VAI TRÒ của WEIBO TRONG VIỆC ĐỊNH HÌNH sự THAM GIA CHÍNH TRỊ (POLITICAL PARTICIPATION) và NIỀM TIN CHÍNH TRỊ (POLITICAL TRUST) của SINH VIÊN TRUNG QUỐC

ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN KHOA QUAN HỆ QUỐC TẾ MÔN: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU KHOA HỌC ĐỀ TÀI: VAI TRÒ CỦA WEIBO TRONG VIỆC ĐỊNH HÌN

ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

KHOA QUAN HỆ QUỐC TẾ

MÔN: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU KHOA HỌC

ĐỀ TÀI: VAI TRÒ CỦA WEIBO TRONG VIỆC ĐỊNH HÌNH SỰ THAM GIA CHÍNH TRỊ (POLITICAL PARTICIPATION) VÀ NIỀM TIN CHÍNH TRỊ (POLITICAL TRUST) CỦA SINH VIÊN TRUNG QUỐC

GIẢNG VIÊN HƯỚNG DẪN: THẠC SĨ ĐOÀN NGỌC ANH KHOA

NHÓM 3

Thành phố Hồ Chí Minh, ngày 06 tháng 07 năm 2018

Lời cảm ơn

Nghiên cứu này được hoàn thành nhờ sự giúp đỡ tận tâm của giảng viên hướng dẫn - Thạc sĩ ĐoànNgọc Anh Khoa Vì vậy nhóm nghiên cứu muốn gửi lời cảm ơn chân thành đến thầy vì sự hỗ trợcủa thầy trong suốt quá trình nhóm thực hiện nghiên cứu này Ngoài ra, nhóm còn muốn gửi lời cảm

ơn đến Liu Bingyang vì những gợi ý của chị cho phần khung lý thuyết của nghiên cứu Dù có mộtvài điểm trong phần lý thuyết hay phương pháp luận trong gợi ý nhóm nghiên cứu không hoàn toànđồng ý nhưng những lý thuyết và phương pháp luận này đã cho nhóm một hướng đi trong việcchứng minh các giả thuyết được đưa ra trong nghiên cứu này

Tóm tắt

Với chiều dài lịch sử và bối cảnh chính trị - xã hội đặc biệt của Trung Quốc, mối quan hệ giữa việc

sử dụng các phương tiện truyền thông xã hội và sự tham gia chính trị hay niềm tin chính trị của người trẻ, đặc biệt là sinh viên trong độ tuổi từ 18 đến 24, là vấn đề cần phải được đào sâu nghiên cứu Khi microblogging xuất hiện và phát triển mạnh mẽ ở Trung Quốc, tiêu biểu là Sina Weibo, thì người trẻ có thêm nhiều cơ hội tiếp cận, đóng góp ý kiến hay trực tiếp tham gia vào chính trị Tuy nhiên, nhiều học giả cho rằng việc ngày càng có nhiều nguồn tiếp xúc với chính trị đã có ảnh hưởng tiêu cực đến niềm tin chính trị của sinh viên Từ đó cho thấy sinh viên chưa thật sự tin tưởng vào hiệu quả hoạt động chính trị của chính phủ Trong nghiên cứu này, nhóm sẽ sử dụng thuyết Sử dụng và Hài lòng cùng với lý thuyết Hiệu quả chính trị để làm rõ vai trò và mối tương quan giữa việc sử dụng Sina Weibo và các biến phụ thuộc khác

Từ khóa: việc sử dụng Weibo, phương tiện truyền thông xã hội, sự tham gia chính trị, niềm tin

chính trị, Trung Quốc, sinh viên

Mục lục

2.1.1 Web 2.0 và Phương tiện truyền thông xã hội 82.1.2 Niềm tin chính trị (Political Trust) 82.1.3 Sự tham gia chính trị (Political Participation) 8

2.2.1 Sinh viên Trung Quốc và sự tham gia chính trị trên các phương tiện truyền thông xã hội 92.2.2 Sử dụng Weibo và tham gia chính trị 112.2.3 Sử dụng Weibo và niềm tin chính trị 13

Chương 3: Tổng quan: Internet ở Trung Quốc 14

3.2 Sina Weibo - ông vua của microblog tại Trung Quốc 19

4.1 Thuyết Sử dụng và Hài lòng (Uses and Gratifications theory) 224.2 Hiệu quả chính trị (Political Efficacy) 23

5.1 Việc sử dụng Weibo có ảnh hưởng đến sự tham gia chính trị 265.2 Việc sử dụng Weibo có ảnh hưởng đến niềm tin chính trị 27

Chương 6: Phương tiện truyền thông xã hội và tác động chính trị của nó ở Việt Nam 29

6.1.1 Thái độ của chính phủ Việt Nam trước tác động chính trị của các phương tiện truyền

6.2 So sánh tác động của các phương tiện truyền thông xã hội và mức độ tham gia chính trị của người trẻ tại hai quốc gia Việt Nam và Trung Quốc 316.2.1 Những nét tương đồng giữa Việt Nam và Trung Quốc 316.2.2 Mức độ nhiệt tình khác nhau của giới trẻ trong các hoạt động chính trị 32

Chương 1: Giới thiệu

1.1 Bối cảnh nghiên cứu

Kể từ khi thực hiện chính sách "Cải cách và Mở cửa" vào năm 1978, Trung Quốc đã trải qua nhữngthay đổi to lớn, và cùng với sự xuất hiện của Internet, việc giao tiếp, trao đổi thông tin và nắm bắtcác tin tức xã hội - chính trị trở nên dễ dàng hơn bao giờ hết Ngày nay, người Trung Quốc có nhiềukênh đa dạng hơn để thu thập thông tin đặc biệt đối với những vấn đề mà trong quá khứ họ rất khótiếp cận bởi vì những phương tiện truyền thông truyền thống như tivi hay báo chí vẫn nằm dưới sựkiểm soát của Đảng Cộng sản Trung Quốc Các phương tiện truyền thông truyền thống dần trở nênmất uy tín do sự kiểm soát quá chặt chẽ của chính phủ Trung Quốc và các phương tiện truyền thôngnày cũng không giải quyết được các vấn đề của người dân Johan Lagerkvist trong một bài viết cũnglưu ý rằng các tiêu chuẩn xã hội Trung Quốc đã thay đổi trong thời đại Internet và người dùngInternet Trung Quốc bắt đầu tham gia vào chủ đề chính trị trên các phương tiện truyền thông xã hội(Lagerkvist 2010) Tuy nhiên, kể cả khi Internet xuất hiện ở Trung Quốc từ giữa những năm 1990,chính phủ đã có thể kiểm duyệt một lượng lớn thông tin trước khi nó đến với công chúng Các nhàmạng nước ngoài khi đầu tư và cung cấp dịch vụ cho người dân Trung Quốc cũng phải tuân thủ theonhững quy định luật An ninh mạng của Trung Quốc và Trung Quốc cũng yêu cầu kiểm duyệt danhtính khi bình luận trực tuyến trên bất cứ trang mạng xã hội nào Năm 2009, ảnh hưởng của truyềnthông xã hội đã mở rộng hơn bao giờ hết với sự phát triển của nền tảng Weibo Chỉ trong một thờigian ngắn, Weibo đã nhanh chóng phát triển thành một nền tảng truyền thông và là một kênh chínhcho công chúng thể hiện ý kiến cá nhân trong các vấn đề kể cả chính trị, và qua đó, định hình niềmtin chính trị của công chúng Ngoài ra, Weibo cũng đã trở thành một nền tảng cho công dân khitham gia vào các vấn đề xã hội - chính trị của quốc gia

1.2 Câu hỏi nghiên cứu

Mục đích của bài nghiên cứu này là nhằm có được sự hiểu biết sâu hơn về cách Weibo ảnh hưởngđến niềm tin chính trị và sự tham gia chính trị của sinh viên ở Trung Quốc Từ đó sẽ đi trả lời cáccâu hỏi nghiên cứu sau đây:

R1: Mối quan hệ giữa việc sinh viên sử dụng Weibo và niềm tin chính trị của họ ở Trung Quốc là

gì?

R2: Mối quan hệ giữa việc sinh viên sử dụng Weibo và sự tham gia chính trị của họ ở Trung Quốc

là gì?

