Hồi ký văn học của đặng thai mai, vũ ngọc phan nhìn từ góc độ thể loại

Giáo dục, 2004, tác giả HàMinhĐức trong cuốn Lí luận vănhọc Nxb Giáo dục, 1995, tác giả TrầnĐình Sử trong cuốn Từ điển thuật ngữ vănhọc Nxb Giáo dục, 2007, tác giả Đức Dũngtrongcuốn Ký v

BỘ GIÁO DỤC VÀĐÀOTẠO TRƯỜNGĐẠI HỌCSƯPHẠM HÀ NỘI 2

ĐÀOTHỊ HƯƠNGTHU

HỒI KÝVĂNHỌC CỦAĐẶNG THAI MAI, VŨNGỌC PHAN NHÌN TỪ GÓCĐỘ THỂ LOẠI

LUẬNVĂNTHẠCSĨNGÔNNGỮ VÀVĂNHÓAVIỆT NAM

HÀ NỘI, 2018

BỘ GIÁO DỤC VÀĐÀOTẠO TRƯỜNGĐẠI HỌCSƯPHẠM HÀ NỘI 2

Ngườihướng dẫn khoa học PGS.TS Nguyễn Ngọc Thiện

HÀ NỘI, 2018

Hà Nội,ngày 10tháng 9năm2018

Tác giả luậnvăn

Đào Thị HươngThu

Hà Nội,ngày 10tháng 9năm2018

Học viên

Đào Thị HươngThu

LỜI CẢMƠN

LỜI CAM ĐOAN

MỤC LỤC

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọnđề tài 1

2 Lịch sử vấnđề 3

3 Mụcđíchnghiêncứu 11

4 Nhiệm vụ nghiên cứu 11

5.Đốitượng và phạm vi nghiên cứu 11

6.Phương phápnghiên cứu 12

7 Dự kiếnđónggópcủa luậnvăn 13

8 Cấu trúc luậnvăn 13

NỘI DUNG 14

CHƯƠNG1:NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ HỒI KÝ 14

VÀ HỒIKÝVĂNHỌC 14

1.1 Những vấnđề chung về hồi ký 14

1.1.1 Khái niệm hồi ký 14

1.1.2 Nhữngđặcđiểm chung của hồi ký 16

1.1.3 Sự phân loại hồi ký 18

1.2 Những vấnđề chung về hồikývănhọc 20

1.2.1 Khái niệm hồi ký vănhọc 20

1.2.2.Đặcđiểm của hồikývănhọc 21

1.2.3 Sự phân loại hồi kývănhọc 26

Tiểu kết chương1 31

CHƯƠNG2:ĐẶC SẮC HỒI KÝVĂNHỌC CỦA ĐẶNG THAI MAI, VŨNGỌC PHAN – NHÌN TỪ PHƯƠNGDIỆN NỘI DUNG 32

2.1.Đặc sắc nội dung hồi ký – tự truyện củaĐặng Thai Mai 32

2.1.1 Thời niên thiếutrênquêhươngLươngĐiền và những kí ức xúc động về người thân 32

2.1.2 Thời thanh niên và quá trình học tập, trưởng thành 38

`2.1.3.Đến vớivănchươngvàquátrìnhrènluyện nghề viết 45

2.2.Đặc sắc nội dung hồiký vănhọc hỗn hợp củaVũNgọc Phan 46

2.2.1 Mộtgiađìnhlớn giàu truyền thống vănhóa, mộtgiađìnhnhỏ hạnh phúc

47 2.2.2 Tái hiệnsinhđộng, chân thực nhữngnétvănhóacủa Hà Nội xưa 60 2.2.3 Mộtđờivăncần mẫn, một sự nghiệp phong phú 64

2.2.4 Chân dung các bạnvănđươngthời 71

Tiểu kết chương2 78

CHƯƠNG3:ĐẶC SẮC HỒI KÝĐẶNGTHAIMAI,VŨNGỌC PHAN – NHÌN TỪ PHƯƠNG DIỆN NGHỆ THUẬT 79

3.1.Điểm nhìn nghệ thuật độc đáo 79

3.1.1.Điểm nhìn nghệ thuật củaĐặng Thai Mai trong Hồi ký thời kỳ thanh thiếu niên

80 3.1.2.Điểm nhìn nghệ thuật củaVũ Ngọc Phan trong Những nămthángấy 81

3.2 Kết cấu 83

3.2.1 Kết cấu của Hồi ký thời kỳ thanh thiếu niên(Đặng Thai Mai) 83

3.2.2 Kết cấu của hồi ký Nhữngnămthángấy (Vũ Ngọc Phan) 85

3.3 Nghệ thuật kể, tả, bình luận thâm thúy, hấp dẫn 87

3.3.1 Nghệ thuật kể, tả, bình luận thâm thúy trong hồi ký củaĐặng Thai Mai 87

3.3.2 Nghệ thuật kể, tả, bình luận hấp dẫn trong hồi ký của VũNgọc Phan 90

3.3 Giọngđiệu 96

3.3.1 Giọng điệu trong hồi ký của Đặng Thai Mai 96

3.3.2 Giọng điệu trong hồi ký của VũNgọc Phan 99

Tiểu kết chương3 102

KẾT LUẬN 103

TÀI LIỆU THAM KHẢO 106

1

về cuộc đờimình,người viết hồi ký còn có khả năngxây dựng chân dung củanhiều nhân vật cùng thời và phác họagươngmặt thờiđại Nhu cầu tự thân củathể loại cùng với sự dung hợp, giao thoa giữa các thể loại đã mang đến chohồi ký một diện mạo mới với vị thế ngày càng quan trọngtrongđời sốngvănhọc Nhiều tác phẩm hồiký ra đời gây được sự chú ý của đôngđảo bạnđọc,trở thành một hiệntượng và giànhđược những giải thưởng cao trong lĩnhvựcvăn chương nghệ thuật Nhờ có các tác phẩm hồi ký, chúng ta mới có dịpchiêm ngắm một lần nữa những sự kiện, những nhân vật của một thờiđãxaởđiểm nhìn của hiện tại đồng thời có cơ hội để nhìn nhận nó một cách thấutình,đạt lí Hồi ký giốngnhưchiếc cầu nối mang tác giả và các nhân vậtđượcnói đến tới gầnhơnvớiđộc giả, giúp chúng ta gặp gỡ tác giả và các nhân vật ở

“cự li gần”

1.2 Đặng Thai Maivà VũNgọc Phan là những tác giả lớn của nềnvăn họcdân tộc Haiôngđược xem là những nhà nghiên cứucóuytín hàng đầu củavănhọc Việt Nam thế kỉ XX với nhiều nhậnđịnh sắc sảo về vănchươngnghệ

thuật Được biết đến với tư cách là những nhà phê bình, các tác phẩm đượcđánh giá cao nhất của hai ông đều là những cuốn sách lí luận, phê bình vănhọc Đó cũng là đối tượng được tập trung nghiên cứu của các luận án, luậnvăn trong một thời gian dài Nhưngbên cạnh vai trò là nhà phê bình, là nhàgiáo mẫu mực, Đặng Thai Mai và Vũ Ngọc Phan còn là những nhà văn màvănphong in đậm dấu ấn của một trí tuệ uyên bác, một nhân cách sáng chói

và một quan niệm cầm bút hết sức chân chính, nhân văn Nói đến di sản của

hai ông không thể không nhắc tới hai cuốn hồi ký: Hồi ký thời kì thanh thiếu

niên (Đặng Thai Mai) và hồi ký Những năm tháng ấy (Vũ Ngọc Phan).

Không chỉ góp những bông hoa đẹp trong vườn hoa nở rộ của hồi ký giaiđoạn 1975 – 2010 mà hai tác phẩm ấy còn tái hiệnsinh động một giai đoạnlịch sử nhiềuthăng trầm của đấtnước Ở góc độ nghệ thuật, cả hai tác phẩmđãđáp ứngđược những khoái cảm thẩm mĩtrongtầm đón đợi của người đọchiên đại, thể hiện sự già dặn trong cách viết, cách cảm và cách biểu hiện củangười cầm bút Vì vậy, chúng tôi cho rằng sẽ là thiếu sót rất lớn nếu nghiêncứu về hai tác giả ĐặngThai Maivà VũNgọc Phanmàkhôngđề cập đến haicuốn hồi ký nói trên

1.3 Văn học Việt Nam sau 1975 chứng kiến sự thay đổi toàn diện về nhiềumặt, trong đó sự vận động của tư duy nghệ thuật dẫn đến cái nhìn thể loạicũng không còn như trước Sự bìnhđẳng giữa các thể loạingàycàng đậm néttrong quan niệm của người viết cũng như trong tâm thế tiếp nhận của côngchúng độc giả Bakhtin cho rằng trong đời sống văn học, các thể loại luônđược đặt trong quan hệ đồngđẳng về giá trị, song mỗi thể loại là sự thể hiện

“một thái độ thẩm mĩ đối với hiện thực, một cách cảm thụ, nhìn nhận, giải

minh thế giớivà conngười” Tuy nhiên, một thực tế vẫn diễn ra trong nghiên

cứu là hầu hết chúng ta chỉ chúýđến các tác phẩm “đíchthực văn học”nhưthơ, truyện, kịch mà xem hồiký như một thể tài cậnvăn học, chưa dành cho

nó sự quantâmđúngmức Nhìn từ góc độ thể loại, hồi ký không chỉ thể hiệnchân thực hiện thực mà còn cho phép sự thể hiện cảm hứng, phong cách cánhân đối với hiện thực ấy Nghĩalàmột tác phẩm hồi ký có giá trị phải cungcấp nhiều thông tin chínhxác,kháchquannhưng cũngcần phải sinh động vàhấp dẫn Hồi ký của Đặng Thai Mai và Vũ Ngọc Phan đã đáp ứng đầy đủnhững yêu cầu ấy.

