Hôn nhân hiện nay của người H’mông Đen ở xã Tà Xùa, huyện Bắc Yên, tỉnh Sơn La

Bản chất của những cách phản ứng khác nhau của người Hmông ở Việt Nam với ảnh hưởng của đạo Tin lành” của tác giả Nguyễn Văn Thắng [32] đã góp phần làm rõ bản chất của vấn đề giữ “lí c

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

NGUYỄN THỊ HUYỀN

HÔN NHÂN HIỆN NAY CỦA NGƯỜI H’MÔNG ĐEN

Ở XÃ TÀ XÙA, HUYỆN BẮC YÊN, TỈNH SƠN LA

LUẬN VĂN THẠC SĨ DÂN TỘC HỌC

HÀ NỘI - 2019

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

NGUYỄN THỊ HUYỀN

HÔN NHÂN HIỆN NAY CỦA NGƯỜI H’MÔNG ĐEN

Ở XÃ TÀ XÙA, HUYỆN BẮC YÊN, TỈNH SƠN LA

LỜI CAM ÐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, những kết quả nghiên cứu được trình bày trong luận văn là trung thực, khách quan Nếu sai tôi xin chịu hoàn toàn trách nhiệm trước pháp luật

Hà Nội, ngày 25 tháng 04 năm 2019

Tác giả

Nguyễn Thị Huyền

LỜI CẢM ƠN

Luận văn hoàn thành theo chương trình đào tạo cao học tại Học viện Khoa học xã hội - Viện Hàn lâm khoa học xã hội Việt Nam Hoàn thành luận văn thạc sĩ này, tôi đã nhận được sự quan tâm của các thầy, cô giáo thuộc Khoa Dân tộc học và Nhân học - Học viện Khoa học xã hội, các thầy, cô giáo thuộc Viện Dân tộc học, Ban lãnh đạo Trung tâm Nghiên cứu văn hóa các dân tộc Tây Bắc - Trường Ðại học Tây Bắc nơi tôi công tác Nhân dịp này tôi xin bày tỏ lòng biết ơn đến sự giúp đỡ quý báu đó

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới Tiến sĩ Vi Văn An - Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam đã trực tiếp chỉ dạy và hướng dẫn tôi hoàn thành luận văn

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn tới gia đình, bạn bè, đồng nghiệp đã động viên, ủng hộ tôi trong quá trình học tập và thực hiện luận văn

Mặc dù đã có nhiều nỗ lực nhưng chắc chắn không tránh khỏi những thiếu sót, tôi rất mong nhận được những ý kiến đóng góp của các thầy cô, các nhà khoa học và bạn bè đồng nghiệp để luận văn được hoàn thiện hơn

Tôi xin trân trọng cảm ơn!

Hà Nội, ngày 25 tháng 04 năm 2019

Tác giả

Nguyễn Thị Huyền

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

Chương 1 CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ KHÁI QUÁT VỀ TỘC NGƯỜI NGHIÊN CỨU 14

1.1 Cơ sở lý thuyết 14

1.2 Khái quát về địa bàn và tộc người nghiên cứu 17

1.3 Khát quát về người H’mông Đen 21

Chương 2 ĐẶC ĐIỂM HÔN NHÂN CỦA NGƯỜI H’MÔNG ĐEN Ở XÃ TÀ XÙA 32

2.1 Những vấn đề chung về hôn nhân 32

2.2 Chu trình của một đám cưới 40

Chương 3 BIẾN ĐỔI HÔN NHÂN CỦA NGƯỜI H’MÔNG ĐEN TỪ NĂM 1998 ĐẾN NAY 56

3.1 Các khía cạnh biến đổi 56

3.2 Những yếu tố tác động đến sự biến đổi của hôn nhân 66

3.3 Vấn đề bảo tồn và phát huy các giá trị hôn nhân 71

KẾT LUẬN 79

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 81 PHỤ LỤC

DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT

1 KHHGĐ Kế hoạch hóa gia đình

DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU

Bảng 1.1 Thống kê nhân khẩu, dân tộc xã Tà Xùa năm 2017 19Bảng 3.1 Số liệu thống kê tình trạng tảo hôn trên địa bàn xã Tà Xùa từ 2009 -

2018 60Bảng 3.2 Số liệu đăng kí kết hôn của xã Tà Xùa từ 2008 - 2018 60

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Hôn nhân có vai trò quan trọng trong đời sống của mỗi dân tộc Nó không chỉ

là một sự kiện quan trọng đánh dấu sự thay đổi trong chu kì đời người đối với cá nhân, đối với gia đình và dòng họ; mà còn phản ánh rõ đặc trưng văn hóa tộc người Hôn nhân gắn liền với nhiều nghi lễ, phong tục và chứa đựng nhiều sắc thái văn hoá của mỗi dân tộc Ngoài nhằm duy trì nòi giống, đánh dấu sự chuyển đổi và trưởng thành của thành viên trong gia đình, hôn nhân chính là nền tảng để duy trì, củng cố

và phát triển gia đình Chính vì thế việc nghiên cứu hôn nhân có một tầm quan trọng đặc biệt, giúp chúng ta nhận thức được tính đa dạng của vấn đề Bởi vậy, tập quán hôn nhân đã trở thành như một trong những tiêu chí quan trọng để phân biệt giữa tộc người này với tộc người khác

Trong các công trình nghiên cứu về người H’mông, hôn nhân cũng là lĩnh vực luôn được đề cập tới một cách khái quát hoặc khá chi tiết bằng các miêu tả về các khía cạnh nội hàm Các công trình mang tính tổng hợp thường đề cập tới tất cả các lĩnh vực truyền thống, nhất là lĩnh vực thiết chế xã hội, trong đó có dòng họ, hôn nhân và cưới xin Tuy nhiên, nghiên cứu một cách có hệ thống chuyên sâu riêng về hôn nhân của người người H’mông thì còn khiêm tốn, mà thường liên quan đến cả lĩnh vực cưới xin hay gia đình

Ở tỉnh Sơn La, dân tộc H’mông đứng thứ 3 về dân số, chiếm 13% tổng dân

số toàn tỉnh (sau người Thái và người Kinh) Họ cư trú tập trung ở các huyện Mộc Châu, Thuận Châu, Yên Châu, Bắc Yên Cho đến nay, các nghiên cứu về người H’mông ở tỉnh này cũng chủ yếu liên quan đến lĩnh vực xã hội, tín ngưỡng, tôn giáo hay lễ hội nói chung Tại xã Tà Xùa - một xã vùng cao của huyện Bắc Yên, người H’mông chiếm tới 99,57% dân số, gồm hai nhóm H’mông Đen và H’mông Hoa cư trú Tuy nhiên, các nghiên cứu về hai nhóm H’mông này đến nay vẫn còn rất khiêm tốn Vì thế, thông qua nghiên cứu về hôn nhân và cưới xin, chúng ta hiểu rõ hơn sự

đa dạng văn hóa, sắc thái địa phương của người H’mông nói chung; đồng thời nhận diện được sự tương đồng và nét khác biệt giữa hai nhóm H’mông ở địa phương này

Ngày nay dưới tác động và ảnh hưởng của quá trình công nghiệp hóa và hội nhập hóa đang diễn ra mạnh mẽ, để thích ứng được với điều kiện hoàn cảnh mới, người H’mông xã Tà Xùa đã có những chuyển biến mới trong đời sống kinh tế - văn hóa - xã hội, trong đó vấn đề hôn nhân cũng có những thay đổi rõ nét Nhiều lễ nghi, thủ tục rườm rà, tốn kém trong đám cưới được lược bỏ, các quan niệm về hôn nhân, độ tuổi kết hôn, thủ tục đám cưới cũng có nhiều khác biệt so với trước kia Những thay đổi này một mặt làm phong phú thêm đời sống văn hóa tộc người, mặt khác đó cũng chính là những nhân tố làm thay đổi các giá trị văn hóa vốn có của người H’mông Bởi vậy, nghiên cứu hôn nhân của nhóm H’mông Đen ở xã Tà Xùa còn nhằm góp phần làm sáng rõ thêm vấn đề văn hóa tộc người hiện nay Bên cạnh

đó, kết quả nghiên cứu cũng làm cơ sở khoa học giúp các nhà quản lý có những chủ trương, chính sách cụ thể trong việc bảo tồn và phát huy giá trị bản sắc tộc người, góp phần thực hiện hiệu quả Luật Hôn nhân và Gia đình của Nhà nước Theo đó, nghiên cứu này còn là hướng đi phù hợp với tinh thần Nghị quyết Hội nghị lần thứ

IX Ban chấp hành Trung ương Đảng khóa XI về: xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc

Là một cán bộ giảng dạy và nghiên cứu về văn hóa các dân tộc thuộc Trường Đại học Tây Bắc, tôi có điều kiện tiếp xúc với đồng bào người H’mông xã Tà Xùa, huyện Bắc Yên trong những chuyến thực tế chuyên môn Bản thân tôi đã được tham

dự và tham gia nhiều nghi lễ thực hành phong tục tập quán độc đáo, trong đó có hôn nhân và cưới xin của họ Mỗi lần như thế, các nghi thức, nghi lễ này luôn lôi cuốn

và thôi thúc tôi tìm hiểu về chúng với mong muốn góp phần nhỏ, giới thiệu với bạn

bè, đồng nghiệp Vì thế, tôi quyết định chọn đề tài “Hôn nhân hiện nay của người

H’mông Đen ở xã Tà Xùa, huyện Bắc Yên, tỉnh Sơn La” làm nội dung nghiên cứu

luận văn Thạc sĩ của mình

2 Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài

2.1 Một số nghiên cứu về người H’mông Việt Nam

Là một trong 53 tộc người thiểu số ở Việt Nam, từ lâu người H’mông cũng là một trong những tộc người dành được sự quan tâm, chú ý đặc biệt của các nghiên

cứu khoa học xã hội và Nhân văn, nhất là các nhà Dân tộc học/Nhân học Vì thế, bên cạnh các nghiên cứu liên quan tới các lĩnh vực: lịch sử, kinh tế, xã hội, văn hóa, ngôn ngữ, chữ viết, tri thức dân gian, loại hình diễn xướng, dân ca, văn học nghệ thuật , thì các nghiên cứu về mảng đề tài hôn nhân và cưới xin của người H’mông cũng đã được công bố khá nhiều trong các công trình nghiên cứu, bài viết, các đề tài luận văn, luận án Đây là những tài liệu quý giá giúp cho tôi tham khảo và kế thừa trong quá trình hoàn thành luận văn

Có thể nhắc đến một số công trình nghiên cứu về người H’mông như cuốn

“Các dân tộc ít người ở Việt Nam (các tỉnh phía Bắc)” của tập thể tác giả Viện Dân

tộc học [37] đã giới thiệu những nét khái quát nhất về lịch sử tộc người người H’mông Tìm hiểu một cách toàn diện về đời sống kinh tế, quan hệ xã hội, tôn giáo tín ngưỡng, quan hệ dòng họ và hôn nhân, gia đình của người H’mông Nhìn chung, tác giả đã cung cấp cho chúng ta cái nhìn tổng quan và khái quát nhất trên tất

cả các mặt của đời sống văn hóa vật chất và văn hóa tinh thần của tộc người H’mông

Cuốn “Dân tộc Mông ở Việt Nam” của hai tác giả Cư Hòa Vần, Hoàng Nam

[36] Trong cuốn sách này, hai tác giả đã khảo tả tương đối toàn diện về dân tộc H’mông, như: địa vực cư trú, nguồn gốc lịch sử, tên gọi, những nhóm người, các đặc điểm kinh tế, đời sống, quan hệ xã hội và các phong tục tập quán như ma chay, cưới xin, tập quán sinh đẻ và nuôi con Cuốn sách này không chỉ cung cấp những thông tin khái quát về người H’mông ở Việt Nam mà còn là nguồn tài liệu tham khảo có giá trị, cung cấp nhiều thông tin cho chúng tôi nghiên cứu về hôn nhân của người H’mông

