Thơ mai văn phấn từ góc nhìn phê bình sinh thái

Sự xuất hiện của văn học sinh thái và phê bình sinh thái không những nhằm cảnh tỉnhthái độ ứng xử của con người với tự nhiên mà còn mở ra cách tiếp cận mới trong nghiên cứuvănhọc.. Từ mộ

DƯƠNGTHỊ PHÚ

THƠMAIVĂNPHẤN

TỪ GÓC NHÌN PHÊ BÌNH SINH THÁI

LUẬNVĂNTHẠCSĨ NGÔN NGỮ VÀVĂNHÓAVIỆT NAM

HÀ NỘI, 2018

Ngườihướng dẫn khoa học: PGS.TS Nguyễn ĐăngĐiệp

HÀ NỘI, 2018

Tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành và sâu sắc đến PGS.TS Nguyễn Đăng Điệp - người đã trực tiếphướng dẫn tậntình để tôi có thể hoàn thành

luậnvănnày

Tôi cũngxingửi lời cảm ơn đến các thầy cô giáo trong khoa Ngữ Văn,đặc biệt là thầy cô trong tổ Lí luậnvănhọc, cùng các thầy cô giáo phòng SauĐại học trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2đãtạođiều kiện thuận lợi cho tôitrong suốt quá trình triển khai luậnvăn

Hà Nội,ngày10tháng9 năm2018

Học viên

DươngThị Phú

Tôixincamđoannhững nội dung tôi trình bày trong luậnvăn làkết quảquá trình nghiên cứu của bản thân tôi.

Trong quá trình nghiên cứu, tôi có tìm hiểu, tham khảo thành quả khoahọc của các tác giả khác với sự trân trọng và biết ơn, nhưngnhững nội dungtôi nghiên cứu không trùng với kết quả nghiên cứu của các tác giả khác

Hà Nội,ngày10tháng9 năm2018

Học viên

DươngThị Phú

LỜI CẢMƠN 1

LỜICAMĐOAN 3

MỤC LỤC

4 MỞ ĐẦU

1 1 Lí do chọnđề tài 1

2.Lịch sử vấn đềnghiêncứu 2

3 Mụcđíchnghiêncứu và nhiệm vụ nghiên cứu 11

4 Đối tượng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu 12

5.Phươngphápnghiêncứu 12

6 Giả thuyết khoa học 14

7.Cấu trúcluậnvăn 14

NỘI DUNG 16

Chương 1 KHÁI LƯỢC VỀ PHÊ BÌNH SINH THÁI VÀ HÀNH TRÌNH SÁNG TẠO CỦA NHÀTHƠMAIVĂNPHẤN 16

1.1.Kháilược về phê bình sinh thái 16

1.1.1 Khái niệm phê bình sinh thái 16

1.1.2 Lịch sử phê bình sinh thái

18 1.1.2.1 Cội nguồn triết học của phê bình sinh thái 18

1.1.2.2 Sự phát triển của phê bình sinh thái

21 1.1.3 Phê bình sinh thái trong văn học Việt Nam hiện đại 22

1.2 Hành trình sáng tạo của nhàthơMaiVănPhấn 23

1.2.1 Thơ Mai Văn Phấn trong dòng chảy thi ca Việt Nam đương đại

23 1.2.2 Những chặng đường sáng tạo 27

1.2.1.1 Giai đoạn từ khởi nghiệp đến năm 1995 27

1.2.1.2 Giai đoạn từ 1995 đến 2000 28

Chương 2 SINH THÁI TRONG THƠ MAI VĂN PHẤN QUA CÁC BIỂU

TƯỢNGCƠBẢN 35

2.1 Khái niệm“biểutượng” 35

2.2.SinhtháitrongthơMaiVănPhấn qua các biểutượng cơ bản 36

2.2.1 Hệ biểu tượng về bầu trời

36 2.2.1.1 Biểu tượng ánh sáng 36

2.2.1.2 Biểu tượng ngọn gió, giọt sương, chim muông 50

2.2.2 Hệ biểu tượng về mặt đất 53

2.2.2.1 Biểu tượng đất 53

2.2.2.2 Biểu tượng nước 59

2.2.2.3 Biểu tượng cỏ cây, hoa lá 65

TIỂU KẾTCHƯƠNG 2 73

Chương 3 MỐI QUAN HỆ HÀI HÒA GIỮA CON NGƯỜI VÀ TỰ NHIÊN: SỰ THỨC TỈNH CỦA ĐẠO ĐỨC SINH THÁI 74

3.1 Sự hài hòa giữaconngười và tự nhiên 74

3.1.1 Người mẹ: cội nguồn thế giới

74 3.1.2 Người tình: đắm say, rạo rực và tình tứ

79 3.1.3 Anh trong miên man cảm xúc bất tận 86

3.2 Sự thức tỉnh củađạođức sinh thái 89

3.2.1 Cái nhìn trân trọng môi trường tự nhiên

89 3.2.2 Những âu lo khi tự nhiên bị tàn phá

93 TIỂU KẾTCHƯƠNG 3 96

KẾT LUẬN 97

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 100

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọnđề tài

1.1 Trong thời đại ngày nay, vấn đề sinh thái đã vàđang trở thành vấn

đề cấp bách mang tính toàn cầu Sự ích kỉ của con người và sự tận diệt tựnhiên đang đe dọa sự tồn tại của toàn nhân loại Người ta thấy rằng để giảiquyết mối căngthẳng giữa conngười với tự nhiên, chống lại sự nổi giận củathiên nhiên không chỉ bằng sức mạnh vật chất mà còn phải dựa vào khoa họcnhân văn Giữa thập niên 90 của thế kỉ XX, phê bình sinh thái ra đời có sứmệnh phân tích, chỉ ra căn nguyên văn hóa, tư tưởng dẫn đến nguy cơ sinhthái, đặt ra vấnđề nghiên cứu mối quan hệ giữa conngườivà môi trường tựnhiênđể nhận ra nguyên nhân của tình trạng nói trên

1.2 Sự xuất hiện của văn học sinh thái và phê bình sinh thái không

những nhằm cảnh tỉnhthái độ ứng xử của con người với tự nhiên mà còn mở

ra cách tiếp cận mới trong nghiên cứuvănhọc Từ mộtphương phápphêbìnhđược ứng dụng trên thế giới, gần đây lí thuyết này cũng bắt đầu được giớinghiên cứu văn học ở Việt Nam áp dụng và cho những thành tựu khả quan.Các nhà nghiên cứu, phê bình văn học cho rằng đã có một “khuynh hướngvănxuôisinhthái ViệtNam saunăm 1975” [21] vớiquanđiểm tác phẩm sinhthái được nhận diện ở ba dấu hiệu: Thứ nhất, tác phẩm từ bỏ cái nhìn mangtính ẩn dụ về tự nhiênđể viết với ý thức sinh thái; thứ hai,văn học sinh tháilấy tư tưởng “sinh tháilàtrung tâm”,tác phẩm viết về mối quan hệ giữa conngười và thiên nhiên phảicó quanđiểm sinh thái; thứ ba, cân bằng tự nhiêncũng đảm bảo cho cân bằng xã hội,đó là lí do vì sao văn học sinh thái tíchhợp với các vấnđề xã hội: giới tính (sinh thái nữ quyền), chủng tộc, giai cấp,

xã hội (sinh thái hậu thực dân, sinh thái xã hội, sinh thái chủ nghĩaMác,…

1.3 Dĩ nhiên, văn học sinh thái không chỉ xuất hiện trong văn xuôi mà

còn xuất hiện cả trongthơViệt Nam đương đại Bên cạnh nhiều nhà vănxuôiquan tâm đến văn học sinh thái, chủ đề sinhthái cũng được nhiều nhà thơthểhiện hết sức sinhđộng Trong số đó, MaiVănPhấn là một cây bút đángchú ý.Đọc thơMai VănPhấn, ta dễ bị cuốn hút vào thế giới hìnhtượng thơvừa gầngụi, tự nhiên vừa độc đáo Bạn đọc cũngdễ nhận ra hai tuyến hình ảnh – biểutượng làm nên vẻ đẹptượngtrưng – siêu thực trong thế giới nghệ thuật ấy: một

– Con người và một – Thiên nhiên Cảm hứngsinhtháiđến với nhàthơkhông

hề gò ép mà tự động chảy ra từ mạch nguồn trong sâu thẳm nhân tâm

Vì những lí do trên, chúng tôi quyếtđịnh chọnđề tài luậnvăn thạc sĩcủa

mình là: Thơ Mai Văn Phấn từ góc nhìn phê bình sinh thái.

2.Lịchsử vấnđề nghiêncứu

2.1 Kháilượcvềphêbìnhsinhthái

Trên thếgiới, phê bìnhsinhtháiđượcmanhnha vào những năm 70của thế

kỉ trước nhưng phải đến những năm 90 của thế kỉ XX mới thực sự trở thành một khuynh hướng nghiên cứu văn học ở Mĩ và tiếp đó lan ra nhiều nước

trênthế giới.Trongbài viết Những tương lai của phê bình sinh thái và văn

học, Karen Thornber chorằng phêbình sinhthái“khảo sát cặnkẽnhững

ngụývềmôi trườngsinhthái vàquanhệgiữacon người – tự nhiêntrongbất kì văn bản văn chương nào, kể cả những văn bản (thoạt nhìn) dường như không để

ý gì đến thế giới con người” [18] Phê bình sinh thái ra đời đã bổ sung thêm một hướng tiếp cận văn chương và hứa hẹn đem lại những gợiý

khámphávềmộtphươngdiệnmớimẻcủacáctácphẩmvănhọc

Ở Việt Nam, từ saunăm1986,giới nghiên cứuvăn học đã cởi mởhơn trongviệc tiếp thu các luồng tư tưởng, học thuyết mới nhưng với phê bình sinh thái

vẫn còn nhiều dè dặt Năm 2012, khi viết bài Phê bình sinh thái – khuynh

hướng nghiên cứu văn học mang tính cách tân ĐỗVănHiểu đã lígiải

hiện tượng này Theo nhànghiêncứu, nguyên nhân khiếnphê bìnhsinh tháichưa thểpháttriểnmạnh ởViệtNam làbởinó mang sự cáchtân về tư tưởng nòngcốt, chuyển đổi từ tư tưởng “nhân loại trung tâm luận” sang lấy “sinh tháitrung tâm luận” làm nền tảng.Phê bình sinhthái mang sứ mệnh mới là

“nhìnnhận lạivănhóanhânloại” Nócónguyên tắcmĩhọcriêng,xác lậpđốitượngvàphạmvinghiêncứuriêng[13]