Với những lí do trên, chúng tôi đã chọn đề tài Hồi ký văn học của ĐặngThaiMai,VũNgọc Phan nhìn từ gócđộ thể loại làm nội dung nghiên

cứu của luậnvănvới mong muốnmangđến mộtcáinhìnđầy đủ về giá trị của haitác phẩm soi chiếudướigóc độ thể loại.Điều này không chỉ làm rõ giá trị củahai tác phẩm mà còn tái hiện cuộc đời, sự nghiệp của hai cây bút lớn màcòngiúp ngườiđọc hôm nay hiểusâuhơnvề lịch sử, văn hóacũngnhư chândung của nhiều nhân vật nổi tiếngđươngthời

Khảo sát lịch sử nghiên cứu hồi ký ở Việt Nam, chúng tôi nhận thấynếu trong các giáo trình, từ điển, các tác giả chỉ nhắc đến thể loại này vớilượng câu chữ rất hạn chế thì thời gian gần đâyđãcómột số luận án, luận vănthạc sĩ, các bài báo đã chú ý, quan tâm đến hồi ký Có thể kể đến các công

trình tiêu biểu tác giả Pospelov trong cuốn Dẫn luận nghiên cứu vănhọc tập 1 (Nxb Giáo dục, 1985), tác giả PhươngLựu trong cuốn Lí luậnvănhọc (Nxb

Giáo dục, 2004), tác giả HàMinhĐức trong cuốn Lí luận vănhọc (Nxb Giáo dục, 1995), tác giả TrầnĐình Sử trong cuốn Từ điển thuật ngữ vănhọc (Nxb Giáo dục, 2007), tác giả Đức Dũngtrongcuốn Ký vănhọc và ký báo chí (Nxb

Văn hóa – thông tin, Hà Nội, 2003)…Trong các công trình này, các tác giảchủ yếu là sáng tỏ một số vấnđề cănbản của ký – thể loại“mẹ” của hồi ký.Tác giả Đức Dũngđã đặt hồikývănhọc trong“cácthể ký tự sự” cùngvới ký sự,phóng sự văn học, truyện ký và chân dung văn học Người viết đã cung cấpnhững thông tin cần thiết về tiểu loại này Ông đặt nó trong mối tươngquan giữa cái tổng thể (hồi ký) với cái cá biệt (hồi kývănhọc) để thấy điểmthống nhất giữa chúng cũng như đánh giá cao hơn vai trò, vị trí của hồi kývănhọc trong hồi ký nói chung

Trong nhữngnămgầnđây,một số luận án, luậnvăn vàcác bài báo đãchọn hồi kýlàm đốitượng nghiên cứu, có thể dẫnranhư : luận án tiến sĩ của

Nguyễn QuangHưng với đề tài: Đặc điểm hồi kí vănhọc Việt Nam từ 1975

-2010 (Đại học Huế - 2016)đãlàmsángtỏ đặcđiểm về nội dung và nghệ thuật

của những tác phẩm hồiký trongvăn học Việt Namgiai đoạn 1975 – 2010

Luận án tiến sĩcủa Trần Thị Mai Phươngvới đề tài: Tư duynghệ thuật trong

hồikí văn học Việt Nam từ 1986đến nay (Đại học Quốc gia Hà Nội – 2016)

đãcósự nghiên cứu công phu về tư duy nghệ thuật trong hồiký vănhọc ViệtNam giaiđoạn từ 1986đến nay ở bagóc độ : mã quan niệm,hìnhtượng nghệthuậtvàphương thức trần thuật.Đặc biệt luận án tiến sĩ của Lê Thị Lệ Thủy

với đề tài: Hồi ký văn học (của nhà văn) trong văn học Việt Nam hiện đại

nhìn từ góc độ thể loại (Đại học Quốc gia Hà Nội - 2016) dưới sự hướng dẫn

của PGS.TS Nguyễn Ngọc Thiệnđược xem là công trình có nhiềuđóng gópquan trọng cho công cuộc nghiên cứu hồi ký Luận án đã phânchia, định danh

rõ ràng các tiểu loại của hồi ký và làm sáng tỏ nódưới góc nhìn thể loại Kết

quả nghiên cứu của luận án là cơ sở lý luận quan trọng để chúng tôi thamkhảo cho luậnvăncủa mình.

Ngoài ra còn có các bài báo của Nguyễn Thế Hưng, Lương ÍchCần vớinhan đề “Bànthêmvề mối quan hệ giữa người kể và người ghi trong hồi ký”

(Tạp chí Vănhọc, số 3 – 1976), của Phạm Hồng Giang vớinhanđề “Gópmột ý kiến về vấnđề nâng cao chấtlượng ghi chép hồiký”(Tạp chí Văn học, số 9

– 1996), một số bài báo của NguyễnQuangHưngnhư : “Chândungcác nhà

văntronghồi kývănhọc” (Tạp chí Nonnước, số 155 Tr 66-68),“Chândung tự họa trong hồi kí – nhìn từ đặc trưngthể loại”(Tạp chí Vănhọc, số 2, 2016)

“Tínhđagiọngđiệu trong hồi ký Việt Nam sau1975”(Tạp chí Khoa học Đại

học Huế, số 1,2016)…Trong cáccôngtrìnhnày,các tácgiả chủ yếuđi vàonhững khía cạnh như: người kể chuyện trong hồi ký, yếu tố hư cấu trong tácphẩm hồi ký và chủ yếu triển khai trên diện rộng, làm sáng tỏ vấnđề ở mức

độ khái quát chứ chưa chúng minh cụ thể những đặc trưng của thể loại trêntác phẩm

Bên cạnh đó cũng phải kể đến những công trình, bài báo nghiên cứutừng tác giả, tác phẩm có tiếngvangtrên vănđànnhưhồi ký của Tô Hoài, MaVănKháng,Huy Cận, LưuTrọng Lư,Nguyên Hồng…Trongđó khi tìm hiểu Tô

Hoài với hồi ký Cát bụi chân ai và Chiều chiều, Đặng Thị Hạnh tìm hiểu cấu trúc thời gian của Cát bụi chân ai, Nguyễn Đăng Điệp chú ý tới phương diện

nghệ thuật và chất tiểu thuyết trong hai cuốn hồi ký nói trên Các bài viết của

PGS TS Nguyễn Ngọc Thiện về hồi ký Nhữngngàythơ ấu của Nguyên Hồng

và Nămthángnhọc nhằn,nămtháng nhớ thương của Ma VănKhángin trong Văn chương, Nghệ thuật và Thẩm mĩ tiếp nhận (Tiểu luận – Phê bình) đãcung cấp nhiều ý kiến có giá trị về hồi ký.Trongbài“Nhữngngàythơ ấu – cuốn hồi

ký, tự truyệnđặc sắc, mở đầu cho một thể tài của Văn học Việt Nam hiện đại”,tác giả đã viết: “Hồi ký – tự truyện về thời thơ ấu, về đời văn và

nghề văn của các nhà văn Việt Nam hiện đại, đã làm phong phú và sâu sắcthêm bức tranh về đời sống xa hội – lịch sử, văn hóa – văn nghệ, chân dungvănnghệ sĩ vàcon người ViệtNam đươngthời quathăngtrầm của lịch sử dân

tộc”[53,tr.172].Còntrong bài “MaVăn Khángvà cuốn Hồi ký – tự truyện

mới”, tácgiả đánh giávề tác phẩm:“Hồi ký – tự truyện của MaVăn Khánglàmột nỗi niềm tự bạch của một nhà văn tâm huyết với cuộc đời, với vănchươngvàvới bạn bè trong cõi nhân thế Duy trì một tâm thế lắngđọng, mộtbút pháp tôn trọng sự trung thực với bản chất các sự kiện, tính cách conngười, tác phẩm của ông cho thấy một chút u-mua hóm hỉnh tự trào của nhàvăn, nhẹ nhàng nhắc nhở người khác, việc này việc nọ, để đạt tới sự hoànthiệnvàcáiđẹp của nhân cách, củavănchương”[53, tr.336]

Một bộ phận đángkể là các luậnvăntập trung nghiên cứu về những tác

giả, tác phẩm quen thuộc như : Nguyễn Hoàng Hà với luận văn Cái nhìn,

không gian và thời gian nghệ thuật trong hồi ký của Tô Hoài (Luận vănThạc

sĩ Đại học Sư phạm Thái Nguyên, 2009), Đoàn Thị Thúy Hạnh với đề tài

Nghệ thuật trần thuật của Tô Hoài qua hồi ký (LuậnvănThạc sĩ, Đại học Sư

phạm Hà Nội, 2001), Phạm Thị Hiền với đề tài: Hai phong cách hồi ký

: Những ngày thơ ấu (Nguyên Hồng) và Cỏ dại (Tô Hoài) (Luận văn Thạc

sĩ, Đại học Vinh, 2008),Đặng Ngọc Huyền vớiđề tài: Đặc điểm hồi ký của các nhàthơ LưuTrọng Lư – Huy Cận – Xuân Diệu (Luận vănThạcsĩ,Đại học Sư phạm Hà Nội, 2010), Lê Thị Kim Liên với đề tài Thể hồi ký tự truyện trong

hồi ký củaMa VănKháng và Đặng Thị Hạnh (Luậnvăn Thạc sĩ,Đại học Sư

phạm Hà Nội, 2010)….Chúng tôi nhận thấy chưa có bài viết cũng như luậnvăn nào bàn đến hai cuốn hồi ký của Đặng Thai Maivà Vũ Ngọc Phan mộtcách chi tiết

2.2 Về vấnđề nghiên cứu tác giả và tác phẩm

2.2.1 Về tác giả Đặng Thai Mai và Hồi ký thời kì thanh thiếu

niên

Đặng Thai Mai (1902 – 1984)được biếtđến là một học giả uyên thâm,một cốt cách thanh cao hiếm có, một nhà vănhóa lịch lãm, mộtnhàsư phạmmẫu mực và là một cây bút sắc sảo,điêuluyện Nhữnggìôngđể lại có giá trị hếtsức lớn lao về tư tưởng, tri thức và phươngphápluận Có thể kể tới những đóng

gópcủa ông như: Văn học khái luận, Lỗ Tấn – thân thế,vănnghệ, Chủ nghĩanhânvăndưới thờikì vănhóaPhục hưng,Giảngvăn Chinhphụ ngâm, Văn thơ Phan Bội Châu, Văn thơ cách mạng Việt Nam đầu thế kỉ XX…Hầu hết

các công trình của ông đều thuộc lĩnh vực phê bình, lí luận Bên cạnhđó, ôngcòn là một nhà sáng tác Trước Cách mạng, Đặng Thai Mai có một số

truyện ngắn bằng tiếngPhápnêugương cácchiếnsĩcách mạng buổi đầu (Cô câm đã lên tiếng, Chú bé ) Tuy nhiên, khi nghiên cứu về Đặng Thai Mai,

phần lớn mọi ngườithường chúýđến những thành tựu thuộc về khoa học líluận,phươngpháp,tư tưởng mà không mấy quantâm đến tác phẩm văn củaông Các công trình nghiên cứu, đánh giávề Đặng Thai Maiđãcôngbố có thể kể