Cuốn “Văn hóa tâm linh của người Hmông ở Việt Nam truyền thống và hiện

tại”, tác giả Vương Duy Quang [27] đã khái quát về lịch sử tộc người, hoạt động kinh

tế và một phần quan trọng về quan hệ xã hội của người H’mông Trong đó, tác giả nhấn mạnh về gia đình, dòng họ và quan hệ giữa làng và dòng họ trong cộng đồng người H’mông Có thể nói, quan hệ dòng họ chính là một trong những nhân tố có ảnh hưởng lớn đến vấn đề hôn nhân của người H’mông kể cả trong quá khứ và hiện nay

Trong cuốn “Đặc trưng văn hoá và truyền thống cách mạng các dân tộc ở

Kỳ Sơn Nghệ An” của tập thể tác giả Trần Tất Chủng, Phạm Quang Hoan, Cầm

Trọng, Nguyễn Ngọc Thanh [7] tập trung nghiên cứu về 3 dân tộc chính ở huyện Kì Sơn, tỉnh Nghệ An gồm người Thái, người Khơ-mú và người H’mông Nội dung về đặc trưng văn hóa các dân tộc chiếm ½ dung lượng cuốn sách, đã đề cập đến các mặt về kinh tế truyền thống, văn hóa vật chất, tổ chức xã hội, hôn nhân và gia đình Trong đó nghi lễ hôn nhân của người H’mông ở Kì Sơn Nghệ An cũng được mô tả một cách chi tiết về các bước trong tiến trình hôn nhân

Cuốn “Văn hóa dân tộc Mông ở Hà Giang” của Trường Lưu và Hùng Đình Quý [22] và cuốn “Văn hóa người Mông ở Nghệ An” của tác giả Hoàng Xuân

Lương [21] là một trong những khảo tả khá đầy đủ về văn hóa của các nhóm H’mông Trắng và H’mông Hoa nơi đây Tuy nhiên, phần hôn nhân và cưới xin cũng chỉ được trình bày khái quát

Tương tự, cuốn“Tiếp cận văn hóa Hmông” của hai tác giả Mã A Lềnh, Từ

Ngọc Vụ [19] cũng cung cấp cho chúng ta cái nhìn khái quát, toàn diện về lịch sử

cư trú, tổ chức xã hội - dòng họ và mối quan hệ thân tộc, huyết thống, văn hóa vật chất và văn hóa tinh thần với những giá trị biểu hiện đặc trưng trong đó vấn đề hôn nhân cũng được đề cập đến là được xem là một trong những bước ngoặt trong chu kì đời người của cộng đồng người H’mông

Cuốn sách ảnh “Người Hmông ở Việt Nam” của Vũ Quốc Khánh và cộng sự

[18] Với dung lượng gồm 8 phần đã giới thiệu một cách khái quát về người H’mông ở Việt Nam với các nội dung cụ thể: Nguồn gốc - lịch sử và sự phân bố dân cư; Bản làng; Trang phục; Nhà; Ẩm thực; Chợ; Lễ hội Hiện nay đây được coi

là công trình sách ảnh duy nhất cung cấp cho chúng ta những hiểu biết và cái nhìn

sơ lược nhất về đời sống thực tế người H’mông ở Việt Nam

Cuốn “Phong tục tập quán một số dân tộc thiểu số” của tập thể các tác giả

Ninh Văn Hiệp, Tuấn Dũng, Hoàng Quyết, Trương Thị Xứng, Bùi Ngọc Quang [13] Cuốn sách là tập hợp sưu tầm và giới thiệu về phong tục tập quán của một số dân tộc thiểu số vùng miền núi phía Bắc Việt Nam, trong đó có nội dung về đám

cưới và tục sinh đẻ của người H’mông ở Cao Bằng Nội dung này đã cung cấp cho tác giả những hiểu biết về các nghi lễ trong đám cưới của người H’mông ở Cao Bằng, đó sẽ là cơ sở để tác giá có cái nhìn so sánh, đối chiếu với hôn nhân của người H’mông ở xã Tà Xùa, huyện Bắc Yên trong quá trình thực hiện luận văn

Trong cuốn “Bạo lực trong gia đình người Mông tại vùng núi phía Bắc Việt

Nam”, tác giả Nguyễn Thế Huệ [16] qua nghiên cứu tại 9 thôn/bản thuộc 4 xã của

huyện Bắc Hà, tỉnh Lào Cai và huyện Mộc Châu, tỉnh Sơn La đã phân tích, làm rõ thực trạng và các nguyên nhân gây nên bạo lực gia đình trong cộng đồng người H’mông Từ đó đề xuất một số giải pháp về phòng, chống bạo lực gia đình Qua phân tích, tác giả cũng chỉ rõ một trong các nguyên nhân gây nên bạo lực gia đình

đó là trình độ nhận thức kém và tình trạng tảo hôn hiện vẫn đang diễn ra trong cộng đồng tộc người H’mông

Tác giả Bùi Xuân Trường với “Tác dụng của luật tục với việc quản lí xã hội

ở các dân tộc Thái, Hmông - Tây Bắc Việt Nam” [34] Cuốn sách đã hệ thống hoá

các tư liệu về luật tục, xác định ảnh hưởng của luật tục đối với xã hội đương thời của người Thái và H’mông, trong đó có các ảnh hưởng của luật tục đến vấn đề hôn nhân

Nghiên cứu “Giữ “lí cũ” hay theo “lí mới”? Bản chất của những cách phản

ứng khác nhau của người Hmông ở Việt Nam với ảnh hưởng của đạo Tin lành” của

tác giả Nguyễn Văn Thắng [32] đã góp phần làm rõ bản chất của vấn đề giữ “lí cũ”

và theo “lí mới” của người H’mông cũng như ảnh hưởng của những cách phản ứng

khác nhau này của người H’mông tới văn hóa và xã hội của họ, trong đó có những ảnh hưởng về hôn nhân, gia đình, dòng họ Đặc biệt với tình hình cải đạo của người H’mông ở xã Tà Xùa diễn ra ngày càng phổ biến, cuốn sách đã góp phần làm rõ thêm về sự lựa chọn biến đổi này

Cuốn “Dân số kế hoạch hóa gia đình người Hmông ở Hòa Bình” của tập thể

các tác giả Viện Dân tộc học gồm PGS.PTS Khổng Diễn và các cộng sự [9] là cuốn sách song ngữ Việt - H’mông đầu tiên, nghiên cứu về ảnh hưởng của chính sách dân

số kế hoạch hóa gia đình tới đồng bào dân tộc H’mông ở tỉnh Hòa Bình Dựa trên số liệu điều tra điền dã thu được tại hai xã Hang Kia và Pà Cò, huyện Mai Châu, cuốn

sách đã khái lược về thực trạng kế hoạch hóa gia đình và chăm sóc sức khỏe bà mẹ trẻ em trên địa bàn tỉnh Hòa Bình, trên cơ sở đó đề xuất việc sử dụng kết hợp các biện pháp phòng tránh thai theo y học hiện đại cùng với các bài thuốc dân gian đã được người H’mông áp dụng từ xa xưa nhằm đạt mục tiêu giảm tỉ lệ sinh trong cộng đồng tộc người vốn còn tồn tại nhiều hạn chế về nhận thức và bất bình đẳng xã hội

Chuyên khảo “Người Hmông ở Pà Cò huyện Mai Châu tỉnh Hòa Bình” của

tác giả Khổng Diễn [8] đã cho chúng ta thấy được bức tranh tổng quát nhất về tình hình dân số, đặc điểm kinh tế - xã hội và văn hóa của người H’mông ở Pà Cò, huyện Mai Châu Từ đó chỉ ra những khó khăn cơ bản nhất của người H’mông nơi đây nhằm góp phần thực hiện tốt chính sách dân tộc nói chung và với người H’mông tỉnh Hòa Bình nói riêng

Tác giả Đỗ Ngọc Tấn và cộng sự với công trình nghiên cứu “Hôn nhân gia

đình các dân tộc Hmông, Dao ở hai tỉnh Lai Châu và Cao Bằng” [31] đã đi sâu

phân tích, làm rõ những đặc điểm, thực trạng trong hôn nhân và gia đình của hai dân tộc H’mông và Dao căn cứ vào số liệu điều tra cụ thể Tuy nhiên cuốn sách không nghiên cứu chuyên sâu về một nhóm H’mông nào và cũng chưa phân tích các nghi lễ diễn ra trong hôn nhân của người H’mông

Cuốn “Đám cưới của người Hmông Lềnh (Hmông Hoa) ở Lào Cai” của tác

giả Trần Hữu Sơn [29] đã giới thiệu nhiều nghi lễ độc đáo, đặc trưng của tộc người với các lễ xem tuổi, lễ dạm ngõ, lễ ăn hỏi, lễ cưới và lễ lại mặt Cuốn sách đã nghiên cứu về một nhóm địa phương cụ thể là nhóm H’mông Lềnh ở Lào Cai Đây

là nguồn tư liệu quan trọng cho độc giả khi nghiên cứu về người H’mông ở Lào Cai nói chung và nhóm tộc người H’mông Lềnh (H’mông Hoa) nói riêng

Luận văn Thạc sĩ “Hôn nhân của người Hmông Hoa ở xã Pú Luông, huyện

Mù Cang Chải, tỉnh Yên Bái” của tác giả Nguyễn Thị Bích Ngọc [24] đã tập trung

nghiên cứu, làm rõ sự biến đổi hôn nhân giữa truyền thống và hiện đại của người H’mông Hoa ở xã Pú Luông, huyện Mù Cang Chải Trên cơ sở đó, tác giả nêu lên những vấn đề đang đặt ra trong hôn nhân của người H’mông Hoa hiện nay và kiến nghị một số giải pháp nhằm bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa tộc người

2.2 Một số nghiên cứu về người H’mông ở tỉnh Sơn La

Nghiên cứu về người H’mông ở tỉnh Sơn La cũng được nhiều nhà nghiên cứu, học giả trong nước quan tâm với nhiều công trình nghiên cứu trên các lĩnh vực

khác nhau, tiêu biểu có thể kể đến “Dân tộc Mông Sơn La với việc giải quyết vấn đề

tín ngưỡng tôn giáo hiện nay” của tác giả Thào Xuân Sùng (chủ biên) [30]; Chuyên

khảo“Một số vấn đề về tổ chức xã hội của người Hmông ở Sơn La trước cách mạng

tháng Tám năm 1945” của tác giả Trần Bình [4]; “Tín ngưỡng, tôn giáo người Hmông ở tỉnh Sơn La” của tác giả Hoàng Bé [5]; “Dòng họ người Hmông Trắng (quan nghiên cứu ở bản Mô Cổng, xã Phỏng Lái, huyện Thuận Châu, tỉnh Sơn La)”

tác giả Hồ Ly Giang [11]; “Văn hóa lễ hội của người Mông: Truyền thống và biến

đổi” tác giả Nguyễn Hoàng Yến và các cộng sự [40] trong đó nghiên cứu về hôn

nhân của người H’mông có các nghiên cứu “Truyền thống biến đổi trong quan hệ

dòng họ, hôn nhân của người Hmông Hoa ở Tây Bắc hiện nay” (Nghiên cứu bản

Hua Tạt, xã Vân Hồ, huyện Mộc Châu, tỉnh Sơn La) của tác giả Nguyễn Thị Oanh

[26]; “Tục cưới xin của người Hmông Trắng ở Thuận Châu, Sơn La (Qua nghiên

cứu tại bản Nậm Giắt, xã Phỏng Lái)” tác giả Dương Hà Hiếu [14], những công

trình này tuy đã bàn đến hôn nhân của người H’mông nhưng chỉ dừng lại ở việc miêu tả sơ lược về hôn nhân của người H’mông Hoa và người H’mông Trắng ở một bản cụ thể của tỉnh Sơn La Hôn nhân của người H’mông Đen ở huyện Bắc Yên nói chung và xã Tà Xùa nói riêng cho đến nay vẫn chưa có công trình nghiên cứu chuyên sâu nào