1.3 Cấu trúc

Nghiên cứu này bao gồm bảy chương Chương một là chương giới thiệu, trong đó đề ra mục tiêunghiên cứu của dự án Cụ thể, chương này nêu lên các câu hỏi nghiên cứu và phương pháp nghiêncứu của dự án này Chương hai thiết lập các khái niệm, tóm tắt về tình hình sử dụng các phương tiệntruyền thông xã hội, tiêu biểu là Weibo, tại Trung Quốc và về sinh viên tại quốc gia này sử dụng cácphương tiện truyền thông xã hội cho mục đích chính trị Chương ba thiết lập nền tảng cho nghiêncứu, bao gồm Internet, microblog và Weibo ở Trung Quốc Phần đầu tiên giới thiệu tổng quan vềInternet ở Trung Quốc Ngoài ra, trong phần này còn đề cập đến các quy định được sử dụng bởicảnh sát và người dùng trên Internet Phần thứ hai và thứ ba của chương cung cấp kiến thức và mô

tả cụ thể về nền tảng microblog, tiêu biểu là Sina Weibo

Tiếp theo đó, chương bốn sẽ cung cấp khung lý thuyết của nghiên cứu Các lý thuyết về Sử dụng vàHài lòng hay Hiệu quả Chính trị sẽ được tìm hiểu trong chương này Chương năm bao gồm các thảoluận về những vấn đề xoay quanh hai giả thuyết mà nghiên cứu đề ra dựa trên những kiến thức đượccung cấp ở các chương trước Chương sáu xem xét và phân tích tác động chính trị của phương tiệntruyền thông ở Việt Nam như một nghiên cứu điển hình trong dự án này Đặc biệt, chương này tậptrung so sánh thái độ của chính phủ giữa hai quốc gia Việt Nam và Trung Quốc trước tác động mạnh

mẽ từ các phương tiện truyền thông xã hội, đồng thời xem xét mức độ hứng thú của giới trẻ ViệtNam khi tham gia vào nền chính trị Và cuối cùng, chương bảy đưa ra kết luận cho nghiên cứu, nêu

ra các hạn chế tiềm ẩn, gợi ý cho nghiên cứu tương lai và dự đoán về tình hình dân chủ Trung Quốctrong tương lai

1.3.1 Phương pháp nghiên cứu

Các phương pháp được sử dụng trong nghiên cứu này là sự kết hợp giữa định tính và định lượng,

mà chủ yếu là định lượng trong chương ba, "Tổng quan: Internet ở Trung Quốc," và định tính trongchương bốn, "Khung lý thuyết," và chương năm, "Thảo luận." Trong chương sáu, "Phương tiệntruyền thông xã hội và tác động chính trị của nó ở Việt Nam," phương pháp nghiên cứu trường hợpđiển hình (case study) được sử dụng trong chương này

Bên cạnh đó, nhóm nghiên cứu còn thu thập các dữ liệu có liên quan thông qua việc sử dụng cơ sở

dữ liệu chính thức của các tổ chức chính phủ và chuyên nghiệp Trung Quốc như Trung tâm thôngtin mạng Internet Trung Quốc (CNNIC), Trung tâm dữ liệu Internet Trung Quốc (iDC), iResearch;

cơ sở dữ liệu học thuật và chuyên môn trực tuyến bên ngoài Trung Quốc như Alexa Internet Nhómcũng đã sử dụng thông tin từ các trang web chính thống của Tổng công ty Sina (Sina Corporation)

và các bài báo từ các trang web của các phương tiện thông tin đại chúng như People’s Daily,Reuters và New York Times Nghiên cứu tài liệu lưu trữ cho phép nhóm xem xét dữ liệu về sử dụngInternet, phương tiện truyền thông xã hội và Weibo ở Trung Quốc cũng như nền tảng lịch sử, chínhtrị, pháp lý, xã hội và văn hóa của sự phát triển xã hội mạng, phương tiện truyền thông xã hội, đặcbiệt là Weibo Điều đó cho phép nhóm tiến hành phân tích so sánh giữa Weibo và các phương tiệntruyền thông đại chúng trong và ngoài Trung Quốc

Chương 2: Xem xét tài liệu

2.1 Các khái niệm

2.1.1 Web 2.0 và Phương tiện truyền thông xã hội

Học giả người châu Âu Christian Fuchs đã đưa ra các khái niệm về Web 1.0, 2.0 và 3.0 dựa trên bađặc tính của xã hội loài người: nhận thức (cognition), giao tiếp (communication) và hợp tác(cooperation), mà ông đã đúc kết từ các lý thuyết về xã hội của Emile Durkheim, Max Weber,Ferdinand Tönnies và Karl Marx Theo khung này thì Fuchs định nghĩa như sau, "Web 1.0 là hệthống mạng lưới máy tính về nhận thức của con người, Web 2.0 là hệ thống mạng máy tính trợ giúpquá trình giao tiếp và Web 3.0 là hệ thống mạng dựa trên nền tảng hợp tác." (Fuchs 2011, 202).Theo Fuchs, chúng ta đang trong kỷ nguyên Web 2.0 và có khuynh hướng bước vào thời đại mớicủa Web 3.0

Hai giáo sư phương Tây chuyên về lĩnh vực marketing, Kaplan và Haenlein định nghĩa các phươngtiện truyền thông xã hội như là "một nhóm các ứng dụng trên Internet được xây dựng dựa trên nềntảng tư tưởng và công nghệ của Web 2.0, cho phép người dùng tự do tạo và trao đổi nội dung."(Kaplan, & Haenlein 2010, 61) Theo định nghĩa này, Cox (2013) giải thích rằng các phương tiệntruyền thông xã hội bao gồm nhiều nền tảng như mạng xã hội (Facebook, LinkedIn, Ning),microblogging (Twitter, Tumblr), điện thoại thông minh, wikis, vlogs, trang tin tức xã hội (Digg,Reddit), Youtube, dịch vụ tìm kiếm vị trí (MyTown, Gowalla),

2.1.2 Niềm tin chính trị (Political Trust)

Niềm tin chính trị được định nghĩa là sự tự tin (confidence), đức tin (faith) hoặc sự hỗ trợ (support)

mà chính phủ hoặc hệ thống chính trị hoạt động tốt như công dân mong đợi Trong nghiên cứu củaZhao, Lin, Liu và Yang (2013), xét tình hình chính trị - xã hội đặc biệt của Trung Quốc, niềm tinchính trị ở Trung Quốc chia thành ba khía cạnh: tin tưởng vào hệ thống chính trị, tin tưởng vàochính phủ và tin tưởng vào truyền thông nhà nước

2.1.3 Sự tham gia chính trị (Political Participation)

Sự tham gia chính trị bao gồm các hoạt động liên quan đến chính trị, chẳng hạn như quyên góp chomột chiến dịch hoặc ảnh hưởng đến những người khác bỏ phiếu cho các ứng cử viên hay ảnh hưởngtrực tiếp, hoặc gián tiếp đến các chính sách công (Kenski, & Stroud 2006; Budiarjo 2009; Brady,

Verba, & Schlozman 1995) Tuy nhiên, xét đến bối cảnh chính trị đặc biệt của Trung Quốc, Shi đãđịnh nghĩa lại sự tham gia chính trị ở Trung Quốc là những hành vi được thực hiện "bởi các côngdân nhằm ảnh hưởng đến kết quả thực tế các chính sách của chính phủ" (Shi 1997, 21) Dựa trênđịnh nghĩa này, các hành vi chính trị bao gồm liên hệ với chính phủ thông qua các mạng cá nhânriêng tư, gần như hợp pháp (vận động hành lang) hoặc bất hợp pháp (hối lộ).

