Sáng kiến kinh nghiệm toán 6 đề tài Tạo hứng thú cho học sinh thông qua sử dụng bản đồ tư duy trong dạy và học môn Toán 6

Sáng kiến kinh nghiệm toán 6 đề tài Tạo hứng thú cho học sinh thông qua sử dụng bản đồ tư duy trong dạy và học môn Toán 6 Sáng kiến kinh nghiệm toán 6 đề tài Tạo hứng thú cho học sinh thông qua sử dụng bản đồ tư duy trong dạy và học môn Toán 6 Sáng kiến kinh nghiệm toán 6 đề tài Tạo hứng thú cho học sinh thông qua sử dụng bản đồ tư duy trong dạy và học môn Toán 6 Sáng kiến kinh nghiệm toán 6 đề tài Tạo hứng thú cho học sinh thông qua sử dụng bản đồ tư duy trong dạy và học môn Toán 6

I PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài.

Đất nước ta hiện nay đang bước vào quá trình công nghiệp hoá và hiện đại hoá đất nước, cùng với sự phát triển như vũ bão của khoa học và kỹ thuật hiện đại, kho tàng tri thức của nhân loại tăng lên nhanh chóng Kiến thức hôm nay là mới nhưng ngày mai đã trở thành lạc hậu Do vậy nhà trường không chỉ có nhiệm vụ cung cấp cho học sinh những nền tảng kiến thức cơ bản Điều quan trọng là phải trang bị cho các em năng lực tự học, các kỹ năng sống, kỹ năng tư duy, phân tích, lập luận logic, khoa học để có thể tự mình tìm kiếm những kiến thức khi cần thiết trong tương lai

Nghị quyết TW 2 khóa VIII khẳng định : “Đổi mới phương pháp giáo dục đào tạo, khắc phục lối truyền thụ một chiều, rèn luyện thành nếp tư duy sáng tạo của người học Từng bước áp dụng phương pháp tiên tiến và phương tiện hiện đại vào quá trình dạy học đảm bảo điều kiện, thời gian tự học, tự nghiên cứu cho học sinh” và “Giáo dục - đào tạo là quốc sách hàng đầu” Chính vì vậy, "việc đổi mới phương pháp dạy học và nâng cao chất lượng giáo dục trong các nhà trường là một xu thế tất yếu".

Toán học là chìa khoá của ngành khoa học Môn toán là một môn khoa học tự nhiên không thể thiếu trong đời sống con người Với một xã hội mà khoa học kỹ thuật ngày càng phát triển như hiện nay thì môn Toán lại càng đóng vai trò quan trọng trong việc nghiên cứu khoa học

Khái niệm bản đồ tư duy

Để giúp học sinh đạt được mục tiêu của môn học, giáo viên phải thực sự đổi mới phương pháp dạy học, biết khai thác và kết hợp nhiều phương tiện trong việc ứng dụng công nghệ thông tin nhằm tạo hứng thú học tập, phát huy tính tích cực, chủ động của học sinh nhằm hình thành cho các em phương pháp học tập của bộ môn Dạy - truyền thụ kiến thức Toán học đã khó Song làm thế nào để các em nhớ lâu, nhớ kĩ thì lại càng khó hơn và đó là vấn đề còn rất khó khăn đối với các em Hơn nữa thực trạng của địa phương nơi tôi công tác môi trường để học, thực hành

và vận dụng Toán học còn nhiều khó khăn, hạn chế Vậy làm thế nào để học sinh trở nên yêu thích, hứng thú với môn học? Làm thế nào để học sinh có thể ghi nhớ, khắc sâu kiến thức, tự học nhằm tìm tòi, đào sâu mở rộng một ý tưởng, hệ thống hoá một chủ đề hay một kiến thức? Bản đồ tư duy (BĐTD) giúp các em hệ thống hoá kiến thức nhằm để khắc sâu, nhớ lâu, nhớ kĩ Bằng tâm huyết nghề nghiệp, với kinh nghiệm đã được tích lũy trong quá trình dạy học và những kiến thức cơ bản về sử dụng BĐTD; với lòng nhiệt tình trong công tác, với mong muốn nâng cao chất lượng dạy và học môn Toán trong nhà trường cùng với những kết quả bước

đầu đạt được khi áp dụng, tôi mạnh dạn chọn đề tài: Tạo hứng thú cho học sinh

thông qua sử dụng bản đồ tư duy trong dạy và học môn Toán 6.