Ngoài những công trình nghiên cứu nêu trên, chúng ta còn có thể kể đến nhiều công trình nghiên cứu của các tác giả khác, là những bài nghiên cứu đăng trên

các Tạp chí chuyên ngành như: “Trẻ em và phụ nữ người Hmông, thực trạng và nhu

cầu trợ giúp (Nghiên cứu tại bản Sảng Tủng, huyện Đồng Văn, tỉnh Hà Giang)” của

tác giả Lâm Bá Nam - Phạm Văn Thành [23]; “Ảnh hưởng của du lịch đến một số

thiết chế xã hội của người Hmông ở Sapa” của Trần Hữu Sơn [28]; “Tri thức địa phương về chăm sóc sức khỏe bà mẹ và trẻ em người Hmông ở xã Văn Lăng, huyện Đồng Văn, tỉnh Thái Nguyên” của Vũ Thị Hồng - Nguyễn Thị Minh Nguyệt [15];

“Di dân tự do của người Hmông ở miền núi Thanh Hóa từ 1990 đến nay” của Vũ

Trường Giang [12]; “Lễ lên đồng của người Hmông Trắng ở Tây Bắc” của Khổng Kim Anh - Đặng Thị Hoa [1]; “Lễ cưới của người Hmông Trắng ở Lào Cai” của

Nguyễn An Châu [6] cùng hệ thống các luận văn Thạc sĩ, luận án Tiến sĩ, khoá luận tốt nghiệp của cử nhân hiện đang được lưu trữ tại Viện Dân tộc học, thư viện các trường đại học Những công trình nghiên cứu này một mặt giúp chúng tôi có cái nhìn toàn diện và sinh động về dân tộc H’mông - một dân tộc thiểu số với nhiều nét văn hóa đặc sắc, đa dạng, bên cạnh đó cũng có dịp tìm hiểu sâu hơn về một số nhóm nhỏ trong dân tộc H’mông từ đó thấy được cái riêng biệt nằm trong cái chung của cộng đồng người H’mông ; Mặt khác những nghiên cứu trên còn góp phần cung cấp những luận cứ khoa học giúp các nhà hoạch định chính sách đề xuất những giải pháp can thiệp phù hợp nhằm nâng cao đời sống vật chất và đời sống tinh thần cho đồng bào các dân tộc thiểu số nói chung, đồng bào ở vùng sâu, vùng xa nói riêng nhằm xóa bỏ các hủ tục, xây dựng đời sống văn hóa mới lành mạnh, văn minh nhưng vẫn đảm bảo bản sắc văn hóa truyền thống tộc người

Tổng quan tài liệu cũng cho thấy mặc dù các công trình nghiên cứu về văn hóa H’mông tuy đa dạng nhưng nghiên cứu về hôn nhân vẫn là lĩnh vực còn nhiều khoảng trống, đặc biệt là nghiên cứu về hôn nhân của người H’mông Đen Các công trình nghiên cứu chuyên sâu về sự giống và khác nhau giữa các nhóm địa phương trong tộc người H’mông cũng chưa có Bởi vậy việc nghiên cứu, tìm ra những đặc điểm riêng và các xu hướng biến đổi của từng nhóm là cần thiết nhằm đưa ra những định hướng bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống của tộc người theo định hướng của Đảng và Nhà nước ta

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

- Thông qua nghiên cứu và trình bày một cách hệ thống các đặc điểm hôn nhân truyền thống của người H’mông Đen ở xã Tà Xùa, luận văn phác họa bức tranh văn hóa của người H’mông ở huyện Bắc Yên, tỉnh Sơn La nói chung, nhóm H’mông Đen nói riêng

- Trong bối cảnh tác động của các điều kiện kinh tế thị trường, giao lưu và hội nhập ngày càng sâu rộng, luận văn cũng chỉ ra thực trạng của những khía cạnh biến đổi, nguyên nhân hay nói cách khác là những tác động dẫn đến sự biến đổi trong hôn nhân của nhóm H’mông Đen nơi đây

- Một số vấn đề đặt ra và một số đề xuất khuyến nghị nhằm bảo tồn và phát huy các giá trị tốt đẹp trong hôn nhân của người H’mông Đen ở xã Tà Xùa, huyện Bắc Yên, tỉnh Sơn La hiện nay

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để làm rõ các mục đích nghiên cứu trên, luận văn sẽ tập trung thực hiện các nhiệm vụ cụ thể sau đây:

- Tổng hợp, phân tích các tài liệu thành văn liên quan đến người H’mông nói chung và hôn nhân người H’mông nói riêng

- Triển khai các đợt điền dã Dân tộc học để thu thập tài liệu

- Luận văn tập trung phân tích, lý giải các khía cạnh nội hàm liên quan đến hôn nhân và lễ cưới gồm: quan niệm, nguyên tắc, tính chất, hình thức ; các bước thực hành trước và trong lễ cưới của nhóm H’mông Đen nơi đây

- Chỉ rõ các khía cạnh biến đổi và phân tích, lý giải nguyên nhân của sự biến đổi trong hôn nhân hiện nay của nhóm H’mông Đen tại điểm nghiên cứu Trong chừng mực nào đó, luận văn cũng sẽ cố gắng so sánh với hôn nhân của nhóm

H’mông Hoa tại địa bàn nghiên cứu

- Thảo luận một số vấn đề đặt ra và các khuyến nghị nhằm bảo tồn và phát

huy các giá trị tốt đẹp trong hôn nhân của người H’mông Đen ở xã Tà Xùa, huyện Bắc Yên, tỉnh Sơn La nêu trên

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận văn là người H’mông Đen ở xã Tà Xùa, huyện Bắc Yên, tỉnh Sơn La Trong đó, nội dung luận văn tập trung phân tích, lý giải sâu về các đặc điểm trong hôn nhân của người H’mông Đen ở xã Tà Xùa và thực trạng trong hôn nhân của người H’mông Đen hiện nay Cách thực hiện này sẽ

làm rõ những biến đổi trong hôn nhân và các yếu tố tác động và cả những vấn đề đặt ra trong hôn nhân hiện nay ở nhóm H’mông này Ngoài ra, luận văn có một số

so sánh với hôn nhân của nhóm H’mông Hoa đồng tộc của họ

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Về nội dung: Nghiên cứu hôn nhân của người H’mông, nhóm H’mông Đen ở

xã Tà Xùa, huyện Bắc Yên, tỉnh Sơn La

Về không gian: Địa bàn nghiên cứu chính của luận văn được xác định là bản

Tà Xùa A, Tà Xùa C của xã Tà Xùa, huyện Bắc Yên, tỉnh Sơn La, nơi người H’mông Đen tập trung sinh sống đông nhất và lâu đời nhất Ngoài ra, luận văn còn khảo sát thêm một số bản khác trên địa bàn xã là nơi sinh sống chủ yếu của người H’mông Hoa để thấy được những điểm khác biệt trong tập quán hôn nhân của hai nhóm người H’mông cùng sinh sống trên địa bàn xã

Về thời gian: Trên phạm vi cả nước, sau khi Đảng và Nhà nước ta thực hiện

công cuộc đổi mới đất nước (1986), tình hình kinh tế - chính trị - văn hóa - xã hội

đã có những chuyển biến rõ rệt Tuy nhiên do Tà Xùa là một xã vùng cao, vùng sâu, vùng xa, giao thông đi lại rất khó khăn, đồng bào người H’mông sống khép kín, ít giao lưu với bên ngoài, cho nên cho đến trước năm 1998, diện mạo nông thôn của người H’mông nơi đây chưa thay đổi mạnh mẽ, đời sống người dân tại địa bàn vẫn hết sức khó khăn Phải kể từ năm 1998 trở đi, khi Chương trình phát triển kinh tế xã hội các xã đặc biệt khó khăn vùng dân tộc thiểu số và miền núi (gọi tắt là Chương trình 135) được triển khai tại địa phương, thì kinh tế - xã hội của địa phương mới có

sự chuyển biến, đời sống đồng bào H’mông ở xã Tà Xùa mới bắt đầu có những thay đổi Giai đoạn 2 của Chương trình 135 (2005 - 2010) đã thực sự tác động mạnh mẽ đến đời sống người dân Đặc biệt, hệ thống đường giao thông được đầu tư xây dựng, việc đi lại thuận tiện hơn từ đó mở ra các cơ hội về làm ăn kinh tế, giao lưu trao đổi văn hóa, lớp trẻ được đi học, đi làm ở những thành phố lớn và phát triển

từ đó nhận thức của người dân có sự thay đổi đáng kể so với trước đây Chính những yếu tố này là cơ sở và là nguyên nhân dẫn tới nhiều thay đổi sâu rộng trong đời sống xã hội của người H’mông nơi đây, trong đó có sự thay đổi của hôn nhân

Đây là lý do tác giả lấy mốc trước và sau năm 1998 để phân định giữa truyền thống

và biến đổi về hôn nhân trong luận văn Đặc biệt, sự thay đổi sâu sắc về nhiều mặt của đời sống xã hội của H’mông nơi đây, trong đó có hôn nhân bắt đầu từ sau năm

5.2 Phương pháp nghiên cứu

Trong quá trình thực hiện và hoàn thành luận văn tác giả đã sử dụng các phương pháp sau đây:

- Phương pháp tổng hợp và phân tích tài liệu có sẵn

Để tổng hợp và phân tích các tài liệu có sẵn, chúng tôi tiến hành tìm tòi và đọc các công trình nghiên cứu về người H’mông đã công bố nói chung, nhất là các công trình, bài viết liên quan đến trực tiếp đến nội dung của đề tài luận văn Theo

đó, tác giả cũng tiếp cận với một số luận án, luận văn của những người đi trước, trong đó có đề cập đến hôn nhân và cưới xin của người H’mông Các tài liệu như báo cáo, số liệu về dân số, dân tộc, số liệu thống kê liên quan đến dân tộc H’mông ở huyện, xã cũng được tham khảo, cập nhật

- Phương pháp điền dã dân tộc học

Đây là phương pháp chủ đạo được sử dụng xuyên suốt trong quá trình thực hiện và hoàn thành luận văn Theo đó, tác giả đã thực hiện 4 đợt điền dã tại địa bàn

xã Tà Xùa từ tháng 5/2017 đến tháng 12/2018, mỗi đợt điền dã kéo dài ít nhất 5 ngày, dài nhất 10 ngày Tác giả đã cùng ăn, cùng ở, cùng làm với người dân từ đó hòa nhập và có những hiểu biết sâu sắc hơn về văn hóa và phong tục tập quán của

đồng bào nơi đây Các thao tác cơ bản trong phương pháp này bao gồm (i) Quan

sát tham dự được tác giả sử dụng trong suốt quá trình điền dã tại địa phương và đã

tham dự tham dự một số đám cưới của người H’mông Đen ở bản Tà Xùa A và C

vào dịp tháng 5/2017 và tháng 12/2018; (ii) Thao tác phỏng vấn sâu với nhiều đối

tượng khác nhau gồm nông dân, giáo viên, cán bộ xã, hưu trí, người buôn bán nhỏ, chủ homestay với các độ tuổi, giới tính khác nhau Trong đó, tác giả tập trung phỏng vấn với các đối tượng là người cao tuổi, người am hiểu phong tục tập quán, các ông mối, cô dâu chú rể và bố mẹ chồng cô dâu chú rể và (iii) Ngoài ra, để biết được ý kiến của họ về những biến đổi trong hôn nhân và cưới xin hiện nay, tác giả

còn tiến hành một số buổi thảo luận nhóm nhỏ với các bạn trẻ gồm những người

được học hành và những người ở nhà lao động sản xuất

Trong quá trình thu thập tư liệu và tham dự, tác giả cũng sử dụng công cụ bổ trợ chủ yếu là chụp ảnh và quay video clip nhằm ghi lại những tư liệu thực tế sinh động về đám cưới của nhóm H’mông Đen tại địa bàn nghiên cứu

