạp của tâm lý nhân vật trong hành trình đi đến trải nghiệm một cuộcsống mới của mình

Khi kể về cuộc đời mình nhân vật tôi đã bắt đầu câu chuyện của mình từ khi còn

ở trong bụng mẹ “Tôi hãy nằm trong bụng mẹ thì đã được ghi tên vào làm trung sĩ ở

trung đoàn Xemionốpxki, nhờ ơn quan thiếu tá cận vệ là công tước B., một người có

họ gần với nhà tôi”[20;410]

cuộc sống của một người quý tộc, cha mẹ có gia thế nhưng khi lên năm tuổi thìGrinhốp đã được giao cho bác giám mã Xavêlích chăm sóc dạy dỗ Cuộc sống cứ chơibời cùng với người hầu như vậy cho đến khi lên mười sáu tuổi đến đây cuộc sống của

Grinhốp thay đổi “Thắm thoắt tôi đã được 16 tuổi Đến đây thì cuộc đời tôi thay đổi.

“Hồi ấy là vào mùa thu Một hôm mẹ tôi đang ngồi trong phòng khách nấu mứt trộn mật, còn tôi thì liếm môi liếm mép lân la đứng xem những cái bọt tăm sủi lên trên nồi mật ”[20;413-414 khi nghe tin mình được nhập ngũ và phục vụ cho quân đội,

Grinhốp cảm thấy rất vui mừng “nỗi lòng hân hoan của tôi thì khó lòng mà tả nổi.

Trong trí óc tôi, tòng ngũ có nghĩa là được sống tự do, tha hồ vui chơi ở Peterburg Tôi tưởng tượng mình được làm sĩ quan cận vệ mà mừng quýnh lên; theo ý tôi thì quả

là một điều diễm phúc tuyệt trần rồi vậy”[20;414].

Những dòng độc thoại những suy nghĩ của nhân vật tôi cho thấy anh rất muốnđược đi đâu đó, rời khỏi vòng tay bố mẹ để được tự do để vui chơi không còn bị quản

từ gia đình Mặc dù vui sướng nhưng cũng rất hồi hộp, lo lắng và tò mò không ngớt

của Grinhốp trước nét bút của cha khi đặt xuống bức thư “ Lòng tò mò cứ day dứt

khiến tôi đứng ngồi không yên Nếu không đi peterburg thì còn đi đâu nữa kia chứ? Tôi nhìn không rời mắt khỏi chiếc bút lông ngỗng của cha tôi đang chậm chạp đưa trên tờ giấy Cuối cùng cha tôi đã viết xong Người bỏ bức thư và tờ hộ chiếu vào trong phong bì, niêm lại, tháo mục khỉnh, rồi gọi tôi lại bảo “Mày cầm bức thư này đưa cho ông Andray Karlovich R Ông ấy là bạn đồng ngũ cuả tao đấy Mày sẽ đi Ôrenburg mà tòng quân dưới quyền Anđrây Karlovich, nghe chưa?”[20;416].

Lo lắng, độc thoại một mình tự đưa ra những câu hỏi trong đầu, suy nghĩ, tự chấtvấn bản thân, nhân vật tôi cảm thấy rất bối rối và hồi hộp nhưng cuối cùng sự lo lắng

cũng đã trở thành hiện thực đối với anh, khi anh cầm bức thư cha đưa “Mày cầm bức

thư này đưa cho ông Anđrây Karlovich R Ông ấy là bạn đồng ngũ của tao đấy Mày

sẽ đi ôrenburg mà tòng quân dưới quyền của Anđrây Karlovich, nghe chưa?” [20;416] Sự vui mừng và phấn khởi chưa được bao lâu thì buồn và thất vọng trở lại vì

không được như ý “Thế là tất cả những niềm hy vọng tốt đẹp của tôi đều đã sụp đỗ

hoàn toàn Như vậy tôi sẽ không được sống vui vẻ ở pêterburg, mà lại phải kéo lê cuộc đời tẻ ngắt ở một nơi xa xôi hẻo lánh Chỉ mới một phút trước đây thôi, tôi đang hân hoan nghĩ đến cuộc đời lính, thế mà bây giờ đối với tôi nó lại là một điều bất hạnh vô cùng”[20;416].

Trong hoàn cảnh nhiều biến cố xảy ra, cuộc đời Grinhôp cũng bị cuốn theonhững khúc quanh co ấy Anh dần dần biến đổi, trưởng thành hơn Chấm dứt khoảngđời êm đềm, nhạt nhẽo Anh hòa vào cuộc chiến lịch sử Ở đây anh gặp Pugatsốp.Chính người này làm anh thay đổi

Anh không suy nghĩ được gì chỉ thấy “tôi thấy trong tôi có một sự biến đổi lớnlao: những xúc động đang lay chuyển tâm hồn tôi còn ít làm tôi khổ sở hơn là cái tâm

trạng u uất mà ít lâu nay tôi đã trãi qua ” Những suy nghĩ đó dường như là một điềm

dự báo cho những thay đổi sau này trong cuộc đời anh

Grinhốp kể về nguyên nhân xảy ra sự kiện lịch sử chính là cuộc khởi nghĩa nông

dân cuối năm 1773 – đầu 1774 nhưng sau đó là “những biến cố kỳ lạ mà tôi đã được

chứng kiến (ở tỉnh Orenburg) Cái tỉnh rộng lớn và giàu có này vốn có nhiều dân tộc bán khai ở Bọn họ mãi gần đây mới thừa nhận quyền cai trị của các vua Nga Họ liên tiếp nổi loạn, lại không quen với luật lệ và sinh hoạt có quy cũ, hơn nữa bản tính lại nhẹ dạ mà hung ác khiến chính phủ phải giám sát không ngừng, nhằm bắt họ phải khuất phục Những nơi địa thế thuận tiện đều có xây đồn luỹ Dân cư ở đó phần lớn là người Cô-dắc đã từ xưa chiếm cứ miền ven sông Iaích Nhưng dân Cô-dắc vốn có nhiệm vụ duy trì yên tĩnh và an toàn ở miền này, ít lâu nay lại trở thành những thần dân không yên tĩnh và không an toàn tí nào đối với chính phủ Năm 1772, trong thị trấn thủ phủ của họ có xảy ra một vụ rối loạn Nguyên nhân vụ này là những biện pháp khắc nghiệt do thiếu tướng Tơraobenbéc thi hành nhằm bắt quân đội phục tòng mệnh lệnh Kết quả là Tơraobenbéc bị giết một cách man rợ, quân lính tự ý thay đổi

bộ chỉ huy, và cuối cùng là cuộc nổi loạn bị trấn áp bằng đạn ria đại bác và những hình phạt tàn khóc” Những việc rối ren, ầm ĩ đó đã xảy ra trước khi Grinhốp đến đồn

Belogorxcơ thuộc tỉnh Orenburg Cho đến tháng 10 năm 1773, nhân dân bắt đầu nổiloạn thực sự quy mô do Pugatsốp cầm đầu Họ đứng dậy chống đối triều đình, làmlung lay ngai vàng Nga hoàng Họ đòi tự do và yêu cầu xóa bỏ những chế độ cai trị hàkhắc

Lãnh tụ của cuộc khởi nghĩa là Emêlian Pugatsốp một tên Côdắc vùng sôngĐông Đương đầu cùng Pugatsốp là một việc không thể tránh khỏi Bọn phản bội tônPugatsốp làm “đức vua” Chỉ còn lại ông đồn trưởng, Ivan Ignatôvích và Grinhốp làtiếp tục chiến đấu Ông đồn trưởng thà chết vẫn không công nhận Pugatsốp là vua

“mày không phải là vua của ta, mày là đồ trộm cướp và giặc cỏ”[20;504] Grinhốp

cũng vậy “tôi thà bị hành hình một cách thảm khốc còn hơn là chịu làm một việc ô

nhục như vậy”[20;506] Lập trường và tư tưởng của anh đã bộc lộ rõ qua câu nói đó.

Anh thà chết một cách kiêu hãnh như ông đồn trưởng còn hơn làm việc sĩ nhục “hôntay giặc” Dù giá treo cổ trước mặt, anh vẫn không hề nao núng tinh thần

Nhưng không biết vì cớ gì Pugatsốp lại tha chết cho anh? Vì tấm lòng trọng đãivới người anh hùng chăng? Hay vì sự trung thành và khẩn thiết của bác giám mã

Xavêlích? Tất cả đều không phải là lý do thuyết phục chúng ta…Grinhốp và Pugatsốphiện là kẻ thù một mất một còn đứng ở hai phe đối lập nhau Nên đời nào Pugatốp lạitha chết cho Grinhốp một cách dễ dàng như vậy? Nhưng có điều Grinhốp cũng khôngngờ tới Pugatsốp – tên trộm cướp, giặc cỏ trước mặt anh lúc này là người dẫn đườngxưa Sự thật này có thể chấp nhận được hay không? Đối với Grinhốp tin tức từ bác

giám mã cung cấp làm anh hết sức bất ngờ “tôi không thể không lấy làm kinh dị về

những sự việc mắc míu với nhau một cách thật kỳ lạ…” Do đó, Grinhốp biết được “tại

sao hắn lại tha chết cho tôi như vậy” Nhưng có phải chỉ vì cái áo tu- lúp da thỏ trongmùa đông vậy sao? Nếu Pugatsốp là tên trộm cướp, giặc cỏ như tất cả mọi người trongquân đội ông đồn trưởng và quân Nga hoàng rêu rao thì hắn sẽ không bao giờ nhớ ơnnghĩa xưa Hắn có thể lật lộng mọi tình nghĩa xưa kia để treo cổ Grinhốp Hắn đối xửvới Grinhốp như một kẻ chịu ơn phải trả ơn Đứng về phía sĩ quan trong hàng ngũquân đội triều đình bị thua trong trận chiến mà nói thì hành động giặc tha chết choGrinhốp có thể không ngoài khả năng anh ta thông đồng với giặc hoặc đã bị muachuộc Không phải mọi binh lính còn sống sót trong trận đánh đồn đều hàng giặc đósao? Hành động đó không phải là hành động sợ chết còn gì?

Pugatsốp từng nói lên ý định muốn anh theo hắn, hàng phục hắn và kêu gọi quân

Nga hoàng không chống lại hắn “người muốn nghĩ về ta thế nào thì nghĩ nhưng hãy đi

theo ta Ngươi cần gì so đọ vua này hay vua khác? Vua nào mà chả là vua Người phụng sự ta cho trung thành ngay thẳng rồi ta sẽ phong ngươi làm nguyên soái, làm quận công…”[20;519] Nhưng nếu Grinhốp trung thành và phục tùng ông ta thì anh sẽ

phản bội lại danh dự quý tộc và Nữ hoàng Nếu anh phản lại Nữ hoàng theo ông ta thìanh cũng mang tiếng phản nghịch trở thành một người hai mặt Do đó, anh chọn cách

trung thành tuyệt đối với một Vua “tôi là một người dòng dõi quý tộc; tôi đã tuyên thệ

với đức Nữ hoàng: tôi không thể theo ông được”[20;519].