Những dẫn nhập về phêbình sinh thái được giới thiệu ở Việt Nam chủ

yếulàquacácbàidịch của HảiNgọcnhư Những tương lai của phê bình sinh thái

và văn học, Đỗ Văn Hiểu dịchbài Phê bình sinh thái – cội nguồn và sự phát

triển phần 1, phần2 từ bản tiếng Trung: Phê bình sinh thái Âu Mĩ, Nxb Học

Lâm, 2008, và Phê bình sinh thái: Phát triển và nguồn gốc, trong Tuyển tập văn luận văn học sinh thái Trung quốc và thế giới, Nxb Đại học công Thương Triết Giang, 2010,Giáo sư Trần Đình Sử có bài Phê bình sinh thái

tinh thần trong nghiên cứu văn học hiện nay.Ở bài viết của mình, GS TrầnĐình Sử hướng tới quan niệm vận dụng tư tưởng sinh thái để xem xét mốiquan hệ giữavăn họcvàmôitrườngvăn hóa,tinhthầnxãhội [43] Cùng quan điểm

vớigiáo GS TrầnĐìnhSử,PGS.TSTrầnLê Bảocũng có bài viết Bàn về văn

hóa sinh thái văn chương.Ôngnhấnmạnh “nghiêncứu sinhtháivănchươngcầncócáinhìntoàndiệnvàtổngthể cảvềsinhtháitựnhiên, sinhtháixãhội,lẫnsinhtháivậtchấtvà sinhtháitinhthần.Đó là nhữngyếutốquantrọngtrongquátrìnhnghiêncứu sinhtháivănchương” [51, tr.67]

Nhữngbàiviếttrênlànguồntư liệuquantrọngchogiới nghiêncứuViệt Namvận dụng lí thuyết của phê bình sinh thái vào nghiên cứu văn học Bài tạp chí

Thiên nhiên – Nguồn cảm hứng bất tận của văn chương phương Đông [28]

của TrầnThịÁnhNguyệt cho rằng: Thiênnhiên có mộtđịavị trung tâm trongtâm thức của người phương Đông từ xưa đến nay Điều đó thể hiện ở tìnhyêutha thiết vớithiên nhiêntrên mọi chủ đề Nếunhư văn họcphương

Tâyluôncoi tự nhiênlànền cảnhđểlàm nổi bậtconngười thìtrong vănhọcphương Đông, thiên nhiên là biểu tượng cơ bản để biểu hiện tâm hồn Đó cũnglànơi màconngười vơibớt nhữngbuồnphiền, hệlụycủathế sự nhiêukhê.Vănhọc hiện đại phương Đông saumộtgiaiđoạnphần nàobỏ rơi thiênnhiênđãquay trởlại với vấnđề thờisự - cầnbảovệ sinh thái, sốngcânbằng vớitựnhiênmớicóđượchạnh phúcvàyênổn.

Bài tạpchí Thiên nhiên trong truyện ngắn Nguyễn Ngọc Tư từ góc nhìn

phê bình sinh thái [27] của Trần Thị Ánh Nguyệt có viết: Theo Cheryll

Glotfelty,phê bìnhsinh thái, nóimột cách đơngiảnnhất, lànghiên cứu mối quan

hệ giữa văn học và môi trườngtự nhiên.Nóphảnbiệnlại cáclíthuyết khoa họcnhânvăn lấy “con ngườilàmtrung tâm”trướcđó, để đềxuấtcách nhìn nhận, tiếp cận “trái đất làm trung tâm” Bài viết này muốn từ tư tưởng cốt lõi đó để

“đọc” truyệnngắnNguyễn NgọcTư.Từ gócnhìnấy,nhà vănđã đặtramột cách trực diệnnhững vấnđềmôi trườngvàsốphậncủa con người trongthời đại

khủnghoảngmôisinh Đồngthời tác giả cũngđềxuấtmộtcách lắng nghe tiếng nói từ tự nhiên để tìm cho ra câu trả lời cho những khủng hoảng của con người thời hiện đại và đề xuất một thái độ sống gần gũi tự

nhiênđểđượcchiasẻ vàthanh thản Từ những bài viết mang tính khám phá, khai mởnhư Thơ mới từ góc nhìn sinh thái học văn hóa củaPGS.TSNguyễn Đăng Điệp đến những nghiên cứu chuyên sâu như Con người và tự nhiên trong văn xuôi Việt Nam sau 1975 từ góc nhìn phê bình sinh thái củaTrần Thị Ánh Nguyệt hay Rừng khô, suối cạn, biển độc…và văn chương của Nguyễn Thị TịnhThy,… phêbìnhsinhthái đãtrở thành mộthướngtiếpcậntácphẩm

vănhọc mới mẻ,hấpdẫnvàlíthú

Cuốinăm2017, ấnphẩmPhê bình sinh thái là gì? doHoàngTốMaichủ biên,

Đặng Thị Thái Hà, Lê Quốc Hiếu, Phạm Phương Chi, dịch và tổng thuậtnhững bài viết về phê bìnhsinh thái của các họcgiả quốctế nơi khởi

nguyênphê bình sinhtháinhư Phê bình sinh thái trong bối cảnh khủng hoảngmôi trường toàn cầu (Kate Rigby), Những môi trường sinh thái, những mơ hồ

về môi trường và các nền văn học (Karen Laura Thornber),… Và Viện văn

họcchủtrìhội thảo khoa học quốc tếmang tên Phê bình sinh thái: Tiếng nóibản địa, tiếng nói toàn cầu cùng với đó kỉ yếu của hội thảo được in ấn vớihơn một ngàn trang sách của hàng trăm tham luận của các học giả trong vàngoài nướcthìphêbìnhsinhtháithực sự đãtrởnênquenthuộcđối vớingànhnghiêncứu,líluậnvàphê bìnhvăn học ởViệt Nam.Phêbìnhsinhthái cũng đếngầnhơnvớiđộcgiảquantâm tớivăn họcnướcnhà

2.2 Những nghiêncứuvề thơ MaiVănPhấn

2.2.1 Nghiên cứu chung về sáng tác của Mai Văn Phấn

Mai VănPhấnlà gươngmặt đãdầntrởnênquen thuộc vớibạnđọcyêu thơ đương đại Việt Nam và thế giới Tên tuổi của ông được ghi nhận qua những giải thưởng văn học có giá trị cả ở trong nước và quốc tế, như: giải thưởng

“Cuộc thi thơ” tuần báo Người Hà Nội năm 1994, giải thưởng “Cuộc thi thơ” tuần báo Văn nghệ (Hội Nhà văn Việt Nam) năm 1995, giải thưởng Văn học Nguyễn Bỉnh Khiêm (Hải Phòng) các năm 1991, 1993, 1994, 1995,

giảithưởngHộiNhàvănViệt Namnăm2010(chotập thơ“Bầutrờikhôngmái che”), giải thưởng văn học Cikada Thụy Điển năm 2017 Ở Việt Nam, Mai

VănPhấn đã xuất bản15tậpthơ,mộtcuốnsách,phêbình – tiểu luận Ông có14tậpthơxuấtbảnởnướcngoài.Thơôngđãđược dịchra 24thứtiếng trênthế giới,xuấthiệntrênhơn 50tuyểntập thơ và tạp chíquốctế.Cóthểnói, vớibút lực ấyMaiVănPhấnđãtạodựng cho mìnhmột phong cáchmớimẻ,đa dạng nhưng cũngkhông kém phầnphức tạp Thơ ông đang thuhút sự quantâm củanhiềuđộcgiảcùngcácnhànghiên cứu, phê bìnhvăn học

Đầutiênphảikể đếnlàchuyênluậnMai Văn Phấn và hành trình thơ vào

cõi khác củaNgô Hương Giang,NguyễnThanh Tâm Tác phẩm chính là sự

phát triển một khoa nhân học vi mô từ hướng tiếp cận văn hóa và văn họcthông quamộttrường hợp cụ thểlà Mai Văn Phấnvàthơcủa ông.Quađó,tác phẩmlàm hiện lên một cách sống động gia tài thơ cũng như người thơ MaiVănPhấntrong dòng chảythơViệtNam đươngđại.

Trong bài viết Mai Văn Phấn – những chặng đường sáng tạo thơ, PGS

TS Đào Duy Hiệp đánh giá Mai Văn Phấn là nhà thơ đã đạt được quá trìnhchinhphục, khám phásángtạo, cáchtân thơca bằngviệcđểlại cộtmốcđángghinhớtrongsuốtbamươi nămkiêntrì, miệt màivà khôngcóđiểm dừng [11]

Nhàphê bìnhvănhọc PhạmXuânNguyênviết trong bài Thơ là ngôi lờicũng có nhậnđịnhkháiquátvề thơ cacủa Mai Văn Phấn như sau: Mai VănPhấn ngay từ đầu đãmuốntạonên sự mới kháctrong sự nghiệpsáng táccủamình.Sự mới khácấyđượcthểhiệnlầnđầu và khárõràng làtrong việccáchtânnhữngcâu thơlụcbát Những câu thơlục bát truyềnthốngđượccách tân đãbáo hiệu một Mai Văn Phấn đầy bản lĩnh, đầy sức khám phá và khá làchững chạc trong việc cách tân, sáng tạo Mai Văn Phấn đã từng bước thểhiện sự mãnh liệt,nhẫn nại,quyết tâm trong việc khai sơn, mở lối vào “ngõngách tâmhồnmìnhvànhững thếtrận,ma trận chữ” [26]

Tác giả Nguyễn Thanh Tâmnhận định vềMai Văn Phấn trong Lập thểcủa ký ức và tưởng tượng xuyên qua Bầu trời không mái che rằng Mai VănPhấn có sức quyến luyến người đọc bằng cấu trúc ngôn từ thơ, sự biểu hiệncủa hình ảnh, ngôn từ chứ không phải bằng sự mượt mà, du dương của vầnđiệu.TácgiảNguyễn ThanhTâmgọiđólà “nhữnglậpthể củakýức và tưởng tượng”[44]

Ngoài ra,mộtsốnhững tàiliệu như bàitạpchí Mai Văn Phấn, kết thúc chomột khởi đầu của Inrasara, Mai Văn Phấn và khúc biến tấu Hôm sau củaĐặng VănSinh, Lộ trình thơ Mai Văn Phấn củaDươngKiềuMinh,và Dấu ấnchủ nghĩa siêu thực trong thơ Mai Văn Phấn của Nguyễn Thị Thùy Trang…cũng đã đitìm hiểuvềlộtrìnhthơvàđặc trưngthơcủaMaiVănPhấn