- Phương pháp hồi cố

Đây là phương pháp rất cần thiết và hết sức quan trọng đối với tác giả, bởi kinh nghiệm nghiên cứu còn hạn chế Theo đó, tác giả đã gặp gỡ, trao đổi, lắng nghe và ghi chép lời kể từ những người lớn tuổi, trưởng họ người H’mông Đen căn cứ vào tư liệu hồi cố để thiết lập lại lịch sử di cư, lập bản của người H’mông Đen ở xã Tà Xùa, cũng như ý kiến đánh giá của họ về các khía cạnh biến đổi và nguyên nhân của sự biến đổi trong hôn nhân của họ

Ngoài ra, các phương pháp bổ trợ khác như thống kê, phân tích, so sánh đối chiếu các nguồn thông tin, tư liệu, các số liệu thu thập được cũng được áp dụng nhằm đưa ra kết quả chính xác nhất trong quá trình thực hiện luận văn

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận văn

6.1 Ý nghĩa lí luận

Luận văn là một công trình nghiên cứu chuyên sâu đầu tiên về hôn nhân của người H’mông Đen ở xã Tà Xùa, huyện Bắc Yên, tỉnh Sơn La Luận văn cung cấp một cách đầy đủ và có hệ thống về quan niệm, nguyên tắc, phong tục tập quán và nghi lễ trong hôn nhân của nhóm H’mông này từ truyền thống đến hiện tại, góp phần bổ sung tý liệu mới cho ngành Dân tộc học/Nhân học

6.2 Ý nghĩa thực tiễn

Cùng với việc trình bày và phân tích những đặc điểm của hôn nhân truyền thống, luận văn cung cấp tư liệu mới về những thay đổi trong hôn nhân cũng như lễ cưới, lý giải những nguyên nhân tác động dẫn tới thay đổi của các khía cạnh trong hôn nhân hiện nay của nhóm H’mông Đen tại địa phương

Nguồn tư liệu của luận văn góp phần làm cơ sở khoa học trong việc định hướng và gợi ý cho chính quyền địa phương trong việc xây dựng chính sách về văn hóa - xã hội bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa của người H’mông nói chung và người H’mông xã Tà Xùa, huyện Bắc Yên, tỉnh Sơn La nói riêng Đồng thời góp phần xây dựng đời sống văn hóa mới của cộng đồng tộc người H’mông trong bối cảnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước và chủ trương xây dựng Nông thôn mới của Nhà nước ta hiện nay

7 Bố cục của luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo và Phụ lục, luận văn được kết cấu thành 3 chương:

Chương 1 Cơ sở lý thuyết và khái quát về tộc người nghiên cứu

Chương 2 Đặc điểm hôn nhân của người H’mông Đen ở xã Tà Xùa

Chương 3 Biến đổi trong hôn nhân của người H’mông Đen từ năm 1998 đến nay

Chương 1

CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ KHÁI QUÁT VỀ TỘC NGƯỜI NGHIÊN CỨU 1.1 Cơ sở lý thuyết

1.1.1 Một số khái niệm cơ bản

Trong phạm vi nghiên cứu của luận văn, tác giả xác định cần làm rõ những

khái niệm cơ bản liên quan đến hôn nhân gồm: hôn nhân, ngoại hôn dòng họ, hôn

nhân hỗn hợp, nghi lễ, truyền thống, biến đổi

Khái niệm Hôn nhân có nhiều cách định nghĩa khác nhau Theo Từ điển Tiếng Việt, hôn nhân được định nghĩa là việc kết hôn giữa nam và nữ… [33, tr.712] Còn trong Từ điển Nhân học thì “Hôn nhân là mối quan hệ gắn bó được

thừa nhận về mặt xã hội giữa một người đàn ông và một người đàn bà nhằm mục đích duy trì nòi giống một cách hợp pháp lập gia đình hạt nhân mới hoặc nhằm tạo

ra hộ gia đình mới” [35, tr.519]

Trong cuốn “Nhân học - Một quan điểm về tình trạng nhân sinh” của hai tác

giả Emily A Schulzt và Robert H Lavenda, khái niệm hôn nhân được giải thích:

“Hôn nhân là một quá trình xã hội mà mô hình mẫu của nó là sự kết hợp giữa một người đàn ông và một người đàn bà, là một sự kiện làm biến đổi những thành viên của nó, làm thay đổi quan hệ giữa những người thân thuộc của mỗi bên và những khuôn mẫu xã hội thông qua việc sinh đẻ cùng với một số quyền lợi và nghĩa vụ đi kèm” [10, tr.342] Theo hai tác giả này thì, hôn nhân cũng tạo nên tính hợp pháp

của con cái do người vợ sinh ra và thiết lập các mối quan hệ giữa họ hàng bên vợ và

họ hàng bên chồng [10]

Luật Hôn nhân và Gia đình ban hành ngày 19 tháng 6 năm 2014 của Nước

Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam định nghĩa: “Hôn nhân là quan hệ giữa vợ và

chồng sau khi đã kết hôn” [20] Đồng thời tại điều 3, mục 4,5 Luật này cũng nêu rõ:

“Tập quán về hôn nhân và gia đình là quy tắc xử sự có nội dung rõ ràng về quyền, nghĩa vụ của các bên trong quan hệ hôn nhân và gia đình, được lặp đi lặp lại trong một thời kì dài và được thừa nhận rộng rãi trong một vùng, miền hoặc cộng đồng… Kết hôn là việc nam nữ xác lập quan hệ vợ chồng với nhau theo quy định của Luật

này về điều kiện kết hôn và đăng kí kết hôn”

Nội hàm hôn nhân bao gồm nhiều yếu tố/khía cạnh như quan niệm, nguyên tắc, tính chất và hình thức hôn nhân, cư trú sau hôn nhân vì vậy trong quá trình thực hiện luận văn, tác giả cũng phải nghiên cứu một số khái niệm khác có liên quan đến hôn nhân nhằm thể hiện được đặc trưng và bản sắc văn hóa tộc người H’mông nói chung và người H’mông Đen ở xã Tà Xùa nói riêng

Nội hôn tộc người: là việc chỉ kết hôn với người trong cùng một dân tộc,

hoặc cùng một nhóm tộc người với mình Đây là tập quán/xu thế phổ biến của nhiều tộc người thiểu số trong việc kết hôn trước kia

Ngoại hôn dòng họ: là khái niệm chỉ được kết hôn với những người ngoài

dòng họ của mình và được quy định bởi tập quán pháp của tộc người Ở người H’mông cũng vậy, thông thường, việc kết hôn giữa những người cùng dòng họ bất

kể ở xa hay gần đều bị nghiêm cấm

Hôn nhân hỗn hợp dân tộc: Khái niệm này dùng để chỉ việc kết hôn giữa hai

người không cùng một tộc người/dân tộc với nhau mà không trái với quy định của pháp luật Hôn nhân hỗn hợp là một hiện tượng phổ biến diễn ra trong nền kinh tế thị trường hiện nay Bởi vì quá trình tiếp xúc giao lưu văn hoá không chỉ bó hẹp trong phạm vi một cộng đồng tộc người mà xu hướng sẽ phát triển ra bên ngoài Không những thuộc phạm vi quốc gia mà còn giữa quốc gia này với quốc gia khác trong xu thế toàn cầu hoá như ngày nay

Nghi lễ hôn nhân: được hiểu là những nghi lễ phải thực hành và tuân theo

trong hôn nhân theo quy định của phong tục, tập quán của mỗi tộc người Để hợp thức hóa về hôn nhân, đôi trai gái và gia đình hai bên bắt buộc phải thực hiện một

số nghi lễ theo tập quán tộc người quy định Nghi lễ hôn nhân được thực hiện nhằm đảm bảo sự chứng kiến và công nhận của cộng đồng về việc kết hôn của đôi trai gái, đồng thời bên trong các nghi lễ đều chứa đựng yếu tố tâm linh, liên quan đến đời sống tín ngưỡng của mỗi tộc người

Truyền thống: theo định nghĩa của Từ điển Tiếng Việt, truyền thống là thói

quen được hình thành đã lâu trong lối sống và nếp nghĩ, được truyền lại từ thế hệ

này qua thế hệ khác [33, tr.1055]

Biến đổi là khái niệm chỉ sự thay đổi thành khác trước hoặc sự thay đổi, điều

thay đổi khác với trước [33, tr.64] Văn hóa nói chung và hôn nhân nói riêng luôn luôn có sự vận động và biến đổi dưới tác động của các yếu tố kinh tế - văn hóa để phù hợp với yêu cầu thực tiễn đặt ra

1.1.2 Các lý thuyết tiếp cận

Luận văn vận dụng lý luận và phương pháp luận của Chủ nghĩa duy vật biện

chứng, Chủ nghĩa duy vật lịch sử gồm: (i) Đảm bảo tính khách quan, có nghĩa là

nghiên cứu sự vật hiện tượng như chúng đang tồn tại thực tế, các kết luận phải xuất phát từ thực tế, không phán đoán chủ quan; để có hiểu biết đúng đắn về sự vật, hiện tượng phải hướng tới cái bản chất, không hướng tới cái ngẫu nhiên, không ổn định;

(ii) Nghiên cứu sự vật hiện tượng trong sự phát triển Theo đó, mỗi sự vật, hiện

tượng đều có quá trình nảy sinh, vận động (biến đổi) và phát triển; đều tồn tại trong một không gian và thời gian xác định Khi nghiên cứu, cần nhìn nhận sự vật, hiện tượng trong những giai đoạn cụ thể và trong toàn bộ tiến trình phát triển; cần chú ý đến hoàn cảnh lịch sử cụ thể làm nảy sinh vấn đề đó, tới bối cảnh hiện thực khách quan và chủ quan Có như vậy sẽ giúp ta thấy được sự vận động, biến đổi cũng như

lý giải được quá trình vận động, phát triển của sự vật, hiện tượng đó và (iii) Nghiên

cứu sự vật, hiện tượng trong một chỉnh thể toàn vẹn, nghĩa là khi xem xét sự vật,

hiện tượng cần phải đặt trong mối liên hệ qua lại giữa các bộ phận, các yếu tố, các thuộc tính khác nhau của chính sự vật, hiện tượng đó Đồng thời, phải xem xét sự

vật, hiện tượng trong mối liên hệ qua lại với các sự vật, hiện tượng khác

- Lý thuyết bản sắc văn hóa tộc người

Việc áp dụng lý thuyết bản sắc văn hóa tộc người giúp tác giả luận văn nhận diện được rõ những sắc thái riêng trong hôn nhân của nhóm H’mông Đen ở xã Tà Xùa Lý thuyết này chỉ rõ rằng: Bản sắc tộc người là tổng thể những yếu tố vật chất

và tinh thần mang tính đặc trưng và đặc thù của một tộc người, giúp phân biệt tộc người này và tộc người khác, và giữa các nhóm khác nhau của cùng một tộc người Bản sắc tộc người được hình thành lâu dài trong lịch sử, gắn liền với hoàn cảnh

kinh tế, xã hội và môi trường tự nhiên của tộc người, được bảo lưu lâu dài

- Lý thuyết giao lưu, tiếp biến văn hóa

Lý thuyết này chỉ ra rằng: sự tiếp xúc trực tiếp và lâu dài giữa hai nền văn hóa khác nhau và hậu quả của sự tiếp xúc đó là sự thay đổi hay biến đổi của một số loại hình văn hóa ở cả hai nền văn hóa Theo đó, giao lưu tiếp biến văn hóa là quá trình trong đó một nền văn hóa thích nghi, ảnh hưởng bởi một nền văn hóa khác bằng cách vay mượn nhiều nét đặc trưng Đó là sự trao đổi những đặc tính văn hóa nảy sinh khi các cộng đồng tiếp xúc trực diện và liên tục Tiếp biến văn hóa còn được hiểu là quá trình biến đổi văn hóa diễn ra do sự tiếp xúc của hai hệ thống văn hóa riêng rẽ mà kết quả làm cho chúng ngày càng trở nên giống nhau hơn Lý thuyết về giao lưu, tiếp biến văn hóa cho thấy biến đổi là quá trình tất yếu của mọi

sự vật và hiện tượng, trong đó bao gồm cả văn hóa tộc người nói chung và hôn nhân nói riêng