Anh đã bộc lộ thái độ hết sức mâu thuẫn Một mặt anh không công nhận kẻ thù làVua, không phản lại Nga hoàng nhưng lại nhận sự giúp đỡ từ kẻ thù một cách nhiệtthành Anh không thể chối bỏ ý nghĩ mâu thuẫn lúc này trong anh “tôi lại nghĩ đến conngười đang nắm vận mệnh của tôi trong tay, con người mà số phận đã gắn bó với tôimột cách thật là kỳ lạ và bền bí” Anh thậm chí đã chất vấn bản thân mình với nhiều

câu hỏi khó tìm lời giải “tôi không sao phân tích nỗi những cảm xúc của tôi khi chia

tay với con người đáng sợ này, một tên cướp, một quái vật đối với mọi người, trừ mỗi

mình tôi” Sự đấu tranh tư tưởng trong con người Grinhốp nói lên rằng anh cũng đang

hết sức phân vân về nhân cách con người này – con người anh đang chống lại đâycũng là người mà anh đang phải chịu ơn

Đôi lúc anh không sao giấu được những cảm xúc thật đặc biệt khi đối diện vớiPugatsốp “nét mặt hắn đều đặn và khá dễ ưa không lộ vẻ gì hung ác” rồi đến cử chỉ

cũng rất hóm hỉnh lại có vẻ hồn nhiên “Pugatsốp chăm chăm nhìn tôi, chốc chốc lại

nheo con mắt bên trái, có vẻ giễu cợt và ranh mãnh lạ lùng” làm tôi “phải bật cười theo” Anh để ý một cách tỉ mĩ từng cử chỉ, điệu bộ đến vẻ mặt của từng tên tướng

dưới quyền của Pugatsốp Anh có cảm xúc đặc biệt về bài dân ca họ hát Đó là một

cảm xúc dài, huyền bí, lạ lùng “Tôi không sao tả nổi cái ấn tượng mà bài dân ca này

đã gây nên trong lòng tôi Những lời ca về cái giá treo cổ đó lại là do những người sẽ làm mồ cho giá treo cổ hát lên Những khuôn mặt dữ tợn, những giọng hát hài hoà của họ, cái điệu nhạc buồn man mác khiến cho lời ca đã có sức gợi cảm lại càng thêm

có sức gợi cảm mạnh hơn, tất cả những cái đó truyền cho tôi một cảm giác kinh hòang thật huyền bí”[20;517] Những con người lạc quan và đầy niềm tin tưởng từ đâu có

được? Họ vui vẻ, lạc quan ca hát, ăn mừng chiến thắng, không gì có thể cản trở họ saysưa Bài dân ca thể hiện niềm kiêu hãnh của người dân cày trước Nga hoàng Họ thanhminh rằng họ không phải trộm cướp, họ làm nghề lương thiện Họ muốn được cuộcsống bình yên Bài ca nói lên tâm tư và ước muốn đó Chứng kiến những sự việc đó,bản thân Grinhốp thật sự ngạc nhiên là điều dễ hiểu được Anh là một quý tộc khônghiểu hết đời sống của dân cày là như thế nào? người côdắc ra sao? Con người anh từnhỏ đã bị nhồi nhét những tư tưởng phân biệt giai cấp của quý tộc, được bao bọc trong

sự nuông chiều của gia đình Khi tiếp xúc với Pugatsốp, được tận mắt thấy và nghe thìanh mới vỡ nhẽ ra hắn không ác, không phải quái vật như mọi người thêu dệt nên Conngười này cũng có những lúc cần phải ác, cũng có những lúc hiền thật hiền, đôi khi

cũng suy tư, trầm ngâm, nghĩ ngợi “đường ta đi thì chật hẹp, chí ta thì nông cạn Bọn

quân lính ta thì rất ranh ma…hễ bại trận một cái là chúng lấy đầu ta để chuộc lấy mạng [20;559] nhưng đã làm gì là làm đến cùng “ta đã khởi đầu như thế nào, thì cũng sẽ tiếp tục như thế cho đến cùng Biết đâu rồi chẳng thành công! Kìa như Grisa Ơtơrêpiép, chả lên ngôi ở Matxcơva còn gì”[20;559] Anh lo lắng cho số phận

Pugatsốp Sau này, giá treo cổ sẽ vùi dập con người này, sẽ là dấu chấm hết cuộc đời

của ông ấy Nghĩ đến đó anh không khỏi bàng hoàng, buồn bực “Pugatsốp, Pugatsốp,

tại sao ngươi lại không tìm cái chết dưới một ngọn lưỡi lê hay một tràng đạn”[20;582] Qua lời nói đó anh cho chúng ta thấy được một cảm giác tiếc nuối đang

lan tỏa trong người anh chỉ là anh không bộc lộ một cách rõ ràng Vì ân tình khi xưa

ông ta đã giúp đỡ Grinhốp, anh không thể nào phủ nhận “khi nghĩ đến Pugatsốp, tôi

không thể nào không nhớ rằng hắn đã tha chết cho tôi trong một giờ phút kinh hoàng nhất của đời tôi, và hắn đã cứu người yêu của tôi thoát khỏi tay tên Svabrin đốn mạt”[20;582] Anh nợ ông ta nhiều điều và nợ ân tình thì không thể nào trả hết được.

Nhưng trong giờ phút Pugatsốp bị đem đi treo cổ thì Grinhốp không thể làm được gì

cả Vì anh là một quý tộc, một sĩ quan trung thành tuyệt đối trong quân đội Nga hoàng.Cũng như anh trung thành với lời thề và coi trọng danh dự qúy tộc hơn cả tính mạng.Tên cầm đầu cuộc khởi nghĩa nông dân bị bắt đồng nghĩa với cuộc chiến chấm dứt Tác giả khéo léo đưa ra tình huống éo le để nhân vật tự kiểm nghiệm và tự làmchủ bản thân mình Từ hoàn cảnh căng thẳng buộc nhân vật bộc lộ tính cách mình.Khai thác biện pháp xây dựng nội tâm nhân vật, Puskin đưa chúng ta vào tình huốnggay cấn, đưa cốt truyện lên cao trào nhiều đoạn thắt nút, mở nút hồi hộp Có những lúcGrinhốp tự mâu thuẫn trong suy nghĩ của chính mình Đôi khi anh tự lý giải cho hành

vi đó rồi lại tự bác bỏ chính mình Qua nhân vật Grinhốp chúng ta thấy được conngười Pugatsốp Chúng ta cũng đang phân vân, mâu thuẫn trong suy nghĩ khi đánh giá

về việc làm của con người này Độc giả cũng gần như mơ hồ, mông lung như chính tácgiả khi giải quyết vấn đề này

Puskin đã nhìn cuộc khởi nghĩa nông dân từ chính điểm nhìn của kẻ thù của họ,

đó chính là giai cấp quý tộc Thứ nữa, trần thuật từ ngôi thứ nhất đáp ứng nhu cầu,khát vọng giải bày của Grinhốp về những chặng đường đã trải qua của một sĩ quan quýtộc Để cho Grinhốp tự kể là cách Puskin tạo ra hình thức tồn tại cho nhân vật củamình Đây là kiểu trần thuật phổ biến trong văn học thế kỉ XVIII Dựa trên câu chuyệncuộc đời được viết bởi những người đã sống trong cuộc đời ấy Cái mới của Puskin làkhông đẩy câu chuyện trở thành hình thức triết lí lịch sử, mà đơn giản nhà văn chỉ

“phản ánh những nguyên nhân dẫn đến sự thật trong trái tim con người, những sự thật

mà các biến động của chúng đã bị các giới sử học bỏ qua” Bao trùm lên toàn bộ câuchuyện là cái nhìn mang tính hồi tưởng Bởi đây là bút kí gia phả Grinhôp viết lúc vềgià để dạy dỗ cháu trai: “Ta bắt đầu viết bút kí cho cháu, hay đúng hơn là viết lời tựthú chân thành, với niềm tin sâu sắc rằng nó sẽ có lợi cho cháu” Với suy nghĩ ấy,

Grinhôp đã ghi lại chuyện đời mình khá cụ thể, chi tiết, bằng những cảm nhận chínhmình thời trẻ, cảm nhận của một thanh niên quý tộc.

Điểm nhìn thời gian thể hiện khá rõ qua những từ “ấy”, “nay”, “bây giờ”… cótác dụng chuyển thời gian vật lí với các phạm trù “hiện tại” – “quá khứ” – “tương lai”

về thời gian tâm lí theo phương cách quá khứ - hiện tại – quá khứ Đó cũng là phương

thức viết bút kí của Grinhôp – phương thức hồi tưởng Có thể kể ra đây -“Khi tôi hồi

tưởng lại rằng những việc này xảy ra trong thời đại tôi và tôi đã sống cho đến cái thời buổi yên lành của triều đại Alecxandrơ…”.

- “Tôi sẽ không kể lại cuộc hành quân của chúng tôi và đoạn kết thúc của chiến tranh Chỉ xin nói vắn tắt rằng…”[20;58].