đếnnhư Luận án tiến sĩ của Hoàng Thị Mai vớiđề tài Đặng Thai Mai với

vấnđề phươngphápluận giảngvăn ở nhàtrường phổ thông (Trường Đại học Sư

phạm Hà Nội, 2000) khẳngđịnh nhữngđónggóp của Đặng Thai Mai cho lĩnh

vực giáo dục nước nhà, cuốn sách Nhớ Đặng Thai Mai (Nxb Hội nhà

văn,2002) là những trang hồi ức vàsuy nghĩ do những người trong gia đìnhghi lại và do một số tác giả viết về nhà vǎn Đặng Thai Mai Tập sách đượcxemnhư mộtnénhươngthắplênđể tưởng nhớ mộtngườiđã đixa nhưngcòn để lạibiết bao tình cảm thân thiếtchogia đình,bạn bè và dấu ấn sâu sắc đối với nềnvǎn học nước nhà Các bài viết, các chuyên luận của nhiều giáo sưđầungànhnhư GsPhanTrọng Luận vớibài “Nhớ về thầy, mộtnhà sư phạm, mộthọc giả chânchính”,GsNhan Bảo với bài“Tưởng nhớ ĐặngThai Mai”, Gs

Hoàng Tuệ,Gs Đỗ Hữu Châu trong cuốn ĐặngThaiMaivàvănhọc, đặc biệt là bài viết “Đọc sách Văn thơ Phan Bội Châu của Đặng Thai Mai” của

VũNgọc Phan đăng trên tạp chí Văn nghệ, t4/1959 và bài “Đặng Thai Mai –

người giảngvăn”của nhà thơHoàngTrung Thôngđăngtrêntạp chí Vănhọc,

2/1985 Các bài viết này một lần nữa khẳngđịnh vị trí và những đónggópcủaĐặng Thai Mai tập trung ở các lĩnhvực nghiên cứu, lí luận và giảng dạy Vănhọc Bài viết của PGS TS Nguyễn Ngọc Thiện với nhanđề “Đặng Thai Mai

và cuộc tranh luận Nghệ thuật vị nghệ thuật hay Nghệ thuật vị nhân sinh” in

trong Phong cách vàĐờivăn (Tiểu luận – Phê bình) đãkhẳng định sự đúngđắn cũng như tầm quan trọng của tư tưởng Mácxit trong văn nghệ mà ĐặngThai Mai là một tiếng nói không thể thiếu Khảo sát cẩn thậncác vănbản củaông trực tiếp nói về cuộc tranh luận này, tác giả Nguyễn Ngọc Thiệnđã tổng

kết lạitư tưởng ủng hộ quan điểm Nghệ thuật vị nhân sinh cũng như vaitrò

của Đặng Thai Mai trong cuộc tranh luậnnày : “Đặng Thai Mai có thể xem làngườisơ kết cuộc tranh luận nói trên Với độ lùi thời gian và hoàn cảnh chophép, ông công khai khẳng định và ghi nhận kết quả một chặng đường để đitới một cái mốc mới củatư duy lý luậnvănnghệ Mácxit”.[58, tr.162]

Trên các trang mạng cũng có nhiều bài viết về cuộc đời và sự nghiệpcủagiáosư ĐặngThaiMainhư bàiviết củagiáosưTrần ĐìnhSử “Đặng Thai Mai

- nhà lí luận văn học” trên tranghttps://trandinhsu.wordpress.com/2014/09/24/ , bài viết“Giáo sư ĐặngThai Mai – nhà khoa học vàngười yêunước” của Trần Hinhđăngtrên trang

h t t p :/ / w w w .us s h.vnu.e d u v n/d4/news/ ….đã cung cấp nhiều thông tin về vaitrò là một nhà khoa học có tâm vớiđất nước và nhân dân của Đặng Thai Mai

Cuốn hồi ký của nhàvăn được viết nhữngnăm cuối đời vàđã nhận giải

A giảithưởng của hộinhàvănViệtNamnăm1986.Tuy nhiên khitìm hiểu về cuốnhồi ký, chúng tôi chỉ tìm được những dòng giới thiệu ngắn ngủi trong cáctài liệu về Đặng Thai Mai chứ chưa có một bài viết nào tập trung khai tháctác phẩm Trong luận án về hồi ký của mình, Lê Thị Lệ Thủy đã viết:

“Nhằm ghi lại cuộc đờimìnhnhư một quá trình tôi luyện,trưởngthành,Đặng

Thai Mai trong Hồi ký tỏ rađiềm đạm và chừng mực, … Độc giả cảm nhận

khá rõ về cuộc đời riêng, thái độ, tư tưởng, những tâm sự trăn trở của mộtthanh niên trí thức trước thời cuộc nhiều biến động qua các trang viết về thờithiếu niên” [53, tr 88].Tác giả luận án cũng chỉ dừng lại ở những đánh giábanđầu về tác phẩm chứ chưacó sự khảo sát tỉ mỉ

2.2.2 Về tác giả VũNgọc Phan và hồi ký Những nămthángấy

VũNgọc Phan (1902 -1987)được đánhgiá làmột trong những cây bútviết phê bình văn học tiêu biểu nhất của nước ta đầu thế kỉ XX Ông đượcvinh dự nhận giảithưởng Hồ Chí Minhđợt1 năm1996 chonhữngđóng gópquan trọng với nhiều tác phẩm về nghiên cứu, phê bình, phóng tác, dịch, sángtác Ông là một cây bút xông xáo và uyên bác, từng viết cho nhiều tờ báo

cũng như làmchủ bút cho tờ Tuần báo Hà Nộitânvăn vàlàngười chủ trương lập

Nhà xuất bản Hà Nội Ông còn là một cây bút viết ký khá nổi bật với các tác

phẩm Chuyện Hà Nội (bút ký, 1944), Những trậnđánh Pháp (ký sự lịch sử,

2 tập,1946).Tuy nhiên, cũng giốngnhư Đặng Thai Mai, Vũ Ngọc Phan đượcbiết tới trước hết vớitư cách là nhà nghiên cứu, phê bình Vì vậy, phần lớncác bài viết về ông đều xoay quanh những đónggóp trong lĩnhvực này Trongquá tình sưutầm tài liệu cho luậnvăn, chúng tôi códịp được tiếp cận với

những côngtrìnhnhư của PGS TS Nguyễn Ngọc Thiện (2005) Lý luận, phê bình văn học Việt Nam từ đầu TKXX đến 1945, tập trung ở bài viết

“Nhữngđónggópbuổiđầu của VũNgọc Phan trong nghiên cứuvănhọc theo đặctrưng thể loại và phong cách” Trong bài viết này, nhà nghiên cứuNguyễn Ngọc Thiện đã chỉ rõ những tiến bộ trong cách tiếp cận, phân loại,xem xét và nghiên cứu tác phẩm theo đặc trưng thể loại của Vũ Ngọc Phan

khi làm bộ sách đồ sộ Nhàvănhiệnđại,coiônglà“người mở đường” [57, tr.

164] cho một phương pháp nghiên cứu mới ở Việt Nam Cùng quan điểm

này, trong bài viết“Học tập nhàvănVũNgọc Phan”,tácgiả VũNgọc Khánhcũngchỉ rõ: “Từ những ngàyđầu xây dựng nền quốc văn mới,hình như VũNgọc Phanlà ngườitrước nhất, nhiều nhất, nếu không phải là duy nhấtđề cậpđến vấnđề xác định thể loại”[33, tr 73] Có thể thấy nhữngđóng gópcủa VũNgọc Phan cho học thuật là vô cùng to lớn.

Một số luậnvăn nghiêncứu về VũNgọc Phan mà chúng tôi có dịp tiếpcận như Trần Thị Lệ Dung (1998) với luận văn Thạc sĩ Đóng góp của Vũ

Ngọc Phan cho phê bình – nghiên cứuvănhọc quaNhà vănhiệnđại,Đại học Sư

phạm Vinh; Phạm Thị Thanh Nga (2008) với luậnvăn Thạc sĩ Đóng góp

củaVũ Ngọc Phan, TrươngChính,Đinh GiaTrinhvề mặtphươngphápphê bình, nghiên cứu văn học trong giai đoạn 1930 – 1945, Đại học Sư phạm Thành

phố Hồ Chí Minh…cũng xem xét Vũ Ngọc Phan ở những đóng góp cho phêbình, nghiên cứu văn học chứ chưa nóitới vai trò là người sáng tác của ông

Bên cạch đó là nhiều bài báo trên các tạp chí chuyên ngành và báomạngnhư “Vũ Ngọc Phan với các giá trị vănchương học thuật dân tộc”củatác giả PhongLêđăngtrêntranghttp://va n h i e n.vn/ngày01 / 1 0 / 2 013,“Ngu ồn sángVũNgọc Phan” của Đặng Tiếnđăngtrênhttps://vanhoanghean.com.vn/

08.10.2014….Chỉ có điều, các bài viết này chưa nói một cách thỏa đáng vềvai trò là nhà văn của Vũ Ngọc Phan Tác phẩm được quan tâm nhiều nhất

của ông là bộ Nhàvănhiện đại, còn những tác phẩm khác chỉ được giới thiệu khá sơ lược Cuốn hồi ký Những năm tháng ấy cũng vậy Đây là một tác

phẩm có tính tổng kết cuộc đời, sự nghiệp cũng như mang đậm dấu ấn vănphong của nhà văn nêncần được nghiên cứu nhiềuhơn.Nhưngchođến nay,vẫnchưacócôngtrình,bàibào nàolấy cuốn hồikýlàmđốitượng nghiên cứu độclập