Ngày nay, dưới sự tác động của quá trình phát triển, toàn cầu hóa và xu hướng hội nhập đang diễn ra mạnh mẽ thì sự giao lưu, biến đổi văn hóa của các tộc người, trong đó có hôn nhân của nhóm H’mông Đen là không tránh khỏi Do đó, khi nghiên cứu văn hóa tộc người, trong đó có các quan niệm, nguyên tắc, đặc điểm

và các nghi lễ trong hôn nhân của nhóm H’mông Đen nơi đây, tác giả luận văn không thể chỉ xem xét vấn đề này một cách biệt lập hay trong trạng thái tĩnh, mà luôn đặt chúng trong trạng thái động, trong quá trình biến đổi, tiếp biến

1.2 Khái quát về địa bàn và tộc người nghiên cứu

1.2.1 Đôi nét về địa bàn nghiên cứu

- Huyện Bắc Yên: Bắc Yên là một huyện vùng cao nằm ở phía Đông Bắc của tỉnh Sơn La, cách Thành phố Sơn La 100 km về phía Đông Bắc, tọa độ địa lý điểm trung tâm là 21013’23” độ vĩ bắc và 104022’09” độ kinh đông, có độ cao trung bình

từ 1.000m -1.400m so với mặt nước biển, diện tích tự nhiên là 1.103,71 km2, phía Bắc và Tây Bắc giáp huyện Trạm Tấu, tỉnh Yên Bái và huyện Mường La tỉnh Sơn La; phía Đông giáp huyện Phù Yên; phía Nam và Đông Nam giáp huyện Mộc Châu

và Yên Châu; phía Tây và Tây Nam giáp huyện Mai Sơn [38]

Trước khi thành lập huyện (1964), phần lớn đất đai và cư dân Bắc Yên thuộc huyện Phù Yên và một số xã thuộc huyện Yên Châu (tỉnh Sơn La) [2, tr.11] Ngày 27/12/1975, Quốc hội nước Việt Nam dân chủ cộng hòa (khóa V), kì họp thứ hai quyết định bỏ cấp khu (khu tự trị) trong hệ thống đơn vị hành chính, hợp nhất tỉnh Yên Bái, Lào Cai và Nghĩa Lộ thành tỉnh Hoàng Liên Sơn, chuyển huyện Bắc Yên, Phù Yên (thuộc tỉnh Nghĩa Lộ cũ) về tỉnh Sơn La [2, tr.13]

Đến ngày 16/1/1979, theo Quyết định số 18-CP của Hội đồng Chính phủ, xã Phiêng Ban của huyện Bắc Yên chia thành 2 xã: xã Hồng Ngài và xã Phiêng Ban Ngày 13/3/1979, theo Quyết định số 105-CP của Hội đồng Chính phủ, chuyển tăng cường các xã Mường Khoa, Tạ Khoa, Mường Sại, Phiêng Côn của huyện Yên Châu

về huyện Bắc Yên Ngày 7/9/1999, thành lập thị trấn huyện Bắc Yên [2, tr.14] Đến nay, trải qua nhiều lần thay đổi đơn vị hành chính, huyện Bắc Yên gồm có 16 xã, thị trấn, 152 bản, tiểu khu, trong đó có 111 bản đặc biệt khó khăn Dân số trên 65.000 người với 7 dân tộc anh em cùng chung sống (Thái, Mường, H’mông, Dao, Kinh, Tày, Khơ-mú), trong đó đông nhất là dân tộc H’mông chiếm 42,7% [38] Người H’mông huyện Bắc Yên gồm các ngành H’mông trắng (H’mông Đơ), H’mông Hoa (H’mông Lềnh), H’mông đen (H’mông Đu) và H’mông đỏ (H’mông Si), phân bố rộng rãi ở 13 xã, 63 bản trên địa bàn huyện, trong đó tập trung đông nhất ở khu vực vùng cao gồm các xã Tà Xùa, Háng Đồng, Làng Chếu, Xím Vàng, Hang Chú, Chim Vàn

- Xã Tà Xùa: Tà Xùa là xã vùng cao còn nhiều khó khăn của huyện Bắc Yên, cách trung tâm huyện 14,5 km Phía Bắc giáp xã Bản Mù huyện Trạm Tấu, tỉnh Yên Bái; phía Nam giáp xã Phiêng Ban; phía Đông giáp xã Suối Tọ và xã Suối Bau huyện Phù Yên; phía Tây giáp xã Làng Chếu và xã Xím Vàng [3] Tổng diện tích tự nhiên của xã là 4.138,61 ha, trong đó đất nông nghiệp có 2.457,71 ha, chiếm 59,4% Địa hình phức tạp chủ yếu là đồi, núi Hiện nay, xã Tà Xùa có 8 bản gồm: Bản Tà Xùa A, Bản Tà Xùa C, Bản Khe Cải, Bản Mống Vàng, Bản Chung Trinh, Bản Bẹ, Bản Trò A và Bản Trò B

Năm 2017, toàn xã có 501 hộ, 3.049 nhân khẩu, thành phần dân tộc chủ yếu

là dân tộc H’mông chiếm 99,57% (trong đó người H’mông Đen chiếm 48,4%), còn lại người Kinh chiếm 0,43%

Xã Tà Xùa hiện có duy nhất trục đường tỉnh lộ 112 chạy qua Tỉnh lộ 112 được nối với quốc lộ 37 từ thị trấn Bắc Yên qua các xã Phiêng Ban - Tà Xùa - Làng Chếu - Xím Vàng - Hang Chú (huyện Bắc Yên), đồng thời mở đến thị trấn Trạm Tấu và thị xã Nghĩa Lộ (tỉnh Yên Bái) Bởi vậy, đây là đầu mối giao thông quan trọng giữa xã Tà Xùa với các địa phương trong và ngoài huyện, tỉnh

Bảng 1.1 Thống kê nhân khẩu, dân tộc xã Tà Xùa năm 2017

Công tác giáo dục đào tạo được quan tâm và thực hiện có hiệu quả Năm học

2017 - 2018 xã có 3 trường, gồm 3 cấp học: với 78 cán bộ, giáo viên và 948 học sinh, trong đó: Trường THCS xã có 202 học sinh, 21 cán bộ, giáo viên; trường Tiểu học bán trú có 455 học sinh, 35 cán bộ, giáo viên; trường Mầm non có 291 cháu, 22 cán bộ, giáo viên Trong năm học 2017 - 2018 tỷ lệ học sinh chuyển lớp Tiểu học đạt 100%; THCS đạt 100 % Số học sinh không huy động được ra lớp theo kế hoạch

là 22 em trong đó: Trường THCS là 12 em, trường Tiểu học là 9 em, trường Mầm

Non là 01 em

Các chế độ chính sách đối với học sinh như hỗ trợ chi phí học tập, hỗ trợ tiền

ăn cho học sinh bán trú được thực thực hiện nghiêm túc và hiệu quả Về việc nấu ăn cho học sinh bán trú đã được các đơn vị trường tổ chức thực hiện nghiêm túc theo quy định, đảm bảo khẩu phần ăn, chế độ dinh dưỡng và vệ sinh an toàn thực phẩm

+ Y tế, Dân số - KHHGĐ

UBND xã Tà Xùa đã chỉ đạo thực hiện tốt công tác khám, cấp phát thuốc cho nhân dân Đến nay cơ sở vật chất và cán bộ làm công tác y tế xã đã cơ bản đủ về số lượng và đảm bảo về chất lượng Hiện nay trạm y tế xã đã có 07 cán bộ, nhân viên, trong đó có: 01 Bác sĩ, 02 Y sĩ, 01 nữ hộ sinh, 03 điều dưỡng

Tổng số khám cấp phát thuốc năm 2017 là 1.223 lượt người Trong đó điều trị nội trú 04, ngoại trú là 1.190 người, chuyển tuyến là 36 người, tiêm chủng trẻ em

là 100 trẻ, tiêm phòng uốn ván cho phụ nữ là 78 người

Công tác Dân số - KHHGĐ được quan tâm thực hiện góp phần vào việc làm giảm tỷ lệ sinh đẻ trong năm 2017 Tuy nhiên tình trạng sinh đẻ quá kế hoạch vẫn còn xảy ra ở hầu hết các bản trên địa bàn xã

+ Văn hóa - Thể thao và du lịch

Công tác tuyên truyền các chủ trương, chính sách, pháp luật của Đảng và Nhà nước được tăng cường Các cấp chính quyền cũng chú trọng tổ chức các hoạt động chào mừng các ngày lễ như: Ngày Quốc tế Phụ nữ, ngày thành lập Đoàn TNCS Hồ Chí Minh, ngày giải phóng miền Nam thống nhất đất nước; tiếp tục duy trì phát huy các giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của đồng bào dân tộc Hmông

và tiếp tục triển khai phong trào “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa ở

cơ sở” Tuy nhiên trong quá trình thực hiện vẫn còn tồn tại hạn chế đó là một bộ phận nhân dân chưa chấp hành tốt chính sách pháp luật của Đảng và Nhà nước như:

vi phạm hương ước, quy ước của xã, bản đề ra, vi phạm Luật hôn nhân và gia đình, chính sách dân số

Các hoạt động du lịch trên địa bàn xã cũng đang được xúc tiến để thu hút khách du lịch đến tham quan, khám phá Năm 2017, trên địa bàn xã đã tiếp nhận

2.729 lượt khách du lịch với các hoạt động chủ yếu là “săn mây” và thăm cây chè

cổ thụ hàng trăm năm tuổi

Về cơ bản, các hoạt động du lịch, tiểu thủ công nghiệp và buôn bán đã được triển khai, tuy nhiên thu nhập chính của người dân xã Tà Xùa chủ yếu vẫn từ hoạt động sản xuất nông nghiệp Tỉ lệ hộ nghèo và cận nghèo còn rất cao Năm 2017, theo rà sát của UBND xã, số hộ cận nghèo trong toàn xã là 118 hộ (chiếm 23,6%)

và hộ nghèo là 252 hộ (chiếm 50,3%) Trong những năm gần đây, thực hiện Chương trình mục tiêu Quốc gia Xây dựng nông thôn mới, hệ thống điện - đường - trường - trạm của xã đã từng bước được xây dựng theo hướng kiên cố hóa nhưng kết quả đạt được chưa cao Tính đến cuối năm 2017, xã đã thực hiện và hoàn thành được 6/19 tiêu chí về xây dựng nông thôn mới Mặc dù vậy, đời sống vật chất và tinh thần của đồng bào nơi đây vẫn còn nhiều khó khăn Nhiều vấn đề xã hội còn tồn tại như: Chất lượng giáo dục trên địa bàn xã đã có nhiều chuyển biến tích cực nhưng tỷ lệ học sinh không ra lớp ở các cấp học vẫn còn cao, tỷ lệ học sinh nữ bỏ học vẫn còn nhiều; số lượng lao động nông thôn tham gia các lớp đào tạo nghề vẫn còn hạn chế; tình hình an ninh chính trị, trật tự an toàn xã hội vẫn còn tiềm ẩn những yếu tố gây mất ổn định; tình hình học truyền đạo trái phép, tệ nạn ma tuý, trộm cắp, tranh chấp đất đai vẫn còn tiềm ẩn nhiều yếu tố phức tạp

1.3 Khát quát về người H’mông Đen

1.3.1 Tên gọi và lịch sử cư trú

Người H’mông ở Việt Nam có nhiều nhóm khác nhau, trong đó nhóm H’mông Đen là một bộ phận quan trọng Về tộc danh của tộc người này hiện vẫn tồn tạin nhiều ý kiến khác nhau Phía các cơ quan nghiên cứu như Học viện Khoa học xã hội - Viện Hàn lâm khoa học xã hội Việt Nam thường sử dụng tên gọi Hmông trong các công trình nghiên cứu Phía Ủy ban dân tộc và một số phương tiện thông tin truyền thông thường sử dụng tộc danh Mông Ngoài ra, H’mông cũng

là tộc danh được sử dụng Bởi vậy trong nghiên cứu này, chúng tôi lựa chọn sử dụng tộc danh H’mông là tên gọi thống nhất

Nhóm H’mông Đen ở xã Tà Xùa có tên tự gọi là người H’mông Đu Nhóm

H’mông Đen chuyển cư đến xã Tà Xùa tương đối muộn, nên trước đây chủ yếu quần tụ thành từng bản nhỏ Hiện nay, họ sống xen lẫn với nhóm H’mông Hoa, quy

mô bản cũng lớn hơn nhiều so với trước Từ năm 2016, khi các hoạt động du lịch được xúc tiến, ban đầu từ một số hộ người Kinh từ các địa phương lân cận chuyển đến sinh sống và buôn bán dọc theo tỉnh lộ 112, chủ yếu là địa bàn thuộc bản Tà Xùa A, dần dần một số hộ gia đình người Hmông Đen cũng bắt đầu tham gia hoạt động du lịch như mở nhà nghỉ homestay, dịch vụ ăn uống, may và cho thuê trang phục dân tộc từ đó góp phần nâng cao thu nhập cho người dân trên địa bàn

Theo các kết quả nghiên cứu đã được công bố, vào giai đoạn thứ ba cách ngày nay chừng 150 năm (khoảng 6 - 7 đời người), người H’mông tiếp tục vào Việt Nam qua Phong Thổ (Lai Châu), Xi Ma Cai và Mường Khương (Lào Cai), sau đó một bộ phận đi sâu vào vùng Tây Bắc, đến Tủa Chùa, Tuần Giáo (Lai Châu) và Thuận Châu, Sông Mã (Sơn La) Một bộ phận khác từ Mù Cang Chải di chuyển sang Bắc Yên, Phù Yên, Mộc Châu (Sơn La) [27, tr.28]

Kết quả nghiên cứu điền dã tại địa phương của tác giả cũng cho thấy người H’mông nói chung và người H’mông Đen ở xã Tà Xùa nói riêng chủ yếu di cư từ các huyện Mù Cang Chải và Trạm Tấu, tỉnh Yên Bái đến vào khoảng cuối thế kỷ XVIII đầu thế kỷ XIX Cho đến nay, người H’mông Đen nơi đây vẫn giữ mối liên

hệ mật thiết với cộng đồng người H’mông ở 2 huyện Trạm Tấu và Mù Cang Chải (Yên Bái) qua hôn nhân, quan hệ dòng họ vốn đã có từ lâu đời

Ban đầu, khi mới di cư đến Tà Xùa, họ sống quần cư theo từng dòng họ hoặc một vài dòng họ thuộc cùng ngành H’mông Đen tại các bản: Tà Xùa A, Tà Xùa B,

Tà Xùa C tương đối độc lập, khép kín Về sau, khi dân số ngày càng tăng lên, họ bắt đầu khai phá thêm các vùng đất mới và hình thành thêm các bản Chung Trinh, Mống Vàng, đồng thời sống xen kẽ với các ngành H’mông khác, hình thành các bản

có nhiều dòng họ của nhiều ngành H’mông sống quần cư Trong quá trình đó, vào những năm đầu thập niên 70 của thế kỷ XX, một bộ phận người H’mông Đen vốn định cư tại bản Tà Xùa B do hoàn cảnh kinh tế khó khăn đã di cư đi tìm vùng đất

mới để sinh sống Trong đó, một phần dân cư di đến xã Phiêng Côn, huyện Bắc Yên, một nửa còn lại di đến ba xã Tân Xuân, Xuân Nha và Chiềng Xuân, huyện Mộc Châu, tỉnh Sơn La

Trong khoảng 10 năm trở lại đây, dưới tác động của nền kinh tế thị trường và chính sách ưu tiên phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội khu vực nông thôn miền núi của nhà nước, điều kiện kinh tế và mức sống của người H’mông Đen từng bước được nâng cao, phần lớn các hộ gia đình đều mua được xe máy làm phương tiện đi lại và vận chuyển hàng hóa, nông sản Nhờ thế, họ có cơ hội đi xa hơn phạm vi huyện Bắc Yên, tiếp xúc và học hỏi được nhiều điều mới lạ từ những cộng đồng dân tộc khác nhau Một số thanh niên còn có cơ hội sinh sống, học tập và làm việc ở các

đô thị lớn như thành phố Sơn La, thủ đô Hà Nội… Cuộc sống đô thị hiện đại bắt đầu ảnh hưởng sâu sắc đến nhận thức và thói quen của họ, từ đó tác động không nhỏ đến đời sống cộng đồng, cũng như kết cấu xã hội, văn hóa truyền thống của người H’mông Đen trong đó có yếu tố hôn nhân

1.3.2 Đời sống kinh tế

Sinh kế truyền thống của người H’mông Đen ở xã Tà Xùa chủ yếu là trồng trọt, chăn nuôi và khai thác các nguồn lợi từ tự nhiên Trước đây, người H’mông Đen thường trồng lúa, ngô, sắn trên nương Giống lúa họ thường sử dụng là các giống địa phương, năng suất thấp, chủ yếu được sử dụng để phục vụ cho nhu cầu ăn uống hàng ngày và các dịp lễ lớn của gia đình, dòng họ như cưới hỏi, tang ma, lễ tết Ruộng nước cũng được sử dụng trong lao động sản xuất nhưng diện tích không nhiều Đặc biệt thời kì trước Đổi mới, đối với vùng đồng bào người H’mông ở Bắc Yên nói chung và người H’mông Đen ở xã Tà Xùa nói riêng, việc trồng thuốc phiện vẫn diễn ra phổ biến Hầu hết các hộ gia đình ở đây đều trồng thuốc phiện Thuốc phiện cho nguồn lợi lớn, do vậy có thể nói trước đây, thu nhập chính của người dân

là từ việc trồng và bán thuốc phiện Cho đến những năm đầu thập kỉ 90 của thế kỉ

XX, thực hiện chủ trương, chính sách của Đảng và nhà nước phá bỏ cây thuốc phiện chuyển dịch cơ cấu giống cây trồng Ở Tà Xùa, đồng bào H’mông từng bước chặt

bỏ cây thuốc phiện và chuyển sang trồng chè có sự hỗ trợ giống và kỹ thuật của nhà

nước Từ khoảng năm 2005 trở lại đây, việc chuyển dịch cơ cấu cây trồng được đẩy mạnh Các giống cây trồng địa phương cho năng suất thấp được thay thế bằng các giống lai do nhà nước cung cấp cho năng suất cao Từ đó, tình trạng đói ăn lúc giáp hạt của đồng bào đã giảm đáng kể Cho đến nay, người dân địa phương chỉ canh tác ruộng nước 1 vụ trong năm (từ tháng 4 đến tháng 10) nhưng vẫn đủ ăn thậm chí có những hộ còn có dư để bán Theo lời ông Mùa A Dao - nguyên Chủ tịch Hội nông dân xã Tà Xùa cho biết: Hiện nay khoảng 80% số hộ nông dân trong xã chỉ làm ruộng nước là đã đủ thóc để ăn trong một năm, còn lại 20% thì vẫn phải làm thêm lúa nương do diện tích ruộng nước ít Ngô, sắn vẫn được trồng trên nương chủ yếu

để phục vụ chăn nuôi gia súc gia cầm

Bên cạnh việc chuyển đổi các giống lúa, ngô, sắn, hiện nay người dân địa phương còn trồng thêm cây dong giềng ở trên nương và vườn quanh nhà Dong giềng phần lớn được bán cho lái buôn nhằm tăng thêm thu nhập cho người dân, mặt khác người ta cũng giữ lại một phần để dùng làm thức ăn trong chăn nuôi thay thế cho ngô, sắn những khi cần thiết

Hình thức khai thác các nguồn lợi tự nhiên hiện nay vẫn được người dân địa phương duy trì Người H’mông Đen rất ít trồng rau Nếu có cũng chỉ trồng xung quanh nhà với diện tích không đang kể, chủ yếu trồng rau su su và rau cải mèo Bởi vậy, khi rảnh rỗi họ thường tranh thủ vào rừng hái măng và một số loại rau dại phục

vụ nhu cầu gia đình Bên cạnh đó, thực hiện chủ trường giao đất giao rừng của nhà nước, mỗi hộ gia đình người H’mông Đen ở xã Tà Xùa đều được giao quản lí một phần đất rừng Trên phần đất đó, người ta có quyền khai thác gỗ, củi cũng như trồng các loại cây thân gỗ như cây sa mu, pơ mu tùy điều kiện gia đình Chính sách này một phần giúp địa phương giữ được rừng tránh tình trạng đất trống đồi trọc, mặt khác mỗi hộ gia đình đều có được quyền và nghĩa vụ trên phần đất rừng được giao

vì vậy ý thức bảo vệ rừng của người dân cũng tăng lên Trong những năm gần đây tình trạng đốt rừng làm nương rẫy cũng không còn diễn ra

Đối với cây công nghiệp, người H’mông Đen ở xã Tà Xùa chủ yếu trồng trồng chè Chè Tà Xùa đã trở thành một loại đặc sản hiện đang mang lại nguồn thu

nhập chính cho người dân địa phương nói chung và người H’mông Đen nói riêng

Từ lâu Tà Xùa đã nổi tiếng với chè cổ thụ được trồng cách đây trên dưới 200 năm Trên cơ sở đó, thực hiện việc chuyển đổi cơ cấu cây trồng phá bỏ thuốc phiện thay vào đó cây chè được chọn làm cây công nghiệp mũi nhọn để phát triển nông nghiệp của địa phương Hiện nay, toàn xã Tà Xùa có tổng diện tích 138,2 ha chè đang cho thu hoạch Hầu hết mỗi hộ gia đình đều trồng chè Hộ ít cũng có khoảng 1 ha, hộ nhiều có thể trồng được 5-7 ha Trước đây người ta sao chè thủ công bằng những chiếc chảo to trên bếp lửa Giờ đây, hầu hết các hộ dân làm chè đều đã mua máy sao chè Việc đưa máy móc vào chế biến chè đã góp phần giảm tải sức lao động của người phụ nữ, đồng thời chè sao chín đều hơn, được nước hơn Từ đó giá chè cũng tăng lên đáng kể, góp phần nâng cao đời sống kinh tế của đồng bào Hiện nay, người H’mông không chỉ bán chè ở chợ huyện hay đợi lái buôn lên bản thu mua, với sự phát triển của kinh tế, việc giao lưu được mở rộng, một số người dân đã biết liên lạc và tạo mối làm ăn với các thương lái ở dưới xuôi đưa đặc sản chè Tà Xùa đến gần hơn với mọi miền của tổ quốc chứ không còn bó hẹp tiêu thụ trong địa bản huyện Bắc Yên hoặc tỉnh Sơn La như trước

Chăn nuôi là hoạt động kinh tế nông nghiệp quan trọng đối với người H’mông Đen Do điều kiện kinh tế còn nhiều khó khăn, đời sống của người dân còn khép kín theo lối tự cấp tự túc, do đó, ở Tà Xùa, người ta thường nuôi trâu, bò làm sức khéo, nuôi lợn, gà để phục vụ nhu cầu thực phẩm hàng ngày của từng hộ gia đình, đồng thời cũng là nguồn thực phẩm dự trữ cho những dịp lễ tết của gia đình, dòng họ Hiện nay trong sản xuất nông nghiệp, người H’mông Đen vẫn chủ yếu sức kéo của trâu bò Việc sử dụng máy móc trong cày bừa, làm đất vẫn còn rất ít Nếu

có cũng chỉ sử dụng để cày đất trồng chè với diện tích lớn

Trước đây, hầu hết các hộ người H’mông đều dành một phần đất nương tốt nhất của gia đình để trồng lanh làm trang phục Người H’mông quan niệm rằng, khi chết phải mặc váy áo được làm từ vải lanh thì ông bà tổ tiên mới nhận ra họ vì vậy trồng lanh dệt vải đã trở thành một nét văn hóa đặc trưng của người H’mông không chỉ có giá trị về mặt thực tế mà còn có ý nghĩa quan trọng về mặt tâm linh Tuy

nhiên, dưới tác động của các yếu tố kinh tế - xã hội, cho đến vụ mùa năm 2017 ở các bản của người H’mông Đen xã Tà Xùa đã không còn hộ gia đình nào duy trì việc trồng lanh dệt vải Người phụ nữ H’mông Đen mặc dù vẫn có thói quen tự thêu

và may trang phục cho bản thân và cho các thành viên trong gia đình nhưng giờ đây nguyên liệu mà họ sử dụng là vải sợi công nghiệp được bán sẵn ở chợ huyện hoặc các cửa hàng tạp hóa Các nghề thủ công như nghề rèn, chế tác bạc, làm khèn đã từng huy hoàng trong lịch sử thì nay cũng đã biến mất

Năm 2016, hoạt động du lịch ở xã Tà Xùa bắt đầu được xúc tiến Sau hơn 2 năm, hiện nay ở bản Tà Xùa A, trung tâm xã Tà Xùa, cũng là bản người H’mông Đen sinh sống đông nhất, một số hộ dân đã mở homestay phục vụ khách du lịch, bên cạnh đó cũng có thêm 2 hộ gia đình mở cửa hàng may thêu trang phục dân tộc phục vụ khách du lịch và người dân địa phương khi có nhu cầu

1.3.3 Đời sống văn hóa

+ Văn hóa vật chất

Người H’mông Đen ở xã Tà Xùa sử dụng lương thực chính là gạo tẻ Gạo nếp chỉ được sử dụng trong các dịp lễ tết Ngô, sắn được trồng chủ yếu phục vụ trong chăn nuôi Thực phẩm trong bữa ăn hàng ngày của họ rất đơn giản, ngoài cơm

tẻ người ta chỉ cần một chút thức ăn theo kiểu “có gì ăn đấy”, đôi khi không có thức

ăn cũng chỉ cần một chút nước canh cũng xong bữa Ngược lại trong những dịp lễ tết họ thường mổ lợn, gà và trong bữa ăn phần lớn sẽ là các món từ thịt Người ta kiêng ăn rau trong những dịp này Các món ăn của người H’mông Đen thường được chế biến theo kiểu luộc hoặc nấu canh Dịp tết hoặc đám cưới có thêm bánh dày được làm từ gạo nếp nương do gia đình trồng Vì Tà Xùa nằm trên địa hình núi cao, quanh năm mây mù bao phủ, thời tiết luôn ẩm thấp do đó người dân nơi đây có tập quán uống rượu thóc được ủ bằng men lá Mỗi hộ gia đình đều nấu rượu Rượu dùng trong cuộc sống hàng ngày, trong lễ tết, mỗi năm người ta đều phải dành ra một phần thóc thu hoạch được để nấu rượu Nhìn chung có thể thấy, tập quán ăn uống của người H’mông Đen tương đối đơn giản Do điều kiện kinh tế khó khăn lại

ít có điều kiện giao lưu với bên ngoài do vậy tập tục ăn uống của người H’mông

vẫn không có nhiều thay đổi

Nhà ở truyền thống của đồng bào người H’mông xã Tà Xùa thường là kiểu nhà trệt nền đất vách được dựng bằng các tấm gỗ lớn Nhà thường được làm 3 gian,

2 chái với ưu điểm đông ấm, hè mát Trong nhà người ta đặt 2 bếp lửa ở hai bên đầu nhà, gian giữa đặt bàn thờ ma Cột ma được dựng ở gian giữa của ngôi nhà gần đầu bếp chính Xung quanh nhà người ta thường trồng một ít rau để phục vụ gia đình Hiện nay ở Tà Xùa hình thức nhà này vẫn chủ yếu, bên cạnh đó ở các bản cũng dần xuất hiện một số ngôi nhà xây được lợp tôn Tuy nhiên những ngôi nhà kiểu mới này chủ yếu được sử dụng để làm nơi buôn bán còn hầu hết người H’mông Đen vẫn sống trong những ngôi nhà nền đất ván gỗ như trước

Trang phục truyền thống của người H’mông nói chung và người H’mông Đen ở xã Tà Xùa nói riêng được làm từ vải lanh nhuộm chàm Hiện nay phụ nữ và trẻ em gái chủ yếu vẫn mặc váy được trang trí sặc sỡ màu sắc, nam giới mặc quần ống rộng của người H’mông kết hợp với áo sơ mi hoặc áo thun như của người Kinh Nguyên liệu để làm váy áo được thay đổi từ vải lanh nhuộm chàm thành vải sợi công nghiệp Vải lanh chỉ còn được sử dụng trong tang ma, khi đưa tiễn người chết

về thế giới bên kia

+ Văn hóa xã hội

Người H’mông thường sống tập trung thành các bản nhỏ, được bố trí theo lối mật tập Hiện này, người H’mông Đen ở xã Tà Xùa sống tập trung ở 4 bản/8 bản của xã Trong đó có 2 bản chỉ duy nhất một dòng họ sinh sống là bản Tà Xùa C với dòng họ Lù và bản Mống Vàng với dòng họ Mùa; 2 bản có quy mô lớn hơn là bản

Tà Xùa A và bản Chung Trinh với nhiều các dòng họ cùng nhau sinh sống như: Mùa, Phàng, Giàng… Trước đây, quy mô các bản của người H’mông Đen thường

từ 10 - 20 hộ Ngày nay, cùng với sự gia tăng về dân số và sự phát triển của kinh tế

- xã hội, số hộ trong các bản ngày càng tăng lên Bản có số hộ ít nhất là Mống Vàng

24 hộ và đông nhất là bản Tà Xùa A 108 hộ Người H’mông Đen cư trú theo dòng

họ Với quan điểm “cùng họ đều là anh em”, trong cuộc sống hàng ngày các gia đình thường tương trợ giúp đỡ nhau về mọi mặt Bởi vậy khi gia đình có việc trọng

đại như cưới xin, ma chay thì đó được coi là việc lớn của cả dòng họ và sẽ do anh

em trong họ tổ chức giúp đỡ

Gia đình của người H’mông Đen phổ biến là gia đình phụ hệ, thường có từ 2 đến 3 thế hệ cùng chung sống Người đàn ông lớn tuổi nhất đóng vai trò trụ cột, đứng ra quản lý tài sản chung của gia đình, như: nương rẫy, trâu bò, công cụ lao động và phân chia tài sản cho các con ra ở riêng, đồng thời đứng ra tổ chức, phân công lao động cho các thành viên còn lại và trực tiếp đảm nhiệm những công việc nặng nhọc nhất, nguy hiểm nhất trong sản xuất như chặt cây, đánh đá, khai phá nương rẫy, và đốn gỗ, vận chuyển từ rừng về nhà khi làm nhà mới… Họ còn là người lo toan việc tổ chức hôn lễ cho con cái, thờ cúng tổ tiên, các ma nhằm cầu mong sự phù hộ cho gia đình mạnh khoẻ, làm ăn phát đạt Không chỉ quán xuyến các công việc trong gia đình, họ còn thay mặt các thành viên trong gia đình giải quyết mọi quan hệ với dòng họ và xã hội Khi trong gia đình có khách, thì dù là khách lạ, hay khách quen chỉ có chủ gia đình mới được đứng ra để tiếp chuyện, thông thường các ông chủ gia đình người H’mông tiếp đãi khách rất chu đáo Nếu thành viên trong gia đình vi phạm luật tục, thì chủ gia đình sẽ đứng ra xin lỗi cộng đồng và lo toan lễ phạt Có thể nói người đàn ông là chủ gia đình có vị trí cao trong gia đình và cả ngoài cộng đồng, mọi ý kiến của họ đều được các thành viên trong gia đình cho là sáng suốt và nghe theo

Người vợ, người mẹ phụ thuộc hoàn toàn vào người chồng và gia đình nhà chồng Trong cuộc sống hàng ngày, họ thường làm việc luôn chân luôn tay, ban ngày lên nương, rẫy cùng chồng trồng cấy, chăm sóc cây trồng, đồng thời tranh thủ bắt cá, hái rau rừng bổ sung thức ăn cho bữa ăn hàng ngày Về tới nhà, họ lại lo dọn dẹp nhà cửa, giặt giũ, nấu ăn, chăn nuôi gia súc, gia cầm, chăm sóc người già, dạy

dỗ con nhỏ… Họ còn tranh thủ mọi thời gian rỗi để tước vỏ lanh, thêu thùa, dệt vải, may vá quần áo cho cả gia đình Trước kia, ngoài những dịp rất hiếm hoi như tang

ma của những người rất thân thiết với gia đình mà người chồng bận không tới dự được, người vợ sẽ thay mặt người chồng tới chia buồn, còn lại người phụ nữ H’mông Đen gần như không ra khỏi nhà, không tham gia vào các hoạt động xã hội Hiện nay, nhờ sự quan tâm của chính quyền và sự phát triển của kinh tế thị trường,

phụ nữ người H’mông Đen bắt đầu có cơ hội tham gia một số hoạt động của Hội phụ nữ, tham gia hoạt động văn hóa văn nghệ của bản Đặc biệt, một vài năm trở lại đây, đã có một số phụ nữ người H’mông Đen có cơ hội được học tập và làm việc

ở các cơ quan nhà nước, hoặc tham gia hoạt động buôn bán ở chợ thị trấn hoặc mở cửa hàng ngay ở bản Tuy số lượng này không nhiều nhưng những thay đổi trên đã thổi một luồng gió mới vào cuộc sống khép kín bao đời nay của người phụ nữ H’mông Đen ở Tà Xùa, giúp họ thay đổi nhận thức, nâng cao vị thế trong gia đình

và ngoài xã hội, giúp cuộc sống của họ đỡ vất vả và trở nên đa sắc hơn

+ Văn hóa tinh thần

Người Hmông nói chung và người H’mông Đen ở xã Tà Xùa nói riêng có đời sống văn hoá tinh thần phong phú và đa dạng Trong một năm, người H’mông Đen tổ chức rất nhiều nghi lễ mang đặc trưng văn hoá tộc người như lễ cúng cơm mới, lễ cúng tu su … được coi là dịp sinh hoạt văn hoá chung của anh em gia đình, dòng họ, tăng tính cố kết của cộng đồng Đặc biệt vào dịp tết cổ truyền họ thường tổ chức nhiều hoạt động vui chơi mang tính cộng đồng như như ném pao, kéo co, thi thổi khèn… Người H’mông Đen ở Tà Xùa hiện nay vẫn giữ tập quán ăn tết cổ truyền vào đầu tháng 12 âm lịch Khi mùa màng trên nương đã xong, thóc ngô đã được phơi khô và cất trên gác bếp, lúc này người ta bắt đầu tổ chức ăn tết Tết cổ truyền của người H’mông thường ăn trong 3 ngày Vào ngày 30 tết, họ dọn dẹp sạch các dụng cụ cuốc, cày, liềm… dán giấy trắng và cho dụng cụ “nghỉ tết” Với người H’mông, tết là dịp để nghỉ ngơi sau một năm lao động vất vả vì thế trong 3 ngày này họ kiêng không làm việc nặng, cả ngày sẽ uống rượu ăn thịt, hát ca và thăm hỏi anh em họ hàng Hết 3 ngày tết họ lại tiếp tục các cuộc chơi xuân khắp các bản làng, tham gia vào các hoạt động văn hoá cộng đồng do bản tổ chức Đây chính

là dịp để các chàng trai cô gái làm quen, tìm hiểu lẫn nhau Phần lớn các cặp đôi người H’mông Đen đều xuất phát từ những đám chơi hội này vì vậy họ quan niệm