Grinhôp là nhân vật trực tiếp tham gia vào câu chuyện trong tác phẩm, là mộtngười “nhập cuộc”, nên đằng sau câu chuyện về cuộc đời chàng là điểm nhìn của mộtchàng thanh niên quý tộc Grinhôp lại còn rất trẻ, tâm hồn trong sáng, chưa từng trảiviệc đời nên cái nhìn của chàng tươi mới và đầy niềm tin như chính tâm hồn sôi nổi vànhiệt thành của chàng

Câu chuyện của bà đồn trưởng đã mang đến cho Grinhốp cái nhìn mới về con

người nơi đồn ải “Hai mươi năm về trước, khi chúng tôi ở trung đoàn chuyển về đây,

thì nói có trời đất, tôi cũng sợ cái quân tà giáo chết tiệt ấy lắm! Có khi cứ hễ thấy mấy cái mũ lông, hay nghe thấy chúng nó rít lên là hồn vía bay lên mây cả, cậu ạ! Nhưng bây giờ thì quen rồi, dù họ có bảo là bọn giặc đang ở ngoài đồn rồi, thì tôi cũng cứ bình chân như vại”[20;450] Hay sự việc xảy ra mới đây “Năm kia, nhân ngày lễ thánh của tôi, ông Ivan Cuzmich tự nhiên bày chuyện đưa khẩu đại bác ra bắn, thế là con Mrria nhà tôi sợ quá tưởng suýt chết kia đấy Từ dạo ấy, chúng tôi chả bao giờ bắn khẩu đại bác chết tiệt ấy nữa”[20;451] Tưởng như đây chỉ là câu chuyện kể bình

thường về một thời đã qua nhưng đã cho Grinhốp thấy vẻ đẹp của những con ngườinơi đồn ải, họ là những con người kiên cường và dũng cảm Còn câu chuyện về Marialại như đang ngầm báo hiệu cho Grinhốp để sau này anh chính là người chở che, chămsóc cho người con gái mong manh, trong sáng này

Quay trở lại nơi đã từng rất quen thuộc để cứu lấy người con gái mình yêu: Lòngtôi se lại khi chúng tôi bước vào căn phòng đã từ lâu quen thuộc, trên tường vẫn còntreo cái bằng khen của viên đại úy đã quá cố, như một tấm mộ chí rầu rĩ của thời êmđẹp đã qua Pugatshốp ngồi lên chiếc trường kỷ mà ngày xưa Ivan Cuzmich thường

ngồi ngủ gật, trong khi vợ ông ta thao thao nói những chuyện trên trời dưới đất Tất cảnhững gì trước mắt như vẫn còn nguyên trong trái tim Grinhốp, dường như nó mới chỉ

là ngày hôm qua, khiến nhân vật dâng trào lên một cảm xúc nghẹn ngào để từ đâynhân vật càng thấm thía hơn trách nhiệm và tình cảm của mình với Maria

Việc hồi tưởng lại những sự việc đã xảy ra và kể lại cho Grinhốp nghe của bà cốđạo đã để lại ấn tượng trong suy nghĩ của nhân vật, đặc biệt là người hầu Palasca,Grinhốp đã có suy nghĩ riêng khi hồi tưởng lại câu chuyện này, có nhận xét về nhữngviệc làm của nhân vật trong câu chuyện vừa được nghe: (Palasca thật là một cô gái canđảm tháo vát, cả đến viên đội Cozac chị ta cũng bắt phải nhảy múa theo tiếng sao củachị)

Xuyên suốt toàn bộ tác phẩm là những sự kiện được nhân vật hồi tưởng và kể lạinhưng thời gian trần thuật lại được lùi về hiện tại Sở dĩ tác giả xử lý thời gian như vậynhằm làm cho câu chuyện chân thực hơn, sinh động hơn trong cái nhìn chủ quan củachính người kể chuyện với tư cách là người trong cuộc và cũng đứng từ lập trường củangười ngoài cuộc - bạn đọc để đánh giá sự việc một cách khách quan hơn Đan xenvào những câu chuyện hồi tưởng của nhân vật Grinhốp, ta vẫn thấy thời gian hồi tưởngxuất hiện trong dòng suy nghĩ của nhân vật tại thời điểm nói và những câu chuyện kểcủa các nhân vật khác về những sự việc đã xảy ra trong quá khứ, để nhân vật có nhậnthức đánh giá sâu sắc hơn về những sự việc đang xảy ra ở hiện tại và có định hướngcho tương lai

Từ ngôi kể thứ nhất ở điểm nhìn bên trong, những suy nghĩ, tình cảm của nhân vậtđược hiện lên rõ nét không phải bằng những dòng chữ hiển hiện, không phải bằngnhững ký ức rõ nét mà các nhân vật kể lại mà chính bằng những gì mà họ đã quên, đã

cố tình quên hoặc không biết rõ Bản thân việc sử dụng điểm nhìn bên trong đã mangtính mới mẻ, đi ngược lại lối mòn và khẳng định tâm huyết tìm tòi và đổi mới kỹ thuậttiểu thuyết của Puskin

1.1.1 Người kể chuyện với điểm nhìn bên ngoài- phương thức trần thuật có tính chất ngoại quan

Với việc sử dụng điểm nhìn bên ngoài thì chúng ta thấy điểm nhìn của người kểchuyện tương đương điểm nhìn của nhân vật, tức là nhân vật quan sát thấy gì thì người

kể chuyện thấy cái đó, không biết gì nhiều hơn Kiểu người kể chuyện với điểm nhìntạo nên sự khách quan, đồng thời góp phần tạo ra những khoảng trống để người đọc

cùng lấp đầy với tác giả bằng cách phán đoán, hình dung những tình tiết, diễn biến tiếptheo mà tác giả đã cố tình bỏ ngỏ.

Qua nhân vật Grinhop, Puskin miêu tả khá trung thực cuộc khởi nghĩa củaPugatshốp Cuộc đấu tranh nhân dân được nhìn từ hai phía: từ phía nhân dân và từphìa quý tộc Ông không đứng trên cuộc khởi nghĩa để nhìn nhận nó như thế sẽ khôngtránh khỏi sự chủ quan và phiến diện Puskin muốn hỏi quá khứ để tìm lời giải đáp chohiện tại và suy nghĩ về tương lai Ông không kể lại một cách đơn điệu, cứng ngắc vớinhững thống kê con số vô hồn Tác giả sử dụng nghệ thuật kể chuyện đặc biệt là ngônngữ kể chuyện để thể hiện cái nhìn khác về sự kiện quá khứ, về nhân vật lịch sử bịngười dân đánh đồng là kẻ cướp, kẻ trộm Ông dùng cách kể chuyện của chính ngườitrong cuộc để lên tiếng nói, thể hiện cách nhìn khác về Pugatsốp – lãnh tụ nhân dân.Puskin chỉ làm công tác dẫn dắt, ông hoàn toàn giao phó cho nhân vật “tôi” làm chủ sựviệc và diễn biến cốt chuyện Tình tiết câu chuyện diễn ra gần như trùng lắp với thờigian lịch sử

Puskin cho ta cái nhìn từ nhiều bình diện khác nhau, từ quan điểm của nhân dânPukin đã đứng về phía Pugatsôp và nông dân, từ quan điểm của triều đình Puskin hiểuthái độ, sự ứng xử của triều đình Nga lúc bấy giờ

Bên cạnh điểm nhìn của Grinhốp, để khắc phục sự phiến diện từ một điểm nhìnduy nhất, Puskin tái tạo những cái nhìn riêng biệt dưới dạng liên kết, trong đó cácphương tiện ngôn ngữ thể hiện cái nhìn của nhân vật liên kết với những cái nhìn củatác giả và các nhân vật khác Trong tác phẩm có ba người kể: bản thân Grinhốp, người

ta kể với Grinhốp, và tác giả (Puskin) Thủ pháp này cũng được Puskin sử dụng trong

“Những truyện của Benkin” Ngoài ra, trong tác phẩm còn hiện lên những nhân vật màvới lối nói trực tiếp (đối thoại), chúng cải biến thường là về cơ bản cái nhìn của truyện

kể Vấn đề cái nhìn đưa đến cho tác phẩm yếu tố năng động, mỗi cái nhìn đều cố đạtđến tính chân lí và mong muốn khẳng định mình trong cuộc đấu tranh với những cáinhìn đối lập

Ở chương X, cuộc đối thoại của các vị trong hội đồng quân sự dưới sựđiều khiển của ngài thiếu tướng bộc lộ bản chất của giai cấp quý tộc Nga hoàng.Puskin đã thật xuất sắc khi để cho giới quý tộc tự “phơi bày” mình Họ phần lớn lànhững kẻ mưu mô, hèn nhát, nhu nhược Bởi vậy mà họ cho rằng cố thủ trong thành cóđại bác có tường đá bảo vệ thì hơn là đem quân ra cầu may ở giữa chiến trường Với

những phẩm chất này thì quân đội Nga hoàng khó mà trụ lại trước sự tấn công củacuộc khởi nghĩa quy mô Rõ ràng, cảm giác ái ngại và dự cảm về sự khủng hoảng củaquân đội Nga hoàng là điều mà Puskin đã đặt ra thông qua cái nhìn của chính nhữngngười trong giai cấp quý tộc.

Điểm nhìn từ tầng lớp quý tộc từ các nhân vật: Grinhop, Svabrin, trung tá A.P.Grinhop và Nữ hoàng Ecaterina Grinhop là nhân vật chính đồng thời là người kểchuyện, kể lại sự việc từ đầu đến cuối những gì mà anh chứng kiến và được nghe kểlại, đồng thời cũng là câu chuyện về bản thân anh, làm cho độc giả có niềm tin vào câuchuyện gây hứng thú cho sự tò mò, muốn được tìm hiểu và thẩm thấu tác phẩm.Grinhốp thuộc tầng lớp quý tộc nhưng anh lại không sống như một người quý tộc màbản thân anh dường như thay đổi, nhân vật tôi đã đi sâu vào cuộc sống của nhân dân.qua nhiều lần vấp ngã Grinhốp đã trưởng thành hơn, biết suy nghĩ hơn Khi quânPutashop suất hiện, anh kể lại những gì đã xảy ra trong cuộc chiến tranh và cuộc sốngcủa bản thân mình trong cuộc chiến này đây là một cuộc chiến tranh hung bạo củanước Nga, anh chứng kiến rất nhiều cái chết tàn khóc như cái chết của vợ chồng đạiúy Là những người trung thành với Đức vua, sẵn sàng hy sinh chứ không bao giờphản bội Về phía quân phiến loạn thì anh không hoàn toàn cho Pugatshốp là một kẻcướp, kẻ xấu mà anh đã nhìn nhận một cách khách quan trung thực về con người này,một góc nào đó trong trái tim của Pugatshốp là lòng nhân hậu và vị tha luôn bênh vực

và bảo vệ cho những người yếu kém, những người cô đơn, là một người giữ trọn lời

hứa nói tha là sẽ tha “Rồi Pugatshop quay sang Maria Ivanôpna “- Đi ra đi, cô bé

xinh đẹp kia: ta cho cô được tự do ” [20;565-567].

Pgatshốp tha chết cho Piốt Anđrêêvích trước sự ngưỡng mộ lòng trung thành vàquyết tâm một lòng phục vụ với một Đức vua mà mình tuyên thệ không sợ chết, không

vì địa vị hay danh vọng mà phản bội

Qua điểm nhìn của Grinhốp cho ta thấy đây là một điểm nhìn rất trung thực vàphản ánh đúng sự thật về cuộc khởi nghĩa nông dân nổ ra (1773-1775) Anh tuyên thệvới Đức vua, trung thành với Đức vua nhưng khi đánh giá nhìn nhận sự việc anh đánhgiá một cách khách quan trên cơ sở là một người chứng kiến trải qua và nhìn nhận sựviệc một cách cụ thể và kể lại sự việc trên lập trường của một quý tộc Không nhìn câuchuyện một cách phiến diện, mà nhìn một cách tổng thể từ nhiều mặt Để từ đó độc giả

cũng có một cách nhìn nhận về lãnh tụ Pugatshốp không hoàn toàn là một con ngườixấu, mà Pugatshốp còn là một người có tấm lòng nhân hậu và độ lượng.