Trong Xóa nhòa ranh giới giữa thơ ca và văn xuôi trong thơ văn xuôicủa Mai Văn Phấn, nhànghiêncứuphêbìnhvănhọc NguyễnNgọcThiện đãkhẳngđịnhrằngthơ MaiVănPhấn đã có sự phânbiệt vớinhữngsáng táccủa thế

hệ đi trước Thơ văn xuôi của Mai Văn Phấn mạnh về việc tổ chức ý tưởng

và ngôn từ,sự tổ chức ấy khá là chặt chẽ, không bị dàn trải theo trục tuyếntínhmàlà sản phẩmcủanhững“cơnxoáy của miềncảmxúcám ảnh”, dòng tâm tưtranh biện Ở đó có sự đan xen giữa hiện tại và quá khứ, giữa đương đại vàtương lai giữa các mặt đối lập, chồng lấn Thơ văn xuôi Mai VănPhấngầnvớibiểuhiệncủadòngthơcatượngtrưng,biểutượng Nguyễn NgọcThiệncòn chorằngthơ Mai VănPhấnbộclộtham vọngcủa nhàthơđi tìm kiếmquyềnlựctốithượng để tạoramột cấu trúcvăn bảnmớilạ, sử dụng mọi cáchsáng tạongay

nhuyễnnhữngđặcđiểmnghệthuậtcủathơcatruyềnthống,tượng trưng,siêu thực,hiện đại, hậu hiện đại Thơ văn xuôi của Mai Văn Phấn ẩn chứa tiềm tàngnhữngnănglựccủa sự gợimở,khơi gợisự tri âm,đồng điệu, đồngcảm củangườiđọc [45]

Bài viết Cách tân, như là đẩy thơ vượt qua tai họa của nhà thơ Thi

Hoàng có đoạn nhận xét về thơ cách tân của Mai Văn Phấn rất đáng chú ý.Nhà thơ Mai Văn Phấn đã thành công khi sử dụng sự mạo hiểm trong việccách tânthơca, bỏqua nhữngkhókhăn,chônggai,sự đơnđộc.Thơcáchtân củaMai Văn Phấnxông xáođi vàonhững con đường ít người đi, mạnh dạnthểnghiệmnhữngcáchmàítngườithểnghiệm.Điểm mạnhcủaviệccáchtân thơ cacủa Mai Văn Phấn là ông đã vận dụng tối đa những đặc điểm về nội dung vàhình thức của thơ ca để nâng tầm người đọc và tìm ra thi pháp của bảnthân[14]

Viết bài Thơ tạo sinh nghĩa Mai Văn Phấn, PGS.TS.HồThế Hàđãđưa ra

nhận định về thơ Mai Văn Phấn là một hiện tượng độc đáo của thơ ca

đương đại ViệtNam.Mai Văn Phấnluônýthứccách tânthicatrong từngbài thơôngsángtác Thơcủaôngmuốnđi tớihướng phủđịnhchínhmìnhtrong mỗilầnsángtácđểchonhữngsáng táccủa mình luôn mới mẻ.ThơMai Văn Phấnluôntạosinh ýnghĩa,điềuđó làm chothế giới thơôngluônvậnđộngvà khôngngừngđổithay [9].

Trong Mai Văn Phấn trong “vòng xoáy” của thơ hậu – hiện – đại nhà

thơ NguyễnViệt Chiến từngchỉ rõMaiVănPhấnchínhlà mộtnhàthơđangthườngxuyêntựđổimới thơmình,phávỡcác lốimòn để thểnghiệm vàthựcnghiệmnhữngkhám phá,sáng tạomớimẻ NguyễnViệtChiếnkhái quátconđường sáng tác của Mai Văn Phấn như sau “Từ trữ tình cổ điển, anh baythẳng một mạch vào hậu hiện đại rồi từ đó laovào vòng xoáy đầy ấn tượngcủa thơ cách tân” [2]

Cuốn sách Thơ Mai Văn Phấn và Đồng Đức Bốn khác biệt và thành

công [20] của ĐìnhKínhđâylà cuốn sách không chỉ giớithiệu về cuộc đời,

phong cách củahainhàthơđươngđạilàMai Văn PhấnvàĐồngĐức Bốn mà cònđi đốichiếusosánhphongcáchthơca củahainhà thơnày.Từ đó,tácgiả Đình

Kínhđưaranhữngnhậnxét rấtxác thực vàsắc sảo về diệnmạo thơca của hai nhàthơ tiêu biểu của thơ ca Việt Nam đương đại Hơn nữa, tác giả Đình Kính cũng nhận xét, đánh giá sự thành công của hai nhà thơ và tìm ra nguyên nhân đểlý giảisự thànhcôngđó

Bài viết Mai Văn Phấn với Hôm sau và đột nhiên gió thổi [39] củaVĩnh Phúc là lời giới thiệu với độc giả hai tập thơ của Mai Văn Phấn đó là

Hôm sau, và đột nhiên gió thổi Ở đây,tácgiảVĩnhPhúcvừathểhiệnsựcảm thụ

về nộidung,nghệ thuậtcủahaitácphẩmđểđưa racáclờigợidẫn độcgiả vừathể hiện

sự đúckết của bản thânvềđặc điểm phongcáchthơ ca của tác giảMai VănPhấn

Nhìnchung, vềsự nghiệp,phong cách,đặcđiểmthơ Mai VănPhấn đềuđãđượccáchọcgiả, học viên,bạnđọctìm hiểu,nghiêncứutừ nhiều phươngdiện.Cáctác giả đã chỉ ra nhữngthànhcông chủ yếu vềcácphươngdiệnnội dung,nghệ thuật và đặc biệt là sự cách tân mới mẻ của ngòi bút Mai Văn Phấn.Tuy nhiên, nếu tiếp cận tác phẩm của Mai Văn Phấn từ góc nhìn lýthuyếtphêbình mới,sẽcóđược cáinhìnkháchquanvàtoàndiện hơn.

2.2.2 Về chủ đề sinh thái trong thơ Mai Văn Phấn

Tiếp cậnvà nghiên cứuvề thơcủa Mai Văn Phấn từ góc nhìnphêbìnhsinhthái,chođến nay chưa có công trình nàođề cậpmột cách có hệ thốngvàchuyên sâu.Tuy cònítỏinhưngvấnđềvề mốiquanhệgiữaconngườivới tự nhiêntrong sáng tác của Mai Văn Phấn đã được một số tác giả đề cập tớitrongmộtsố bàinghiêncứu,khảosátvềthơcủaông

Khi tìm hiểu về Đặc trưng thế giới nghệ thuật thơ Mai Văn PhấnPGS.TSLêHồQuangđãnhận rarằng “nhữnghình tượng như mùamàng,đấtđai,cánhđồng,sự gieo trồng, sinhnở,… - chúngcómộtsức hútlạ thường với nhàthơ, cho dù ông hoàn toàn không phải kiểu tác giả “chân quê” thường thấy.Không đơn thuần là biểu trưng của nền văn minh lúa nước hay những giátrịvăn hóacổ truyền,với Mai Văn Phấn,chúngtượng trưng ch o sự sống phồnthực, bất tận,vĩnhhằngcủathếgiới” [40].Đâythựcsự là một phát hiện cóýnghĩa.Nhã Thuyên trong tham luận Khí quyển thơ – sinh thái của Mai VănPhấn: Thơ, bầu trời và những linh hồn tại hội thảo “Thơ Mai Văn Phấn vàĐồng ĐứcBốn,khácbiệtvàthànhcông” nhậnđịnh:“Khôngkhónhậnramối quan

hệ mật thiết giữa thơ và sinh thái trong thơ Mai Văn Phấn, khôngkhó cảmnhận Mai Văn Phấn là nhà thơ – tình nhân đích thực của thiên nhiên nhưngđiềutôimuốnnhấnmạnhlà,ởmỗi nhàthơ,mỗithếhệthơ,mỗitruyền thống thơ ca,mỗi thời đại, mối quan hệ giữa con người và môi trường sinh

thái lại cónhững nétkhác biệt cầnkhám phá.Chínhbởi thế, việctiếp cậntừgócđộphê bìnhsinhtháiở trường hợpthơMaiVănPhấn,khôngphảichỉ là mộtmốiquan tâm vềkhônggiannhư mộtyếutốnổitrội củathơanh,màcòn là một cáchtra vấn mối quan hệ giữa thơ ca và tự nhiên tưởng như yên ổntrongtruyềnthốngthơViệt NamvàthơphươngĐông” [48].

Phạm Xuân Nguyênthìkhám pháratrong thơMaiVănPhấncóhaihình

tượngchứađựng nhiều cảm xúc,đólà“Banmaivàngọnlửa” “ThơMai Văn Phấn nhiềunhữngbanmai Cáinguyên sơ, trong trẻocủa buổiban ngày,khi bóng đêmqua ánh sáng tới, mang ý nghĩa khải thị, hồi sinh Cảm hứng thơ Mai Văn Phấn đi từ ban mai đến những sự nở sinh, phát triển, đến sự hòa đồng,

hàihòacủavũtrụ thiênnhiên conngười.Nỗi khátban mai lànỗikhát

thườngtrựctrongthơ anh”

Nguyễn ViệtChiếngọiMaiVănPhấnlàNgười tụng ca thiên nhiên bằng tình

yêu mật rót Trong cảm nhận của nhà thơ Nguyễn Việt Chiến, “thiênnhiênhiệnhữutrongthơMaiVănPhấnvới nhữnggiácđộhuyềnảovà sinh độngcủa một đời sống ngôn ngữ giàu hình tượng lập thể, luôn khơi gợi vẻđẹpthuầnkhiết củanhụccảmvàthân xáctrongmộtthếgiớimê hoặccủatình yêuđượchiếndângvàsáng tạo” [3]

PGS.TSĐàoDuyHiệptrong Mai Văn Phấn – những chặng đường sángtạo thơ phát hiệnthấy thơMai Văn Phấn cónhững“ẩn dụ ám ảnh”vềcỏvà

nước.CònNguyễn Tham ThiệnKếthì tuyển vàgiới thiệu Mai Văn Phấn và

101 câu thơ về cỏ.Văn Giá trong Thơ sinh ra để nói niềm hy vọng của con

người khẳngđịnh: “ToànbộthơMaiVănPhấnđãdựng lênmột thế giới phồn sinh

và hóa sinh bất định” “Trong rất nhiều thi ảnh bề bộn ở thơ Mai Văn Phấn, cóba hình ảnh cô đọngnhất,chụm nhất,nên trởthành tiêu biểunhất: Đất

đai,ÁnhsángvàNgười tình(được gọi là “em”).Cảbahìnhảnh này đều nằm trong

sự quy chiếu của lẽ phồn sinh và hóa sinh bất định với tất cả sự

sốngđộngcủachúng” [6]

Nhìnchung, vấnđề sinhthái trongsángtáccủaMaiVăn Phấnchỉ được đề cậpkhá sơ lược trong một số nghiên cứu, tham luận Theo khảo sát của chúngtôi,chưacómộtnghiên cứunàođisâutìmhiểu vấnđềtrên một cáchcóhệthốngvàtoàndiện Thực tế,cómột nguồn mạchsinhthái khi âmthầm, khilặnglẽ chảy trong thơ Mai Văn Phấn Đó là điều trăn trở của ông từ khi viếtGiọt nắng, Gọi xanh, Điều nàytạo điềukiệnthuậnlợiđểchúngtôitriển khai

đềtàinghiêncứu:Thơ Mai Văn Phấn từ góc nhìn phê bình sinh thái.

3 Mụcđíchnghiêncứu và nhiệm vụ nghiên cứu

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để hoàn thành luậnvănnày,chúngtôi sẽ thực hiện những nhiệm vụ sau:

- Làm sáng tỏ các khái niệm lí luận liên quan về phê bình sinh thái vàthực tế nghiên cứu văn học từ góc độ phê bình sinh thái ở Việt Nam Hànhtrình sáng tạo của nhàthơMaiVănPhấn

- Làm rõ mối quan hệ giữa môi trườngsinhtháivà con người trong thơMaiVănPhấn

- Giải mã các kí hiệu sinhthái trong thơ MaiVănPhấn từ gócnhìnvănhóa, tôngiáođể lí giải nguồn gốc, nguyên nhân của tư tưởng sinh thái trongthơ Mai VănPhấn

4 Đốitượng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đốitượng nghiên cứu

Luậnvăn tập trung tìm hiểu, phân tích và làm sáng tỏ những đóng gópcủathơtrữ tìnhMaiVănPhấn từ góc nhìn của lí thuyết phê bình sinh thái quaviệc nghiên cứu hình tượng thiên nhiên, mối quan hệ giữa môi trường tựnhiênvàconngườitrongthơcủaMaiVănPhấn

4.2 Phạm vi nghiên cứu

- Tìm hiểu các tài liệu về phê bình sinh thái

- MaiVănPhấn là một câybúttàinăngđãkhẳngđịnhđược vị trí của mình trênthi đàn Việt Nam đương đại cũngnhư trong lòng côngchúng yêu thơ Ông đượcghi nhận trên cả hai mảngthơtrữ tìnhvàthơ văn xuôi Trong phạm vi luận vănnày, chúngtôi tập trung khảo sát thơtrữ tình của MaiVănPhấn

Luậnvănxácđịnhphạmvinghiêncứucụthểlànội dung, nghệthuậtthể hiệnvấnđềsinh thái trong nhữngsáng tác củaMai Văn Phấn,cụ thểlà trong nhữngtậpthơđãxuấtbản củaMai Văn Phấn

Bên cạnhđó,luận văncònthamkhảo,nghiêncứuthêm các tàiliệu văn học

về con người, sự nghiệp, phong cách của Mai Văn Phấn, đặc điểm thơMaiVănPhấn

Hơn nữa, những tài liệu có tính học thuật chuyên sâu về phê bình sinhthái, những bài báo, tạp chí, phỏng vấn… những tài liệu được kể đến ở phầnLịch sử nghiên cứu vấn đề cũng góp phần địnhhình phạm vinghiên cứu củaluậnvăn

5 Phươngphápnghiêncứu

Luận văn “Thơ Mai Văn Phấn từ góc nhìn phê bình sinh thái” sử dụngnhiều phương phápđể thựchiệnmục tiêunghiên cứuđặt ra, trong đócó thểkểđến nhữngphương phápnghiêncứuchínhnhưsau:

Phương pháp loại hình học: Nghiên cứu thơcủa Mai Văn Phấn, chúng

tôi căn cứ những đặc trưng cơ bản của lí thuyết phê bình sinh thái để chỉ ranhữngđặcđiểm chung củathơ ông, đồng thời làm rõ nhữngnétriêng,độc đáo.Phươngpháphệthống: Những bàithơ của Mai VănPhấnlàsự thể hiện củalối suy tưởng, cảm xúc định hình phong cách của tác giả Tư tưởng và phongcáchcủa tácgiảsẽđượcthể hiệnquahầu hếtnhững chitiết về nội dung cũng nhưcấu tứ củatác phẩm Vì vậy,rõ ràng là trong một tác phẩm, những đặctrưng về

tư duy nghệthuật của tác giả có thểsẽ không tậptrung vào một phầnnàonhấtđịnhmàthườnglàbiểuhiện qua tất cả các phần vàtạonênmột hệ thống.Phương pháp hệ thống được sử dụng nhằm tập hợp những yếu tốtươngđồngcủa nhữngchitiếtnhư ngônngữ,nhânvật,hìnhảnh,thủphápnghệthuật,cấu trúc để đưa ranhững kếtluậnvề đặc điểm của tácphẩm

Phương pháp thi pháp học: Nộidung,ýnghĩacủacácsángtácthơMai Văn

Phấnđược thể hiện thôngqua tư tưởng sinhthái mangnghĩa Chúngtôi tiếp cậnthơcủa Mai Văn Phấn dựa trên các dấu hiệu hình thức độc đáo của phê bìnhsinh thái, từ đó khám phá ý nghĩa bên trong, tư tưởng sinh thái ẩn sau mỗihình thức (quan niệm về conngười – tự nhiên, tự nhiên – văn học) Nhậndiệnkhuynh hướng thơsinh tháibêncạnhkhuynhhướng văn xuôi sinh tháiđãđược các nhà nghiên cứu khẳngđịnh

Phương pháp liên ngành: Chúng tôi dùng phương pháp này để liênkết vănhọc với lí thuyết phêbìnhsinh tháinghĩa làsinhthái học nhân văn, từ

đó đáp ứng nhu cầu giải quyết vấnđề của thực tiễnvăn học, vấnđề sinh tháihiện nay

Phươngphápvăn hóa học: Chúngtôiđặt các sángtácthơcacủa Mai Văn

Phấn trong nghiên cứu lí thuyết phê bình sinh thái liên hệ với văn hóa, tôngiáo nhằm hiểu sâu sắc hơn ýnghĩa của các tác phẩm và lí giải nguồn gốc hìnhthành của lí thuyết phê bình sinh thái, phân tích biểu hiện vàthông điệp toátlên từ lí thuyết phê bình sinh thái qua các tậpthơcủa Mai Văn Phấn

Phương pháp thống kê: Tác giả luận văn dùng phương pháp thốngkê

đểkhảosátđịnhlượngnhữngchitiếtvềnộidungcũng như hìnhthứcthể hiện trong

những tác phẩm của Mai Văn Phấn Việc thống kê những chi tiết như vậy

giúp cho tác giả luận văn nhận diện được đặc điểm mang tính hệ thốngtrongtư tưởngcũngnhư nghệthuật củađốitượngnghiêncứu

6 Giả thuyết khoa học

6.1 Về phươngdiện khoa học

Luận văn là công trình đầu tiên nghiên cứu thơ trữ tình của Mai VănPhấn từ góc nhìn của lí thuyết phê bình sinh thái,dođó,kết quả nghiên cứucủa luận văn sẽ góp thêm một nét vẽ, một mảng màu trong bức tranh đangdần hoàn thiện về thơMaiVănPhấn

Kết quả nghiên cứu của luận văn sẽ đem đến một diễn giải mới về thơcủa tác giả Mai Văn Phấn, chỉ ra những đóng góp đặc biệt của ông ở mảngvănhọc sinh thái

6.2 Về phươngdiện thực tiễn

Do tính cấp thiết và giá trị nhân văn sâu rộng, vấn đề môi sinh đã trởthành một nội dung trong chương trình dạy học tích hợp ở nhà trường phổthông Mặc dùthơ MaiVăn Phấn chưa được đưa vàochương trình Ngữ văn củacấp học nàynhưngđề tài nghiên cứu phần nào xác lập mộthướng tiếp cận cáctác phẩm văn học trong chươngtrìnhNgữ văncủa nhà trường phổ thông từcáinhìnsinhthái.Đề tài góp phần nâng cao nhận thức của con người, nhất làthế hệ trẻ về trách nhiệm bảo vệ môitrường sinh thái, giáo dục lối ứng xửnhân vănvớimôitrường sống xung quanh

7.Cấutrúcluậnvăn

Ngoài phần Mục lục, Mở đầu, Kết luận, Danh mục tài liệu tham khảo,nội dungchínhcủa luậnvănbaogồm 3 chương, cụthểlà:

Chương 1 Khái lược về phê bình sinh thái và hành trình sáng tạo của nhàthơMai VănPhấn

Chương2.Sinh tháitrongthơMaiVănPhấnqua cácbiểutượngcơ bảnChương3 Sự hài hòa giữa con ngườivà tự nhiên:sự thức tỉnh của đạo đứcsinhthái

NỘI DUNG

Chương1

KHÁILƯỢC VỀ PHÊ BÌNH SINH THÁI VÀ HÀNH TRÌNH SÁNG

TẠO CỦANHÀTHƠMAIVĂN PHẤN 1.1.Kháilược về phê bình sinh thái

1.1.1 Khái niệm phê bình sinh thái

Phê bình sinh thái là một thuật ngữ không mới trên văn đàn thế giới,nhưng có lẽ còn mớitrênvănđànViệt Nam Nhà phê bình William Rueckertđánh giá“sinh thái học (như là một khoa học, như một quy tắc,như cơsở chotầm nhìn của conngười) thích đáng nhất đối với hiện tạivà tươnglaicủa thếgiới” [41].Nhà phêbình sinhthái hàng đầu Cheryll Glotfelty: “Phê bình sinhthái là phê bình bàn về mối quan hệ giữa vănhọc và tự nhiên…Phêbìnhsinhthái mang đến phương pháp tiếp cận trái đất là trung tâm (earth-centeredapproach)để nghiên cứuvănhọc” [12].TheoVươngNặc, “Vănhọc sinh thái làloại văn học lấy chủ nghĩa chỉnh thể sinh thái làm cơ sở tư tưởng, lấy lợi íchchỉnh thể của hệ thống sinh thái làm giá trị cao nhất để khảo sát và biểuhiện mối quan hệ giữa con người với tự nhiên và truy tìm nguồn gốc xã hộicủanguycơsinhthái” [41]

Theo nhữngquanđiểm đó,phê bìnhsinhtháilà một sự kết hợp giữa văn học

và khoa học tự nhiên, những vấnđề nhânvăn,nghệ thuật với những vấn đềvật lí, sinh học, địa lý Phê bình sinh thái “tiếp cậntrái đất làm trung tâm đểnghiên cứu văn học”, và “nghiên cứu mối quan hệ giữa văn học và môitrường vật lí” [8] Serpil Oppermann nhận định rằng, “phê bình sinh thái chủyếu tập trungvàocáchvănhọctươngtácvà tham giavàotoànbộ sinh quyển” [19].Điềuđócó nghĩalà nhà phêbình sinhthái dùngviệc phântíchvănhọc để thẩmđịnh lại những hành xử xuất phát từ vănhóa,tư tưởng, phong tục tập

quán trong quá trình phát triển của nhân loạiđã ảnhhưởng đến tự nhiênnhưthế nào, đẩy môi trường vào tình trạng tồi tệ ra sao? Phê bình sinh thái còncần thiết phải “làm lộ ra một cách có tính lịch sử văn hóaảnhhưởngnhư thếnào đếnsinh thái địa cầu” [7] Có như vậy, phê bình sinh thái mới tác độngđến nhận thức của con người, thayđổi cách nhìn và ứng xử của chúng ta đốivới giới tự nhiên, tất cả vì một môi trường thân thiện, xanh sạch Nhiềunướctrên thế giới như Anh, Mỹ, Úc, Nhật Bản, Trung Quốc đã đón nhận lýthuyết này rất nhiệttìnhvìtínhnhânvăncủa nó Một trong những chủ trương củaphê bình sinh thái là: “tiếnhành đọc lại các tác phẩm trong quá khứ, tìm ra ýnghĩa sinh thái tiềm ẩn trong đó, tất nhiên, cũng bao hàm việc chỉ ra nhữnghạn chế của nó trong tươngquanvới chỉnh thể sinhthái.Như vậy, sẽ góp phần

bổ sung cho những khuyết thiếu trong lịch sử nghiên cứu văn học nhânloại” [13]

Về ýnghĩacủa phêbìnhsinhthái,VươngNhạc Xuyên đánh giácaokhả năngriêng của các tác phẩm văn học sinh thái trong việc giải quyết các tai nạntoàn cầu: “Theo tôi, cái gọi là vănhọc sinh thái chủ yếu là chỉ những tácphẩm mẫn cảm góp phần phơi bày nguy cơ sinh thái thế giới hiện đại, phêphán quanđiểm giá trị chủ nghĩa nhânloại trung tâm, phản tỉnh đối với nềnvănminh hiện đại dẫnđến nguy cơ sinhthái.Vănhọc sinh thái không coi conngười là trung tâm của thế giới tự nhiên, cũng phản đối coi lợi ích của conngườilàthướcđotuyệtđốiphánđoángiátrị tự nhiên” [52]

Về một số đặc trưngtiêubiểu của phê bình sinh thái, Grey Garrard trong

Phê bình sinh thái (thuật ngữ phê bình mới) (Ecocriticism (The New Critical Idiom) đề cập đến diễn ngôn chủ yếu của phê bình sinh thái từ tám phương

diện như: ônhiễm,nơi chốn, điền viên, hoang dã, tận thế, cư trú, động vật, tráiđất Greg Garrad cho rằng: “Vấn đề môi trường không chỉ cần phân tích từgóc độ khoa học, mà còn cần phân tích từ gócđộ vănhóa” [8] Sứ mệnh củaphê

bình sinh thái là nghiên cứu tư tưởng,vănhóa, khoahọc, phươngthức sống vàphương thức sản xuất, mô hình phát triển xã hội của conngười đã ảnhhưởngnhưthế nàođến hiện tượng xấu đicủa môi trường tự nhiên,đãdẫn đếnnguy cơsinh thái như thế nào Từ đây có thể thấy, phê bình sinh thái là một khuynhhướng nghiên cứu mang đậm tinh thần phê phán văn hóa Phê bình sinhtháimuốn hướngđến cải cáchvăn hóa tư tưởng, thúcđẩy cách mạngphươngthứcsống, phươngthức sản xuất, mô hình phát triển, xây dựngvănminhsinhthái.Tuy nhiên, bất kì phương phápnghiên cứu nào cũngđều có những quy tắc vàchuẩn mực nhất định Để khám phá văn chương qua góc nhìn phê bình sinhthái, trước hết cần phải định giá “lối viết tự nhiên” theo bộ chuẩn quy tắc màLawrenceBuellđãkhảo sát và cung cấp.Theo đó, một tác phẩm được cho làviếttheođịnh hướngmôitrường sẽ mang những nộidungchínhnhư sau:

“1.Môitrường phi nhân không còn chỉ được nhìnđơnthuần như làmột thứcông cụ làm khung nền cho sự xuất hiện của conngười, ngược lại, sự hiện diệncủa nó cho thấy lịch sử nhân loại bao giờ cũng cómối liên hệ chặt chẽ vớilịch sử tự nhiên[…]

2 Mức độ quan tâm của conngườiđối vớimôitrường là một phần thuộcgiá trị đạođức của mỗivănbản […]

3 Theo mộtnghĩa nàođó,môitrườngđược nhìn thấy như một quá trình, chứkhông phải là một hằng số bất biến hay ít nhất, được cho là một thông điệp

ẩn giấuđằng sau tác phẩm.[…]” [19]

Bộ chuẩn quy tắc nàyđã trở thành thước đogiátrị của tác phẩm vănhọcsinh thái

1.1.2 Lịch sử phê bình sinh thái

1.1.2.1 Cội nguồn triết học của phê bình sinh thái

Phêbìnhsinhthái(ecocritisim)cònđược gọi bởi nhữngcáitênkhácnhư

“phê bình (văn hóa) xanh” (green (cultural) studies), “thi pháp sinh thái”

(ecopoetics) hay “phê bình văn học môi trường” (environmental literary criticism) Tên gọi phê bình sinh thái do Wiliam Rueckert sử dụng vào năm

1978 trong khảo luận “Văn học và sinh thái học: một thử nghiệm mới trongphê bình sinh thái” (Literature and Ecology: An Experiment in Ecocritism).Nói đến nguồn gốc tư tưởng của phê bình sinh thái, có thể nhắc đếnnhững sự phản biện của phê bình sinh thái với những lối nhận thức, hay tưtưởng vốn có Nhận thức về văn hóa sinh thái sau đây đã trở thành khuynhhướng phổ biến trong những năm đầu thế kỉ XXI: “Rất nhiềungười phươngTây ngày nay nhận thức được hạn chế (biduan) của phương thức sinh tồn

“thục mạng sản xuất, thục mạng tiêu dùng”, trong giai cấp trungtưsản lặng lẽdấy lên “cuộc sống giản đơn” - chuyển nhà về nông thôn, tự đóng nhà gỗ,không sử dụng quá nhiềumáyđiện, kiếm “thu nhập” có hạn, ra sức hưởng thụkhông khí, ánh nắng trong đại tự nhiên Các nhà xã hội học cho rằng: “cuộcsống giản đơn quay trở về với cái thuần phác chân chất, về với tự nhiên, “ítchính là nhiều” (less is more), trong thế kỉ XXI phải trở thành không khí phổbiến Có lẽ cuộc sống giản đơn, tiêudùng giản đơncũng chính là cuộc sốngmộc mạc cuốiđời của Tolstoi có thể sẽ lại thể hiện sức hấp dẫn của tinh thần”[52].Thêm vàođó,phêbình sinhthái phêbình thư tưởngconngười là trung tâmvũtrụ của văn hóaphươngTây.“Phê bình sinh thái ảnhhưởng từ tư tưởng sinhthái học bề sâu (Deep ecology), một triết lísinh thái và môi trường hiện đạitôn trọng sự tồn tại bình đẳng của tạo vật, mọi sinh vật trong hệ thốngkhong có loài nào ở thế ưu trội Tư tưởng này bác bỏ quan niệm “conngười làtrung tâm” bám rễ sâutrongvănhóa phươngTây” [27]

Từ đó, cội nguồn của phê bình sinh thái có thể kể đến là hai luồng tưtưởng tiến bộ của cả phương Tâylẫnphương Đông như sau: Mộtlàtư tưởngchỉnh thể sinh thái của vănhóaphươngTây.“Tư tưởng hạt nhân của phê bìnhsinh thái là Chủ nghĩa chỉnh thể sinh thái (ecological holism), có quan niệm

hài hòa, tương hỗ, hệ thống của sinh thái học, từ tư tưởng sinh thái củaEngels, Darwin, từ triết học sinh thái của Heidergger, từ triết học sinh tháichỉnh thể luậnđươngđại ” [13] “Tưtưởng hạt nhân của chủ nghĩachỉnh thểsinh thái là coi lợi ích của chỉnh thể của hệ thống sinh thái là giá trị cao nhất;lấy sự có ích hay không có ích đối với việc bảo vệ, duy trì hoàn chỉnh, hàihòa, ổn định, cân bằng sinh hệ thống sinh thái làm thước đo, tiêuchuẩn caonhấtđể đánhgiásự phát triển xã hội, tăngtrưởng kinh tế và tiến bộ khoa họckĩthuậtcũngnhưphương thức sống của nhân loại” [13] Hailàtư tưởng thiênnhân hợp nhất của vănhóa phươngĐông “Thiên nhân hợp nhất” – tư tưởngChu Dịchđãtrở thành tiềnđề cơ bản trong cách ứng xử, nguồn cảm hứng vôtận của văn chươngphươngĐông” [28] Lão Tử cho rằngcon người gắn chặtvới tự nhiên là bộ phận không tách rời tự nhiên, đềudo Đạo sinh ra, là biểuhiện của Đạo, do vậy trời đất với ta cùng sinh ra, vạn vật với ta là một Tựnhiêncótrước con người, tồn tại và vậnđộng theo quy luật khách quan, conngười theo quy luật của tự nhiên để hành động cho hợp lẽ Bởi vậy ngườiphươngĐông thường lựa chọn cách sống hài hòa với tự nhiênđể được thanh

thản, đủ đầy Các anh hùng trong sử thi Ấn Độ (Ramayana, Mahabharata)

trước khi lên ngai vàng đều có những chuyến hành hương về với tự nhiên.Trước khi giác ngộ, Phật Tổ đã trải qua nhiều kiếp sống không chỉ là conngười, thần linh mà còn là chim chóc, muôn thú để có thể hiểu về cuộc đờicủa muôn loàibìnhthường, với đủ loại quan hệ thế tục Nhà vua Trần NhânTông khiđãhoànthànhnhiệm vụ thế sự đãxuấtgiavàonúisâuđể trong sạchhóa,để giác ngộ thành Phật Hoàng

Phê bình sinh thái còn lấy thẩm mỹ sinh thái làm nguyên tắc mỹ họcriêng Mỹ học sinh thái là thống nhất hài hòa giữa conngười và tự nhiên, conngười và xã hội, con người và bản thân chứ không phải là con người chiếmhữu, chinh phục và cải tạo tự nhiên Thẩm mỹ sinh thái là thẩm mỹ mang tính

tự nhiên, không phải là sự trừu tượnghóatrêncơsở kinh nghiệm thẩm mỹ cụthể Trong thẩm mỹ sinh thái không tồn tại quan hệ chủ thể - khách thể, conngười cảm nhận tự nhiên, thiết lập quan hệ chủ thể tương giao vớiđốitượngthẩm mỹ Thẩm mỹ sinhthái cònđề cao nguyên tắc dung nhập Đólànguyêntắc cho phép các yếu tố tưởng chừng như vốn dĩ táchbiệt lại có thể dung hòa,đan xen vào nhau, hòa vào nhau làm một Quên đi bản ngã để cảm nhận tựnhiên chính là mộtphươngthức của thẩm mỹ sinh thái.

1.1.2.2 Sự phát triển của phê bình sinh

thái

Trên thế giới, tuychưa thành phong tràothống nhất nhưng phê bình sinhthái bắt đầu xuất hiện vào nhữngnăm 1960 và 1970 cùng với các tác phẩm của

các nhà phê bình sinh thái Tác phẩm Bi kịch của sự sống sót (The Comedy of

Survial, 1974) của Joseph Mecker đãđưara một vấn đề mà sau này trở thành

nòng cốt của triết học phê bìnhsinhthái và môi trường,trong đó có luận điểmcuộc khủng hoảng môi sinh chủ yếu bắt nguồn từ truyền thốngvăn hóaphươngTây vốn chia tách văn hóa ra khỏi tự nhiên và dành cho văn hóa thế ưu trội;thuyết loài người là trung tâm (anthropocentrism) đã tồn tại một cách lâu bềntrongvăn hóaphươngTâymà bỏ qua lợi ích củamôitrường

Từ năm 1985,phê bìnhsinhtháibắt đầu trở thành phong trào mạnh mẽ,thống nhất.Phongtràonày được địnhhướng bởingười tiên phong là CheryllGlotfelty cùng cộng sự là Harold Fromm Họ đãchung taybiêntập tác phẩm

có tên là Tuyển tập Phê bình sinh thái: Các mốc quan trọng trong Sinh

thái học Văn học (The Ecocriticism Reader: Landmarks in Literary Ecology, UniversityofGeorgiaPress,1996) CheryllGlotfelty đã sáng lập ra

Hiệp hội Nghiên cứu Văn học và Môi trường (the Association for theStudy of Literature and Environment – ASLE)năm1992.Và ASLE đãcómột

tờ báo riêng là Nghiên cứu Liên ngành Văn học và Môi trường(Interdisciplinary Studies in Literature and Environment – ISLE)năm1993

Hội trưởng đầu tiên của ASLE là Scott Slovic Là một trong nhữngngười có nhiều thành tựu nghiên cứu về phê bình sinh thái, Scott Slovic bắtđầu tiếp cận phê bình sinh thái năm 1989 Đến năm 1992, ông xuất bản

chuyên luận Tìm kiếm ý thức sinh thái trong sách viết về tự nhiên (Seeking

Awareness on America Nature writing), có ảnh hưởng rất lớn ở Mĩ Trong

cuốn sách này, ông nghiên cứu các nhà văn sinh thái nổi tiếng như Annie,Edward, Abbey, WedellBery,BaryLopez.Ôngchúýđến những sách viết về tựnhiên và nguyên nhân tâm lí của văn học sinh thái, đồng thời cũng quantâmđếncơchế bên trong của giao lưugiữaconngười và tự nhiên

Từ những cơ sở đầu tiên về nhân sự, tổ chức và tư tưởng như vậy, phêbình sinh thái dần trở thành một khuynh hướng có ảnh hưởng lớn đến đờisốngvănhọc hiện nay của thế giới

1.1.3.Phêbình sinhtháitrongvănhọc Việt Nam hiện đại

Có thể không còn gì xa lạ trong nềnvănhọc đươngđại thế giới, nhưngởViệt Nam phê bình sinh thái là một trong những thuật ngữ và hiệntượng mới

mẻ “Ở Việt Nam, một điều lạ lùng là sau đổi mới, giới nghiên cứuvăn họckhá cởi mở trong việc tiếp thu, giới thiệu các lí thuyết văn học phương Tâyhiệnđươngđại,nhưng lại rất thận trọngđối với phê bình sinh thái” [13]

Trong đời sống vănhọc thực tế, những nhà văn nhàthơ Việt Nam hiệnđại chưa thực sự có một ý thức rõ ràng trong việc khai thác yếu tố thiên nhiên,mối quan hệ giữa conngười và tự nhiên để đưavào những tác phẩm văn họctheođúngtinhthần của phê bình sinh thái “Vănhọc ViệtNam sau năm1975 mải

mê với hiện thực cõi nhân sinh với những đề tài thời sự: phơi bày những mặttrái của hiện thực, phê phán xã hội, tính dục khiến cho tinh thần sinhtháivăn học cónguy cơxuống dốc Dường như “ít có bóng cây cỏ trênđường

đicủa lũnhân vật” (Cây Hà Nội – Nguyễn Tuân).Con ngườiđã bỏ rơi thiên

nhiên Sự thiếuvăntự nhiên khiếnchomôitrườngvănhọc trở nên khô khan,

ngột ngạt bởi những toan tính, lừa lọc, xảo trá của đời sống cuống quýt, vội

vã Nghệ thuật phải thông qua miêu tả mối quan hệ giữa con người và tựnhiênđể tạo nên sức hút, sức sống” [27]

Tuynhiên,vănhọc Việt Nam hiện đại vẫn có những tác phẩm có khuynh

hướng phê bình sinh thái như Sống mãi với cây xanh (Nguyễn Minh Châu);

Muối của rừng (Nguyễn Huy Thiệp), Cánh đồng bất tận, Khói trời lộng lẫy,

Nước như nước mắt (Nguyễn Ngọc Tư), Thập giá giữa rừng sâu (Nguyễn Khắc Phê), Chuyến đi sắn cuối cùng (Sương Nguyệt Minh) đã có ý tưởng

sinh thái và đã rung lên những hồi chuông về sự khủng hoảng môi trường,những nỗiđau,niềm tuyệt vọngtrước cái mong manh của sự cân bằng tạo hóa

và cắtnghĩa cănnguyên của những thảm họa sinh thái

1.2 Hành trình sáng tạo củanhàthơMaiVănPhấn

1.2.1 ThơMaiVănPhấn trong dòng chảy thi ca ViệtNam đươngđại

Văn học đương đại Việt Nam nói chung và thi ca Việt Nam đương đạinói riêng có diện mạo chưa hoàn chỉnh, song cũng đã có những đường nétkhuynhhướng định hình ThơViệtNamsau năm1975cótínhđadạng, phong phúcủa đối tượng, của sự nở rộ phong cách sáng tác của nhữngnhàthơkhiến cho sựnhìn nhận đánh giá phải vừa có tính bao quát vừa có tính cụ thể Rõ ràng là

sự xuất hiện vàđịnh danh của rất nhiều nhữngnhàthơhiện đạiđãlàm nên khuônmặt của thơca đươngđại Việt Nam, nhưngcũng chínhdovậy mà diện mạo ấyvẫn chưa hoàn thiện, bởi còn sự vận động và thay đổi Sự sắp xếp,đánhgiácác tác giả, tác phẩm vào mộtkhuynh hướng nhấtđịnh luôn ẩn chứa sựkhiêncưỡng Bởi vậy mọi sự xác lậpkhuynhhướng sáng tác cho các tác giả chỉlàmang tínhtươngđối Nhiều nghiên cứu, thẩm địnhvănhọc,thơ ca cho rằngnền thơ ca đương đại Việt Nam đương có ba khuynh hướng cơ bản.Mộtlàkhuynh hướng bảo tồn các giá trị cơ bản của thơcatruyền thống.Khuynh hướngthơcanày bảo tồn các giá trị truyền thống về hình thức thơca

như các thể thơ, các hình ảnh thường dùng, những ngôn ngữ giản dị, thân thuộc trên cơ sở đó bảo tồn và truyền tải những nộidung thông điệp mang tính bất biến của đời sống tình cảm con người Hầu hết các nhà thơ đi theo khuynhhướngnàylàcác nhàthơtrưởng thành trong cuộc kháng chiến chống Mỹ.

Có thể kể đến những tên tuổi lớn ấy như làXuânQuỳnh,ĐoànThị Lam Luyến, Phan Thị Thanh Nhàn, Trần Nhuận Minh, Lê Thị Mây, Diệp Minh Tuyền, Nguyễn Thị Hồng Ngát, Ý Nhi, Vũ Quần Phương, Trương Nam Hương, Lê Đình Cánh, Vũ Thị Khương, Huy Trụ, Vân Long, Chu Thị Thơm,… Hai làkhuynhhướngcáchtânkhámphá.Khuynhhướng này lại có thể chiara thành hai chi lưu: cáchtânnội dung thể tài và cách tân hình thức thể loại Cách tân nội dung thể tài biểu hiện rõ nhất trong việc các thi sĩ đương đại tìm kiếmmột nguồn sống mới,khai thác sâuhơn vào những tầng vỉa của đời sống tâm linh, vô thức, những ẩn ức khuất chìm trong vùng tối của bảnnăng sống, bản năngngười,như là ýthức phản tư, tâm linh,tínhdục, nữ quyền, ngoại vi, bên

lề, bề trái, thiểu số,… Đó là thơ của Phạm Thị Ngọc Liên, Dư Thị Hoàn, Nguyễn Quang Thiều, Mai VănPhấn, Dạ ThảoPhương, Phan Huyền Thư, Lynh Bacardi, Khương Hà, Thanh Xuân, Nguyệt Phạm, Phương Lan, Vi Thuỳ Linh,… Cáchtân về hình thức ngôn ngữ thơdựa trên tư duy đồng nhất thơ và chữ, làm thơ là làm chữ (Trần Dần) Âm, hình, tự dạng, màu sắc, cách thức bày bố, thể hiện chữ được triệt để khai thác, vượt qua những lớp nghĩa tự vị, tiêu dùng để phát sinh năng lượng thi tính mới Các nhà

thơtiêubiểu của dòng thơ này là Trần Dần,LêĐạt,DươngTường, Đặng Đình Hưng, Hoàng Hưng, Đoàn Văn Chúc, Từ Huy Ba là khuynh hướng song hành giữa sự bảo tồn truyền thống và các tân thơ ca Việt “Sự cách tân trên

cơ sở kế thừa và phát huy các ưu thế của truyền thống thơ trữ tình Việt Nam

có thể thấy hiện rõ trong những sáng tác của Trương Đăng Dung, những

dự cảm giai đoạnđầu hay sự trở về mới mẻ của MaiVănPhấn

thời gian gần đây, cách làm mới lục bát của Nguyễn Duy, Đồng Đức Bốn,Văn Công Hùng, Đinh Nam Khương, Nguyễn Việt Chiến, Miên Di, NguyễnThế HoàngLinh…” [7].

Trong dòng chảy thơca Việt Nam đươngđại ấy, MaiVănPhấnđã địnhhình được tên tuổi và vị trí của mình một cách rất rõ ràng Mai Văn Phấn làmột trong số ítnhàthơcóhành trìnhthơliêntục đổi mới, chiêm nghiệm, tìm tòi,khám phá, thể nghiệm trong đời sốngthơViệtNam đương đại Sự tự đổi mớibản thântrong thơMai Văn Phấn thể hiện qua cả nội dung và nghệ thuật thơ

Về thể loại,MaiVăn Phấnđã thể nghiệm trên hầu hết tất cả các thể loại thơ

ca truyền thống và đềuđạtđược những thành quả khả quan Ngay trong việcbảo tồn các giá trị thơ ca truyền thống, Mai Văn Phấncũng thể hiện tư duy,khát vọng cách tân rõ ràng Có thể kể đến biểu hiện ấy qua lối thơlục bát cáchđiệu (6/6/8/8) của tác giả:

Em lần theo bóng mây trôi Thấm qua sóng lá vô hồi

Đẫm vào anh tiếng chim đôi bất ngờ

Làm vang lên những dây tơ vừa chùng Nhoà tan anh với mông lung

Em là giếng gió trong lòng Nhấn chìm anh thoắt đã không còn gì

Hư vô thành thật cũng vì yêu em

người và thiên nhiên Về quanđiểm cáiđẹp,thơMai Văn Phấn đã khám phácái đẹp trong nhiều không gian và các mối tương quan:cái cao cả, cái bi hài,cái khác biệt, sự tương đồng, trong thâm tâm con người, trong sự biểu hiệncủa tự nhiên, trong chiều sâu tư duy lịch sử, hiện tại, tương lai Người tađánh giánghệ thuậtthơMai VănPhấn mang đặc trưngcủa văn học tiền hiện đại

và hậu hiện đại khá rõ ràng Về tư duy nghệ thuật,thơMaiVănPhấn có sự rõràng, mạnh mẽ trong việc xác định đường lối cách tân, cảm quan thẩm mỹ,dám tiên phong và dám thể hiện bản thân

So với những tác giả đương thời, thơ Mai Văn Phấn rõ ràng là mộtphong cách riêng không trộn lẫn Nhịp điệu thơ Mai Văn Phấn mang phongthái sự sống, lặng lẽ, nhuần nhị hơnNguyễn Quang Thiều, cẩn thận, lịch lãmhơnĐồngĐức Bốn, và mau lẹ, gấprúthơnThanhthảo, trẻ trung hơn NguyễnDuy,nhưngsành điệu lạichưađạtđếnđộ như cácthi sĩ trẻ Ở nhiều phương diệnkhác, MaiVănPhấn có sự vậnđộngnhanh hơn,rõrànghơnsự vận động thơHoàngNhuận Cầm, Nguyễn Trọng Tạo, Nguyễn Thị Hồng Ngát Nghĩa làMai Văn Phấn đã đi từ khuynh hướng truyền thống sang khuynh hướng cáchtân và từ đóđangcố gắng songhành cùnghaikhuynhhướng này

Thơ ViệtNam sau 1975đang lâm vàokhủng hoảng Câu chuyệnđóhẳnkhông còn mới mẻ,nhưngdườngnhư cóítngười - thisĩ để tâmđến sự bất ổnđó,chưanóiđến việc kháng cự hay thayđổi Điều đáng quý nhất ở MaiVănPhấn chính là từ sự nhạy cảm nhận ra bất ổn, khủng hoảngđến hành vi chốnglại khủng hoảng diễn ra liên tục Điều này đồng nghĩa với việc không chấpnhận một sự thoả hiệp hay ngủ yên trong tự mãn Biểu hiện rõ nhấtchođộngthái này chính là Mai Văn Phấn nhận diện những bất ổn đẩy nền thơ vào

khủng hoảng Dọc hành trình thơ từ Giọt nắng (1992) đến Vừa sinh ra ở đó

(2013), luôn thấy trong thơ Mai Văn Phấn những hoài nghi, âu lo, sợ hãi,hoang mang Đólàcảm thức đầu tiên khi chạm mặt cái im lặng tùđọng, cáiyên ổnđôngcứng, phải hoài nghi mớiđặt ra phản nghiệm

1.2.2 Những chặng đường sáng tạo

1.2.1.1 Giai đoạn từ khởi nghiệp đến năm 1995

Các tác phẩm của Mai VănPhấn ở giai đoạn này chủ yếu nằm trong hai

tậpthơ Giọt nắng (thơ, 1992), Gọi xanh (thơ, 1995) Tên tuổi của ông bước

đầuđược khẳng định bằng các giải thưởng: giải nhất vănnghệ thành phố Hải

Phòng vớibài thơ Thuốc đắng (1991), giải nhì của báoNgười Hà Nội với bài

Nghi Tàm (1994),báoVăn nghệ vớichùm hai bàithơMười nén nhang ở ngã ba

Đồng Lộc và Nhật kí đô thị hóa (1995).

Những sáng tác của Mai Văn Phấn trong giai đoạn đầu thường mangđậm ảnh hưởng của thơ ca truyền thống từ hình ảnh, nhịp điệu, thể thơ, kếtcấu bàithơ…đến những ýtưởng trongthơ Tuynhiên,MaiVănPhấn vẫn thể hiện

sự chủ động, sáng tạo, khám phá để đem đếncho ngườiđọc những câu thơhay,hìnhảnhđộcđáo,giátrị, nhữngýtưởng sâu sắc,mangđậm dấu ấntư duy riêngcủa nhà thơ… Trong thể thơ lục bát rất truyền thống của văn học ViệtNam,MaiVănPhấn đãđem vàođónhững cách thể hiện mới về những ý tưởngmới Mai Văn Phấn đã đưa những ý tưởng mang tính triết học vào trongnhững vần thơlục bát dudương, uyển chuyển Đâylàmộtđiểm chúng ta cầnlưu tâm về thơ của Mai Văn Phấn trong giai đoạn này và trong giai đoạn vềsau nữa

Thơ Mai Văn Phấn giaiđoạn đầu trong hình thức của những bàithơrấtđỗi quen thuộc như thể thơ bảy chữ nhưng lại truyền tải những ý niệm mới

mẻ về sự sống Đó là sự sống tuần hoàn, trỗi dậy, quật khởi Nhà thơ dùng

chuỗi hình ảnh tán lá xanh – lá rụng, con thuyền úp – con thuyền lật mình để

truyền tải ý niệm trên:

Tán lá hiện ngôi nhà bình yên Phía sau nằm úp một con thuyền

Lá rụng khi dòng xanh tưởng cạn Con thuyền phía ấy lật mình lên

Bất chợt vệt cánh chim bay qua Hay quanh quất bóng mình sót lại Cánh chim tựa que diêm quệt vào ngây dại Ngọn lửa thiên thần nào có thể bén vào tôi

(Cánh chim bay qua)

Cuối giai đoạn thứ nhất,thơ Mai Văn Phấn bắtđầu có sự chuyển biến.Nhà thơ như bắt đầu vào cuộc lột xác, hình thức thơ, ý tưởng thơ có bướcchuyển mình đầy phóng khoáng, tự do Trong thơ Mai Văn Phấn lúc này,những hình ảnhnhưtrái đất,mùathu,phùsa,mùa xuân được đưavàobằng mộtlối cảm nhận mới

Thơ MaiVăn Phấn ngay từ banđầuđãmuốn truyền tải khát vọng sống,khát vọng dâng hiến, tìm tòi, sáng tạo Đólà ýniệmthường trực trong mỗi bàithơ, nhờ vậy những bài thơ mang hình thức thơ rất truyền thống lại có thểtruyền tải một thôngđiệp mới mẻ

1.2.1.2 Giai đoạn từ 1995 đến 2000

Giai đoạn từ 1995đến2000là giaiđoạnthơthứ hai trên lộ trìnhthơMai Văn

Phấn với hai tập thơ Cầu nguyện ban mai (1997), Nghi lễ nhận tên (1999) và trường ca Người cùng thời (1999) Ở giai đoạn này, thơ Mai Văn

Phấnnhư lột xác về nộidung, tư tưởng cũng như hình thức thể hiện, về cảmhứng và về thi pháp

Tronggiaiđoạn này,trường ca Người cùng thời thể hiện rấtrõ đặc trưng thơ

ca của Mai Văn Phấn Những hình thức thơ Mai Văn Phấn đã thể hiện trongthời kỳ trước hay những cách tân sáng tạo của nhà thơtrong giai đoạn này

đều xuất hiệntrong trường ca Người cùng thời Trường ca này chứa đựng tất cả

các hình thức thơanh đã sángtáctrước đó, đồng thời cũngxuất hiện ở một sốchương những hình thức thơ mới, những cấu trúc câu, nhịp điệu, ý tưởngkhác biệt, những kết cấu mảng khối bị phá vỡ Có nhữngchương mà hìnhthức thơlà những từ nối tiếp không có dấu chấm, phảy, xuống hàng, duy nhấtcòn lại là những ký tự vanglên như những câu hỏi mang theo thách thức

Trường ca gồm 10 chương, chương I: Nhóm lửa, đếnChươngX: Phía trước

bàn chân Phần giữa có3 chươngvới tiêu đề: Cộng hưởng I, Cộng hưởng II

và Cộng hưởng III làm thành những trụ cột của ngôi nhà Người cùng thời.

Mỗichươngcủa trường cađược nhàthơtriển khai theo những mạch vỉa trongkhông gian và thờigian được dịch chuyển biênđộ rộng lớn Những vỉa mạchnổi bật như tôi vừa nêu được nhà thơ chú tâm dùng những hình ảnh và liêntưởng khoáng đạt, ý tưởng hướng tới một tương lai khả định dựng lên mộtcảnh tượng mang tính hiện thực hoànhtráng, lý tưởng đã khép lại trường canày Đây làmột ýđồ mới mẻ của tác giả trong trườngcanày.Trong chương cuốicủa trườngca, nhàthơ đã dựng lên nhữngý tưởng chủ đạo Đó làtuyên ngônnghệ thuật, là suy ngẫm về nguồn cội, về mối quan hệ giữa con người và tựnhiên

NhàthơLê XuânĐố khẳng định thơMai Văn Phấngiai đoạnnày “bứt phácách tân thi pháp với nhiều cách nói và mở rộng biên độ thơ biểu hiệnnhiều vấn đề của thời cuộc, bảntính con người hiệnđại và phát hiện nhữngnét đẹp tiềm ẩn của tình yêu, đời sống” [20] Cùng với ý thức cách tân thipháp, Mai VănPhấn khao khát nhận thức hiện thực ở “bề sâu, bề sau, bề xa”của nó Mang đậm dấu ấn hiện đại chủ nghĩa, thơ ông giờ đây chỉ là những

Dàn ý hay Bài tập mùa xuân, hoặc những ý tưởng bất chợt “đến trong ý

nghĩ”.Những câu chữ bề bộn, phá vỡ ranh giới thơ và vănxuôi,khônghề códấu câu, miên man như “những ý nghĩ không sắp đặt”, “không quán tính”,

“đảo lộn mọi quy ước phổ thông” Điều này được chứng minh qua các bài

thơ: Mười bài tập mùa xuân, Mail cho em, Những ý nghĩ không sắp đặt, Dừng

lại, Di chứng, Niệm khúc số 18,…

1.2.1.3 Giai đoạn từ năm 2000 đến

nay

Từ 2000đến nay,Mai VănPhấnđã khẳngđịnh sức sáng tạo dồi dào qua

hàng loạt tậpthơ: Vách nước (2003), Hôm sau (2009), và đột nhiên gió thổi (2009), Bầu trời không mái che (2010), Vừa sinh ra ở đó (2013),…

Giai đoạn thơ thứ ba này của Mai Văn Phấn được đánh giá là giai đoạncách tân, sáng tạo đầy tự tin của Mai Văn Phấn Sự cách tân sáng tạo khôngdừng lại ở hình thức thơ, không chỉ dừng lại ở chất liệu hiện thực được đemvàothơ,khôngdừng lại ở nhữngý tưởng mới, cách suy luận mới,mà cònvươn tới

sự cách tân về lốithơ,phongcáchthơ Tácgiả Dương Kiều Minh nói về thơ MaiVănPhấn tronggiai đoạn thứ ba này: “Quả thật, thực hiện cuộc cách tân nàycủaMaiVănPhấn trong bối cảnhsáng tácthơcacủanước tanhưhiện nay, là mộthành động dũng mãnh phi thường Tôi mường tượng thấy thơ ca Mai VănPhấnnhư con tuấn mãđanglaođi vunvútnhư tênbắn,hai bênsườn gió thổiùù.Phíatrước là chân trời, là đồng cỏ và trời xanh vô tận Cuộc kiếm tìm hay là

sự rượt đuổi ráo riết? Số phận ư? Khát vọng ư? Và những câu hỏi cứ đượcsinh ra tiếp nối sau nhữngcâuthơ củaMai VănPhấn” [23]

Những sáng tác của Mai Văn Phấn trong giai đoạn mới mang tính cáchtân rất cao độ Sự cách tân ấy được định hướng bởi lí trí “tỉnh táo tột cùng”như nhàthơđãviết trong mộtbàithơcùng tên.Rõràng,Mai VănPhấnđãrất tự tincách tân bởi vì ông đã có một cương lĩnh thơ ca mạch lạc, cụ thể Sự cáchtânnhưvậy là sự cách tân có ý thức, có mụctiêuvàcólýtưởng

“Chỉ khi một cánh chim hay tia sáng ngôi sao vô tình nào bỗng xuyênthủng lớp vỏ kia bí ẩn, hay hạt giống được chạm vào dịu nhẹ ngón tay của

mưaxuân,mọi trật tự và quan niệm sẽ khác.” (Giải pháp)

Đó là một đoạn thơ mà nội dung không chỉ nói về sự tương tác và sinhtrưởng của hạt giống, mà còn là một quan niệm thơca của MaiVăn Phấn: Khi

mà tâm hồn nhà thơgiao hòa với mọi biến động dù là đơn giản nhất của tạohóa,thiênnhiênthìthơcacủa họ sẽ là kết quả của một sự cáchtân đẹp đẽ Còn cónhiều câu thơmà nhà thơẩn ý về sự cách tân có ý thức trong thơmìnhnhư: “Từmột điểm bất kỳ tới chỗ con mèo chơi với miếng giẻ lau là đường chân trời.Mặt đất đang dần co lại Vòm thời gian cong quá sẽ vỡ (…) Nơi mũi tên rơi,

mặt đất rung lênđẩy ta tới một đích khác” (Vòng cung thời gian) Sự cách tân

nghệ thuật suy cho cùng là sự cách tân về tư duynghệ thuật, là sự đổi mới vềtrật tự tư duy trongđầu óccũng như trêntrang giấy: “Biết ai vừa nảy ra ý định

xếp tất cả nhữngsuy tư kiathành đồ chơi” (Những ý nghĩ không sắp đặt).

Sự liên tưởng phóng khoáng của tưởng tượng tạo nên sức quyến rũ vàngoạn mục của hình ảnh, ngôn từ, biên giới của những không gian, thời gianthơ được nớiđẩy hết kích cỡ.Thơ Mai VănPhấn là cuộc tổng diễn tập lớn vớinhững bàithơ phóngranhữngýtưởng, hình ảnh khoáng hoạt,cường tráng vàmạnh mẽ Sự mạnh mẽ của nội lực các câu thơ đã xé rách, lướt qua nhữngtấm mạng vô hình của nhữngthóiquencũ

Để biểu đạt nhịp sốngsôiđộng, phong phú, phức hợp của đời sống hiệnđại,Mai Văn Phấnđãsớm khai thác có chọn lọc những hình thức nghệ thuậtthi ca tiên tiến Do vậy, đời sống phồn tạp hiện lên trong thơ anh với nhiềugóc nhìn, giúp ta nhận chân sự thậtđầy đủ nhất, ngoài ra còn mang giá trị tiêntri, dự báo Hình thức thơ mớinày đãtiếp cậnđời sống, sự vật bằng một trựcgiác vô cùng mạnh mẽ Nó trực tiếp xuyên thấu sự vật, hiện tượng để gọi rađúng bản chất của chúng

Ba chặngđường sáng tác của MaiVănPhấn cho thấy rõ sự trưởng thànhtrong sáng tạo nghệ thuật của ông Từ chỗ nghiêng về truyền thống, chưa tạođược dấu ấn đến bứt phá mạnh mẽ và gặt háiđược nhiều thành công Qua thờigian, MaiVăn Phấn thể hiệnđộ chín trong ngòi bút, những nỗ lựccáchtânđángkhâm phục để tạo dựng mộtphongcách riêngtrongthơViệtNam đươngđại.

1.2.3 Quan niệm nghệ thuật

Quan niệm về nghệ thuật được Mai VănPhấn thể hiện trực tiếp qua cáctiểu luậnvănhọc, trả lời phỏng vấn hoặc bộc lộ gián tiếpqua cácsángtácthơ.Với ông, chức năng của thơ ca hướng con người đến với cái đẹp Sứ mệnhcao cả của nó là cứu rỗi con người và thế giới.“Cốtcáchthi sĩ” làđiều quantrọng hơn cả Theo ông, mộtbài thơhay thường bất ngờ, tìm không dễ thấy.Thơ ca càngsáng tạo, càng biến ảo bao nhiêu lại càng đem lại sự chân thựcbấy nhiêu Sáng tạothơcalà quátrìnhvượt thoát khỏi cá tính, là những cuộc

“vong thân” Đó là một cuộc vượt thoát chính bản thân mình, tự phủ địnhnhững cái đãlàm,phảicoi cái mìnhđãviếtlàcáiđã cũ thìmớimong đạt đến đỉnhcao trong nghệ thuật.Nhàthơcũng kêugọi khả năng “đồng sáng tạo”ở độc giả.Ông quan niệm, hiện thực trong thơlàmột siêu hiện thực, hiện thực kháchquan đã được khúc xạ qua lăng kính chủ quan của nhà thơ Và cách mạng thi

ca cần phải gắn liền với việc sáng tạo những hình thức mới để dung chứa mộtnội dung mới

Mai VănPhấn nhìn nhận và thể hiện thế giới trong trạng thái phồn sinh

và hóa sinh bất định Thế giới trong thơ Mai Văn Phấn là thế giới đa dạng,phong phú,đachiều, đalớp, đầy sức sống “ĐọcthơMai VănPhấn thấy sự có mặtcủa rất nhiều không gian Phấnchơikhông gian Đólàkhônggian cánh đồng.Không gian phố phường Không gian dòng sông Không gian căn phòng

Cụ thể hơn, đó là các phối cảnh với cơ man những dòng sông, cơn mưa, banmai, bóng tối, ánh trăng, cây cối, hoa cỏ, đất đai, con đường, bầu

trời,đámmây, trẻ con,ngườitình… Kể cả những không gian giấc mơ, khônggian ảogiác đầy mộng mị, hư biến, kỳ ảo, siêu thực với nhữngbóng người,bóng ma, nội thất, đồ vật, con vật… nhiều loại” [6] Trong thế giới thơ đó,Mai VănPhấn có lẽ đãthực hiệnnguyênlýcơbản của vũ trụ phương Đông,đólàthiênnhân hợp nhất, trời vớingười hòa làm một.Đây làmộtquan điểm triếthọc trongthơvàmột cách ứng xử vănhóacủa MaiVănPhấn Không chỉ là sựphồn vinh, thế giớithơ Mai Văn Phấn còn là sự sống sinh nở dồi dào Nhàthơtìm kiếm và thể hiện trạng thái, sinh nở, mang thai thậm chí làm tình củavạn vật tạo hóa, trong sự tìm kiếm thể hiện ấy,cáiđẹp bao giờ cũngđược nhàthơ phát hiện ra rồi nói cùng bạn đọc Nhà thơ thường viết về ban mai, banmai là sự khởi đầu của một ngày, khởi đầu sự sống,đánh thức và bừng tỉnh,vạn vậtvàcon ngườiđược hoàn nguyên trong trạng thái khởiđầu, thanh khiết,tinh khôi.Đây cũngđược xem là quy luật biểu hiện sự sinh sôi nảy nởtrongthơMaiVănPhấn.

Sự sống trong thế giới thơ Mai Văn Phấn còn được biểu hiện ở sự hóasinh bấtđịnh.Có lúcnhà thơmiêutả một thế giới đangbị hủy diệt,phânrã;đôikhinhà thơnóivề cái chết chóc của thiên nhiên, conngười; nhưng điều quantrọng là trong khi nói về những thứ đó, Mai Văn Phấn muốn gửi gắm suy tưrằng tất cả sự chết chóc, sự phá hủy chỉ là sự khởi đầu của một quá trình mới,một vòng tuần hoàn mới, mà chúng ta có thể gọi là sự hóa sinh bất định

“Thơ Mai Văn Phấn khuyến dụ con người hy vọng vào sự sống bất tửnhờ lẽ hóa sinh mầu nhiệm - một nguyên lý tinh thần nằm ngoài tầm kiểmsoát của lý trí/ý chí conngười” [6] Quan niệm mỹ học này chi phối thế giớinghệ thuậtthơ MaiVănPhấn

Có thể nói, Mai Văn Phấn là một nhà thơ luôn có ý thức đổi mới thi ca,phương pháp sáng tác Những quan niệm về nghệ thuật cũng như nhận thức sứmệnh của người nghệ sĩ đã phản ánh phần nào phẩm chất cũng như phong cáchriêng của nhàthơtrongdòngchảy thơđươngđại