Với đề tài này, tôi muốn tìm hiểu thực trạng sử dụng BĐTD trong các tiết dạy Toán ở trường THCS Trên cơ sở đó đưa ra một số giải pháp để sử dụng BĐTD

trong dạy và học Toán nhằm tạo hứng thú cho học sinh trong học tập từ đó góp phần nâng cao nhận thức của học sinh, rèn luyện thêm kỹ năng vẽ BĐTD, biết dựa vào BĐTD để hệ thống kiến thức

Điểm mới của sáng kiến này là:

Trong thực tế nhiều bộ môn đã sử dụng BĐTD và đã mang lại nhiều hiệu quả, riêng đối với đề tài này có những điểm mới nhất định, đó là:

- Xác định được việc sử dụng BĐTD cho học sinh trong quá trình giảng dạy từng kiểu bài môn Toán 6 phù hợp với tình hình thực tiễn của địa phương và vận dụng một cách hợp lý

- Vận dụng việc sử dụng BĐTD một cách linh hoạt, cụ thể mà không làm mất

đi đặc thù của môn học, không làm quá tải nội dung cần giảng dạy

- Nâng cao khả năng tư duy một cách lô gíc cho học sinh thông qua những cách vẽ lý thú

2 Phạm vi và thời gian thực hiện đề tài:

- Phạm vi: Học sinh khối 6 trong trường

- Thời gian: Từ tháng 9 năm 2012 đến tháng 5 năm 2013 và thời gian tiếp theo

II PHẦN NỘI DUNG

1 Thực trạng về việc giảng dạy và việc sử dụng BĐTD trong dạy học môn Toán 6.

Trong những năm giảng dạy Toán ở Trường THCS nơi tôi công tác, bản thân tôi nhận thấy rằng ban đầu học sinh rất háo hức học Toán nhưng càng về sau sự háo hức đó càng giảm dần do học sinh chưa có phương pháp học tập đúng đắn, các

em cảm thấy Toán là môn học rất khó Học sinh ngoài việc ghi chép bài vở giáo

viên dạy trên lớp rồi “học thuộc lòng” ra thì các em không có khả năng tự hệ thống

hoá được kiến thức cho mình Điều này dẫn đến học sinh không nắm chắc kiến thức hơn nữa việc học thuộc lòng nói trên chỉ là sự ghi nhớ không bền vững

Một thực tế nữa là giờ học ngắn không đủ cho đại bộ phận học sinh tham gia đóng góp vào bài học Một nguyên nhân cơ bản là do trường đóng ở địa bàn khó khăn, học sinh chưa đầu tư cho học tập nên chất lượng chưa cao Do đó việc học Toán đã khó khăn lại càng thêm khó Muốn tăng thời gian cho học sinh tự tìm tòi,

tự nghiên cứu, trao đổi lẫn nhau thì chắc chắn phương pháp dạy học không thể thiếu đó là sử dụng BĐTD Trong những năm thực hiện đổi mới chương trình, sách giáo khoa và phương pháp dạy học bộ môn Toán, giáo viên chỉ chú trọng đến việc đổi mới tổ chức các hoạt động học tập của học sinh trên lớp, việc hướng dẫn học sinh cách học ở nhà chưa thật chú trọng hoặc nếu có quan tâm thì chỉ dừng lại ở mức độ sơ lược, còn chung chung, nên hiệu quả dạy và học bộ môn chưa cao Thực trạng dạy học Toán ở Trường THCS nơi tôi công tác chất lượng khảo sát đầu năm học 2012 – 2013 như sau:

- Chỉ một số ít học sinh có hứng thú khi học giờ Toán (20%)

- Một bộ phận học sinh hầu như không quan tâm đến môn toán, các em rất thờ

ơ với tiết học (>50%)

- Đa phần học sinh không biết tư duy lô gíc trong quá trình học toán và giải bài tập (70%)

- Dưới đây là chất lượng khảo sát đầu năm:

Cộng

Những thông số trên nó phản ánh thực trạng về ý thức và chất lượng của học sinh trong việc học môn toán là vấn đề đáng phải quan tâm Được sự ủng hộ của nhà trường và tổ chuyên môn, tôi chọn lớp 6B làm đối tượng nghiên cứu và 6A làm đối chứng