Trãi qua mấy tuần sống ở đồn, Grinhốp nhận thấy sự xảo trá, hai mặt củaSvabrin Những gì hắn nói hoàn toàn không đúng sự thật Grinhốp nhận thấy con gáiviên đại úy là một cô gái “thông minh và giàu tình cảm” Và anh cũng dần có tình cảmvới Maria nhưng đã gặp ngay trở ngại lớn Svabrin thực chất có yêu quý Marriakhông? khi mà hắn ta lại chê bai và nói xấu gia đình ông bà đại úy? Hành động nhạobáng việc Grinhốp làm thơ tặng Maria có phải vì lòng ghen tuông không? Grinhốp thìchọn cách làm thơ để thể hiện tình cảm với Maria còn Svabrin thì hắn nghĩ “nếu cậumuốn cô Maria lén đến phòng cậu khi hoàng hôn xuống, thì đừng có làm thơ tặng, mànên tặng cô ta một đôi hoa tai hơn”[20;455] Rõ ràng trong lời nói hắn đã bộc lộ thái

độ chê bai thậm chí hạ thấp nhân cách, danh dự của Maria Chính hành vi đó làm chochúng ta nhận ra bản chất con người này Hắn có tư tưởng chiếm hữu và vật chất hóatrong tình yêu hắn là một kẻ vụ lợi

Qua điểm nhìn và những hành động của Svabrin cho ta thấy được một Grinhốptrung thành với Đức vua với danh dự quý tộc khẳng định lại một lần nữa ý chí và lòngquyết tâm của anh “dù ai nói ngược nói xuôi, lòng ta vẫn vững như kiềng ba chân”.Không chỉ về danh dự quý tộc và sự trung thành với Đức vua mà cả trong tình yêu anhcòn là một người rất trung thực và có trách nhiệm trong tình yêu sẵn sàng hy sinh tất

cả để bảo vệ người mình yêu Svabrin như là một điểm nền để tăng thêm sự nổi bật vềbản chất và con người của Grinhop

Từ điểm nhìn của Đức nữ hoàng cho ta thấy được nhân vật Grinhốp như đượcsống lại lần hai, chính Đức nữ hoàng đã lấy lại sự công bằng cho Grinhốp sau khi bịSvabrin vu khống, anh được trả về với chính mình bởi vì, là một người hết mực trungthành với Đức vua và trung thành với danh dự của quý tộc chính vì lẽ đó mà anh cảmthấy rất bực bội và xấu hổ khi bị vu oan Grinhốp hiện lên với một vẻ đẹp nhân cách,lòng trung thành và sự hy sinh trong tình yêu

Đối với quân phiến loạn của Pugatsốp, mặc dù không dấu được mối thiện cảmvới họ nhưng Puskin không hề lí tưởng hoá Họ phần lớn là những kẻ thất học, thiểncận, ranh ma, thô lỗ, lấy giết chóc, trộm cướp làm phương châm Đây là những lờinhận xét của vị chủ tướng về chính mình và quân lính trong cuộc đối thoại với

Grinhốp “Đường ta đi thì chật hẹp, chí ta thì nông cạn Bọn quân lính ta thì rất ranh

ma Chúng là đồ trộm cướp mà lại Ta phải luôn luôn đề phòng; hễ bại trận một cái là chúng lấy đầu ta để chuộc lấy mạng ngay”[20;559] Có thể nói, tuy vẫn còn rất nhiều

nhược điểm nhưng tấm lòng trung nghĩa, vì lẽ công bằng là phẩm chất cao đẹp nhấtcủa nghĩa quân Pugatsôp

Một cách khái quát nhất, có thể thấy tác giả đã nhìn câu chuyện từ quan điểmcủa nhân dân, toàn bộ nội dung tập bút kí được nhìn từ quan điểm nhân dân, nội dungmỗi chương dường như được cô đọng thật tài tình bằng một bài dân ca, hay một vàicâu thơ đầy màu sắc dân gian:

Mai sau anh có gặp ngườiĐẹp hơn người cũ, anh thời quên tôiMai sau anh có gặp người

Không bằng người cũ, anh thời nhớ tôi

Đấy là tình yêu trong sáng, hết mình, không vụ lợi, được nhìn từ quan điểm nhândân, giống như câu dân ca Việt Nam “Người về em dặn người rằng, đâu hơn ngườikết, đâu bằng người đợi em” Phong vị dân gian ấy là một trong những yếu tố đểNgười con gái viên đại uý trở thành “bộ bách khoa toàn thư của cuộc sống Nga cuốiXVIII” (Biêlinxki)

Puskin muốn từ điểm nhìn nhân dân để nhìn lại lịch sử, xây dựng hình tượngngười anh hùng nhân dân mà “tất cả dân đen đều ủng hộ” Puskin muốn tác phẩm viết

ra được nhân dân đón nhận, vì thế tính nhân dân đã thể hiện rõ ngay từ lời đề từ những bài thơ kì lạ và sống động gắn kết với từng chương bút kí

-Nhìn từ quan điểm nhân dân, còn đưa vào trong tác phẩm nhiều lối nói sử dụng

ca dao, tục ngữ Nga, tạo ra một phong vị dân gian đặc sắc Diễn giải công việc “Cũngđịnh là đến giờ rung chuông nguyện, nhưng bà cố đạo không cho”, hay động viên anủi: “Có trận mưa rào thì khắc có nấm, mà đã có nấm thì khắc có giỏ”

Đó là lời ăn tiếng nói của nhân dân, của người Nga với những hình ảnh rất đặctrưng: giờ rung chuông nguyện, bà cố đạo, nấm, hạt đay… Đó cũng là những hình ảnhhết sức gần gũi, thân thuộc với cuộc sống hàng ngày của người Nga, với những thóiquen, phong tục Nga: ăn xúp bắp cải, muối nấm, xâu nấm phơi khô để dành ăn mùarét…

Thông qua điểm nhìn bên ngoài, từ những nhân vật xoay quanh Grinhốp cho tathấy được một Grinốp trưởng thành hơn rất nhiều, thời gian đã chứng minh điều đó

Biết suy nghĩ, quan tâm lo lắng cho người khác, giữ vững lòng trung thành với danh

dự quý tộc và đức vua mà mình tuyện thệ, trước sau như một không thay đổi ý chí củabản thân Mỗi người đều có cách nhìn nhận về anh nhưng chung quy lại là đã làm rõlên được bản chất con người anh Từ những nhân vật trong tiểu thuyết và sự nếm trảiđầy mất mát trong cuộc khởi nghĩa nông dân do Pugatshốp cầm đầu Đã cho thâý sựthật lịch sử trong cuộc khởi nghĩa về lãnh tụ Pugatshốp và Grinhốp Sự lục đục tronggiới quý tộc, chế độ hà khắc của Nga hoàng ở thời kỳ này đã dẫn đến cuộc khởi nghĩanông dân đổ ra Buộc họ phải đứng dậy đấu tranh để giải thoát cho giai cấp cho chínhbản thân họ Pugatshốp không hoàn toàn là một con người xấu mà vì xã hội đã đẩy anhvào con đường như vậy con đường của sự đấu tranh chết chóc để được tự do

1.2 Giọng điệu trần thuật

Giọng điệu trần thuật là một trong những yếu tố quan trọng hàng đầu của nghệthuật tự sự học Đại văn hào Leptônxtôi đã từng nhận xét “Cái khó nhất khi bắt tay viếtmột tác phẩm mới không phải chuyện đề tài, tài liệu mà phải chọn một giọng điệuthích hợp” Theo Từ điển thuật ngữ văn học: “giọng điệu là thái độ, tình cảm, lậptrường, tư tưởng, đạo đức của nhà văn đối với hiện thực được miêu tả, thể hiện tronglời văn, quy định cách xưng hô, gọi tên, dùng từ, sắc điệu tình cảm, cách cảm thụ xagần, thân sơ, thành kính hay suồng sã, ngợi ca hay châm biếm” [26;134]

Tiểu thuyết Người con gái viên đại úy của Puskin được thể hiện dưới nhiều

“giọng” khác nhau tạo nên một sự phong phú, đa dạng của các giọng kể Giọng của tácgiả hòa lẫn với giọng nhân vật, hóa thân vào từng nhân vật thể hiện tinh thần dân chủ

và nhu cầu đối thoại, tranh biện đối với những vấn đề và những giá trị của cuộc sống.Phối hợp nhiều giọng điệu, Puskin dường như trao ngòi bút cho nhân vật để tự đó nóilên giọng điệu riêng của mình Nổi bật trong tiểu thuyết Người con gái viên đại úy củaPuskin là hai giọng điệu trần thuật cơ bản: Giọng chiêm nghiệm, suy tư, triết lý vàgiọng chân thật, thương cảm Tuy nhiên, sự biểu hiện của các giọng điệu chủ yếu trêncũng có sự đan cài, đổi chỗ một cách khá linh hoạt

1.2.1 Giọng điệu suy tư, chiêm nghiệm và triết lý

Trong quá trình sáng tác, mỗi nhà văn đều phải trăn trở để tìm ra giọng điệunghệ thuật cho tác phẩm của mình, giọng điệu trong văn bản thể hiện cái giọng điệuriêng mang thái độ, tình cảm và đánh giá của tác giả Giọng điệu là yếu tố tạo thànhtính chỉnh thể của văn bản văn học Hơn nữa ở mỗi tác phẩm văn chương, giọng điệu

chính là “một hiện tượng nghệ thuật toát ra từ bản thân tác phẩm và mang một nội hàm

tư tưởng thẩm mỉ”(Trần Đình Sử) Lời nhân vật chính là lời của nhà văn, mà nhà văntrao cho nhân vật chính

Giọng điệu suy tư, chiêm nghiệm và triết lí thể hiện ở những góc nhìn khác nhaucủa nhân vật hành trình trải nghiệm của con người mới bước vào đời của Grinốp.Trong tác phẩm hành trình bước vào đời, sự trải nghiệm và vấp ngã của Grinốp làhành trình chiêm nghiệm, suy tư về lẽ sống, vinh nhục, về chiến tranh, về tình yêu, vềhòa bình… Sau mỗi biến cố bao giờ Grinốp cũng có những đúc rút về triết lí, về lẽsống, về xã hội những hành động sai lầm của bản thân lần đầu tiên rời xa gia đình,

bước chân ra cuộc sống mới “nói tóm lại tôi hành động như một đứa trẻ vừa mới được

tháo củi sổ lòng” [20;419] Anh lo lắng và suy nghĩ khi bản thân phải nhập ngũ vào

trung đoàn ở vùng biên giới xa xôi, heo hút Tôi nghĩ thầm “Thật là càng ngày càng

gay go! Ngay từ khi còn nằm trong bụng mẹ, đã đăng kí vào quân cận vệ, thế mà có

ăn thua gì đâu! Kết quả là thế nào? Rốt cục là vào trung đoàn N Ở một cái đồn heo hút tận biên giới Kiếcgidia Caixắc”[20;440] Khi bị bắt đứng trước Pugatsốp Giữa sự

sống và cái chết nó ngang nhau buộc anh phải chọn một trong hai Theo Pugatsốp thìsống còn không thì chết Anh ý thức được sự trung thành và lòng dũng cảm của mộtquý tộc thì việc tuyên thệ một người khác là không thể, như thế sẽ không trung thànhvới danh dự với quý tộc, với đức vua Những trải nghiệm, chiêm nghiệm trong cuộcđời đã làm cho anh có những suy nghĩ chính chắn hơn, biết suy tư về lẽ sống đưa raquyết định trước sau như một không thay đổi giữ vững ý chí và lập trường cho bản

than “Họ dẫn tôi đến trước mặt Pugatsốp và đẩy tôi quỳ xuống Pugatsốp đưa bàn tay

gân guốc ra trước mặt tôi.