Gần đây, với sự phát triển nhanh chóng của Internet, mọi người có thể tham gia vào chính trị trựctuyến chẳng hạn như bằng cách tham gia vào các nhóm thảo luận trực tuyến hoặc các tổ chức ảo(Schofer, & Fourcade-Gourinchas 2001) Polat (2005) cho rằng Internet có thể làm tăng sự tham giachính trị Các nghiên cứu của Strandbeg (2013) cho thấy rằng sử dụng mạng xã hội là một trongnhững yếu tố dự đoán cho sự tham gia chính trị Trong nghiên cứu của ông về mạng xã hội,Facebook và Twitter có ảnh hưởng lớn đến sự tham gia chính trị hơn khi so với các nền tảngInternet truyền thống khác

2.2 Bối cảnh

2.2.1 Sinh viên Trung Quốc và sự tham gia chính trị trên các phương tiện truyền thông xã hội

Các nghiên cứu trước (Möller 2013) gợi ý rằng trong thời kỳ hậu niên thiếu và tuổi trưởng thành,cuộc sống của nhiều công dân trẻ thay đổi mạnh mẽ Sau khi trẻ em trưởng thành, giáo viên và bạn

bè là tác nhân chính của xã hội hóa chính trị1 (political socialization), và sau đó các phương tiệntruyền thông sẽ đưa họ đến với các nguồn chính của thông tin chính trị Mặc dù có một chút khácbiệt so với các quốc gia dân chủ, ở Trung Quốc, trường học đặc biệt là giáo viên, ít nói về chính trịvới học sinh hơn Chỉ có những giáo viên chính trị mới thường nói chuyện với sinh viên về các vấn

đề này ở trường, nhưng họ cũng sẽ tránh đề cập đến những vấn đề nhạy cảm và hầu hết nội dung họdạy đều mang tính tuyên truyền, do Bộ Giáo dục yêu cầu giới thiệu cho sinh viên Và do đó, với sựhạn chế từ trường học, Internet mà đặc biệt là các phương tiện truyền thông xã hội đã trở thành mộtnền tảng quan trọng cho những người trẻ Trung Quốc có được thông tin chính trị phong phú và thểhiện bản thân

1 Xã hội hóa chính trị: Quá trình mà các cá nhân học tập và tiếp thu những nền tảng chính trị địnhhình nhận thức của họ về cách sắp xếp quyền lực và cách tổ chức thế giới xung quanh; những nhậnthức đó lần lượt định hình và định nghĩa lại các định nghĩa của cá nhân về họ là ai và cách họ nên

cư xử trong các thể chế chính trị và kinh tế mà họ sống Nguồn: Glasberg, Davita Silfen, Shannon,

Deric, Political sociology: Oppression, resistance, and the State (Thousand Oaks: Pine Forge Press,

2011), 56

Theo thống kê của Trung tâm thông tin mạng Internet Trung Quốc (China Internet NetworkInformation Center - CNNIC), các sinh viên trẻ tuổi từ 18 đến 24 là nhóm lớn nhất trong không gianmạng của Trung Quốc Họ chiếm 30,2% tổng số người sử dụng Internet ở Trung Quốc (CNNIC2012), trong đó sinh viên ở trình độ đại học chiếm hơn ⅓ (33,3%) tổng số người sử dụng Internet.Mạng xã hội trực tuyến là nền tảng chính cho giới trẻ thu thập thông tin và kết bạn với những cánhân có cùng chí hướng (Jin 2008) So sánh với thế hệ người dùng Internet trước, người dùngInternet trẻ hiện nay có độ tín nhiệm cao, phụ thuộc mạnh mẽ vào Internet nên họ tin tưởng hơn vàoInternet Họ tích cực tham gia bình luận và chia sẻ thông tin trực tuyến Ngoài việc chia sẻ, họ còn

có mong muốn thể hiện rõ ý định chia sẻ - cao hơn khi so với số còn lại của cư dân mạng TrungQuốc (CNNIC 2014) Dữ liệu cho thấy, có 13,1% hiện diện của thanh niên cư dân mạng sẵn sàngchia sẻ thông tin và 51,2% trong số đó tương đối sẵn sàng chia sẻ Điều đáng chú ý là cư dân mạngtrẻ ý thức được các phương tiện truyền thông xã hội là một nền tảng đáng tin cậy để họ thảo luậncác vấn đề khác nhau và sự sẵn sàng tham gia vào các hoạt động trực tuyến của họ là rất cao Có thểnói rằng sự phát triển của phương tiện truyền thông xã hội ở Trung Quốc cung cấp một nền tảng cóthể khuyến khích sự tham gia hoạt động trực tuyến của thanh niên Trung Quốc, bao gồm cả sự thamgia hoạt động chính trị

Với sự phát triển công nghệ của Web 2.0, ứng dụng truyền thông xã hội như Weibo và các trangweb mạng xã hội khác được sử dụng rộng rãi bởi những người trẻ tuổi bằng cách sử dụng điện thoạithông minh và máy tính cá nhân của họ Các phương tiện truyền thông xã hội này kết hợp xã hộihóa truyền thống và xã hội hóa ảo, và qua đó, biến đổi phương thức một chiều từng thống trị xã hộichính trị ở thanh niên thành phương thức tương tác đa chiều ở cả thế giới trực tuyến lẫn ngoại tuyến.(Lu 2012) Do đó, bằng cách sử dụng phương tiện truyền thông xã hội, thay vì nhận được thông tinchính trị từ trên xuống nhằm tuyên truyền một chiều, thế hệ trẻ Trung Quốc có thể nhận được thôngtin chính trị từ nhiều nguồn khác nhau Theo nghiên cứu của Lu (2012), họ chấp nhận mô hình nàynhằm có được nhiều thông tin chính trị hơn, và do đó, khuyến khích sự tham gia chính trị của thanhthiếu niên Quan trọng hơn, phương tiện truyền thông xã hội đóng một vai trò quan trọng trong việcthay đổi thanh niên Trung Quốc từ người nhận thụ động thành người tích cực tham gia vào vấn đềchính trị - tức là, họ có khả năng làm cho tiếng nói của mình được lắng nghe

2.2.2 Sử dụng Weibo và tham gia chính trị

Ở Trung Quốc, vì bối cảnh văn hóa và nền chính trị khác so với các nước phương Tây, sự tham giachính trị cũng khác nhau (Xie, & Jaeger 2008) Mặc dù Trung Quốc có chính sách pháp lý cho phép

công dân có thể tham gia vào chính trị, nhưng nó có những giới hạn và hạn chế áp đặt bởi Đảng độcquyền (Guo 2007) Lieberthal (2004) cho rằng, Trung Quốc không có hệ thống tham gia chính trịthực sự như các nước phương Tây Trước cuối những năm 1970, Trung Quốc được đặt dưới mộtchính quyền toàn trị về mặt chính trị và Đảng Cộng sản có quyền lực tuyệt đối để kiểm soát cư dânTrung Quốc (Hu, Sun, & Wu 2015) Phương tiện truyền thông đại chúng hay tự do ngôn luận và báochí đều chịu sự chi phối của nhà nước Công dân tham gia vào các sự kiện chính trị không nhằmphục vụ cho lợi ích cá nhân hay biểu thị ý kiến của mình, mà để thúc đẩy hình ảnh tuyên truyền củachính phủ (Hu, Sun, & Wu 2015) Do đó, người dân không thể tạo ra những thay đổi đáng kể đốivới chính phủ và họ hầu như không thể nói lên quan điểm chính trị của mình trên các phương tiệntruyền thông in ấn và phương tiện truyền thông điện tử chính thống

Tuy nhiên, nghiên cứu gần đây cho thấy, tỷ lệ công dân Trung Quốc đạt được năng lực công nghệ(technological capability) và thể hiện quan điểm của họ thông qua các mạng kỹ thuật số ngày càngtăng trong những năm gần đây (Esarey, & Xiao 2011) Với sự phát triển nhanh chóng của Internet,công nghệ di động và các thiết bị đầu cuối khác nhau, cư dân mạng Trung Quốc có thể tiếp xúc vớicác thông tin chính trị một cách thuận tiện, nhanh chóng và thường xuyên hơn bằng cách sử dụngcác phương tiện truyền thông xã hội Phương tiện này đã trở thành một phần không thể thiếu trongcuộc sống của họ, và khi so sánh với phương tiện truyền thông in ấn, người dùng phương tiệntruyền thông mới, đặc biệt là truyền thông xã hội, chủ động và tích cực hơn hẳn Sách trắng2

(whitepaper) của Trung Quốc vào năm 2012 khẳng định có 80% cư dân mạng Trung Quốc đọc tintức trên Internet và hơn 66% trong số họ thường xuyên bày tỏ quan điểm của họ trên các diễn đàntrực tuyến Trang web mạng xã hội như SNS (Social Network Site), microblogging như Weibo, hệthống bảng thông báo (Bulletin Board System - BBS) Baidu Tieba, và ứng dụng truyền thông xã hộinhư WeChat, là tất cả các phương tiện truyền thông xã hội phổ biến sử dụng bởi người dân, đặc biệt

là những người trẻ tuổi ở Trung Quốc Mặc dù chịu sự kiểm duyệt, phương tiện truyền thông mới,đặc biệt là phương tiện truyền thông xã hội, mang lại những thách thức cho việc kiểm soát củachính phủ do đặc tính của nó về tính kịp thời và mô hình thông tin do chính người dùng tạo ra.Phương tiện truyền thông xã hội không chỉ có vai trò là một phương tiện truyền thông nhằm truyềntải thông tin, mà còn cung cấp một nền tảng cho người dùng Internet tham gia thảo luận chính trị

2 Sách trắng: một bản báo cáo hoặc bảng hướng dẫn của cơ quan có thẩm quyền với mục đích giúpngười đọc hiểu về một vấn đề, giải quyết một vấn đề hoặc ra một quyết định Nguồn: Doerr, AudreyD., "The Role of White Papers in the Policy-making Process: the Experience of the Government ofCanada" Thesis (PhD), Carleton University, 1973

Nói cách khác, ở một mức độ nào đó, việc sử dụng truyền thông xã hội, nhất là microblogging nhưWeibo, có thể là một phần của sự tham gia chính trị.

Nghiên cứu trước đây chỉ ra rằng, tính sẵn có của Internet và phương tiện truyền thông trực tuyến đãtạo nhiều nguồn cho người dân Trung Quốc giải quyết các vấn đề chính trị, tổ chức các cuộc biểutình và tham gia vào chương trình nghị sự trong quá khứ (Yang 2009) Việc sử dụng phương tiệntruyền thông trực tuyến có liên quan tích cực tới mức độ tham gia chính trị, đồng thời, mức độ nàycao hơn hẳn so với việc bỏ phiếu (Willnat, Wong, Tamam, & Aw 2013) Đặc biệt đối với giới trẻ,trong nghiên cứu của McMillan (2006) gợi ý rằng các công nghệ mới về truyền thông đã kết nốigiới trẻ với cuộc sống dân sự và chính trị Một tài liệu trước đây cũng chỉ ra rằng việc sử dụngtruyền thông xã hội trên diện rộng có liên quan tích cực đến sự tham gia chính trị (Skoric, & Poor2013) Những điểm này đã được xác nhận trong nghiên cứu của Yamamoto (2013), ông chỉ ra rằngphương tiện truyền thông trực tuyến có vai trò huy động trong quá trình dân chủ cho thanh niên, vàbiểu hiện chính trị trực tuyến tăng cường hiệu quả của truyền thông xã hội về sự tham gia chính trị(Yamamoto, Kushin, & Dalisay 2013) Theo Gil de Zúñiga, Molyneux và Zheng (2014), thườngxuyên theo dõi tin tức trên mạng xã hội sẽ có ảnh hưởng rõ ràng đến biểu hiện chính trị và sự thamgia chính trị Từ đó, phương tiện truyền thông xã hội mang lại nhiều cơ hội hơn cho công dân TrungQuốc thể hiện và tham gia chính trị (Zhang, & Lin 2014) Nghiên cứu của Zhang và Lin (2014) chothấy rằng các hoạt động chính trị trên các trang mạng xã hội có liên quan tích cực với sự tham giachính trị Weibo là một trong những nền tảng quan trọng thu hút công dân và thảo luận về chính trị

ở Trung Quốc Cường độ sử dụng Weibo càng cao thì sẽ làm tăng ý định của người dùng để thể hiện

ý kiến về chính trị và chính phủ (Chan, Wu, Hao, Xi, & Jin 2012) Weibo còn có thể cho phép ngườidùng truy cập các thông tin liên quan đến chính trị, giúp họ tự tin trong việc hiểu các vấn đề chínhtrị và tham gia vào các cuộc thảo luận chính trị (Chan, Wu, Hao, Xi, & Jin 2012) Ví dụ: người dùng

có thể đăng lại tin tức hoặc thông tin chính trị và họ cũng có thể chia sẻ thông tin với các cá nhânkhác hoặc nhóm của họ (Bimber 2001) Mặt khác, theo lý thuyết Sử dụng và Hài lòng, cư dân mạngtrẻ sử dụng các phương tiện truyền thông khác nhau cho mục đích khác nhau, bao gồm tương tác xã

hội, tìm kiếm thông tin, giải trí Do đó, nhóm có lý do để tin rằng việc sử dụng Weibo có ảnh hưởng

tích cực đến hành vi tham gia chính trị của sinh viên Trung Quốc

2.2.3 Sử dụng Weibo và niềm tin chính trị

Trong bối cảnh của Trung Quốc, truyền thông nhà nước (state media) mà độc quyền sở hữu bởiđảng cầm quyền đóng một vai trò quan trọng (Zhao, Lin, Liu, & Yang 2013) Chính phủ Trung

Quốc và đảng cầm quyền duy trì một sự kiểm soát chặt chẽ với việc đưa tin của báo chí và các kênhtruyền thông không chính thức Trong các báo cáo về các sự kiện lớn của quốc gia, chẳng hạn nhưcác vấn đề chính trị, ngoại giao, thiên tai và xung đột xã hội, truyền thông nhà nước kiểm soát dưluận bằng việc là đại diện phát ngôn của Đảng Cộng sản Trung Quốc Do đó, trước khi Internet xuấthiện, niềm tin chính trị cao vẫn xuất hiện ở Trung Quốc ngay cả sau các cuộc đàn áp phong trào ủng

hộ dân chủ của sinh viên vào năm 1989 (Wang 2005) Tuy nhiên, với sự tăng trưởng của Internet,đặc biệt là sự phổ biến của Weibo, người dân, nhất là sinh viên, có cơ hội được tiếp xúc với "giọngnói phi chính thống" một cách chủ động lẫn thụ động và nhận được thông tin đa chiều đôi khi lệchkhỏi khuôn khổ của truyền thông nhà nước Vì lý do này, việc sử dụng Weibo có thể làm giảm lòngtin của trong các phương tiện truyền thông nhà nước, từ đó ảnh hưởng đến lòng tin của họ với chính

phủ Bằng những quan sát trên, nhóm xin được đưa ra giả thuyết sau: Việc sinh viên sử dụng Weibo

có ảnh hưởng tiêu cực đến niềm tin chính trị của họ

Chương 3: Tổng quan: Internet ở Trung Quốc

Kể từ khi thực hiện chính sách "Cải cách và Mở cửa" vào cuối những năm 1970, chính phủ TrungQuốc tập trung vào sự phát triển và hiện đại hóa kinh tế Kể từ đó, Trung Quốc đã nhanh chóng trảiqua quá trình đô thị hóa, thị trường tư bản hóa, toàn cầu hóa, thông tin hóa và một mức độ tự do hóaphương tiện truyền thông (Wallis 2011, 407) Chính phủ Trung Quốc đã dành nhiều nguồn lực đáng

kể để mở rộng việc sử dụng và phạm vi của Internet Hiện nay, Trung Quốc có số lượng người dùngInternet lớn nhất thế giới Theo CNNIC, số người sử dụng Internet và tỷ lệ truy cập Internet tăngđều đặn trong những năm gần đây (Figure 1) Trong tháng 6 năm 2014, số lượng người dùngInternet của Trung Quốc đạt 632 triệu, tỷ lệ truy cập Internet đạt 46,9% và số lượng trang web ởTrung Quốc đạt 2,73 triệu (2014b, 13)

Tuy nhiên, vẫn còn tồn tại khoảng cách số3 giữa thành thị và nông thôn, hay tuổi tác và giới tính.Trình độ học vấn và thu nhập không phải là yếu tố chính trong việc giải thích sự khác biệt này Đa

số (71,8%) người sử dụng Internet đến từ khu vực thành thị trong khi 28,2% (178 triệu người sửdụng) từ khu vực nông thôn Trong số tất cả người dùng Internet, nam giới (55,6%) cao hơn nữ giới(44,4%) Phần lớn người sử dụng là người trẻ và ngày càng có xu hướng trẻ hơn; với những người

từ 10-39 tuổi chiếm 78,6% tổng số người dùng Internet (Figure 2) (2014b, 19) 67,2% người dùngInternet ở Trung Quốc có trình độ trung học cơ sở hoặc trung học phổ thông (Figure 3) (2014b, 20).86,7% cư dân mạng có thu nhập hàng tháng dưới 5000 nhân dân tệ (814 USD) và 67,8% có ít hơn

3000 nhân dân tệ (489 USD) (Figure 4) (2014b, 22)