Phân tích thêm các số liệu đặc biệt là đối tượng yếu kém

2 Các giải pháp thực hiện.

Trước hết giáo viên giúp học sinh hiểu cụ thể thế nào là BĐTD bằng cách cho các em nhắm mắt lại và tưởng tượng đến cái mạng nhện Trông cái mạng nhện có

vẻ yếu ớt nhưng thực tế lại rất bền chắc và là một kiệt tác nghệ thuật Nếu con nhện được ví là từ khóa hay là ý chính trung tâm thì xung quanh các đầu mối giữ vững cái mạng nhện ví là các nhánh con cấp 1, cấp 2, cấp 3, cấp 4… Để rõ hơn giáo viên có thể cho học sinh làm quen với một vài BĐTD mà giáo viên vẽ trước hoặc sưu tầm được Khi học sinh đã hiểu được, giáo viên tập cho các em vẽ BĐTD bằng cách cho từ khoá - tên chủ đề vào vị trí trung tâm, rồi đặt câu hỏi gợi ý để các

em vẽ ra các nhánh Giáo viên cũng nên nói cho học sinh vẽ BĐTD có thể thực hiện trên giấy, bìa, bảng dùng bút chì màu, phấn màu

2.1 Giải pháp 1:

Sử dụng BĐTD trong việc kiểm tra kiến thức cũ để tạo hứng thú

* Mục tiêu của giải pháp:

Vì thời gian kiểm tra bài cũ không nhiều thường từ 5 - 7 phút nên phần này nên câu hỏi của giáo viên không quá khó Mục đích của việc kiểm tra bài cũ thường là tạo không khí học ngay từ đầu cho tiết học và dẫn học sinh vào bài mới, tạo tâm lý thân thiện, gần gũi, tạo tâm lý nhẹ nhàng, thoải mái cho học sinh trước khi chuẩn bị tiếp thu kiến thức mới

* Phương pháp sử dụng:

Thay vì kiểm tra theo lối truyền thống, giáo viên cho học sinh tư duy theo bản

đồ cây có sẵn Chắc chắn màu sắc, đường nét trong BĐTD sẽ tạo hứng thú học tập cho học sinh

- Sử dụng bản đồ có sẵn cho học sinh điền thông tin (Đối tượng trung bình)

- Cho học sinh trả lời câu hỏi bằng cách tự vẽ bản đồ tư duy (Đối tượng khá giỏi)

* Ví dụ minh họa:

Bài hình học 6: Số đo góc

- Chuẩn bị: Giáo viên đã thiết kế trên phần mềm iMindMap 5 nội dung phần bài cũ, máy tính, máy chiếu

- Thực hiện:

+ Giáo viên cho tên chủ đề “Góc vuông, góc nhọn, góc tù” và cho một ví dụ được thiết kế trên iMindMap5 trên màn hình

+ Chia cả lớp thành 2 nhóm và yêu cầu học sinh viết tên các góc theo nhóm + Yêu cầu học sinh lên bảng viết câu trả lời theo 2 nhóm

+ Giáo viên yêu cầu học sinh kiểm tra câu trả lời

+ Giáo viên chiếu câu trả lời được thiết kế trên iMinmap5 và yêu cầu học sinh

so sánh với kết quả của chúng

* Tác dụng, hiệu quả và ý nghĩa của giải pháp:

- Giúp các em bước đầu hiểu về việc sử dụng BĐTD là một trong những phương pháp học có hiệu quả nhất

- Thông qua giải pháp đã tạo được sự bất ngờ, là lạ tạo tâm lý nhẹ nhàng thân thiện, gần gũi, thoải mái cho học sinh trước khi chuẩn bị tiếp thu kiến thức mới Các em có hứng thú và tâm thế tốt khi vào học bài học mới

2.2 Giải pháp 2:

Tạo hứng thú cho học sinh thông qua việc sử dụng BĐTD trong việc dạy

kiến thức mới, dạy bài mới.