- Hôn tay đi, hôn tay đi! – Chung quanh tôi có tiếng giục.

Nhưng tôi thà bị hành hình một cách thảm khóc còn hơn là chịu làm một việc ôi nhục như vậy Xavêlích đứng sau lưng tôi thì thầm giục tôi”[20;506].

Anh suy tư, trăn trở về số phận của nông dân trong cuộc khởi nghĩa nông dân(1773-1775).Trong cuộc đấu tranh khốc liệt này tất nhiên không thể tránh khỏi nhữngcuộc đàn áp, chết chốc khủng khiếp Pugatsốp đã treo cổ ông đồn trưởng, đồn phó

“Khóa mốm” bà đồn trưởng Đó cũng là việc dĩ nhiên thôi Tuy nhiên về căn bản mànói Pugatsốp không phải là con người khát máu Ngược lại ông có tình cảm lớn luôn

luôn rộng lượng “Anh thấy tôi, tôi không phải là tên khát máu người như bạn bè anh

đã nói về tôi” Ngay cả trong tình yêu anh luôn luôn suy tư, lo lắng về người con gái

mà mình yêu “Đọc xong bức thư tôi suýt phát điên lên Tôi quay trở về thành, thúc con

ngựa tội nghiệp của tôi một cách tàn nhẫn Dọc đường tôi bới óc nghĩ mãi cách cứu thoát người con gái đáng thương mà không sao nghĩ ra được Về đến thành, tôi đi thẳng đến nhà thiếu tướng và lập tức chạy vào phòng ông”[20;539].

Pugatsốp là tên cầm đầu của cuộc phiến loạn, Gơrinhốp với Pugatsốp hai ngườithuộc hai phe đối đầu nhau trong mắt tất cả mọi người Pugatsốp là một tên cướp, một

kẻ hút máu người Sau những lần gặp mặt với Pugatsốp lúc là bạn hữu, lúc là kẻ thùkhông đội trời chung, lúc là sự biết ơn, sự ngưỡng mộ và tha chết của Pugatsốp thìnhân vật tôi khẳng định Pugatsốp không hoàn toàn là một con người xấu và ẩn chứa

trong đó sự lấp lóe của lòng thương người và bênh vực kẻ yếu “Rồi Pugatsốp quay

sang Maria Ivanốpna nói “- Đi ra đi, cô bé xinh đẹp kia; ta cho cô được tự do Ta là đức vua đây”[20;565]

Suy tư, chiêm nghiệm về con người về cuộc sống, để nhận chân lí cuộc sốngluận giải về con người trong cuộc đời thường với nhiều khúc quanh, ẩn khúc, tìm racái gọi là bản thể người, để thấu hiểu và đồng cảm những suy tư triết lí trong tiểu

thuyết “Người con gái viên đại úy” là hướng về nhân cách sống của con người, cả phía

chiều sâu thẳm của những tâm tư, tình cảm của con người, giọng suy tư, chiêm nghiệmthường mang tính đối mặt nhằm cọ sát với hiện thực cuộc sống

Nhân vật tôi suy tư, chiêm nghiệm rất sâu sắc về chính cuộc đời mình trải quabao nhiêu khó khăn trong cuộc sống cũng như trong tình yêu, anh đã có một cái kết tốtcho sự quyết tâm và trung thành của bản thân Khẳng định về nhân cách của Gơrinhốpmột con người luôn trung thành với danh dự quý tộc, sẵn sàng hy sinh chứ không baogiờ phản bội, quyết tâm giữ những gì mà bố dặn

Qua nhân vật Gơrinhốp cho ta một Pugatsốp hiện lên qua giọng kể của anhkhông hoàn toàn là một tên cướp và có lòng thương người và vị tha trong anh

Anh suy tư trăn trở về số phận của con người không hẳn họ xấu mà do xã hội, dochế độ Nga hoàng lúc bấy giờ đã đẩy họ vào con đường như vậy Con đường của sựđấu tranh để thoát ra khỏi chế độ hà khắc của Nga hoàng buộc họ phải vùng dậy Gọng điệu chiêm nghiệm, suy tư và triết lý đã tỏ ra khá phù hợp với thiên hướng

đi sâu vào những vùng khuất lấp, mờ tối của tầng lớp quý tộc Với giọng điệu nàyPuskin tỏ ra là cây bút già dặn, sắc sảo trên từng trang viết và tác phẩm của ông vì thế

mà cũng ý vị sâu lắng hơn, đạt đến chiều sâu triết học Puskin là nhà văn rất sắc sảo,nổi tiếng và được ví là “ Mặt trời của thị ca Nga”

Sự xuất hiện dày đặc của những triết lý suy ngẫm như thế đã tạo nên chiều sâu tư

tưởng cho tiểu thuyết “ Người con gái viên đại úy” Những điều Puskin chiêm nghiệm,

đúc rút không phải là cái gì đó cao siêu, xa vời Nó đơn giản chỉ là những suy tư, trongcuộc đời về tình yêu, bản ngã, cuộc sống mà ai cũng có thể nhận thấy nhưng khôngphải ai cũng có thể khái quát Giọng điệu chiêm nghiệm, suy tư đã đi sâu vào nhữngvùng khuất lấp, mờ tối của con người Với giọng điệu này, Puskin đã nói lên đượcnhững trải nghiệm trong cuộc sống, của con người mới bước vào đời sâu sắc trên từngtrang viết

Thông qua nhân vật người kể chuyện, Puskin muốn giải bày nói lên những suy tưnhững trăn trở và những trải nghiệm của bản thân trong cuộc sống, trong cuộc khởinghĩa nông dân Trăn trở suy nghĩ về số phận của những người nông dân, thấu hiểu vàbiết cảm thông với họ đúc rút được nhiều bài học về lẽ sống, về bản chất của giai cấpmình, giai cấp quý tộc, lo lắng về tương lai số phận của những người nông dân trongcuộc khởi nghĩa nông dân (1773-1775)

1.2.2 Giọng điệu chân thật, cảm thông

Puskin khai thác nghệ thuật kể chuyện để viết một tác phẩm lịch sử Câu chuyệnđược kể một cách liền mạch, không đứt quãng gần như có sự trùng lặp giữa thời gianlịch sử và thời gian đời người.Người kể chuyện đóng vai trò quan trọng trong việc dẫndắt, khai thông tư duy độc giả Người đọc sẽ tình cờ tiếp xúc và nắm bắt câu chuyệnmột cách hết sức tự nhiên bởi chính người kể chuyện cũng là nhân vật “tôi” Grinhốp

kể lại câu chuyện của mình một cách cách rất chân thật Đồng thời qua nhân vậtGrinhốp ta biết về một vị lãnh tụ Pugatshốp và phản ánh một cách chân thực về chế độNga hoàng ở thời kỳ này, một cuộc đấu tranh nhân dân thật tàn bạo, đối với người dânNga Grinhốp kể về chính cuộc đời anh những trải nghiệm của anh khi còn nằm trong

bụng mẹ và sự thật về cuộc khởi nghĩa nông dân “Tôi hãy còn nằm trong bụng mẹ thì

đã được ghi tên vào làm trung sĩ ở trung đoàn Xêmiônốpxki, một người có họ gần với nhà tôi Ví thử trái với lòng mong đợi của mọi người mà mẹ tôi lại sinh ra một đứa con gái, khi đó cha tôi sẽ thông báo cho những nơi có thẩm quyền hay rằng chàng trung sĩ kia không đến trình diện được vì đã từ trần, và câu chuyện đến đây là hết”[20;410] Ngôn ngữ hết sức chân thật và gần gũi, đúng với lòng mong đợi của bố,

mẹ anh đã sinh ra một người con trai và đó là anh (Grinhốp) Grinhốp được cha đưađến vùng Biên ải xa xôi để chiến đấu chống quân phiến loạn Trên cơ sở bảo vệ danh

dự Quý tộc và trung thành với Đức vua mà mình tuyên thệ Puskin đã tái hiện nhân vậtPugatshốp về tất cả tính chân thật lịch sử Tác giả không tô vẽ gì thêm, cũng không lýtưởng hóa nhân vật Trước mặt chúng ta, không phải là “ con chó điên”, “ tên quỷ sứ”nửa mà là một con người biết yêu thương, căm giận, dũng cảm và anh hùng

Lần đầu tiên Pugatshốp xuất hiện trong hình ảnh người đưa đường ( chương II) Trước cảnh bão tuyết mù trời, chúng ta vẫn chưa biết con người có vẻ “ kẻ cướp”, “ dãnông phu” đó sau nay sẽ vây hãm thành lũy, làm rung động cả triều đình Nga hoàng.Pugatshốp căm thù sâu sắc bọn quý tộc như một giai cấp, không xót thương và cũngkhông thừa nhận chúng Do đó ông đã lãnh đạo khởi nghĩa chống lại trật tự cũ của quýtộc Trong cuộc đấu tranh khốc liệt này tất nhiên không thể tránh khỏi những cuộc đàn

áp, giết chóc khủng khiếp Pugatshốp đã treo cổ ông đồn trưởng, đồn phó, “khóamồm” bà đồn trưởng Đó cũng là việc dĩ nhiên thôi đồng thời thông qua những sựkiện này chúng ta cũng rõ thêm số phận của những con người vốn giản dị, gần gũinhân dân (gia đình đại úy Mi- rô -nốp) trong điều kiện cần thiết không đem sức lựcmình phục vụ cho cuộc khởi nghĩa mà phục vụ kẻ thù sẽ phải như thế nào Tuy nhiên

về căn bản mà nói Pugatshốp không phải là con người khát máu Ngược lại, ông cótình cảm lớn luôn luôn rộng lượng và do đó Grinhốp mới thoát chết Chính ông đã nói

thẳng điều đó với Grinhốp “Anh thâý không, tôi không phải là tên khát máu người

như bạn bè anh đã nói về tôi”.