đây cũng chính là “mùa cưới” của đồng bào H’mông

Về mặt tín ngưỡng, người H’mông Đen cũng có quan điểm vạn vật hữu linh

Họ thờ cúng ma nhà, ma cửa, ma bếp, ma buồng, ma núi, ma rừng… đây là hệ thống các ma lành được người H’mông Đen thờ cúng để bảo vệ sức khoẻ và bình an

của các thành viên trong gia đình Ngoài ra, họ cũng tin là có một loại ma dữ chuyên làm hại con người có thể sẽ gặp phải khi đi đường xa Vì thế trước kia, khi gia đình có người chuẩn bị vào rừng hoặc đi làm ăn, học tập xa… người ta vẫn thường tổ chức lễ cúng cầu sức khoẻ, cầu mong nhận được sự bảo vệ của ma lành

để mọi người tránh bị ma dữ quấy phá

Khoảng chục năm trở lại đây, ở Tà Xùa bắt đầu xuất hiện tình trạng người H’mông từ bỏ tín ngưỡng tôn giáo truyền thống cải đạo theo Tin Lành Số lượng này ngày càng tăng lên Theo thống kê của UBND xã Tà Xùa, tính đến thời điểm ngày 31/11/2017 toàn xã đã có 21 hộ với 125 nhân khẩu học truyền đạo trái phép Việc người H’mông theo đạo đã làm thay đổi hoàn toàn nhận thức và tín ngưỡng của họ về các giá trị văn hóa truyền thống của đồng bào Họ xóa bỏ các nghi lễ, tập tục truyền thống, bỏ bàn thờ xử ca, bỏ thờ cúng ma nhà, ma cửa thay vào đó họ thờ Đức Chúa Jesu với những nghi lễ hoàn toàn mới theo văn hóa phương Tây Coi Chúa Jesu thành vạn năng, chỉ cần thờ Chúa Jesu thì đời sống con người sẽ no ấm

và may mắn Theo phỏng vấn đối tượng người H’mông Đen theo Tin Lành họ cho rằng: theo đạo là tốt và tiện lợi, họ thích theo đạo vì theo đạo không phải thờ cúng nhiều, không tốn kém, các nghi lễ cũng không phức tạp như các nghi lễ truyền thống của người H’mông Từ đó có thể nhận thấy, một trong những nguyên nhân quan trọng dẫn đến việc người H’mông từ bỏ tôn giáo tín ngưỡng hàng trăm năm của mình để theo Tin Lành là do gánh nặng về mặt kinh tế bởi các tập tục, các nghi

lễ rườm rà, tốn kém Trong khi đời sống người dân còn nhiều khó khăn thì chính những thủ tục, nghi lễ đó đã tạo nên sự ngột ngạt, đè nén trong tâm lí và trong đời sống kinh tế của người dân Trong số đó, một bộ phận người H’mông khát khao được giải phóng và họ tìm đến với Tin Lành như một sự giải thoát Tuy nhiên, trên con đường cải đạo đó phần lớn người dân đều tin theo một cách mù quáng Họ xóa

bỏ hoàn toàn văn hóa truyền thống mà cha ông đã gây dựng hàng trăm năm qua, từ

đó cũng xóa đi những đặc trưng của văn hóa tộc người Biến người H’mông từ một tộc người có nhiều nét riêng, độc đáo thành tộc người bị đồng hóa về văn hóa cũng như mọi mặt của đời sống xã hội

Tiểu kết chương 1

Tà Xùa là một xã vùng cao, vùng sâu, vùng xa thuộc huyện Bắc Yên với dân

số chủ yếu là người H’mông, trong đó người H’mông Đen chiếm 48,4% tổng số người H’mông trên địa bàn toàn xã Về nguồn gốc, người H’mông Đen ở Tà Xùa có xuất phát điểm từ Mù Cang Chải và Trạm Tấu (Yên Bái) Cho đến nay mối quan hệ giữa người H’mông Đen ở Tà Xùa và người H’mông ở hai huyện trên vẫn còn rất khăng khít và bền chặt Do địa hình chủ yếu là đồi núi nên đến nay kinh tế chính của người H’mông Đen vẫn là kinh tế nông nghiệp Tiểu thủ công nghiệp, thương mại còn chậm phát triển Du lịch đã có những phát triển bước đầu góp phần mang lại thu nhập kinh tế cho một bộ phận người dân tham gia Trải qua nhiều thế hệ sinh sống và lập nghiệp tại vùng đất Tà Xùa, người H’mông đã xây dựng cho mình được một nền văn hóa độc đáo với nhiều nét riêng biệt được thể hiện trong các mặt của đời sống văn hóa - xã hội, trong đó có phong tục về hôn nhân

Trong quá trình phát triển đi lên, đặc biệt trong những năm gần đây khi hệ thống đường giao thông xã, liên huyện được đầu tư phát triển, việc đi lại của người dân trở nên thuận tiện hơn từ đó các mối quan hệ giao lưu giữa đồng bào H’mông ở

xã Tà Xùa với các dân tộc khác ở xung quanh ngày càng được mở rộng Từ đó họ

có điều kiện tiếp thu nhiều nét văn hóa mới, chọn lọc và bổ sung làm phong phú thêm kho tàng văn hóa truyền thống của họ đồng thời từng bước xóa bỏ các hủ tục lạc hậu gây khó khăn cho đồng bào, trong đó phong tục, tập quán hôn nhân cũng đã

có những thay đổi đáng kể

Cho đến nay hầu như còn rất ít các công trình nghiên cứu về người H’mông

ở huyện Bắc Yên nói chung và người H’mông xã Tà Xùa nói riêng, đặc biệt là về lĩnh vực hôn nhân của người H’mông Đen Do đó, tác giả quyết định lựa chọn đối tượng nghiên cứu là hôn nhân của người H’mông Đen ở xã Tà Xùa nhằm mục đích góp phần giúp bạn đọc hiểu thêm về văn hóa trong cưới xin của người H’mông Đen, đồng thời phần nào thấy được những điểm khác biệt trong phong tục hôn nhân của nhóm ngành này so với các ngành H’mông khác trên địa bàn cả nước

Chương 2 ĐẶC ĐIỂM HÔN NHÂN CỦA NGƯỜI H’MÔNG ĐEN Ở XÃ TÀ XÙA 2.1 Những vấn đề chung về hôn nhân

2.1.1 Quan niệm

Hôn nhân là một dấu mốc quan trọng trong chu kì vòng đời con người, bước đầu đánh dấu sự trưởng thành của một cá nhân trong một cộng đồng tộc người Cũng như nhiều tộc người khác, người H’mông Đen ở xã Tà Xùa quan niệm rằng trai lớn phải lấy vợ, gái lớn phải gả chồng Tiến tới hôn nhân đồng nghĩa với việc từ nay họ sẽ có những quyền và nghĩa vụ nhất định đối với cộng đồng của mình

Với người H’mông, hôn nhân trước hết là nhằm duy trì nòi giống, đảm bảo

sự phát triển của gia đình, dòng tộc Hôn nhân của người H’mông còn nhằm mục đích bổ sung sức lao động và tái sản xuất sức lao động cho gia đình Điều này cũng giải thích vì sao, trước đây độ tuổi kết hôn của người H’mông thường rất sớm Trong hôn nhân của người H’mông Đen ở xã Tà Xùa trước đây tồn tại hình thức ở

rể đời khi gia đình bố mẹ vợ không có con trai nối dõi hoặc chỉ có duy nhất một cô con gái, theo đó hôn nhân còn là chỗ dựa, là nơi nương tựa lúc tuổi già Ngày nay, cùng với sự phát triển của xã hội và sự tự do hôn nhân, các cặp đôi người H’mông

Đen đến với nhau đều dựa trên tình yêu và sự hòa hợp của hai người

2.1.2 Nguyên tắc

Trong hôn nhân truyền thống, người H’mông Đen tuân theo nguyên tắc nhất quán là “ngoại hôn dòng họ, nội hôn tộc người” Người H’mông Đen ở đây vẫn tin rằng cứ hễ cùng họ với nhau thì tất cả đều là anh em một nhà Bởi vậy, đã là cùng

họ thì người H’mông nghiêm cấm không được phép lấy nhau, không phân biệt vùng cao hay vùng thấp Đây được xem là nguyên tắc “bất di bất dịch”, được họ tuân thủ nghiêm ngặt Theo khảo sát điền dã của chúng tôi, cho đến nay tại xã Tà Xùa vẫn chưa có bất kì cặp vợ chồng nào cùng họ với nhau Bên cạnh đó,“nội hôn tộc người” cũng là một nguyên tắc quan trọng Người H’mông Đen chỉ lấy những người cùng dân tộc bởi theo họ những người cùng dân tộc sẽ có sự thấu hiểu về phong tục tập quán, dễ cảm thông và hiểu nhau, gia đình sẽ yên ấm, hạnh phúc hơn

Đặc biệt trường hợp hôn nhân con cô lấy con cậu hoặc con dì con già kết hôn

với nhau được người H’mông Đen khuyến khích ủng hộ Họ cho rằng “lấy như vậy

mới là lấy tốt tốt ở cái chỗ gần gũi Con của chị gái hay em gái của mình thì nó là gần rồi, mình có thể tạo điều kiện cho nó ăn học hay là gia đình nó có khó khăn gì thì mình đứng ra để mà giúp đỡ được Lấy về thì mình cũng yêu thương nó hơn, cần cái gì thì mình còn giúp được còn lấy người khác thì mình không giúp được” (Thào

A Sáy, 1980, bản Tà Xùa A) Chính vì “cái lý” đó nên ở người H’mông thường xảy

ra tình trạng hôn nhân cận huyết thống Ở xã Tà Xùa, cho đến giữa những năm 1990 tình trạng này vẫn diễn ra phổ biến Hiện nay, đa số người được phỏng vấn ở độ tuổi từ 30 tuổi trở lên vẫn khẳng định rằng ủng hộ cho con, cháu mình lấy con của

em gái hoặc chị gái, chỉ cần khác họ thì có thể lấy được nhau và vì lấy như vậy thì anh chị em sẽ thân thiết và yêu thương nhau hơn, khi gia đình xảy ra mâu thuẫn cũng dễ giải quyết hơn

Ngày nay, với sự phát triển của kinh tế - xã hội, giao thông đi lại thuận lợi,

sự giao lưu văn hóa giữa đồng bào H’mông ở Tà Xùa với các dân tộc khác cũng diễn ra ngày càng mạnh mẽ Đặc biệt, lớp trẻ hiện nay được học hành, đi làm ăn xa

ở các địa phương phát triển khác như thành phố Sơn La, Hà Nội, Quảng Ninh và được tiếp xúc với nhiều trào lưu văn hóa khác nhau, có cơ hội gặp gỡ, quen biết, tìm hiểu với những dân tộc khác, từ đó làm xuất hiện xu hướng kết hôn hỗn hợp dân tộc Tuy tỉ lệ này chưa nhiều nhưng nó đã thể hiện mối quan hệ mở của người H’mông với các dân tộc khác trong quá trình phát triển hiện nay Đây chính là nhân

tố mới dẫn đến sự biến đổi trong tập quán hôn nhân của người H’mông Đen ở xã Tà Xùa và có xu hướng ngày càng phát triển

2.1.3 Tính chất và hình thức

Hôn nhân của người H’mông Đen mang tính chất mua bán Trong đó bên mua là nhà trai còn bên bán là nhà gái Sự mua bán này được thể hiện rõ ở số tiền thách cưới Trước đây, người H’mông thường thách cưới bằng bạc trắng Nhà trai trước khi sang nhà gái làm lễ thông báo đã phải chuẩn bị sẵn một số bạc trắng và giao cho ông mối đưa đi theo Số tiền được thách cưới do nhà gái đề xuất, sau đó