Như vậy, có thể thấy, cuốn Hồi ký thời kỳ thanh thiếu niên và hồi ký

Nhữngnăm tháng ấy chưatừng được xem xét, mổ xẻ, đánhgiá đúng với tầm

vóc và giá trị của nó Với luậnvănnày,chúng tôi xem như làngười đầu tiênnghiên cứu về hai cuốn hồi ký vớitưcách làhaitácphẩmvăn chươngcủa hai tácgiả lớn

3 Mụcđíchnghiên cứu

Nghiên cứu một cách hệ thống các đặc trưngthể loại của hồi ký trong

Hồi ký thời kỳ thanh thiếu niên (Đặng Thai Mai) và Nhữngnămtháng ấy (Vũ

Ngọc Phan), luậnvăn nhằm thực hiện các mụcđíchsau:

- Làm rõ nhữngđặc trưngvề nội dung và nghệ thuật của hồi ký trong hai tácphẩm đãnêu trong đề tài, từ đó thấy được nhữngđặc sắc chung và riêng củacác tác phẩm

- Thấy được tài năng và nhữngđónggópcủa hai tác giả cho sự phát triển củanền văn học nước nhà nói riêng và cho sự nghiệp xây dựng đất nước nóichung

- Khẳngđịnh vị trí của hai tác giả trong nềnvăn học Việt Nam ở phươngdiện

là cácnhàvăn

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Xácđịnh khái niệm hồiký vàđặc trưngcủa thể loại này

- Khảo sátcácđặctrưng thể loại trênđốitượng nghiên cứu của luận văn

- Vận dụng các kiến thức, phương pháp nghiên cứu chuyên ngành để phântích, khái quát các luậnđiểm đặc trưng thể loại hồi ký trong hai tác phẩm từ

đó thấy được nét độc đáo của hồi ký tự truyện và hồi ký văn học hỗn hợpcũng như giátrị của hai tác phẩm trong lịch sử phát triển hồi ký Việt Nam

5.Đốitượng và phạm vi nghiên cứu

5.1.Đốitượng nghiên cứu

Đốitượng nghiên cứu của luậnvănđãđượcxác địnhtrong đề tài : cuốn

Hồi ký thời kì thanh thiếu niên của Đặng Thai Mai và hồi kí Những

năm tháng ấy của Vũ Ngọc Phan Trong quá trình thực hiện, chúng tôi có

tham khảo một số tác phẩm hồiký khác cũng như các tác phẩm khác của hainhà vănnhưngđó chỉ nhằm hỗ trợ cho việc nghiên cứu haiđốitượng trên

5.2 Phạm vi nghiên

cứu

Trong luậnvăn nàychúngtôi tập trung nghiên cứu về đặctrưngthể loạicủa hai cuốn hồi ký nói trên Tất cả các vấnđề khác,khi cóđiều kiện chúngtôi sẽ tiếp tục bàn sau

6.Phương phápnghiên cứu

- Phươngpháp loại hình: Dựa vàođặc trưngthể loại để địnhhướng tìm hiểu

nhằm làm nổi bật nhữngnétđặc trưng cũngnhư khácbiệt của đốitượng khảosát

- Phươngphápthống kê, phân loại: Đây làphươngpháp được tiến hành đầu

tiên nhằm cung cấp những chi tiết, dữ kiện, số liệu chính xác tạocơsở tin cậy

để triển khai các luậnđiểm trong luậnvăn

- Phươngphápso sánh– đối chiếu: So sánh là một thao tác quan trọng của tư

duy, một phương pháp hữu hiệu của nghiên cứu khoa học Chúng tôi sẽ sửdụng thaotác nàyđể rút ra nhữngđiểm chung cũngnhư nhữngđặc sắc riêngcủa từng tác phẩm trên cơsở đối chiếu với lý thuyết chung

- Phương pháp phân tích, tổng hợp: Để khái quát lý thuyết, chúng tôi tiến

hành phân tích các tác phẩm thuộc đối tượng nghiên cứu của luận văn theohướng làm sáng tỏ các đặc điểm thể loại của hồi ký - tự truyện, hồi ký vănchươnghỗn hợp, sauđótiến hành tổng hợp các kết quả đãphântích

Ngoài ra, chúng tôi còn sử dụng các phương pháp khác như phươngpháp nghiên cứu tiểu sử, phương pháp phân tích, cảm thụ tác phẩm vănhọc….trênquanđiểm lịch sử vàquanđiểm hệ thống

7 Dự kiếnđónggópcủa luậnvăn

Lần đầu tiên lấy hai cuốn hồi kýlàm đốitượng nghiên cứu, luận vănsẽgóp phần làm sáng tỏ giá trị hai tác phẩm quan trọng của hainhàvăntrong sựsoi chiếu từ đặc trưng thể loại Ngoài việc khám phá nhữngđặc điểm của hồiký,chúng tôi còn hướng tới việc phát hiện phong cách viết của hainhà văn.Kết quả nghiên cứu sẽ góp phần vào thành quả nghiên cứu nói chung, phục vụcho việc học tập và giảng dạychuyênngànhVănhọc

8 Cấu trúc luậnvăn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, luận vănbaogồm

ba phầnchínhnhưsau:

Chương1:Những vấn đề chung về hồi ký và hồikývănhọc

Chương2:Đặc sắc hồikývăn học của ĐặngThaiMai,VũNgọc Phan – nhìn từ phương diện nội dung

Chương3:Đặc sắc hồikývăn học của Đặng ThaiMai,VũNgọc Phan – nhìn từ phương diện nghệ thuật

NỘI DUNG CHƯƠNG1: NHỮNG VẤNĐỀ CHUNG VỀ HỒI KÝ

VÀ HỒIKÝVĂNHỌC 1.1 Những vấnđề chung về hồi ký

1.1.1 Khái niệm hồi ký

Hồi ký là một thể tàivănhọc thuộc ký – một thể loạivănhọc xuất hiệnkhá sớm nhưngphảiđến thế kỉ XVII,đặc biệt từ thế kỉ XIX mới thực sự pháttriển mạnh mẽ.Để xácđịnh khái niệm hồi ký,người tathường tìm hiểu về ký– thể loại “mẹ” của nó Về mặt thuật ngữ,ký nghĩa làghichép (tiếng Nga là

Ocherk, tiếng Pháp là Essai, tiếng Trung Quốc gồm bộ kỉ và bộ ngôn ghép

lại)để trình bày sự việc, mô tả lại về con người và các sự kiện đã qua,từ đóbộc lộ quanđiểm của người viết Trong dòng chảy liên tục của vănhọc, ký làthể loại có vị trí quan trọng bởi nó giàu tính thời sự, phản ánh kịp thời nhữngbiếnđộng của đời sống Nhàvăn Tô Hoài cho rằng : “Nhàvănlàthư kí củathời đại Tôi nghĩ danh hiệu cao quý ấy, mệnh lệnh chiến đấu ấy, trước hếtchúng ta trân trọng tặng cho những người viết ký” [25, tr.71].Ông đánh giácao thể loạinày:“Ký cũngnhư truyện ngắn, truyện dài hoặc thơ, hìnhthùnóđấy nhưng vóc dáng nó luôn đổi mới, đòi hỏi sáng tạo và thích ứng” [25,tr.36] Nhà thơXuân Diệu thì coi ký là thể loại bước ra từ cuộc sống, mangtrên mình sự mới mẻ và xanhtươicủa cuộcđời

Ký gồm nhiều tiểu loại khác nhau : bút ký, du ký, ký chính luận, nhật

ký, phóng sự, tản văn, hồi ký…trong đó hồi ký là tiểu loại đã gặt hái nhiều

thànhcông trongcác giaiđoạn gầnđây

Về khái niệm hồi ký (memoir), có nhiều ý kiến đưa ra, có người dựa vào nội hàm của hai chữ hồi ký, có người dựa vào đặc trưng để định nghĩa.

Tuy nhiên các ý kiến đều khá thống nhất ở những điểm cơbản: tái hiện quákhứ; người thật, việc thật, tác giả làngười trong cuộc hoặc chứng kiến

Theo Từ điển Tiếng Việt (Hoàng Phê) : “Hồi ký là thể văn ghi lạinhững điều còn nhớ sau khi đã trảiqua,đã chứng kiến sự việc” [17, tr.591].Cùng quan điểm đó, nhóm tác giả Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc

Phi trong Từ điển thuật ngữ văn học đãviết : “Hồi ký là một thể loại thuộc

loại hình ký, kể lại những biến cố xảy ra trong quá khứ mà tác giả làngườitham dự hoặc chứng kiến” [20, tr.127] Có thể thấy các tác giả trên đã định

nghĩahồi ký dựa trên cách triết tự hai chữ hồi (quay trở lại) và ký (ghi chép lại

những điều đã chứng kiến) Đó làcáchcắtnghĩa ngắn gọn, dễ hiểunhưngcònđông cứng, thiếuđộ mở, dẫnđến sự thiếu hợp lý khi áp dụng với hồi ký hiệnđại

Phần lớn các tác giả đều quan niệm hồi ký là một tiểu loại của ký Lại

Nguyên Ân trong 150 thuật ngữ văn học định nghĩa : Hồi ký là “một thể

thuộc thể tài ký Tác phẩm hồi ký là một thiên trần thuật từ ngôi tác giả, kể vềnhững sự kiện có thực trong quá khứ mà tác giả tham gia hoặc chứng kiến”[1, tr 154] Theo HàMinhĐức: “Hồi ký ghi lại diễn biến của câu chuyện vànhân vậttheo bước đicủa thời gian qua hồitưởng” [12, tr 285] Trong giáo

trình Lí luậnvăn học tập 2 (Trần ĐìnhSử chủ biên), các tác giả đã xácđịnh :

Hồi ký là một dạng tự truyện của tác giả, “cungcấp những tư liệu của quá khứmàđươngthờichưacóđiều kiệnnói được”[56, tr 380]

Như vậy, hồi ký là một dạng thức thuộc loại hình ký Hồi ký kể lạinhững sự việc xảy ra trong quá khứ mà tác giả là người tham dự hay chứngkiến Nội dung phản ánh trong hồi ký mang tính xác thực cao.Đólànhững sựviệc vàconngườiđể lại ấn tượng sâu sắc, gắn với những kỉ niệm riêngnhưngđồng thời tái hiện chân thực đời sống lịch sử - xã hộivà vănhóa của thờiđãqua

Trong luận văn này, chúng tôi có tham khảo khái niệm hồi ký do LêThị Lệ Thủy đề xuất trong luận án Tiến sỹ vàcoiđó như một cơsở lý thuyết

quan trọng :“Hồi ký là thể loại tự sự đặc biệt thuộc loại hìnhký,“làthiêntrầnthuật từ ngôi tác giả” – kể lại những sự việc đã xảy ra trong quá khứ mà bảnthân đã tham dự hay chứng kiến, thậm chí có thể lấy chất liệu từ chính cuộcđời mình Hồi ký có thể hư cấu nhưng đòi hỏi phải có tính xác thực, và hìnhthức tự sự của dòng hồi ức”[61, tr.31]

1.1.2 Nhữngđặcđiểm chung của hồi ký

Là một tiểu loại của ký, hồikýcũngmangtrongmình những đặc trưng

của thể loại mẹ nhưng vẫn có những đặc điểm riêng, phân biệt với các tiểu

loại khác như nhật ký, tự truyện Có thể thấy những đặc trưng nổi bật của hồikýđược đúcrúttừ thực tiễnsáng tácnhưsau:

Hồi ký là những ghi chép về những sự việc trong quá khứ trên cơ sởhồitưởng mà người viết – cũng là nhân vật chính ghi lại bằng những hồi ứctrực tiếp của mình Tác phẩm hồi ký được trần thuật bởi một nhân vật xưngtôi.Đólànhânvật chứng kiến rất nhiều biến cố không chỉ với mình mà cònvới xã hội,đấtnước và kể lạicho độc giả nghe.Người viết hồikýthường lànhững người nổi tiếng, có ảnhhưởng lớn tới mộtlĩnhvực hoặc mộtgiai đoạnnào đó Đó cũng phải làcon người có trí tuệ vànhân cách, được mọi ngườithừa nhận và kính trọng như Vũ Ngọc Phan, Đặng Thai Mai, Võ NguyênGiáp,Ma VănKháng… “Người viết hồi ký kể lại nhữngđiều mà mình có dịpquan sát hoặc nghe trực tiếp, những sự việc và con người để lại những ấntượng sâu sắc, gắn bó với những kỉ niệm riêng đồng thời cũng có một nộidung xã hội phong phú” [12, tr 230] Như vậy, những dấu ấn của quá khứtrong cái nhìn hồi cố của người viết hồi ký chính là các sự việc, các nhân vậtđãđể lại dấu ấn đậm nét không chỉ cóýnghĩa với bản thân tác giả mà còn cóýnghĩatrongđời sống xã hội khi ấy

Một trong những thuộc tínhcơbản nhất của hồi ký là tính xác thực của đốitượng miêu tả và tính trung thực củangười hồitưởng bởi nội dung của tác

phẩm là tái hiện những gì đãxảy ra trong quá khứ VũNgọc Phan từng viết:

“Mình viết về mình nếu không tốt đẹp thì cũng đầy thơ mộng Điều quantrọng là nó có biểu hiện tính chân thậthay không” [50, tr 364].HàMinhĐứccũng nhấn mạnh : “không gắn với sự thật trong đời sống, ký dễ chơi vơi vàxóa đi ranh giới giữa mình với các thể loại khác” [12, tr.211] Có thể thấy,đây khôngchỉ làđặc trưngmà cònlàgiátrị của hồi ký.Người đọc hồi ký bị hấpdẫn bởi nhữngthông tincóđộ chính xác cao của bảnthânngười viếtcũngnhưbức tranhđời sống, xã hội, thời đại do cuốn hồikýđódựnglên.Đảm bảo tínhtrung thực khi trần thuật không phải là một việc dễ dàng, ngược lạinó đòi hỏingười viết phải dũng cảm bởi đó là quá trình “đấu tranh” thực sự Đấu tranhvới ngườikhác,đấu tranh với chính mình, không ngại chạm tới những vùng

“nhạy cảm” để nói lên sự thật Nên nếu không phải là người có nhân cáchthường sẽ khôngđủ dũng khíđể viết hồi ký

Một đặc điểm nữa được thừa nhận như một điều hiển nhiên là hồi ký

mang tính chủ quan của người kể chuyện Việc lựa chọn các sự kiện để kể

trong hồi ký phụ thuộc vào trí nhớ và quan niệm của người hồi tưởng Người

kể có thể kể chi tiết sự việc này, bỏ qua hoặc chỉ nói lướtđến sự việc kia Sựhồitưởng cũng chịu ảnh hưởng của quy luật “quênlãng” bởi các sự kiện đãxảy ra từ lâu khó lòng có thể được nhớ một cách chính xác tuyệtđối,tườngtận Trong nhiềutrường hợp,nhàvănkhông tránhkhỏi phải sử dụngthêmhư cấu,tưởng tượng Tất nhiên hư cấu ở đây không đồng nghĩa với sự bịa đặt hay

cố ý thêm thắt mà cần được hiểu là sự lựa chọn, kết nối các chi tiết để trìnhbày sự kiệntheo ýđồ của người kể Thậm chí, có những sự việc vốn nó khôngphải như thế nhưngvì người kể luôn tâm niệm về nónhư vậy thành ra lâu dần,

sự việc ấy lại là hiện thực với chính người kể chuyện Đó cũng là điều màcác nhà lí luận quan ngạitrước các tác phẩm hồiký:“do thời gian lùi xa, nhiều

sự kiện nhớ không chính xác, nhớ nhầm hoặc tưởngtượng thêm mà

không tự biết” [55, tr.380] Đóng góp của người viết hồi ký là đã đem đếnmột cái nhìn, mộtcách đánh giá về các sự kiện, nhân vật góp phần làm nên ýnghĩaxãhộicũng như giátrị nghệ thuật cho tác phẩm, bộc lộ được conngườitinh thần của mình Hồi kýlànơi để tác giả tự họa chân dung của mình là vìthế.

Ở phương diện nghệ thuật, đặc trưng nổi bật hàng đầu của hồi ký là

cách kể chuyện theo dòng hồitưởng với kết cấu linh hoạt, giọngđiệu phong phú Tác phẩm hồi ký không sử dụng cốt truyện mà mạch tự sự được triển

khaituântheocơchế của dòng ý thức, nhớ đếnđâukể đếnđấy Sự hồitưởng quákhứ thường theo trật tự thời gian tuyến tính nhưng có nhiều chỗ, người viết

sẽ đảo lộn trật tự thời gian ấy nhằm tái hiện trọn vẹn một sự kiện đồng thờitạo nên tính hấp dẫn cho nghệ thuật trần thuật Cùng với sự linh hoạt của kếtcấu là tính phong phú của giọngđiệu Tùy vào mối quan hệ vớiđốitượng đượcnói tới, tác giả sẽ thể hiện những giọng điệu khác nhau, tạo nên nhiều màusắc đadạng, góp phần thể hiệntínhcách conngười tác giả

1.1.3 Sự phân loại hồi ký

Có nhiềutiêuchíđể phân loại hồi ký, trong luậnvăn này,chúngtôidựavàođặc trưng nộidungvàtưcáchcủa tác giả để phân chia hồi ký

Trên thế giới,ngườitađã chiahồi ký thành nhiều dạngnhư:hồi ký của cácnhà văn, hồi ký chính khách kể về cuộc đời hoạt động chính trị, hồi ký củacác tác giả là nhân chứng cho một sự kiện chính trị xã hội quan trọng ỞViệt Nam, dựa trên thực tiễn sáng tác, có thể chia hồi ký thành ba loại lớn:hồi ký vănhọc, hồi ký cách mạng và hồi ký khác

Hồi ký văn học là hồi ký do trực tiếpcácnhàvănviết, kể về quá trình

sống và học tập của mình cùng chân dung của các nhà văn khác cùng thời.Hồikývăn học cung cấp cho bạnđọc những thông tin quan trọng về cuộc đời

và sự nghiệp của nhà văn,về bối cảnh lịch sử, xã hội,vănhóa của đất nước

một thời.Đâycũnglà bộ phận hồi ký rất giàu giá trị nghệ thuật bởi nóđượctạo nên từ tâm hồn, trí tuệ của nhữngngười cầm bút giàu kinh nghiệm, có vốnsống dồidào,năng lực cảm thụ nghệ thuật tinh tế với một kho ngôn ngữ vôcùng phong phú Có thể kể tới một số cuốn hồi kýđãđược bạn đọc đón nhân

nồng nhiệtnhư :Nhữngnămthángấy (VũNgọc Phan) Hồi ký Thời kỳ thanh

thiếu niên (Đặng Thai Mai), Năm tháng nhọc nhằn, năm tháng nhớ thương

(Ma Văn Kháng), Cô bé nhìn mưa (Đặng Thi Hạnh), Trong mưa núi (Phan

Tứ), Từ bến sông Thương (Anh Thơ), Hồi ký song đôi (Huy Cận), Chiều

chiều, Cỏ dại (ThôHoài)….

Hồi ký cách mạng là lời kể của các nhà cách mạng có những đónggóp

nổi bật cho sự nghiệp chính trị của đất nước Phần lớn những hồikýnày đều

do người khác chắp bút theo hồi tưởng của chủ thể câu chuyện Bối cảnh củacác hồi ký loại này là bức tranh xã hội rộng lớn của các thời kì vậnđộng cáchmạng, là cuộc đối đầu gay gắt giữa tavàđịch.Người kể thể hiện rõ lậptrườngcủa một người yêu nước, một nhà cách mạng trong cuộc đấu tranh của dântộc Tác giả chủ ý hạn chế nói về mìnhmà để quần chúng, nhân dân làm nhânvật chính Hồi ký cách mạng thường hấp dẫn bạnđọc bởi tính xác thực cao,bởi những thông tin có giá trị lịch sử, xã hội sâu sắc Một số hồi ký cách

mạng gây được tiếng vangnhư : Những năm tháng không thể nào quên (hồi

ức củađạitướng Võ Nguyên Giáp do Hữu Mai thể hiện), Nhân dân ta rất anh

hùng (hồi ức của Hoàng Quốc Việt do Thép Mới ghi), Giađình, bạnbè,đất

nước (Nguyễn Thị Bình), Bất khuất (NguyễnĐức Thuận)…

Hồi ký khác là những hồi ký được viết bởi những nhân vật hoạt động

trong các lĩnh vức khác như các nhà kinh tế, các nghệ sĩ, các nhà khoahọc…Họ thường kể lại quá trình rèn luyện và hoạtđộng của mình, đặt mìnhvào nhiều mối quan hệ khác nhau Những hồikýnàygiúptahìnhdungrõhơn vềcon đường tu dưỡng để đạt tới thành tựu của những nhân vật nổi tiếng,

những thăngtrầm trong nghề nghiệp, những ẩn khuất của cuộc đời tư Cóthể

kể tới các hồi ký của một số nghệ sĩ trong lĩnh vực sân khấu, điện ảnh, âm

nhạc như : Điện ảnh, chặng đường và kỉ niệm (Trung Sơn), Phim là đời (Đặng Nhật Minh), Hồi ký Phạm Duy (Phạm Duy)…hay của các nhà nghiên cứunhư Nhớ nghĩchiều hôm (Đào DuyAnh)….

Có thể thấy, hồi ký rấtđa dạng về kiểu loại, chúng lại rất dễ dung hợpvới các thể loạikhácđể tạo nên những dạng thức phong phú Sự phân chia hồi

ký vì vậy chỉ mang tính chấttương đối Chúng tôi phân chia hồi ký theo tiêuchí nộidungvàcươngvị tác giả cũngnhằm hạn chế tốiđasự “mờ nhòa”dạng loại

so với các tiêu chí phân chia khác

1.2 Những vấnđề chung về hồikývănhọc

1.2.1 Khái niệm hồi ký vănhọc

Là một bộ phận quan trọng của hồi ký, hồiký văn học docácnhàvăn

viết, trực tiếp kể về cuộcđờimình và cácnhàvănkhácở thời quá khứ với một lối trần thuật hấp dẫn, linh hoạt, không chỉ đáp ứng yêu cầu về tính chính xác của sự kiện, thông tin mà còn mang đến những khoái cảm thẩm mĩ cho độc giả Hồi ký văn học không chỉ đảm bảo về nội dung thông tin mà còn phải

đảm bảo tính nghệ thuật Nó cung cấp cho bạn đọc nhữngtưliệu về đờitưcủanhà văn, về quá trình nhàvăn ấy phấnđấu, rèn luyện và bén duyên với nghềviết đồng thời lí giải những vấn đề như :những tác phẩm có giá trị được viếttheo phong cách nào, những mối liên hệ giữa người viết vàmôitrường đượcphản ánh, tácđộng của những yếu tố khách quan và chủ quanđã chi phốiđếntác phẩm, những câu chuyện xoay quanh tác phẩm và dư luận công chúng.Hình tượng trong hồi kývăn học thuộc loạihìnhtượng ghi chép sự thật Chủthể trần thuậtđồng thời cũng là người ghi chép lại.Đó cóthể là một nhàvănsáng tác hoặc mộtnhàvănnghiêncứu, phê bình

1.2.2.Đặcđiểm của hồikývănhọc

Hồi ký văn học do các nhà văn trực tiếp viết để kể về mình hoặc cácbạnvănkháccùngthời Qua hồi ức của những cá nhân, hồikývănhọc sẽ đi vàokhám phá những số phận, cuộc đời, nhân cách của những nhân vật nổitiếng một thời Là một thể tài của hồi ký, hồi ký văn học cũng mang nhữngđặc điểm của hồi ký nói chung Bên cạnh đó, hồi ký vănhọc cũng có nhữngđặcđiểm riêng phân biệt với các thể tài hồi ký khác

1.2.2.1 Kết cấu linh hoạt theo dòng hồi ức trên tinh thần tôn trọng sự thật

Hồi ký vănhọc là thể loại được nhiềunhàvănlựa chọn bởi nó có khảnăng đáp ứng cao nhu cầu tái hiện một cách chân thực, chi tiết đời sống củaquá khứ Khi viết hồi ký, nhà văn đồng thời cũng vào vai người có thẩmquyền trong việc đánhgiá sự việc,con người mà tác giả đãđược chứng kiến.Với hồi ký thông thường, yêu cầu hàngđầu và gầnnhư duy nhất là tính xácthực của thông tin, vì vậy người viết sẽ kể theo trình tự thời gian chuỗi các sựviệc đãxảy ra Còn với hồikývăn học, tính nghệ thuật là một thuộc tính, mộtđòi hỏi tất yếu, góp phần làm nên giá trị tác phẩm Từ chất liệu“người thật,việc thật”trongquákhứ,người viết sẽ lựa chọn, sắp xếp các sự việc và kể lạitheo cách riêng của mình để vừa làm hiện lên một cách chân thực, sốngđộngcuộc sống của những nămthángđãqua, vừa in đậm dấu ấn gươngmặt tác giả

Dù bám vào sự thậtnhưngcách cácnhàvăntriển khai khác hẳn với cácnhà viết sử bởi người viết hồi ký chỉ tiếp nhận và tái hiện lại phần hiện thực

mà tác giả nhìnrõhơncả, cònđọng lại sâu sắc trong hồi ức vàđể lại ấntượngđậm nét trong trí nhớ Những trang hồikývănhọc sẽ mangđến cho bạnđọcmột cách nhìn, mộttưliệuđộc đáovề đời sống, xã hội củađấtnước trong quákhứ thông qua đôi mắt và cách viết của nhà văn Vì vậy hồi ký văn họcthường không tránh khỏi sự chủ quan trong nhìn nhận, tính phiến diện, khôngđầy đủ của thông tin sự kiện Thậm chí, chúng tacũngphải thừa nhận sự tồn

tại của hư cấu, tưởng tượng trong tác phẩm hồi ký văn học bởi khi viết vềnhững điều xảy ra đã quá lâu thì khó lòng đảm bảo nguyên vẹn sự thật Vàhơn nữa, hồiký văn học khi đã bước một chân vào địa hạt của văn chương,nghệ thuật thì tất yếu khôngnênđặt quá cao vấnđề chính xác tuyệtđối Tuynhiên, giá trị cơ bản nhất của hồi ký vẫn nằm ở tính chân thực của thông tinđược ghi lại Sự hư cấu chỉ chiếm một phần không đáng kể và không nằmngoài mục đíchtáihiện chân thực các sự việcvàconngười.

Mộtđặc điểmmangtínhđặcthùnhưngcũnglà yếu tố mangđến sự độcđáocho tác phẩm hồi ký văn học là sự linh hoạt trong cách kết cấu tác phẩm.Không có một khuôn kết cấu cố định nào cho các tác phẩm hồi ký văn học

Sự đadạng trong cách triển khai một tác phẩm hồikývăn học phản ánh sự đadạng trong dòng hồi ức của người viết.Có người lựa chọn bắt đầu bằng một

sự kiệnnhư tronghồi ký của ĐặngThai Mai,MaVăn Kháng,cũng cóngười lựachọn cách mở đầu truyền thống, giới thiệu về gốc gác của mình như VũNgọc Phan,Đặng Thị Hạnh Nhìn chung, mở đầu và kết thúc hồikývănhọchoàn toàn phụ thuộc vào ý đồ của nhà văn, không bị chi phối bởi bất cứkhuôn mẫu nào

Chính vì kết cấu linh hoạt theo dòng hồi ức nên trong hồiký văn học,cốt truyện không thực sự được xem trọng Khi triển khai các tình tiết,nhàvăncũngkhôngchịu sự chi phối của quy luật khách quan mà tái hiện chúng theoquy luật của tâm lí, chấp nhận sự ngẫu hứng như một thuộc tính của cảm xúc.Kết cấu của hồi ký văn học cực kí biến hóa : có khi xếp chồng các lớp thờigian, có khi lắp ghép các mảng hồi ức, trình tự hồi ức thường xuyên bị xáotrộn Tính liên kết của các sự kiện trong hồikývănhọc là sự thống nhất trongcảm hứng,nghĩalà sự liên kết bên trong

Kết cấu linh hoạt theo dòng hồi ứclàđặctrưngvàcũng làthế mạnh của hồi

ký khi tái hiện bức tranh cuộc sống của một thời quá vãng Nó làm nên

giá trị nghệ thuật cho tác phẩm cùng với ýnghĩaxãhội mà hồi ký mangđếnbởi tinh thần tôn trọng sự thật Tác phẩm hồi ký văn học vì thế ngày càngđược bạn đọc ưachuộng.

1.2.2.2 Diễn ngôn theo phong cách cái tôi tác giả

Trong hồi ký vănhọc, chủ thể của câu chuyện đồng thời cũng là ngườighi lại (ở các loại hồi ký khác có nhiều trường hợp chủ thể câu chuyện vàngười ghi chép không phải là một) theo một lối hành văn mang đậm dấu ấnphong cách của người viết Vì vậy, hình tượng tác giả luôn giữ vị trí trungtâm, “cái tôi” của họ cũng được bộc lộ rõ nét Tác giả có quyền chủ độngtrong việc trình bày hoàn cảnh, tái dựng hiện thực, bộc lộ cảm hứng, lựa chọntình tiết, sắp xếp sự kiện, sử dụng ngôn ngữ, giọng điệu…Cùng một hoàncảnh sống, cùng hoạt động trong mộtlĩnhvực nhưnghồi ký của hai nhàvănkhác nhau sẽ đưa đến cho người đọc hai sự “trông nhìn” và “ thưởng thức”khác nhau Tính chủ quan là điều dễ nhận thấy trong hồi ký văn học bởi :

“Trong cuộc đời con người, không phải tất cả mọi điều đều được các tác giảlưu giữ dầy đủ trong kí ức, và không phải tất cả đều cầnđược phơi trải trêntrang sách Và vì mục đích của mỗi người khi thực hiện cuốn hồi ký hay tựtruyện là khác nhau, cho nên mọi tình tiết nêu ra đều có “chọn lọc” và chắcchắn không thể thoát khỏi cái nhìn chủ quan củangười viết”[36]

Chất liệu làm nên một cuốn hồi kývăn học không chỉ là cuộc đời củabảnthân nhàvăn mà còn córất nhiều mối quan hệ, nhiều nhân vật khác Vìvậy, cùng với việc tái hiện cuộc đời mình với những biến cố, thăng trầm,người viết còn có thể bày tỏ quanđiểm về cuộc sống, về bạnbè,đồng nghiệp,

về những điều đãxảy ra Với bản thân,người viết hồi kývăn học thường cóthái độ nghiêm khắc, trung thực nhìn thẳng vàocon ngườimìnhđể phán xét

cả cái tốt và cái xấu Họ coi mìnhlà đốitượngđể khảo sát chứ không phải làtượng đài để ngợi ca Với người khác,người viết hồi ký văn học thường cố

giữ thái độ khách quan nhất, tránh việc khen chê mang màu sắc cảm tính.Nhưng ngay trong cách trần thuật khách quan ấy cũng đã chứa đựng cáchđánh giákínđáo,tế nhị của người viết.

Sự hiện diện của cái tôi tác giả là mộtđặc điểm quan trọng của hồi kývănhọc Cái tôi ấy thể hiện rõ trong bản lĩnh người viết bởi viết hồi ký là quátrìnhđấutranhđể nói ra sự thật Cái tôi ấy cũngthể hiện trong chính cuộc đờicủa tác giả, không ai giống ai Nó cũng thể hiện ở khả năng thâm nhập đờisống xã hội, chiều sâu của nhận thức, chiêm nghiệm về thế sự, nhân sinh Cáitôi ấy cũng thể hiện ở sự quan tâm đến tâm thế, cảm xúc của ngườiđọc, cáchtạo ra niềmtinchođộc giả đối với sự thậtđược viết trong tác phẩm Bên cạnhđó,cái tôi tác giả cònđược thể hiện ở những thủ phápđược sử dụng, ở giọngđiệuđể tạo dấu ấn riêng Ngườiđọc có thể nhận ra cái tôi Nguyên Hồng đacảm, dễ xúcđộng, mộtTôHoài tinhtường, tỉnhtáo,hàihước;MaVănKháng tạobạo, thẳng thắn; Vũ Ngọc Phan mực thước, tài hoa nhưng rất khiêmnhường,Đặng Thai Mai thâm trầm, sâu sắc, hóm hỉnh

Cái tôi tác giả trong hồikývăn học giữ vị trí tốithượng, là ngườiđưabạnđọc khám phá hiện thực từ lăngkínhcủa mình, làngười kiến tạo khuynhhướng tư tưởng, phong cách nghệ thuât, là chủ thể sáng tạo duy nhất của tácphẩm

1.2.2.3.Phongphú,đa dạng trong hình thức thể hiện nghệ thuật ngôn từ

Hồi ký văn học vốn rất dễ thâm nhập với các thể loại khác, tạo nênnhững dạng thức phong phú Mỗi nhà văn có một ưu thế, sở trường riêngtrong sự kết hợp tả, kể, tạo nên những trang viết với nhiều màu sắc độc đáo.Trên cái nền câu chuyện có thật, sự linh hoạt trong trình tự hồi tưởng kết hợpvới một mức độ nhất định yếu tố tưởng tượng,hư cấu khiến hồi ký văn họctiệm cận tiểu thuyết tự thuật; sự giatăngcảm xúc khiến nó giàu tính trữ tình,gần với mạch liêntưởng phóng túng của tùy bút Về điềunày,Tô Hoàicũng

cho rằng : “Hồi ký cũng như truyện ngắn, truyện dài hoặc thơ, hình thù nóđấy nhưng vóc dáng luôn luôn mới đòi hỏi sáng tạo và thích ứng Cho nêncàng chẳng nên trói nó vào một cái khuôn Cũng không có thể làm việc ấyđược”[23, tr.33].

Trong một tác phẩm hồi ký văn học, cácnhà văn thường kết hợp linhhoạt nhiều phương thức như tự sự, miêu tả, biểu cảm, nghị luận với nhữngthao tác tư duykhoa học Phươngthức tự sự đóng vaitròchủ đạo trong việcthuật lại các sự kiện, tình tiết Miêu tả, biểu cảm, nghị luận được dùng nhưnhững phươngthức hỗ trợ không chỉ giúp cho việc kể lại trở nên cụ thể, sinhđộng mà còn góp phần rất lớn đến thành công của tác phẩm, đặc biệt trongviệc hướng người đọc đến những giá trị nhân văn đẹp đẽ Ở hồi ký văn họccòn có sự kết hợp tự nhiên giữa tư duy nghệ thuậtvàtư duy khoahọc Ngườiviết hồi ký vănhọc không chỉ cótàinăngvàtâmhồnvănchươngmà còn phải cókiến thức sâu rộng về nhiềulĩnh vực, có khả năng bao quát, đánh giá các sựkiện, hiệntượng trongđời sống Giá trị cùa tác phẩm hồi kí vì vậy không chỉdừng ở giá trị thông tin mà còn vươn tới giá trị thẩm mĩ, không chỉ đáp ứngnhu cầu biết của người đọc mà còn thỏa mãn những khoái cảm thẩm mĩcủađộc giả

Mặc dù giọngđiệu đặc trưngcủa thể loại là giọngđiệu trần thuật kháchquan nhưng chính cá tính sáng tạo của mỗi tác giả đã mang đến màu sắc

giọng điệu riêng cho mỗi tác phẩm.Đặng Thai Mai trong Hồi ký thời kỳ thanh

thiếu niên bộc lộ giọng điệu thâm trầm, hóm hỉnh, thấm thía, sâu cay và một

thái độ chính trị rất rạch ròi, Vũ Ngọc Phan trong Những năm tháng ấy thể hiện giọng điệu trữ tình hoài niệm, tha thiết; Anh Thơ trong Từ bến sông

Thương có giọng điệu ấm áp, giàu nữ tình và chất trữ tình…Thông thường,một tác phẩm hồi ký thường hiện diễn nhiều kiểu giọng điệunhưng luôn có

một giọng điệu chủ đạo, giọng điệu ấy phù hợp với cá tính con người và cá tính sáng tạo củanhàvăn.

Ngôn ngữ trong hồi kývăn học cũng vôcùngđadạng, nó cho thấy sởtrường của nhàvăntrongviệc sử dụng tài sản chung của cộngđồng để tạo nênđứa con tinh thần riêng của mình Có người sử dụng ngôn ngữ với sắc tháitrung hòa, chuẩn mực như Vũ Ngọc Phan, Đặng Thai Mai; Có người ưa sửdụng ngôn ngữ dân dã, đậm chấtđờithường như Tô Hoài ; Cóngười khôngngại dùng những từ ngữ thô tục như MaVăn Kháng khi ông gắn vào miệngnhân vật những câu kiểunhư :“Mẹ nó,ngô thánggiêngănmẹ nó hết rồi, còn bắtthống kê! Làm bỏ mẹ chẳngđủ ănđây này”;“Đ.mẹ nó, không có mặt nó vứttoàn xương xẩu cho người ta Ông đút c vào mua nữa” ; “mày bây giờ bên l.thì chắc, bênc.thìlép”; “cái cứtgì cũng phân,phân như cứt”[31], Tố Hữu sửdụng ngôn ngữ rấtđậm chất Huế…

Chính sự phongphú,đadạng trong hình thức thể hiện nghệ thuật ngôn

từ đã làm nên sự hấp dẫn cho những tác phẩm hồi ký văn học đồng thời thểhiện rõ phong cách nghệ thuật của mỗinhà văn

1.2.3 Sự phân loại hồi kývănhọc

Trongthưctiễn sáng tác, hồikývăn học phát triển với những biểu hiệnrất phong phú, tạo ra nhiều nhánh, nhiều dạng, nhiều sự kết hợp đanxengiữahồi ký và các thể ký khác cũng như hồi ký và các thể tự truyện, tiểuthuyết…căncứ vào một số phươngdiệnnhư đề tài, khuynhhướng cảm hứng,

phươngthức thể hiện, có thể chia hồi kývănhọc thành các tiểu loại sau:

1.2.3.1 Hồi ký - tự truyện

Hồi ký và tự truyện là hai khái niệm gầnnhaunhưngvẫn có ranh giới

khu biệt Trong Từ điển vănhọc (bộ mới)Đỗ Đức Hiểu phân biệt : “ Hồi ký

có thể chỉ ghi lại những sự kiện về một thời kỳ lịch sử mà tác giả không phải

là nhân vật chính ; còn tự truyện kể truyệncái“tôi”tácgiả Tự truyện không

phải một tập hợp những kỷ niệm tản mạn,màđược bố trínhư một truyện, mộttiểu thuyết”[18,tr.1906] Người viết hồi ký và tự truyệnđều có cái nhìn hồi

cố, hướng về dĩvãngvới cảm hứng tổng kết và lí giải Tuy vậy, về bản chất,

tự truyệnmang đặc trưng của truyện, giàu tính miêu tả, chú trọngđến sự lôicuốn trong lời kể còn hồi ký mang đặc trưng của ký, thiên về trần thuật,đềcao tính xác thực Tự truyện xuất phát từ nhu cầu giới thiệu, cắt nghĩa về bảnthânđể bộc bạch vớingườiđọc về quá trình hình thành nhân cách và thế giớitâm trạng của mình Còn hồiký thường xuất hiệnkhi người ta có cảm hứnghồi cố, có nhu cầu trục vớt quá khứ, để nói những điều mà trong quá khứchưa tiệnnói ra.Người viết hồi kýthường chọn thờiđiểm gần kết thúc hànhtrình cuộc đời để hồi tưởng lại cả một chặng đường dàiđã qua với rất nhiềunỗi niềm, tiếc nuối, còn tự truyện có thể được viết ra bất cứ lúc nào trongcuộc đời,khi người viết muốn khẳngđịnh về sự hiện diện của cái “tôi”vàchủ

đề để suytưởng thường gắn với một sự kiện nhấtđịnh

Trong giáo trình Lý luậnvănhọc (tập 2) do GS TrầnĐìnhSử chủ biên

có đoạn viết : “Hồi ký là một dạng tự truyện của tác giả, cung cấp những tưliệu quá khứ mà đương thờichưacóđiều kiệnđể nóira được” Sự phân biệtrạch ròi giữa hai thể loại này là điều không dễ dàng và cũng không thực sựcần thiết Ở mỗi tác phẩm cụ thể,người ta sẽ xem xét yếu tố tự truyện đậmhơn hay hồi ký đậm hơn mà thôi Tự truyện từ lâu đã không được đọc nhưmột bản lí lịch tự thuậtmàđãđược coi như một tác phẩm nghệ thuật Hồi kývăn học cũng không dừng lại ở giá trị thông tin mà đã vươn tới giá trị thẩmmĩ

Trong thực tế sáng tác, bên cạnh việc tuân thủ các đặc trưng thể loại,các nhà vănluôncóý thức phá vỡ ranh giới giữa chúng Có thể xuất phát từnhững lí do chủ quan như lựa chọnđốitượng thể hiện, mong muốnmangđến sựmới mẻ cho tác phẩmmànhà văncố ýđưavàotácphẩm thuộc thể loại này

những yếu tố của thể loại khác, tạo nên hiệntượng “lệch chuẩn” một cách tàihoa Hơnnữa, sự pha trộn thể loạicũng là một quy luật kháchquantrong đờisốngvănhọc Cùng với việc giữ vững nhữngđặc điểm mangtínhđặc thù của thểloại gốc là việc tiếp thu nhữngđặc điểm của thể loạikhácđể tăngtínhhấp dẫn vàhiệu quả biểuđạt cho tác phẩm Sự tươngtác giữa hồi ký và tự truyệnđãdẫnđến một tiểu loại mang tínhlưỡng giá : hồi ký – tự truyện Tất nhiênkhông phải hồikýnào cũngmangtínhtự truyện Hồi ký cách mạng, hồi ký vềcác danh nhân là hồi ký nhân chứng Hồi ký chỉ mang tính tự truyện khi tácgiả viết về bản thân mình, soi rọi vào thế giới bên trong của mình, lí giải sựhình thành nhân cách và vị trí xã hội mà mình đang có Một số hồi ký – tự

truyệnđược biếtđến rộngrãi như :Nhữngngày thơ ấu (Nguyên Hồng), Năm

tháng nhọc nhằn, năm tháng nhớ thương (Ma Văn Kháng), Hồi ký thời kỳ thanh thiếu niên (Đặng ThaiMai)…

Có thể khẳng định hồi ký - tự truyện là một tiểu loại thuộc hồi ký; là

hình thức tồn tại của tác phẩmvănhọc với nhữngđặc điểmtươngđối ổnđịnhtrong lịch sử về các mặt như: ngôn ngữ, bố cục, thể thức, dung lượng Nókhông chỉ có đặc trưng hình thức mà còn có nội dung đặc trưng Hồi ký tựtruyện mang trong nó nhữngđặc điểm chung của thể loại bao hàm nó (thể hồiký),đồng thờinócũngcó nhữngđặc trưngriêngđể phân biệt với các tiểu loạikhác

1.2.1.2 Hồi ký - chândungvănhọc

Hồi ký chân dung văn học xuất hiện trong giai đoạn cận hiện đại củalịch sử, khi mà việc viết văn,sáng tạo nghệ thuậtđã trở thành loạihìnhđượcchuyên môn hóa Văn nghệ sĩ đã trở thành một tầng lớp có vị trí nhất địnhtrong xã hội và trở thànhđốitượng miêu tả của vănhọc nghệ thuật.Đây cũng làlúc mà giới cầm bút có ý thức sâu sắc về mình và nghề nghiệp của mình

Hồikýchân dungvănhọc được xây dựng từ cuộc đời thực của các đốitượng nhưng không hoàn toàn trùng khít với con người tiểu sử bởi nó có xuhướng tiểu thuyết hóa Có những hồikýchân dungmangđậm dấu ấn của phêbình, cũng có những tác phẩm giống như những trang tiểu sử về nhà văn.Những bức chân dung nghệ sĩ được tái hiệncũngrất độc đáo, cóngười được

kể trong suốt một hành trình dài sống, laođộng sáng tạo; cóngười chỉ đượctái hiện qua kỉ niệm về những lần gặp gỡ Có những bức chândung được nhìn

từ xa, nghĩa làngười viết chỉ chúý đến những ưuđiểm, bỏ qua khuyết điểmnhững cũng có những bức chân dung được kéo về gần, hiện lên ở cả nhữngcái tốt lẫn cái xấu, cả phần thiên thần lẫn phần rắn rết Cóđiều,dù nhìnđốitượng ở cự li nào, các tác giả hồikýcũng luôngiữ mộtthái độ công bằng vớinhững đánhgiá sắc sảo, không có yếu tố kèn cựa, nhục mạ Bởingười viết hồi

ký chân dung thường là những người có bản lĩnh và nhân cách, được mọingười thừa nhận và yêu mến

Hồi ký chân dung văn học là một thể tài kháđặc biệt, nó nằm ở vị trítiếp giáp giữa sáng tácvàphê bìnhvănhọc, có nội dung tái tạo diện mạo vàphẩm chất tinh thần của đốitượng một cách đúngđắn, sâu sắc Hình ảnh mộtnhà văn, nhà thơ hay một nhà hoạt động xã hội nào đó thường được hìnhthành từ sự tổng hợp những hồi ức, kỉ niệm cùng những nhìn nhận,đánhgiácủangười viết,đôi khicócả sự tưởngtượng, thậmchílýtưởng hóa

Hồi kýchân dung vănhọc là một tiểu loại của hồi kývănhọc Tác giảlấy chínhđồng nghiệp của mìnhlàm đối tưởng miêu tả, bàn luận, quađólàmhiện lên một cách sốngđộng, đa chiều hình ảnh của nhiềunhà văn,nhàthơquen thuộc Hồi ký chân dung vì vậy luôn được xem là nguồn cung cấp tưliệu quý về đời sống văn chương Đứng từ góc đọ thể loại có thể nhận thấyhồiký chândungvăn học tồn tạidưới nhiều dạng thức biến thể : có tác phẩmthiên về phê bình, có tác phẩm chủ yếu tái hiện các sự kiện trong cuộc đời nhà

văn được nói tới, có tác phẩm giống như những trang viết xúc động về tìnhbạn….Ngoàigiátrị cung cấp tư liệu, hồiký chândungvăn học cònlà mónăn tinh

thần rất bổ ích vớiđộc giả Một số hồi ký chân dung nổi tiếngnhư : Cát bụi

chân ai, Nhữnggương mặt (Tô Hoài), Mườichínchân dung nhàvăncùng thời

(VũBằng), Viết về bạn bè – Tập chân dungvănnghệ sĩ (Bùi Ngọc Tấn), Mười

khuôn mặtvănnghệ (Tạ Tỵ), Văn thisĩ tiền chiến (Nguyễn Vỹ)…Với sự lớn

mạnh củađộingũsángtác,thể tài hồikýchândungvăn học đang ngày càng pháttriển

1.2.1.3 Hồikývănchươnghỗn hợp

Hồikývănhọc hỗn hợp là thể loại hồi ký mà ở đóhiện diện cả hai loạihình tượng trung tâm là tác giả nhà vănvà cácđồng nghiệpđương thời.Đây làloại hồikýđược cácnhàvănyêuthíchkhaithác.Bởi vì, viết hồiký,người viếtkhông chỉ muốn nói về mình mà còn muốn dựng lên cả một bức tranh đa

diện, nhiều chiều về hiện thực Các tác phẩm như Những năm tháng ấy (Vũ Ngọc Phan), Bốn mươi năm nói láo (Vũ Bằng), Nhớ lại một thời (Tố Hữu)

…có sự kết hợp của hồi ký – tự truyện và hồi ký – chân dung,được xếp vàotiểu loại hồi ký văn chương hỗn hợp Trong những tác phẩm ấy, nhà vănkhông chỉ kể cho bạnđọc nghe về đời tư của mình, mà còn kể về nhiều câybút đươngthời – nhữngngười có quan hệ thân thiết với tác giả

Vương Trí Nhàn từng cho rằng : trước mọi sự việc mỗi người đều cócách phản ứng riêng của mình, người nọ làm nềncho ngườikiađể trong sự sosánh, mỗi người đều hiện ra sắc nét hơn Mọi đường đi tới bản thân đều điqua kẻ khác Vì vậy, viết hồi ký,nhà văn khôngviết cho riêng mình mà cònviết cho cả nhữngngườithânsơ đã cùngmìnhchia sẻ những ấm lạnh cuả đời.Những nghệ sĩđươngthời được đưa vàohồi ký phần lớnđều là những ngườibạn thân thiết với tác giả, đãcùngtác giả trải nhiều biến cố, ghi dấu nhiều kỉniệm và có ít nhiều ảnhhưởngđến cuộc đời sự nghiệp của người viết Vì vậy,

những thôngtin được mangđến, những chândung được dựng lênđều mang giá trị tin cậy rất cao.

Hồi ký văn chương hỗn hợp mang tính nghệ thuật cao, không đơnthuần là việc ghi chép, tường thuậtmà hướng tới việc xây dựng và khắc họahìnhtượng bằng ngôn ngữ giàu tính tạo hình Phần viết về các bạn vănđương

thời của Vũ Ngọc Phan trong hồi ký văn học Những năm tháng ấy đã cho

thấy rõ điềuđó

Là một tiểu loại của hồi kývăn học, hồikývăn chương hỗn hợp ngàycàng có vị trí quan trọng, chứng tỏ được ưuthế của mình trong việc tái hiệncuộc đờingười viết trên phông nền thờiđại và trong các mối quan hệ đadạng,phong phú

Tiểu kết chương 1

Hồi kývăn học là một bộ phận quan trọng của hồi ký, có nội dung táihiện đời sống xã hội, đời sống văn chương trên nền bối cảnh của một giaiđoạn lịch sử cùng với nhiều mối quan hệ phong phú, mang đếnchongườiđọcnhững xúc cảm thẩm mĩ đặc biệt Dù viết về một giai đoạn trong quá khứ,nhưng điểm rơicủa hồi ký là ở hiện tại, giá trị của nó không chỉ thuộc về mộtthờimà cóýnghĩalâudài Với lối viếtđa dạng, thể hiện sự độc đáo của cái tôitác giả, kết cấu linh hoạt, hồikývănhọc vẫn toát lên tinh thần tôn trọng sựthật,đảm bảo nhữngđặc trưng của hồi ký nói chung Sự phân chia hồikývănhọc thành ba loại nói trên chỉ mang tính chất tương đối, cũng giống như sựtương đối của những tác phẩm văn chương nghệ thuật thực sự Khi tiếp cậnmột tác phẩm hồiký vănhọc,ngườiđọccũngcần lưuýđiều này