* Mục tiêu của giải pháp:

Thông qua việc truyền thụ kiến thức mới, giáo viên khéo léo sử dụng BĐTD

để xâu chuỗi hệ thống kiến thức của các bài trước Qua đó, học sinh từ nhớ kiến thức một cách máy móc dần chuyển sang nhớ một cách có lô gíc, có hệ thống một cách nhẹ nhàng, không bị áp lực

* Phương pháp sử dụng:

Sử dụng vào đầu các tiết học khi dạy - học kiến thức mới mà có liên quan với một số kiến thức đã học trước đó hoặc có mạch kiến thức tương tự với một số bài hay nội dung kiến thức đã học

Giáo viên chọn trước tên chủ đề cần nghiên cứu cho học sinh thiết lập BĐTD với từ khoá đó Học sinh vẽ tiếp các nhánh đó là các kiến thức đã biết, kiến thức liên quan tới chủ đề trên mà học sinh đã biết qua sách vở hoặc trong thực tế, đề xuất ý tưởng mới, Có thể sử dụng cho các em hoạt động nhóm hoặc nghiên cứu độc lập trước khi đưa ra thảo luận nhóm

Các em suy nghĩ, tìm tòi hoặc thảo luận nhóm thông qua BĐTD sẽ dễ dàng hơn trong việc phát biểu ý tưởng, vạch kế hoạch nghiên cứu, tìm kiếm kiến thức mới Sử dụng BĐTD giúp bộ não liên tưởng, liên kết các kiến thức đã học trong sách vở, đã biết hay gặp trong cuộc sống để phát triển ý tưởng, kết hợp với thảo luận nhóm cùng với sự gợi ý, dẫn dắt của giáo viên dễ dàng dẫn đến kiến thức mới

* Ví dụ minh họa:

Ví dụ 1: Lập bản đồ tư duy dạy học bài "Tính chất của phép cộng các số

nguyên" - Toán 6, tập 1

Đặc điểm của bài này là học sinh đã biết quy tắc cộng hai số nguyên cùng dấu, khác dấu (vừa học 2 bài trước đó) và các tính chất của phép cộng các số tự nhiên (đã học ở chương 1), vì vậy vào đầu tiết học có thể gợi ý cho học sinh vẽ BĐTD về tính chất cơ bản của phép cộng các số tự nhiên (đã học) Sau khi vẽ xong BĐTD đối với số tự nhiên gợi ý cho học sinh vẽ thêm nhánh và lấy ví dụ tương tự

đối với số nguyên GV đặt câu hỏi các tính chất trên có đúng với phép cộng các số nguyên hay không, từ đó dẫn đến kiến thức mới

Sau đó cho HS lập BĐTD về tính chất cơ bản của phép cộng số nguyên GV gợi ý cho các em thảo luận, bổ sung hoàn thiện BĐTD về tính chất của phép cộng các số nguyên

Ví dụ 2: Lập bản đồ tư duy dạy học bài " Tính chất của phép nhân" - Toán 6,

tập 2

GV có thể thực hiện tương tự với các bài như: "Tính chất cơ bản của phép cộng phân số" hoặc "Tính chất của phép nhân phân số", "Phép chia phân số":

* Tác dụng, hiệu quả và ý nghĩa của giải pháp:

- Giúp các em có kỹ năng xâu chuỗi hệ thống kiến thức lô gíc một cách nhẹ nhàng, dễ hiểu, dễ nhớ mà không bị áp lực

- Học sinh khám phá cái mới lạ ở các hình vẽ, từ đó dần dần có sự tự giác thi đua giữa các cá nhân, các nhóm, tổ…

2.3 Giải pháp 3:

Tạo hứng thú cho học sinh thông qua việc sử dụng BĐTD trong việc củng

cố kiến thức bài học.

* Mục tiêu của giải pháp:

Củng cố kiến thức bài học là bước quan trọng sau mỗi tiết học giúp các em

nhìn nhận lại toàn bộ kiến thức mà các em vừa mới học được, ghi nhớ và khắc sâu kiến thức một cách có hệ thống bền vững Việc sử dụng BĐTD một cách khéo léo

sẽ xóa được tâm lý, cảm giác mệt mỏi trong thời gần 45 phút tiếp thu bài học, từ đó các em dễ nắm bắt được kiến thức đã học hơn

* Phương pháp sử dụng:

- Đối với những bài có lượng kiến thức ít: Chia nhóm cho học sinh tự hệ thống kiến thức theo BĐTD, giáo viên theo dõi và cho các nhóm đánh giá chéo

- Đối với những bài có lượng kiến thức lớn, khó: Giáo viên đưa ra cây bản đồ

có sẵn, HS chỉ việc hoàn thiện thông tin theo từng nhánh cây để hoàn thiện việc hệ thống bài của mình