Rõ ràng, Pugatshốp là một con người trung thực, biết ơn những ai đã cứu giúpmình, nhớ mãi tấm lòng tốt của bất cứ một ai đã đối xử tốt với mình ông đã nhớ lạichiếc áo tu-lúp da thỏ và cốc rượu nhỏ ngày xưa Grinhốp đã tăng nên không viết mà

còn khoan đại giúp đỡ anh ta Cuối cùng ông tha Grinhốp và bảo anh ta “ muốn đi đâu

thì đi”, “đã nói giết là giết, đã nói tha là tha”[20;520]

Ngoài những đặc điểm trên, Pugatshốp còn có thứ tình cảm lớn khác nữa Nhưcác dũng sĩ trong các thiên anh hùng ca Nga, ông đứng ra bảo vệ cho tất cả những aiyếu ớt và bị lăng nhục Khi Grinhốp quay lại tìm Maria, nói với ông rằng anh đến Bê-lô-go là để cứu người con gái mồ côi bị người ta làm nhục, thì Pugatshốp tức giận

quắc mắt thét lên “kẻ nào trong quân ngủ ta đã làm nhục người con gái mồ côi ?

[20;tr549] Sau khi biết rõ thủ phạm, ông nói tiếp “ta sẽ dạy cho Svabrin biết tay….ta

sẽ treo cổ hắn”

Tiểu thuyết Người con gái viên đại úy, kể về một sự thật lịch sử về cuộc khởi

nghĩa nông dân, về nhân cách của Grinhốp và lãnh tụ Pugatshốp, ngoài ra ẩn chứatrong đó là một câu chuyện tình rất đẹp và rất tha thiết ngọt ngào của Grinhốp vàMaria Ivanốppna Maria Ivanốpna là một cô gái hiền lành, dịu dàng, nết na Maria vàGrinốp nảy sinh tình cảm với nhau ngay lần gặp đầu tiên khi Grinhốp chuyển đếnvùng biên giới, đồn ải xa xôi nơi cha của Maria làm trấn giữ Tình cảm của Grinhốpdành cho nàng ngày càng sâu đậm và tha thiết, để bộc lộ giải bày tình cảm với nàngGrinốp đã tự mình làm thơ để tặng nàng:

“ tình yêu ơi! Cho lòng ta yên tĩnh, Muốn xua ngươi ra khỏi đáy tim này

Ôi Masa, bao ngày ta cố lánh

Để riêng lòng giang thẳng cánh tung bay….

Nhưng em ạ, có ngờ đâu đôi mắt, Khỏa thân tôi trong những cánh sông tù.

mắt ở nơi nơi, mắt người trước mắt, Phút Yên lành tan giữa lối thâm u.

Khi đã thâú mối tình anh nặng thế, Hãy thương anh, em nhé, hơi masa !

Và khi thấy nơi xa này quạnh quẽ, Anh bị em giam cấm mãi không tha”[20;454].

Tình yêu là một thứ tình cảm khiến cho con người ta khó đoán và khó làm chủđược cảm xúc của bản thân, có khi nói ra rất dễ dàng nhưng cũng có khi không thể ngõlời Để có thể giải bày tình cảm thật mà không thể nói ra nhiều lúc họ phải mượn thơ,mượn rượu… Để bộc lộ sự thật trong lòng Grinhốp mượn thơ để nói lên tình cảm củamình một cách chân thật và trìu mến Tình yêu của họ trong sáng bao dung và rộnglượng, không được bố mẹ của Grinhốp ưng thuận Maria sẵn sàng ra đi để không làmảnh hưởng đến người mình yêu, tình yêu thật cao thượng và biết hy sinh cho nhau Ra

đi nhưng tình cảm còn mặn nồng và trìu mến “ - Hỏng hết rồi em ạ, - tôi đáp và trao

bức thư của cha tôi cho nàng.

Đến lượt nàng tại mặt đi Đọc xong tay nàng run run trả lại bức thư cho tôi và giọng nàng run run nói:

- Thôi, thế là số phận em không được… Các cụ nhà anh không muốn nhận em về làm dâu trong gia đình Thôi, cũng là ý chúa cả! Chúa biết rõ đường đi bước của ta hơn Thôi chẳng còn biết làm thế nào nữa, anh Piốt Anđrêêvích, ít nhất, chỉ cầu mong sao cho anh được hạnh phúc….

- Không thể thế được! – Tôi kêu lên, và nắm chặt tay nàng.- em yêu anh; anh sẵn sàng làm tất cả Chúng mình sẽ đến quỳ xuống chân chà mẹ em ; hai bác đều là người bình dị, hiền lành chứ không phải là những kẻ kiêu kỳ tàn nhẫn như ai…Chà mẹ em sẽ cầu phúc cho ta; chúng mình sẽ cưới nhau…Anh tin chắc rằng rồi đây anh cũng sẽ làm cha anh mủi lòng; mẹ anh sẽ bênh chúng mình; cha anh sẽ tha thứ cho chúng mình….

chuyện, thể hiện được sự trìu mến của mình với những nhân vật khác hay chính bảnthân mình Tăng thêm sự sinh động trong tác phẩm, bộc bạch những dòng suy nghĩ nộitâm từ sâu bên trong Không chỉ vậy, mà còn giúp cho độc giả cảm nhận được sự thânthiện, gần gũi một cách sâu sắc, chân thành nhất đắm chìm trong mạch cảm xúc củangười kể

Bất kể một cuộc chiến tranh hay cuộc khởi nghĩa nào, cũng đi kèm với sự đổ máu

và đau thương Hậu quả mà nó để lại rất nặng nề, tàn khóc Trong tác phẩm Người con

gái viên đại úy, đã kể lại một cách rất chân thật về cuộc khởi nghĩa nông dân

(1773-1775) Chế độ Nga hoàng đã đẩy họ vào con đường buộc họ phải lựa chọn, hậu quảcuối cùng người tổn thương nhiều nhất vẫn chính là những người nông dân

Giọng cảm thương của tác giả về số phận của những con người trong xã hội, chấtchứa sự cảm thông và chia sẻ Vợ chồng đại úy Mìrônốp là người rất trung thành với

Đức nữ hoàng, người mà mình tuyên thệ, họ đã hi sinh trong cuộc khởi nghĩa nông dân

do Pugatshốp cầm đầu “- Mày tuyên thệ với đức vua Piốt Phiôđôrôvích đi !

- Mày không phải là vua của tao, - Ivan Ignatôvích đáp, lặp lại những lời vừa rồi của viên đại úy già, mày là đồ trộm cướp và giặc cỏ.

Pugatshốp lại vẫy khăn, và viên Trung úy hiền lành phút chóc đã bị treo lủng lẳng bên cạnh vị chỉ huy là của mình”[20;504] Cùng với sự cảm thông, thương cảm

là sự lo lắng từ sâu bên trong của trái tim thương yêu Biết cảm thông, thương cảm sẽ

đồng nghĩa với sự lo lắng, và quan tâm “Điều giày vò tôi hơn cả là không biết số phận

Maria Ivanốpna ra sao Đang ở đâu? Có việc gì không? Có tôn kịp không? Trốn chỗ nào, có chắc chắn gì không Lòng tôi bồn chồn lo lắng, tôi đi vào nhà ông đồn trưởng…trong nhà trống trải tan hoang, bàn ghế tủ hòm đều bị đập gãy, chén đĩa đều

vỡ nát, đồ đạc vất đổ lỏng chổng…”[20;508] thương cảm cho số phận của cô gái mồ

côi, không có nơi nương tựa Họ chính là đại diện của vô số người dân phải chịunhững cảnh ngộ bất hạnh như vậy

Giọng điệu thương cảm của tác giả, chính là sự trải lòng và thấu hiểu với nôngdân trong cuộc khởi nghĩa Họ không thể chịu đựng được trước chế độ hà khắc củaNga hoàng, buộc họ phải đứng lên để đấu tranh, để giải thoát cho bản thân và cho xãhội Tiêu biểu và đại diện cho cuộc khởi nghĩa nông dân là lãnh tụ Pugatshốp, đứng vềgóc độ của những người quý tộc thì đây là một kẻ xấu, một kẻ hút máu người Nhưng

ở đây tác giả nhìn nhân vật này dưới nhiều góc độ, gốc độ của một tên nổi loạn, têncướp, góc độ của một người dân phải chịu nhiều áp bức và góc độ của một người quân

tử có lòng khoan dung Nhưng dù ở một góc độ nào, chung quy lại cho thấy được conngười ta luôn luôn tồn tại hai bản tính thiện và ác Cái ác bắt nguồn từ đâu?, vì sao lạibộc lộ ra bên ngoài ngày càng rõ như vậy? Khiến cho độc giả không thể không chấtvấn, đưa ra những câu hỏi rồi trả lời Cái bản lề cuối cùng đưa con người ta ngày càngdấn thân vào tội ác như vậy là do xã hội, do chế độ hà khắc Nếu không làm như vậy,thì có thể sẽ không tồn tại hoặc cũng có thể mãi mãi làm nô lệ Chính xã hội đã đẩy họvào con đường như vậy, tận cùng của sự lựa chọn bên cạnh đó thì con người luônmang trong mình bản tính của sự lương thiện, tính thiện, lòng thương người điển hình

ở đây có nhân vật Pugatshốp hiện thân của con người như vậy:

“- hãy khoan, Quân mạt kiếp! Thư tí đã!

Bọn đao phủ dừng tay lại Tôi quay lại nhìn: xavêlích đang phục xuống chân Pugatshốp Ông già đáng thương van lạy:

- Cha ruột của tôi ơi! Ông giết đứa trẻ ấy làm gì? Ông hãy thả nó ra; người ta sẽ gửi tiền xuống cho; còn muốn làm gương hay ra oai thì ông cứ treo cổ già này cũng được !

Pugatshốp vẫy tay ra hiệu một cái, và họ lập tức cởi trói thả tôi ra Họ nói : “ cha chúng tao tha cho mày đấy!”[20;505] sự kiện này cho ta thấy một Pugatshốp với

vẻ bề ngoài hung dữ nhưng bên trong chất chứa lòng nhân hậu và bao dung “ Rồi

Pugatshốp quay sang nhìn Maria Ivanốpna nói:

- Đi ra đi, cô bé xinh đẹp kia; ta cho cô được tự do Ta là đức vua đây”[20;565].

Giọng điệu chân thật, thiết tha, thương cảm giúp tác giả nói lên được toàn bộ suynghĩ, nội tâm bên trong của mình và những người xung quanh, đi sâu khám phá bảnchất của họ Hiểu được số phận và con người của những người nông dân, từ đó sẽ biếtcảm thông chia sẻ cùng họ kể lại với một giọng điệu rất chân thật về cuộc khởi nghĩanông dân, về bản chất của xã hội của chế độ Nga hoàng, về sự lục đục của giới quýtộc Tất cả những gì mà tác giả trải nghiệm, nghe, kể, từ những người khác Đây cũngchính là toàn cảnh của xã hội Nga lúc bấy giờ Hiểu và chiêm nghiệm với thực tế chính

vì vậy mà tác giả đã tự tách mình ra khỏi lối sống theo kiểu quý tộc, để đi đến và trảinghiệm cuộc sống chính thức của những người nông dân, từ đó mà đồng cảm, chia sẻ

và biết cảm thông với họ Lên án chế độ hà khắc, chứ không lên án những con người

vì chế độ hà khắc mà nổi loạn Ngược lại đem lòng cảm thông với họ, thấu hiểu vớihọ

Sự thay đổi linh hoạt các sắc thái giọng điệu khác nhau, cũng là một thành côngcủa Puskin, đan xen bên cạnh các giọng điệu chủ đạo trên, ở các chương đoạn kháccòn có giọng điệu trữ tình, sâu lắng và thân mật Ngôn ngữ rất gần gũi những lời vănnhư được rút ra từ cõi lòng sâu thẳm của nhân vật Nhà văn đã để lại cho lời kể củanhân vật tự thể hiện nỗi lòng và trải nghiệm, khiến sắc thái trữ tình càng thiết tha, sâulắng

Với việc sử dụng nhiều giọng điệu trong tác phẩm, tác giả tạo được sự linh hoạt,hấp dẫn trong trần thuật Cùng một lúc có thể khơi gợi nhiều cung bậc cảm xúc khác

nhau nơi người đọc Sắc thái giọng điệu trong Người con gái viên đại úy không tồn tại

riêng lẻ, độc lập mà có sự đan xen, hoà điệu với nhau tạo nên tính đa thanh cho tácphẩm, thể hiện cái nhìn đa chiều đối với hiện thực.

Cuộc sống vốn đa sự mà nhà văn lại đa đoan Chính sự đa đoan đã mang đến choPuskin những trải nghiệm sâu sắc với cuộc đời với con người và xã hội Để từ đó chắpbút cho những cảm xúc và suy tư sâu lắng chảy tràn trên trang viết, làm nên sắc tháigiọng điệu chủ đạo là chân thật, thiết tha và thương cảm làm nên vẻ đẹp nhân văn thìgiọng điệu suy tư, chiêm nghiệm và tiết lý lại mang đến cho tác phẩm của ông chiềusâu tư tưởng và giá trị phổ quát Sự hòa kết của hai sắc thái giọng điệu này, đã tạo nênsức hút cho tác phẩm Puskin là một nhà văn lớn của đất nước Nga, ông được ví là “mặt trời thi ca Nga”, Tài năng và giàu trải nghiệm Ông đã tạo dựng được những thànhcông trong thể loại tiểu thuyết, đặc biệt ở phương thức trần thuật Sự kết hợp nhuầnnhuyễn các yếu tố trần thuật từ ngôi kể, điểm nhìn, giọng điệu đã giúp nhà văn tái hiệnmột cách chân thật đời sống và con người trong cuộc khởi nghĩa nông dân (1773-1775), chế độ Nga Hoàng, giới quý tộc về nhân cách của Grinhốp vị lãnh tụPugatshốp Qua những trang văn của Puskin, thế giới tâm hồn con người với tất cả sựphong phú, đa dạng và phức tạp hiện lên thật sinh động đa chiều

1.3 Kết cấu liên văn bản

Tác phẩm gồm có 14 chương, mỗi chương đều xoay quanh một sự kiện cơ bản(được lấy làm tiêu đề của chương) trong cuộc đời của nhân vật trung tâm Grinhốp Mởđầu các chương đều có lời đề từ (chương1: Trung sĩ quân cận vệ, chương 2: Người dẫnđường; chương 3: đồn ải Chương 14: Ra tòa) Giữa các chương có mối quan hệ xâuchuỗi sự việc theo trật tự thời gian tuyến tính Kiểu kết cấu chương hồi này mang lạicho độc giả một sự rõ ràng, rành mạch trong tiếp nhận Tuy nhiên, chính cái mạch lạccủa các sự kiện trong mỗi chương lại khiến cho người đọc hời hợt dễ bỏ qua những cáitưởng chừng như không có vai trò gì trong tiểu thuyết của Puskin Chẳng hạn như sựxuất hiện của những lời đề từ lấy ở trong tục ngữ, ngạn ngữ, dân ca, các vở hài kịch,…cũng như các bài thơ, bài hát, truyện cổ trong tác phẩm chúng ta có thể trích dẫn một

số như sau:

“ Chương 2: Người dẫn đường

Miền đâu vắng ngắt xa vời

Miền này khác lạ, quê người mênh mông,

Chân ta tự bước trên đồng,

Hay vó ngựa hồng dẫn lối ta đi ?

Đưa ta đến tận chốn này,

Là dòng máu nóng những ngày tre trung

Giục ta rong ruỗi cánh đồng,

Là men rượu nồng ngôi quán viễn phương

Dân ca cổ [20;424]

Chương 4: Đấu kiếm

Nếu đã vậy thì xin người thủ thế.

Mũi kiếm này sẽ dâm suốt ngực ngươi !

Knhiagiơnhin [20;451]

Hay là một bài hát:

Chương 5: Quân Pugatshốp

Các cậu thanh niên hãy lắng nghe

Những người già lõ kể chuyện

Trong sáng tạo nghệ thuật, dù có ý thức hay không thì bất cứ nhà văn nào cũngtiếp thu các giá trị tinh thần của nhân loại Đó chính là liên tầng văn bản mà Kristeva

đã khẳng định “Bất kì văn bản nào cũng tự kiến tạo như một bức khảm ghép các điềuviện dẫn, bất kì văn bản nào cũng là sự hấp thu và biến hoá một văn bản khác” Có thểnói Puskin đã làm điều này một cách thật xuất sắc Sự viện dẫn của nhà văn khéo léođến mức không để lại tì vết Tất cả đều hoà quyện, cộng hưởng làm nên một chỉnh thểnghệ thuật hài hoà để cùng ngân vang nhiều tiếng nói Ta có cảm giác nền văn hoáNga bao đời tích tụ lại trong tác phẩm của Puskin Điều đó bộc lộ một vốn sống, hiểubiết phong phú đa dạng của nhà văn, khiến cho tác phẩm được đánh giá là “bách khoatoàn thư về cuộc sống Nga cuối thế kỉ XVIII”

Đọc Người con gái viên đại uý mà bỏ qua những lời đề từ, bỏ qua những bàidân ca, câu truyện cổ… cũng có nghĩa là đã bỏ qua chìa khoá để giải mã tác phẩm.Thật vậy, chủ đề cơ bản của tác phẩm là vấn đề số phận của con người trong cơn biếnđộng của lịch sử (ở đây là cuộc khởi nghĩa nông dân) Trong đó danh dự của cá nhân,của dòng họ, của giai cấp được bảo vệ theo những cách khác nhau Nếu danh dự củagiai cấp quý tộc được đo bằng lòng trung thành, sự tận tuỵ phục tùng mệnh lệnh củaNga hoàng, nhằm bảo vệ chế độ chuyên chế nông nô, thì lòng trung nghĩa, chiến đấu

vì khát vọng tự do, ruộng đất, vì lẽ phải sự công bằng là thước đo cho danh dự của vịlãnh tụ cầm đầu cuộc khởi nghĩa nông dân Theo quan điểm này mà xét thì Grinhốp đã

có lúc vi phạm danh dự của giai cấp mình, nhưng lại vì một danh danh dự lớn hơn –danh dự của con người trước cái thiện và lẽ phải Cuộc đời của Puskin cũng là bằngchứng tiêu biểu cho việc đã sống và chết vì hai chữ danh dự Điều đó chẳng phải đã

được khái quát ngay trong câu châm ngôn được lấy làm lời đề từ cho tác phẩm “hãy

giữ gìn danh dự từ khi còn trẻ trung” Vấn đề mà Puskin muốn đặt ra ở đây là bảo vệ

danh dự theo cách nào Trung thành với Nga hoàng một cách mù quáng, đi ngược lạivới lợi ích và nguyện vọng của đông đảo tầng lớp nhân dân, không phải là con đườngđúng đắn của giai cấp quý tộc Nga lúc bấy giờ Cũng như cuộc đấu tranh tự phát củaPugatsốp chưa có một cương lĩnh chính trị rõ ràng, sẽ không tránh khỏi thất bại

Vấn đề này còn được Puskin thể hiện thông qua câu chuyện cổ ở cuối chương XI.Trên con đường đến đồn Bêlôgorxcơ, Grinhốp đã khuyên Pugatsốp thay đổi cách sốngkhi vẫn còn chưa muộn Đáp lại sự khuyên bảo này, Pugatsốp đưa ra một câu chuyện

mà ông đã được nghe người Kanmức kể lại về đại bàng và quạ Qua câu chuyện ngụ

ngôn này, cũng như cách nhìn của nhân vật về nó, Puskin muốn độc giả ý thức rõ hơn

về nguyên nhân cũng như cách thức cuộc nổi loạn của Pugatsốp Rõ ràng Pugatsốp lựachọn cách sống của đại bàng Nghĩa là không chấp nhận kiểu sống tối tăm trong ápbức, bạo tàn của chế độ nông nô, mà nổi loạn đứng lên chiến đấu dù biết cái chết đangrình rập trước mắt Có áp bức thì có đấu tranh Vấn đề là đấu tranh như thế nào? Liệugiết người cướp của có phải là cách thức đấu tranh đúng đắn không, hay cũng chỉ là

“ăn thịt xác chết” như cách sống của quạ theo quan điểm của Grinhốp Đó là câu hỏilớn mà Puskin đã đặt ra đòi hỏi lịch sử cách mạng Nga sẽ phải trả lời trong tương lai.Như vậy đóng góp lớn nhất của Puskin trong tác phẩm này là đã “ vạch ra được những

sự kiện ban đầu cụ thể của số phận nhân dân” Đó cũng chính là điểm mạnh của tiểuthuyết lịch sử cổ điển theo quan điểm mĩ học của Lukacs

Bài dân ca về cái giá treo cổ được quân của Pugatsốp cất lên ở trong chươngVIII, cũng là một tín hiệu nghệ thuật khá quan trọng đặt trong toàn bộ kết cấu của tácphẩm Đó chính là sự cảm nhận tầng lớp nông dân, thợ thuyền về điều kiện lịch sử của

sự tồn tại, trực tiếp can thiệp vào cuộc đời của từng con người Đặc biệt cảm xúc củaGrinhốp khi nghe bài dân ca này càng gợi cho độc giả những liên tưởng không cùng về

số phận của nông dân “tôi không sao tả nổi cái ấn tượng mà bài dân ca này đã gây nêntrong lòng tôi Những lời ca về cái giá treo cổ đó lại là do những người sẽ làm mồi chogiá treo cổ hát lên Những khuôn mặt dữ tợn, những giọng hát hài hoà của họ, cái điệunhạc buồn man mác khiến cho lời ca đã có sức gợi cảm lại càng thêm có sức gợi cảmmạnh hơn, tất cả những cái đó truyền cho tôi một cảm giác kinh hoàng thật huyền bí”.Như vậy, chính những sự kiện có vẻ không liên quan đến những biến cố lịch sử lại cómột vị trí quan trọng trong tác phẩm của Puskin Đúng như quan điểm của Lukacs: “đểcảm nhận được động cơ xã hội, con người của hành động thì các sự kiện bề ngoàikhông đáng kể lại cần thiết hơn là các sự kiện lớn của lịch sử thế giới” Sử dụng kếtcấu lồng khung, liên tầng văn bản nảy sinh liên tầng ý nghĩa giá trị, Puskin đã phảnánh lịch sử một cách chân thực, sinh động và sâu sắc thông qua những yếu tố nằmngoài biến cố lịch sử

CHƯƠNG 2 HỆ THỐNG VÀ PHƯƠNG THỨC XÂY DỰNG NHÂN VẬT

TRONG TIỂU THUYẾT “ NGƯỜI CON GÁI VIÊN ĐẠI ÚY”

2.1 Các kiểu con người đặc trưng trong tác phẩm

Đối tượng chung của văn học là cuộc đời, trong đó con người luôn giữ vị trítrung tâm Những sự kiện kinh tế, chính trị, xã hội, những bức tranh thiên nhiên,những lời bình luận…đều góp phần tạo nên sự phong phú, đa dạng cho tác phẩm,những cái quyết định chất lượng tác phẩm văn học chính là việc khắc họa chân dungnhân vật Đọc một tác phẩm, cái động lại sâu sắc nhất trong tâm hồn người tiếp nhậnthường là những cảm xúc, suy tư về thân phận con người trong đó

2.1.1.Con người quý tộc

Grinhốp sinh ra và lớn lên trong một gia đình dòng dõi quý tộc và là “con nhànòi” (cha là trung tá về hưu) sống trong mái nhà êm ấm và thừa hưởng sự giàu sang

Từ nhỏ anh thích chơi cùng với con cái của những người nô bộc trong nhà Và tỏ ra làmột đứa trẻ rất biết nghe lời đặc biệt là những biểu hiện với bác giám mã Xavêlích.Lập trường tư tưởng của anh đã được xác lập ngay từ lúc đầu Anh luôn cảm nhận mộtdòng máu nóng chảy xuyên suốt trong con người anh, đó là dòng máu quý tộc Là mộtquý tộc anh có quyền và nghĩa vụ trung thành và phục vụ đức Nữ hoàng Và danh dựquý tộc là sợi chỉ đỏ tồn tại trong mỗi người quý tộc Anh thà đánh mất mạng sống chứkhông thể bán rẽ danh dự quý tộc Ở Grinhốp chúng ta học tập được nhiều điều bổ ích.Cùng lứa tuổi với chúng ta nhưng anh đã làm được nhiều điều hay Sinh ra trong thờibuổi chiến loạn, anh dấn thân vào cuộc chiến và chiến đấu hết mình Anh luôn luôngiữ vững lập trường Anh quyết không theo giặc dù có bị treo cổ cũng mặc Anh nhận

ra sự nghĩa hiệp và lòng tốt của Pugatsốp nhưng không bỏ súng theo ông ta Vì nghĩa

vụ và anh cần phục tùng mệnh lệnh cấp trên và chiến đấu đến cùng Ở anh chúng tanhận thấy được biểu hiện của lòng dũng cảm không ngại khó và một tình yêu cũng rấtmãnh liệt Là tuổi trẻ yêu thiết tha, anh không lùi bước trước sự ngăn cản của gia đình.Anh cảm hóa cha mẹ anh bằng sự chân thành, tha thiết Chúng ta thấy ở anh tình cảmnồng nàn, rực cháy và một tình yêu đầy ắp chân thành, đầy ắp yêu tthương

Grinhốp và Svabrin là đại diện cho tầng lớp thanh niên quý tộc lúc bấy giờ Grinhốpkhông chủ động nhập ngũ nhưng chủ động đến với cuộc khởi nghĩa và theo đuổi đếncùng Anh bảo vệ và hoàn thành sứ mệnh của một người quý tộc chân chính Anh

trung thành tuyệt đối với giai cấp và Nữ hoàng Thì ngược lại, Svabrin chính là mặttrái của một quý tộc Anh ta đầu giặc ngay khi cuộc chiến còn chưa đến hồi kết.

Sợ chết và sự ích kỷ, cá nhân khiến con người này đánh mất nhân cách Anh tathậm chí còn quay đầu súng về phía Grinhốp và muốn hạ gục anh bằng cách lợi dụng

uy quyền của Pugatsốp Cảm thấy mình kém cõi và thấp kém anh ta quỳ gối van xin,

sợ sệt, run rẫy trước Pugatsốp để xin tha chết Ở con người này chúng ta cảm thấy kinhtởm, hổ thẹn vì những hành động thấp kém của hắn Với nhân vật Svabrin đã chochúng ta cách nhìn nhận khách quan đối với một con người, một nhân cách Khôngnên có bất kỳ một cách nhìn phiến diện nào trước một sự vật, sự việc hay con người.Quý tộc không hẳn hoàn toàn tốt, hoàn toàn đúng cũng như dân Côdắc không hẳnhoàn toàn xấu, hoàn toàn sai? Và hành động khởi nghĩa của Pugatsốp làm chúng tanhớ đến sự việc “con giun xéo quá cũng quằn” mà ông bà xưa vẫn hay nhắc nhở

Về Nữ hoàng, thân thiện, nhân hậu trong mắt Masa nhưng Bà cũng thật sự là mộtngười nguy hiểm Có lẽ đối với Masa – cô con gái duy nhất của một vị đại úy trungthành có công lao lớn với nước nhà thì Bà mới có thái độ ôn hòa và độ lượng như thế!Quý tộc vẫn là quý tộc và trong họ vẫn đang tồn tại tư tưởng phân biệt giai cấp ghêghớm.Ngay cả trong cùng tầng lớp quý tộc vẫn có những con người thờ ơ, sống vôtrách nhiệm lãnh đạm trước thời cuộc rối ren như ông thiếu tướng già giữ thành nhàn

nhã “ông ta đang ở ngoài vườn xem xét những cây táo bị gió thu cuốn trụi lá, và cùng

ông lão làm vườn lấy rạ ẩm cẩn thận ủ cho cây Sắc mặt của ông lộ vẻ điềm đạm, khỏe mạnh và hiền lành” vừa nghe Grinhốp thuật chuyện vừa “cắt các cành khô bỏ đi” [20;530] Hành vi nhàn nhã, thái độ ung dung thoải mái đối lập hoàn toàn tình cảnh dở

khóc dở cười của dân chúng lúc này phần chết vì đói, phần chết vì tai ương, dịch bệnh.Cuộc sống của họ hết sức cơ cực, khổ sở không sao kể xiết Quân lính triều đình thì

hành quân đến đâu là “giành giật của những người dân đáng thương những gì mà họ

còn c ứu lại được" [20;581] Việc đó chẳng khác gì hành động của một tên cướp giật!

Triều đình cũng ngang nhiên cướp phá giành giật của cải của người dân, tranh lấy thức

ăn với họ để nuôi sống phần con của mình Hành động đó lại diễn ra tự nhiên và hếtsức công khai Triều đình có thực sự là cha mẹ chăm sóc đời sống của dân chúngkhông? Hay họ chính là nỗi khiếp sợ, cơn ác mộng của chính người dân vô tội?

“Khi tôi hồi tưởng lại rằng những việc này xảy ra trong thời đại tôi, và tôi đã

sống cho đến cái thời buổi yên lành của triều đại Alếchxanđrô, tôi không thể không

ngạc nhiên khi thấy nền giáo dục tiến bộ nhanh chóng và các quy tắc nhân đạo được phổ biến rộng rãi như thế này Bạn đọc trẻ tuổi của tôi ơi, nếu những dòng ghi chép này có lọt vào tai bạn, thì bạn hãy nhớ rằng những sự thay đổi tốt đẹp và vững chãi nhất là những sự thay đổi nào thực hiện bằng cách cải thiện tâm tính phong tục, không gây ra nh ững cuộc rung chuyển thô bạo”[20;491] Puskin nghĩ gì khi viết

những dòng này? Puskin không nhầm tố cáo nhưng gián tiếp lên án chế độ cai trị Ngahoàng Sự hà khắc và những chính sách cai trị độc đoán chính là đòn bẩy thúc đẩy dânchúng nổi dậy, làm cuộc phiến loạn

Qua hình tượng về con người quý tộc Puskin đã làm nỗi bật lên hai nét tính cáchkhác nhau, ông xây dựng hai người trong thế tương phản nhau Một mặt, tác giả có ý

ca ngợi đức tính tốt cùng với hành động và việc làm của Grinhốp Mặt khác, tác giảlên án lối sống vị kỷ, giả dối trong cùng một tầng lớp quý tộc Đó là quý tộc Svabrin.Anh ta thật đáng chê trách và phỉ báng

2.1.2 Con người với tình yêu chân thành và sức mạnh cảm hóa

Một tình yêu đẹp là một tình yêu rộng lượng, chân thành biết hy sinh cho nhau,trao cho nhau những lời yêu thương từ trái tim và cũng chính tình yêu đã mang lại chocon người sức mạnh và động lực phi thường để vượt qua tất cả những vấp ngã trongcuộc đời Grinhốp đi tòng quân ở biên ải xa xôi tại đây anh vô tình gặp Maria con gáiviên đại úy và tình cảm cuả anh bắt đầu chớm nở Tình cảm đó được thể hiện thôngqua bức thư tình anh viết để tặng nàng:

“Tình yêu ơi! Cho lòng ta yên tĩnh,

Muốn xua người ra khỏi đáy tim này,

Ôi Masa, bao ngày ta cố lánh

Để riêng lòng dang thẳng cánh tung bay

Nhưng em ạ, có ngờ đâu đôi mắt,

Khoá thân tôi trong những cánh song tù.

Mắt ở nơi nơi, mắt ngời trước mặt,

Phút yên lành tan giữa lối thâm u.

Khi đã thấu mối tình anh nặng thế,

Hãy thương anh, em nhé, hỡi Masa!

Và khi thấy nơi xa này quạnh quẽ,