Kể từ nửa cuối năm 2011, việc sử dụng điện thoại di động để truy cập Internet có xu hướng tăngđều Người dùng Internet trên điện thoại di động đã tăng lên 527 triệu vào tháng 6 năm 2014, chiếm83,4% tổng số người dùng Internet tại Trung Quốc (2012a; 2012b; 2013a; 2013b; 2014a; 2014b).Thời gian sử dụng Internet trung bình hàng tuần của người Trung Quốc tăng liên tục kể từ nửa cuốinăm 2011 và đạt 25,9 giờ vào tháng 6 năm 2014 (2014b, 24) Tính đến năm 2014, phần lớn cư dânmạng sử dụng Internet tại nhà (91,3%), tiếp theo là nơi làm việc (32,4%), tiệm cà phê (18,8%), nơicông cộng (15,4%) và trường học (13,8%) (2014b, 23) Các hoạt động hàng đầu mà người dùng

3 Khoảng cách số: tình trạng bất bình đẳng kinh tế và xã hội đối với khả năng truy cập và sử dụngcác công nghệ thông tin và truyền thông Nguồn: Cơ quan Viễn thông và Thông tin quốc gia, BộThương mại Hoa Kỳ, 1995

Internet ở Trung Quốc tham gia là nhắn tin nhanh (89.3%), công cụ tìm kiếm (80.3%), đọc tin tức(79.6%), nghe nhạc (77.2%), blog/không gian cá nhân (personal space) (70.3%), xem video(69,4%), trò chơi trực tuyến (58,2%), mua sắm trực tuyến (52,5%), thanh toán trực tuyến (46,2%),đọc các tác phẩm văn học (45,8%) và viết microblog (43,6%) (2014b, 44-53).

Mặc dù chính phủ Trung Quốc đặt trọng tâm vào việc xây dựng cơ sở hạ tầng trên Internet và sựtiến bộ của các công nghệ liên quan, chính phủ lo ngại các hiệu ứng "có hại" sẽ được tạo ra bởi cáccông nghệ này Từ năm 2000, chính phủ Trung Quốc đã ban hành luật và quy định về sử dụngInternet Các trang web và nội dung được coi là "bất hợp pháp" hoặc "không lành mạnh" đã bị cấm

Sự kiểm duyệt tăng cường giữa năm 2008 và 2010, và kết quả là "hàng ngàn trang web, cả trong vàngoài nước bị đóng cửa vì có "nội dung khiêu dâm’ hoặc "thô tục" (Wallis 2011, 407) Để lọc thôngtin trực tuyến, chính phủ Trung Quốc đã thực hiện nhiều biện pháp Theo Esarey và Xiao (2011,299),

"Hàng ngàn nhân viên chính phủ che giấu danh tính thực của mình và đăng những bình luận

ẩn danh trên mạng trực tuyến nhằm hướng ý kiến công chúng theo những quan điểm các lãnhđạo Đảng Cộng sản Trung Quốc ủng hộ (Bandurski 2008) [ ] Một nỗ lực khác của chínhquyền trung ương là yêu cầu cài đặt phần mềm "Green Dam Youth Escort" nhằm hạn chếquyền truy cập vào các trang web "không lành mạnh" cho tất cả các máy tính được bán tạiTrung Quốc, tuy nhiên, bị hoãn lại trước sự chỉ trích của các công dân mạng Trung Quốc, cácdoanh nghiệp quốc tế và Chính phủ Hoa Kỳ (Văn phòng Đại diện Thương mại Hoa Kỳ 2009;Yang 2009b)."

Mặc dù vậy, các giải pháp công nghệ như Virtual Private Network (VPN), các công cụ và phần mềm

ẩn danh và các phương pháp phi công nghệ như "tomb digging" (tạm dịch: đào mộ), "digging up"(tạm dịch: đào lên) các bài viết trước và thêm nhận xét, hoặc các ngôn ngữ được mã hóa được nhiều

cư dân mạng chấp nhận để tránh bị kiểm duyệt (Wallis 2010, 422)

Cộng đồng mạng rất biết cách lách luật bằng cách chơi chữ, dùng từ thay thế hay thậm chí là cácmeme4 Họ còn đặt tên cho chính họ - gọi cuộc đấu tranh có sức ảnh hưởng thế giới giữa họ vàchính phủ là cuộc chiến giữa "ngựa cỏ bùn" và "cua sông." Ngựa cỏ bùn tiếng Hoa là "thảo nê mã"(cǎonímǎ - 草草草), đồng âm với từ "mẹ kiếp" (càonǐmā - 草草草), cũng là tên dân mạng tự đặt chomình Cua sông là "hà giải" (héxiè - 草草), đồng âm với từ "hoà hài" (héxié - 草草), ám chỉ bộ máy

4 Meme: hình ảnh, video, đoạn văn bản hài hước được cư dân mạng sao chép và lan truyền cực kỳnhanh chóng trên Internet Nguồn: Từ điển Oxford

kiểm duyệt Vì vậy, mỗi khi có một sự kiện chính trị náo nhiệt nào diễn ra, trên Weibo sẽ xuất hiệnđầy những câu chuyện quái gở với những từ ngữ và cách diễn đạt vô cùng kỳ lạ.

Qua đó, có thể thấy các cơ chế kiểm soát của nhà nước đã không ngăn được tất cả cư dân mạng thểhiện ý kiến của họ trực tuyến Theo Esarey và Xiao (2011, 299), 66% người dùng Internet TrungQuốc "đã bày tỏ quan điểm của họ trên một triệu diễn đàn trên web" và 60% cư dân mạng TrungQuốc cho biết họ "đã sử dụng Internet để bày tỏ ý kiến nhằm" giám sát "hoạt động của chính phủ."Internet đang đóng vai trò ngày càng quan trọng trong việc ảnh hưởng đến các vấn đề xã hội và các

sự kiện công cộng Theo Yu (2011, 25-26), số lượng "sự kiện công luận trực tuyến" đã tăng từ 248trong năm 2009 lên 274 vào năm 2010 và 349 vào năm 2011 (2012) Trong số "sự kiện công luận"trong năm 2010, 46,3% bắt đầu từ Internet và 12,7% từ nền tảng microblog

Cư dân mạng Trung Quốc từ lâu đã sử dụng Internet để chia sẻ thông tin và trao đổi ý kiến Trướckhi các trang mạng xã hội (SNS) và các microblog xuất hiện, người dùng Internet ở Trung Quốc đã

sử dụng BBS xuất hiện lần đầu tiên ở Trung Quốc vào giữa và cuối những năm 1990, và các blogxuất hiện trên mạng Trung Quốc năm 2002 (Wallis 2011, 413) Theo Gov.cn, cổng thông tin trựctuyến chính thức của chính phủ Trung Quốc, "có hơn một triệu BBS và khoảng 220 triệu blogger.Theo một khảo sát, mỗi ngày có 3 triệu tin nhắn được gửi qua BBS, trang web bình luận tin tức,blog, v.v và hơn 66% cư dân mạng Trung Quốc thường xuyên đăng các bài đăng để thảo luận cácchủ đề khác nhau, và để thể hiện ý kiến cũng như lợi ích của họ" (2010) Theo sau BBS và blog,trang web mạng xã hội đầu tiên của Trung Quốc (SNS) Xiaonei, phiên bản tiếng Trung của

"Facebook," được trình làng vào năm 2005 bởi các sinh viên đại học hay nền tảng microblog đầutiên xuất hiện tại Trung Quốc là Fanfou, ra mắt vào năm 2007 Sự xuất hiện của các trang mạng xãhội và microblog đã cho phép những người dùng trẻ "quản lý danh tính và tính xã hội của họ cả trêntrực tuyến và ngoại tuyến" (Wallis 2010, 414)

3.1 Microblog ở Trung Quốc

Microblogging là một dạng phương tiện phát sóng (a broadcast medium) dưới hình thức viết blog.Microblog khác với blog truyền thống ở chỗ nội dung và tệp đính kèm thường ít dung lượng hơn.Microblog "cho phép người dùng trao đổi các yếu tố nhỏ của nội dung như những câu ngắn, cáchình ảnh cá nhân hoặc liên kết video" (Kaplan, & Haenlein 2011, 106)

Microblog đầu tiên được gọi là tumblelog Đến năm 2006, thuật ngữ microblog được sử dụng rộng

rãi hơn cho các dịch vụ được cung cấp bởi Twitter và Tumblr Kể từ đó, microblogging bắt đầu lanrộng khắp nơi, và hàng loạt các loại dịch vụ và phần mềm với chức năng microblogging được pháttriển Các trang mạng xã hội (social media) khác như Facebook, LinkedIn, Google Buzz vàGoogle+ cũng có các tính năng microblogging đặc trưng mà được cư dân mạng sử dụng nhiều nhất

là "cập nhật trạng thái" (status update) Hàng triệu người sử dụng nền tảng truyền thông xã hội này

để vui chơi châm biếm, tạo ra các meme hài hước, buzzword5 mới, theo dõi người nổi tiếng và ghilại những khoảnh khắc trong cuộc sống thường ngày

Tuy nhiên, người dùng Internet ở Trung Quốc lại đối mặt với một tình huống khác Mặc dù kháiniệm microblogging xuất hiện ở Trung Quốc vào đầu năm 2006, Twitter, Facebook, YouTube vànhiều trang mạng xã hội khác cho đến nay đã bị chặn vì sự xem xét của chính quyền về an ninh và

ổn định quốc gia Người dùng Internet ở Trung Quốc, từ đó, sử dụng các dịch vụ tương tự do cácdoanh nghiệp địa phương phát hành; trong số này, Weibo đã trở thành nổi bật nhất và đã thu hút sựquan tâm lớn trong nghiên cứu học thuật

Nền tảng microblog đầu tiên xuất hiện tại Trung Quốc là Fanfou, ra mắt vào năm 2007 Đến cuốinăm 2009, microblog bắt đầu phát triển mạnh mẽ với nhiều nền tảng mới như Sina, Tencent, Sohu

và Netease (Lu, & Y Qiu 2013, 307) Giai đoạn từ năm 2011-2012 là khoảng thời gian microblogphát triển nhanh chóng nhất Sau đó microblog bước vào giai đoạn phát triển bền vững cho đến nay(Figure 5) (CNNIC 2011a; 2011b; 2012a; 2012b; 2013a; 2013b; 2014a; 2014b) Số lượng ngườidùng microblog đạt 275 triệu vào tháng 6 năm 2014, chiếm 43,6% tổng số người dùng Internet ởTrung Quốc, trong đó có 189 triệu người (chiếm đến 68,7% trong số toàn thể người dùngmicroblog) sử dụng trên các thiết bị di động

Theo một số khảo sát thì người dùng microblog đa phần là nam giới (57.4%), thanh niên trong độtuổi từ 10 đến 39 (80,92%), trình độ dân trí thấp (74,88% với trình độ từ trung học phổ thông trởxuống), mức thu nhập thấp (92,2% với thu nhập dưới 814 USD một năm), sinh sống chủ yếu ở cáckhu thành thị phía Đông của Trung Quốc (52,3%) Phần lớn người dùng microblog còn trong độtuổi học sinh, sinh viên hoặc mới tốt nghiệp và bắt đầu tìm việc làm (Data Center of China Internet2012; Chinese Academy of Social Sciences Institute of Journalism and Communication 2013)

5 Buzzword: một từ hoặc cụm từ, thường là một thuật ngữ hợp thời và được sử dụng phổ biến ở mộtthời điểm hoặc ngữ cảnh nhất định Nguồn: Từ điển Oxford

Đa số người dùng đều sử dụng microblog với tần suất thường xuyên (Figure 6) (iResearch 2014).Các chức năng được tận dụng thường xuyên nhất là bình luận (69.8%), theo dõi (60.9%), bàn luận

về các chủ đề nóng (57.2%) và chia sẻ lại trạng thái của một tài khoản khác (39.7%) Bạn bè(55.6%), các chuyên gia (46.0%), người nổi tiếng (45.7%), người được giới trẻ yêu thích (35.6%),thần tượng (35.3%) và các tổ chức truyền thông (35.0%) là những đối tượng được theo dõi nhiềunhất trên microblog (Data Center of China Internet 2010)

Khi microblog bắt đầu trở thành không gian để công chúng tự do bàn luận và trao đổi ý kiến thìchính phủ cũng tiếp cận microblog để lan rộng sức ảnh hưởng và hạn chế "sự tiêu cực" trên các nềntảng này Đầu tiên là các tổ chức trực thuộc chính phủ, Đảng phái, cá nhân làm việc cho chính phủtạo tài khoản chính thống trên microblog Đến tháng 6 năm 2014, số tài khoản được xác minh thuộc

về chính phủ trên Sina Weibo lên đến 119,169 tài khoản, trong đó có 84,377 là của các tổ chứcthuộc chính phủ và 34,792 là các cá nhân đại diện cho chính phủ (People’s Daily Online MediaOpinion Monitoring Office 2014, 20) Tuy nhiên, như Lu và Y.Qiu đã chỉ ra thì các tài khoản nàychưa thật sự tạo được sức ảnh hưởng, chỉ có khoảng 100,000 đến 500,000 người theo dõi Duy nhấtchỉ có 16 tài khoản được hơn 1 triệu lượt theo dõi (Lu, & Y Qiu 2013, 314) Thứ hai, các nền tảngmicroblog phải hợp tác với chính phủ trong việc kiểm duyệt nội dung Internet Những nội dungmang tính chất "nhạy cảm" đều phải xóa bỏ Những người bị cáo buộc rằng "tung tin đồn thất thiệt"hoặc các nội dung "không phù hợp," đặc biệt là phê bình các nhà lãnh đạo có khả năng sẽ bị cảnhsát bắt giữ - điều mà cư dân mạng thường gọi vui là "kiểm tra đường ống nước" (cha shuibiao) hoặc

"mời đi uống trà" (qing hecha) do các nhà chức trách khi đến tận nhà bắt giữ sẽ lấy cớ là muốn vàonhà để kiểm tra đường ống nước hoặc mời đi uống cốc trà Thứ ba, chính phủ cũng tạo hàng ngàntài khoản ngầm mà cư dân mạng thường gọi là "đội quân ống nước" (shuijun) hoặc "đảng 50 hào"(wumao dang) để đăng bài hoặc bình luận, lan truyền "năng lượng tích cực" trên các nền tảngmicroblog Tuy nhiên, nhiều nghiên cứu cho thấy, những động thái này của nhà nước cũng khôngthể nào kiểm soát hết được tất cả các cuộc tranh luận trực tuyến Dù vậy, việc chính phủ tham giamicroblog cũng làm gia tăng các cuộc đối thoại và tương tác với công chúng, chẳng hạn như chínhphủ Trung Quốc khởi xướng chương trình nghị sự chính trị quốc gia thông qua các nền tảng Weibonhư các cuộc họp thường niên của Hội nghị tư vấn chính trị nhân dân Trung Quốc (CPPCC) và Đạihội nhân dân quốc gia (NPC) để khuyến khích sự tham gia chính trị của công chúng

3.2 Sina Weibo - ông vua của microblog tại Trung Quốc

Sina Weibo (hay Sina Microblog service, 草草草草, http://t.sina.com.cn/) là một nền tảng trực thuộc tậpđoàn Sina, đồng thời cũng là một trong bốn cổng thông tin hàng đầu tại Trung Quốc (Sina, Tencent,Sohu, Netease) Năm 2005, Sina cho ra mắt nền tảng Sina Blog cực kỳ phổ biến tại Trung Quốc vớihai blogger nổi bật là Xu Jinglei và Han Han Sau đó, Sina Weibo ra mắt vào tháng 8 năm 2009, chỉmột tháng ngay sau khi cả Facebook và Twitter đều bị chặn tại Trung Quốc Sina Weibo được biếtđến như một trang mạng xã hội với nền tảng chia sẻ thông tin giải trí nhanh và tiện lợi, đồng thời,được xem như một kênh thông tin giao tiếp mới nơi người dùng không còn là thính giả thụ động mà

có quyền tiếp cận, thu thập, phân tích và đưa ra nhận xét với nhiều nguồn thông tin Sina Weibohiện đang là phương tiện truyền thông có số lượng người dùng hoạt động năng nổ nhất ở TrungQuốc Sina công bố có 540 triệu người đăng ký tài khoản tính đến tháng 12/2013 (Zhao, & Song2013) Số người dùng tích cực hoạt động mỗi tháng là 156,5 triệu và số tài khoản tích cực hoạt độngmỗi ngày là 69,7 triệu tính đến tháng 8/2014 (Chen 2014) Sina Weibo được bầu chọn trong top 5trang web phổ biến nhất Trung Quốc và top 16 trang web có sức ảnh hưởng toàn cầu (Alexa 2014)

Từ "wei" trong tiếng Trung Quốc có nghĩa là "nhỏ" và từ "bo" có nghĩa là "am hiểu," "phong phú."

"Bo" là từ viết tắt của ""boke" - đây là một từ mượn từ "blog" trong tiếng Anh Vì thế cụm từ

"Weibo" trong tiếng Trung đồng nghĩa với "microblog." "Weibo" cũng là một từ đồng âm với từ

"khăn choàng" trong tiếng Trung Quốc Với sự phổ biến của microblog, cư dân mạng thường gọivui hành động tạo tài khoản và cập nhật bài đăng trên Weibo là "dệt khăn" (zhi Weibo) Khi SinaWeibo trở thành một trong những trang web được nhiều lượt truy cập nhất tại Trung Quốc thì cụm

từ "Weibo" còn mang nhiều ý nghĩa khác như nền tảng microblog, tài khoản Weibo của một ai đóhoặc một bài đăng bất kỳ nào đó trên Weibo

Trên phiên bản web của Weibo, mỗi tài khoản đều có một mục "trang cá nhân" (Figure 7) - nơi hiểnthị mọi thông tin cá nhân và các bài đăng của họ Và "trang chủ" là nơi hiển thị các tin tức và chủ đềnóng hổi từ các tài khoản mà họ theo dõi Weibo cho phép người dùng cập nhật ảnh đại diện và thayđổi phông nền trang cá nhân của mình Phiên bản mới nhất của Weibo hiện nay cho phép ngườidùng đặt ảnh đại diện phía trên cùng, bên trái trang cá nhân Phía dưới ảnh đại diện là số tài khoảnbạn đang theo dõi, số tài khoản đang theo dõi bạn và số bài đăng mà bạn đã tải lên Biệt danh củangười dùng (nickname) được đặt bên phải ảnh đại diện (Figure 7)

Giao diện thiết kế của Weibo là sự kết hợp giữa Facebook và Twitter, với một số tính năng bổ sungcho phù hợp với người bản địa Trang này cho phép người dùng gửi tin nhắn văn bản ngắn với giớihạn 140 ký tự (Figure 8), hỗ trợ tìm kiếm các xu thế hàng đầu (chủ đề có # biểu tượng) Tính năngnày tương tự với Twitter nhưng do hệ thống chữ tượng hình phức tạp của Trung Quốc mà 140 ký tựvẫn có thể truyền tải được rất nhiều thông điệp 140 ký tự trên Twitter có thể chỉ bao gồm một tiêu

đề nhưng trong khi trên Weibo, 140 ký tự đã có thể tạo thành một đoạn văn Tương tự như Twitter,người dùng cũng có thể đề cập đến những người dùng khác bằng cách thêm "@" trước tên ngườidùng ấy trong bài đăng Họ cũng có thể tạo chủ đề bằng cách thêm "#" ở phía trước và cuối của từkhóa hoặc cụm từ Trên phiên bản mới nhất của Weibo, người dùng có thể chèn các biểu tượng cảmxúc, các hình ảnh (Figure 9), video, nhạc, tài liệu và liên kết trong bài đăng và cũng có thể tạo cáccuộc khảo sát ý kiến hoặc lên lịch trước cho bài đăng của mình (Figure 8) Người dùng có thể nhấpvào một bức ảnh bất kỳ để phóng to (Figure 9) Ngoài ra, các liên kết sẽ được tự động rút ngắn khiđược chèn vào bài đăng để giới hạn sao cho vừa đủ số ký tự Người dùng cũng có thể tạo "bài đăngdài" (blog) vượt quá 140 ký tự, được hiển thị như là một liên kết và kết nối đến bài đăng ấy dướidạng văn bản hoặc dạng hình ảnh (Figure 10) Một bài đăng dài dưới dạng hình ảnh dần trở thànhphương pháp để tránh kiểm duyệt dựa trên phần mềm lọc từ khóa

Trang chủ Weibo là nơi hiển thị các hoạt động mới nhất từ tài khoản mà bạn đang theo dõi Ngườidùng có thể sử dụng các tính năng "chia sẻ lại" (tương tự như forward, retweet) bằng cách nhấn vàonút "forward" hoặc "repost," "bình luận" hoặc "thích" (nút "thích" là tính năng mới nhất được thêmvào năm 2013) Số bình luận và lượt người chia sẻ lại đều được hiển thị phía dưới mỗi bài đăng.Hành động "chia sẻ lại" mà không thêm bất cứ bình luận nào đồng nghĩa với việc bạn đang ủng hộhoặc đồng tình với quan điểm của bài đăng gốc Tính năng bình luận bên dưới mỗi bài khuyến khíchcác tài khoản tương tác với nhau, thảo luận, chia sẻ ý kiến về cùng một chủ đề (Figure 11) Ngoàicác chức năng tương đối phổ biến, Weibo còn có các mục "chủ đề được nhiều người quan tâmnhất," "tin nhắn cá nhân," "album ảnh," "trò chơi," "âm nhạc," "vdisk" (kho lưu trữ trực tuyến),

"kho ứng dụng,"

Sina Weibo còn khuyến khích người dùng xác thực danh tính thông qua hệ thống RNR với tư cách

cá nhân hoặc tổ chức Thông thường, người nổi tiếng hoặc bất kỳ ai có uy tín hoặc địa vị trong xãhội, doanh nghiệp và công ty sẽ đăng ký xác minh danh tính Khi danh tính được xác minh, biểutượng dấu "V" (các cá nhân có chữ V vàng và tổ chức có chữ V trắng) và danh tính thực sẽ đượchiển thị trên tiểu sử (Huang, & Sun 2014) Tuy nhiên, việc xác minh danh tính cũng giúp chính phủ

kiểm soát và giám sát các tài khoản dễ dàng hơn Một số thông tin cá nhân khác như nơi ở, giới tính,ngày sinh, tình trạng mối quan hệ hiện tại, tiểu sử ngắn, thông tin liên hệ, trình độ và nghề nghiệpthường hiển thị trên phần "profile" ở đầu trang cá nhân, nhưng các mục này không bắt buộc phảiđiền (Figure 7).

Chương 4: Khung lý thuyết

4.1 Thuyết Sử dụng và Hài lòng (Uses and Gratifications theory)

Thuyết Sử dụng và Hài lòng là khung lý thuyết cơ bản trong truyền thông đại chúng mà có thể được

áp dụng cho các loại phương tiện truyền thông khác nhau Thuyết này tìm hiểu động cơ của conngười trong việc tìm kiếm và thu thập thông tin (Weaver Lariscy, Tinkham, & Sweetser 2011) Katz(1959) nói rằng thuyết Sử dụng và Hài lòng nhấn mạnh vai trò của con người đến phương tiệntruyền thông hơn là ngược lại và rằng lợi ích, giá trị và địa vị xã hội của một cá nhân là những yếu

tố thiết yếu trong việc cá nhân đó lựa chọn một số phương tiện truyền thông Đối với phương tiệnthông tin đại chúng, thuyết Sử dụng và Hài lòng nghiên cứu nhận thức của con người như cảm xúc,mong muốn, và động cơ, ảnh hưởng đến hành vi tiêu thụ phương tiện truyền thông (mediaconsumption) (McQuail 2005) Tuy nhiên, với sự phát triển của công nghệ và Internet, lý thuyết Sửdụng và Hài lòng mở rộng phạm vi nghiên cứu từ các phương tiện truyền thông truyền thống (nhưbáo chí và đài phát thanh) sang các phương tiện truyền thông mới Phương tiện truyền thông xã hộivới vai trò là một phương tiện truyền thông trực tuyến có sự tương tác mạnh mẽ đã cung cấp nhiềulựa chọn và động cơ hơn cho người dùng (Whiting, & Williams 2013) Tương tác xã hội, tìm kiếmthông tin và sự thư giãn là thang đo cơ bản trong thuyết Sử dụng và Hài lòng để đo lường động cơcủa con người trong việc sử dụng phương tiện truyền thông xã hội

Khi nghiên cứu về lý thuyết Sử dụng và Hài lòng, để giải thích sâu hơn về cách hình thành động cơcủa con người, cần phải tìm hiểu cụ thể nội dung thông tin (information content) đặc biệt khi liênquan đến tin tức và chính trị (Vincent, & Basil 1997; Levy 1977; Blumler, & McQuail 1968) Kaye

và Johnson (2002) nhận thấy rằng con người tìm kiếm thông tin chính trị để thỏa mãn động cơ và sựhài lòng của mình bởi vì họ muốn có sự hướng dẫn và giám sát chính trị Họ cũng thấy rằng lợi íchchính trị và mục đích giám sát có liên quan tích cực đến việc tìm kiếm thông tin chính trị Chen(2017) sử dụng cách tiếp cận này để kiểm tra các mục đích người Trung Quốc sử dụng WeChat vàmối quan hệ giữa việc sử dụng WeChat và sự tham gia chính trị ở Trung Quốc Mặc dù nghiên cứutrước đây cho thấy việc sử dụng mạng xã hội có liên quan tích cực với tìm kiếm giải trí và liên quantiêu cực với sự tham gia chính trị, nghiên cứu này cho thấy việc sử dụng WeChat có liên quan tíchcực đến mức độ tham gia chính trị và thúc đẩy việc đăng tải lại tin tức chính trị WeChat (Shah et al.2001; Chen 2017)

Vì WeChat và Weibo đều là các phương tiện truyền thông xã hội phổ biến sử dụng bởi người dân,đặc biệt là những người trẻ tuổi ở Trung Quốc, cho nên nhóm quyết định sử dụng thuyết này đểchứng minh việc sử dụng Weibo có ảnh hưởng tích cực đến sự tham gia chính trị của sinh viênTrung Quốc.

4.2 Hiệu quả chính trị (Political Efficacy)

Hiệu quả chính trị là một thuật ngữ thường được sử dụng trong bối cảnh truyền thông chính trị Đây

là một yếu tố quan trọng giúp tiên đoán sự tham gia dân chủ (Morrell 2003) Trong quá khứ, nhiềuhọc giả đã từng nghiên cứu về mức độ hiệu quả chính trị Theo Campbell, Gurin và Miller (1954),hiệu quả chính trị được định nghĩa là "cảm giác và khả năng mà mỗi công dân tự đánh giá và chorằng họ có thể mang lại sự thay đổi đối với nền chính trị xã hội." Arens và Watermann (2017) cũngtừng định nghĩa "hiệu quả chính trị" khi đề cập đến niềm tin của mỗi cá nhân, cho rằng có thể thamgia nền chính trị một cách chủ động, chẳng hạn như bày tỏ quan điểm về chính trị và chủ động ủng

hộ cho người đại diện chính phủ mà họ tin tưởng Chao, Yuan, Li, và Yao (2017) lại đưa ra một địnhnghĩa khác rằng "hiệu quả chính trị" là "sự tự nhận thức về khả năng của mỗi cá nhân, có thể gâyảnh hưởng đến chính phủ và toàn bộ hệ thống chính trị."

Không giống như các định nghĩa chung trên, nhiều nghiên cứu về sau chứng minh rằng hiệu quảchính trị chứa hai thành tố Những nghiên cứu này kết hợp khả năng và thái độ đối với chính phủcủa mỗi công dân thành hai chiều: nội tại và ngoại tại (Craig, Niemi, & Silver 1990; Caprara,Vecchione, Capanna, & Mebane 2009) Hiệu quả chính trị nội tại (internal political efficacy) là kháiniệm ở mức độ vi mô, nghĩa là mỗi cá nhân đều có cả sự tự tin để hiểu và thẩm quyền để tham giavào chính trị một cách hiệu quả (Craig, Niemi, & Silver 1990) Điều đó cũng có nghĩa là các cánhân nghĩ rằng họ có thể đạt đến kết quả mong muốn khi họ sử dụng tiềm lực hiện có để tham giavào quá trình chính trị (Caprara, Vecchione, Capanna, & Mebane 2009) Mỗi công dân đều tự tinrằng kiến thức và kỹ năng của mình sẽ mang lại hiệu quả chính trị nội tại cao (Sullivan, & Riedel,2001) Do đó, có thể thấy hiệu quả chính trị nội tại đóng vai trò nhất định trong việc xác định mốiquan hệ giữa việc sinh viên Trung Quốc sử dụng Weibo để tham gia chính trị ở quốc gia này

Hiệu quả chính trị ngoại tại (external political efficacy) lại là một khái niệm vĩ mô Nó đề cập đến

"niềm tin về khả năng đáp ứng của các cơ quan chính phủ cùng với thể chế chính trị phù hợp vớimong muốn của công dân" (Niemi et al 1990, 1407) Nếu các cá nhân có hiệu quả chính trị ngoạitại cao, họ tin rằng chính phủ đã lắng nghe và đang thực hiện theo những đóng góp mà họ đề xuất

Chính vì những điểm tương đồng trong cách định nghĩa của nhóm về niềm tin chính trị và củaNiemi và các cộng sự của mình (1990) về hiệu quả chính trị ngoại tại, nhóm có cơ sở để tin tưởngrằng yếu tố này đóng vai trò nhất định, hoặc có thể chuyển thành niềm tin chính trị, trong việc xácđịnh mối quan hệ của việc sử dụng Weibo và niềm tin chính trị ở giới trẻ Trung Quốc.

Một số nghiên cứu cho thấy hiệu quả chính trị nội tại có thể thúc đẩy sự tham gia chính trị, năng lựcnhận thức và mối quan tâm đến các quá trình chính trị (Abramson, & Aldrich 1982; Finkel 1985;Kenski, & Jomini 2004; Pinkleton, & Austin 2001; Cohen, Vigoda, & Samorly 2001; Morrell 2003).Hiệu quả chính trị ngoại tại có thể là chỉ số đo lường mức độ công dân tin tưởng vào hệ thống vàcách tổ chức chính trị (Niemi, Craig, & Mattei 1991)

Hơn nữa, các học giả còn kiểm tra mối quan hệ giữa kiến thức chính trị (political knowledge), hiệuquả thông tin chính trị (political information efficacy) và hiệu quả chính trị (political efficacy) Kiếnthức chính trị là mức độ thông tin liên quan đến chính trị hiện diện trong tâm trí của một người(Delli Carpini, & Keeter 1996) Trong xã hội dân chủ như hiện nay, mỗi công dân nên có kiến thứcchính trị và năng lực chính trị để nhận thức được điều gì đang diễn ra với chính trị (Gaston 2001).Công dân có kiến thức chính trị phong phú sẽ tích cực hơn trong các hoạt động chính trị và thậm chíkhuyến khích nhiều người khác cùng tham gia (Delli Carpini, & Keeter 1996; Galston 2001) Ngoài

ra, những cuộc tranh luận cá nhân, lượng thời gian sử dụng cho mạng xã hội và thu nhập đều lànhững yếu tố quan trọng góp phần vào mức độ hiểu biết chính trị (Delli Carpini, & Keeter 1996;Scheufele, & Nisbet 2002) Trong nghiên cứu của Reichert (2016), kiến thức chính trị có thể chuyểnthành hiệu quả chính trị nội tại Delli Carpini và Keeter (1996) cũng nhận thấy rằng kiến thức hoặcthông tin là một yếu tố quan trọng trong sự tham gia dân chủ, và cũng là yếu tố thiết yếu trong việc

đo lường hiệu quả chính trị nội tại Tuy nhiên, hiệu quả chính trị chỉ ảnh hưởng đến mục đích thamgia vào các hoạt động chính trị truyền thống, chẳng hạn như hành động tham gia bỏ phiếu (Reichert2016)

Ở các nước phương Tây, hiệu quả thông tin chính trị ảnh hưởng đến thái độ tham gia và hành động

bỏ phiếu bầu cử của công dân, đặc biệt là của thế hệ trẻ (Kerlinger, & Lee 2000; McKinney, Spiker,

& Kaid 1998) Các cử tri trẻ cho thấy họ chưa thật sự tự tin về kiến thức chính trị của mình so vớicác cử tri lớn tuổi, thậm chí điều này ảnh hưởng đến quyết định bầu cử hoặc họ chọn không bỏphiếu Tuy nhiên, ở Trung Quốc thì kiến thức chính trị lại có khuynh hướng ảnh hưởng đến ý định

của công dân khi tham gia, tìm kiếm thông tin và nhận thức về hiệu quả chính trị (Zhang, & Lin2014; Tedesco 2011).

Tóm lại, hiệu quả chính trị đóng vai trò quan trọng trong việc sử dụng phương tiện truyền thông vàtruyền thông chính trị (Zhao, & Leung 2013) Truyền thông đại chúng đã đóng góp đáng kể cho việc

xã hội hóa chính trị ở Trung Quốc và Đài Loan Nếu công dân chú ý đến các phương tiện thông tinđại chúng, họ sẽ có hiệu quả chính trị cao hơn những người không quan tâm đến (Wei, & Leung1998) Quan trọng hơn, việc tiếp xúc với thông tin chính trị trên trực tuyến cũng tương quan vớihiệu quả chính trị