* Ví dụ minh họa

Ví dụ 1: Dùng BĐTD để hệ thống hoá kiến thức chủ đề "Dấu hiệu chia hết"

-Toán 6 sau khi học xong hai bài "Dấu hiệu chia hết cho 2, cho 5" và "Dấu hiệu chia hết cho 3, cho 9", Toán 6 - tập 1

* Chuẩn bị: - Giáo viên thiết kế trên phần mềm iMindMap 5, máy tính, máy

chiếu

* Thời gian: 3 phút

* Thực hiện:

- GV viết từ khoá "Dấu hiệu chia hết" lên bảng

- Yêu cầu HS vẽ thêm các nhánh cấp 1, cấp 2,

* Tác dụng, hiệu quả và ý nghĩa của giải pháp:

- Tất cả học sinh đều có thể tham gia hoạt động học Giáo viên dễ theo dõi được những học sinh yếu, cá biệt để từ đó kịp thời uốn nắn và có biện pháp xử

lý kịp thời

- Áp lực trong việc tiếp thu kiến thức của học sinh không nặng nề nếu giáo viên biết khéo léo động viên…

2.4 Giải pháp 4:

Tạo hứng thú cho học sinh trong việc sử dụng BĐTD để ra bài tập về nhà.

* Mục tiêu của giải pháp:

Do ở nhà có nhiều thời gian và điều kiện để tìm kiếm tài liệu nhưng không có

sự kiểm tra của giáo viên nên bài tập về nhà mà giáo viên giao cho học sinh (hoặc nhóm học sinh) trước hết phải gắn với nội dung bài học và trong điều kiện cho phép (trình độ học sinh, thời gian) và tính tự giác của học sinh Sử dụng bản đồ tư

duy trong việc ra bài tập về nhà sẽ phát huy khả năng viết, vẽ của học sinh (Điều

mà nhiều em rất thích) Từ đó các em sẽ tự giác làm bài tập hơn.

* Phương pháp sử dụng:

- Đối với nhóm: Yêu cầu đối với bài về nhà cũng cần khó hơn, phức tạp hơn

và cần sự đầu tư lớn hơn (cả kênh chữ, kênh hình, màu sắc, lượng thông tin…), qua đó còn thể hiện cả tính sáng tạo và sự tích cực tìm kiếm tài liệu học tập của học sinh

- Đối với cá nhân: Việc giao bài cần theo nhóm đối tượng học sinh để đặt ra yêu cầu phù hợp

* Ví dụ minh họa

Số đo góc được xem là kiến thức khó nhớ bởi có rất nhiều góc trong Toán nên việc yêu cầu học sinh vẽ BĐTD về góc như là một cách hữu hiệu để ghi nhớ, khắc sâu kiến thức

Ví dụ: Bài 3: "Số đo góc" – Toán 6, tập 2.

- GV yêu cầu học sinh hoàn thành bản đồ tư duy theo gợi ý:

Sau khi học xong bài “Số đo góc” học sinh đã biết được các góc, dụng cụ đo góc, đơn vị của góc Ở phần kiểm tra bài cũ giáo viên đã yêu cầu HS vẽ lại BĐTD các góc nhọn, góc tù, góc bẹt đã học ở tiểu học cộng thêm các kiến thức có trong bài Cuối tiết học, giáo viên yêu cầu học sinh về nhà vẽ BĐTD về góc xOy trên một tờ bìa và nộp lại vào đầu tiết học sau Giáo viên mang về nhà chấm và trả lại cho học sinh và khen ngợi những bài hay Giáo viên yêu cầu học sinh cất vào bì đựng bài kiểm tra phục vụ cho bài học ôn tập chương và ôn tập học kì

Một số BĐTD của học sinh:

Góc xOy

BĐTD bài 17: Biểu đồ phần trăm (Toán 6 - tập 2)

BĐTD bài 6: Tia phân giác của góc (Toán 6 - tập 2)

* Tác dụng, hiệu quả và ý nghĩa của giải pháp:

- Tạo được tâm lý nhẹ nhàng, kích hoạt được khả năng viết vẽ của học sinh để

từ đó các em dễ dàng tiếp thu kiến thức

- Thay vì nhớ các con số, các thông tin,học sinh sẽ nhớ kiến thức theo một lô gíc hình ảnh Đây là phương thức dễ lưu kiến thức nhất cho học sinh thuộc lứa tuổi THCS…

2.5 Giải pháp 5: