Luận án tiến sỹ - Quan điểm của Chủ nghĩa Mác-Lênin về tôn giáo và sự vận dụng của Đảng Cộng sản Việt Nam trong xây dựng chính sách tôn giáo hiện nay

1. Tính cấp thiết của đề tài Tôn giáo là một hình thái ý thức xã hội, đồng thời cũng là một thực thể chính trị, xã hội đã xuất hiện từ thuở xa xưa của lịch sử nhân loại và còn tồn tại lâu dài. Từ khi xuất hiện, tôn giáo luôn là yếu tố tham gia vào các quá trình xã hội, ảnh hưởng đến nhiều mặt của đời sống con người. Trong lịch sử phát triển tôn giáo đã trải qua nhiều bước thăng trầm và biến đổi. Chủ nghĩa Mác-Lênin lần đầu tiên trong lịch sử tư tưởng đã chỉ ra nguồn gốc, bản chất của tôn giáo trong xã hội loài người. Trong mấy thập kỷ trở lại đây, vấn đề tôn giáo trở nên phức tạp, hiện tượng cuồng tín tôn giáo và sự xuất hiện của nhiều hình thức tín ngưỡng, giáo phái mới đã làm cho giới học giả và các tổ chức chính trị trên thế giới thực sự “lúng túng” trong cách giải quyết vấn đề tôn giáo. Các vấn đề nghiên cứu cụ thể đó dường như đối nghịch lại với các quan điểm truyền thống, đặc biệt là đối nghịch với các quan điểm của chủ nghĩa Mác về tôn giáo. Cùng với đó, trong những năm gần đây, ở Việt Nam, các tôn giáo có sự phục hồi, phát triển và diễn biến phức tạp, tiềm ẩn nguy cơ gây mất ổn định chính trị- xã hội. Lợi dụng chính sách tự do tôn giáo để truyền đạo trái phép, hành nghề mê tín dị đoan thậm chí là tuyên truyền chống đối lại Đảng và Nhà nước Việt Nam. Từ những vấn đề đặt ra trong hoạt động của tôn giáo, từ yêu cầu của thực tiễn đất nước, đảng Cộng sản Việt Nam cần phải có một chủ trương, chính sách đúng đắn đối với tôn giáo (thể chế hóa bằng các điều luật cụ thể) để làm sao vừa đảm bảo ổn định chính trị, xã hội, xây dựng đất nước, vừa đảm bảo quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo của nhân dân, vừa chống lại những âm mưu chống phá chế độ, làm phương hại đến lợi ích quốc gia. Nhận thức được điều đó, Đảng và Nhà nước ta thường xuyên tổng kết lý luận và thực tiễn trong việc hoạch định chính sách và thực thi chính sách đối với tôn giáo, trên cơ sở đó tiếp tục hoàn thiện những chủ trương, chính sách đối với tôn giáo, nhằm đáp ứng yêu cầu mới của thực tiễn đất nước và quốc tế. Cùng với sự nghiệp đổi mới, trước hết là đổi mới tư duy, Đảng và Nhà nước ta đã có nhiều chính sách cởi mở hơn, thông thoáng hơn tạo điều kiện để các hoạt động tôn giáo được phát triển thuận lợi và phát huy tính tích cực của tôn giáo đối với đời sống xã hội. Tuy nhiên, chúng ta cũng phải thừa nhận rằng, trong quá trình thực hiện chính sách tôn giáo, ở một số nơi, chính quyền và cán bộ làm công tác tôn giáo chưa nhận thức được đầy đủ tinh thần, chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước nên chưa làm tốt công tác tôn giáo, còn có nhiều nghi kỵ, thành kiến với tôn giáo (như nhấn mạnh mặt tiêu cực của nó, công dân có đạo còn gặp nhiều khó khăn trong những thủ tục hành chính, trong khi xử lý, giải quyết những vấn đề cụ thể liên quan đến tôn giáo còn thờ ơ, thiếu trách nhiệm, để tồn tại hiện tượng khiếu kiện lâu dài việc chính quyền địa phương tranh chấp đất đai, nơi thờ tự của tôn giáo…) dẫn đến sự hiểu lầm của một bộ phận giáo dân và giới chức sắc tôn giáo cho rằng, chủ trương, chính sách của Đảng Cộng sản và Nhà nước ta vẫn muốn cấm cản tôn giáo, làm cho họ không yên tâm, không tin tưởng vào chính sách của Nhà nước đối với tôn giáo. Công tác vận động, hướng dẫn tín đồ và giới chức sắc tôn giáo thực hiện chủ trương, chính sách của Đảng chưa được quan tâm đúng mức, do vậy chưa khuyến khích, động viên họ thực hiện đúng, đầy đủ chủ trương, chính sách của Đảng và pháp luật của Nhà nước… Dựa trên những sai sót trong quá trình thực hiện chính sách tôn giáo nêu trên, các thế lực thù địch tuyên truyền rằng, ở Việt Nam không có tự do tôn giáo, Cộng sản chủ trương cấm đoán tôn giáo, từ đó, gây chia rẽ và phá hoại sự đoàn kết toàn dân tộc. Chính từ những vấn đề nêu trên, việc tìm hiểu, nghiên cứu quan điểm của chủ nghĩa Mác-Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh về tôn giáo, trên cơ sở lý luận đó, kết hợp với thực tiễn và tình hình diễn biến tôn giáo trong nước và quốc tế, xây dựng một chính sách tôn giáo đúng. Tổng kết quá trình thực hiện chính sách tôn giáo rút ra những bài học kinh nghiệm, từ đó có những đánh giá, dự báo, kiến nghị góp phần nâng cao hiệu lực, hiệu quả của công tác quản lý nhà nước đối với hoạt động tôn giáo và hoàn thiện chính sách đối với tôn giáo trong tình hình mới hiện nay luôn là một vấn đề có ý nghĩa cả về mặt lý luận và thực tiễn cấp bách. Với những lý do trên, chúng tôi chọn đề tài “Quan điểm của Chủ nghĩa Mác-Lênin về tôn giáo và sự vận dụng của Đảng Cộng sản Việt Nam trong xây dựng chính sách tôn giáo hiện nay” làm đề tài nghiên cứu cho luận án tiến sĩ triết học của mình.

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu trích dẫn trong luận án có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng Các kết quả trình bày trong luận án là trung thực và chưa từng được công bố trong bất kỳ công trình nghiên cứu nào khác.

Hà nội, ngày tháng 09 năm 2015

Tác giả luận án

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 5

1.1 Nhóm các công trình đề cập đến quan điểm của chủ nghĩa Mác-Lênin về tôn giáo 5

1.2 Nhóm các công trình đề cập đến sự vận dụng chủ nghĩa Mác-Lênin về tôn giáo trong tư tưởng Hồ Chí Minh 9

1.3 Nhóm các công trình đề cập đến sự vận dụng của Đảng Cộng sản Việt Nam trong xây dựng chính sách tôn giáo 19

Chương 2 QUAN ĐIỂM CỦA CHỦ NGHĨA MÁC-LÊNIN VỀ TÔN GIÁO 28

2.1 Về nguồn gốc của tôn giáo 29

2.2 Về bản chất của tôn giáo 40

2.3 Về chức năng xã hội của tôn giáo 54

2.4 Về chính sách đối với tôn giáo của các Đảng mácxít 58

2.5 Nguyên tắc giải quyết vấn đề tôn giáo trong chủ nghĩa xã hội 73

Chương 3 SỰ VẬN DỤNG QUAN ĐIỂM CỦA CHỦ NGHĨA MÁC-LÊNIN VỀ TÔN GIÁO TRONG TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH, TRONG QUAN ĐIỂM, CHÍNH SÁCH TÔN GIÁO CỦA ĐẢNG VÀ NHÀ NƯỚC VIỆT NAM TRƯỚC ĐỔI MỚI 76

3.1 Sự vận dụng quan điểm của chủ nghĩa Mác-Lênin về tôn giáo trong tư tưởng Hồ Chí Minh 76

3.2 Sự vận dụng quan điểm của chủ nghĩa Mác-Lênin về tôn giáo trong quan điểm và chính sách tôn giáo của Đảng Cộng sản và Nhà nước Việt Nam trước đổi mới 91

Chương 4 SỰ VẬN DỤNG QUAN ĐIỂM CỦA CHỦ NGHĨA MÁC-LÊNIN VỀ TÔN GIÁO TRONG VIỆC XÂY DỰNG CHÍNH SÁCH TÔN GIÁO Ở VIỆT NAM THỜI KỲ ĐỔI MỚI 113

4.1 Cơ sở thực tiễn cho việc hình thành quan điểm, chính sách tôn giáo củaĐảng và Nhà nước Việt Nam thời kỳ đổi mới 1134.2 Quan điểm, chính sách tôn giáo của Đảng và Nhà nước Việt Nam từ

1986 đến 1990 1244.3 Quan điểm, chính sách tôn giáo của Đảng và Nhà nước Việt Nam thời

kỳ từ 1990 đến nay 131

KẾT LUẬN 150 DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG

BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN 153 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 154

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Tôn giáo là một hình thái ý thức xã hội, đồng thời cũng là một thực thể chínhtrị, xã hội đã xuất hiện từ thuở xa xưa của lịch sử nhân loại và còn tồn tại lâu dài

Từ khi xuất hiện, tôn giáo luôn là yếu tố tham gia vào các quá trình xã hội, ảnhhưởng đến nhiều mặt của đời sống con người Trong lịch sử phát triển tôn giáo đãtrải qua nhiều bước thăng trầm và biến đổi Chủ nghĩa Mác-Lênin lần đầu tiên tronglịch sử tư tưởng đã chỉ ra nguồn gốc, bản chất của tôn giáo trong xã hội loài người

Trong mấy thập kỷ trở lại đây, vấn đề tôn giáo trở nên phức tạp, hiện tượngcuồng tín tôn giáo và sự xuất hiện của nhiều hình thức tín ngưỡng, giáo phái mới đãlàm cho giới học giả và các tổ chức chính trị trên thế giới thực sự “lúng túng” trongcách giải quyết vấn đề tôn giáo Các vấn đề nghiên cứu cụ thể đó dường như đốinghịch lại với các quan điểm truyền thống, đặc biệt là đối nghịch với các quan điểmcủa chủ nghĩa Mác về tôn giáo

Cùng với đó, trong những năm gần đây, ở Việt Nam, các tôn giáo có sự phụchồi, phát triển và diễn biến phức tạp, tiềm ẩn nguy cơ gây mất ổn định chính trị- xãhội Lợi dụng chính sách tự do tôn giáo để truyền đạo trái phép, hành nghề mê tín dịđoan thậm chí là tuyên truyền chống đối lại Đảng và Nhà nước Việt Nam Từ nhữngvấn đề đặt ra trong hoạt động của tôn giáo, từ yêu cầu của thực tiễn đất nước, đảngCộng sản Việt Nam cần phải có một chủ trương, chính sách đúng đắn đối với tôngiáo (thể chế hóa bằng các điều luật cụ thể) để làm sao vừa đảm bảo ổn định chínhtrị, xã hội, xây dựng đất nước, vừa đảm bảo quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo củanhân dân, vừa chống lại những âm mưu chống phá chế độ, làm phương hại đến lợiích quốc gia

Nhận thức được điều đó, Đảng và Nhà nước ta thường xuyên tổng kết lý luận

và thực tiễn trong việc hoạch định chính sách và thực thi chính sách đối với tôngiáo, trên cơ sở đó tiếp tục hoàn thiện những chủ trương, chính sách đối với tôngiáo, nhằm đáp ứng yêu cầu mới của thực tiễn đất nước và quốc tế Cùng với sựnghiệp đổi mới, trước hết là đổi mới tư duy, Đảng và Nhà nước ta đã có nhiều chínhsách cởi mở hơn, thông thoáng hơn tạo điều kiện để các hoạt động tôn giáo đượcphát triển thuận lợi và phát huy tính tích cực của tôn giáo đối với đời sống xã hội

Tuy nhiên, chúng ta cũng phải thừa nhận rằng, trong quá trình thực hiện chính sáchtôn giáo, ở một số nơi, chính quyền và cán bộ làm công tác tôn giáo chưa nhận thứcđược đầy đủ tinh thần, chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước nên chưa làmtốt công tác tôn giáo, còn có nhiều nghi kỵ, thành kiến với tôn giáo (như nhấn mạnhmặt tiêu cực của nó, công dân có đạo còn gặp nhiều khó khăn trong những thủ tụchành chính, trong khi xử lý, giải quyết những vấn đề cụ thể liên quan đến tôn giáocòn thờ ơ, thiếu trách nhiệm, để tồn tại hiện tượng khiếu kiện lâu dài việc chínhquyền địa phương tranh chấp đất đai, nơi thờ tự của tôn giáo…) dẫn đến sự hiểulầm của một bộ phận giáo dân và giới chức sắc tôn giáo cho rằng, chủ trương, chínhsách của Đảng Cộng sản và Nhà nước ta vẫn muốn cấm cản tôn giáo, làm cho họkhông yên tâm, không tin tưởng vào chính sách của Nhà nước đối với tôn giáo.Công tác vận động, hướng dẫn tín đồ và giới chức sắc tôn giáo thực hiện chủtrương, chính sách của Đảng chưa được quan tâm đúng mức, do vậy chưa khuyếnkhích, động viên họ thực hiện đúng, đầy đủ chủ trương, chính sách của Đảng vàpháp luật của Nhà nước…

Dựa trên những sai sót trong quá trình thực hiện chính sách tôn giáo nêu trên,các thế lực thù địch tuyên truyền rằng, ở Việt Nam không có tự do tôn giáo, Cộngsản chủ trương cấm đoán tôn giáo, từ đó, gây chia rẽ và phá hoại sự đoàn kết toàndân tộc

Chính từ những vấn đề nêu trên, việc tìm hiểu, nghiên cứu quan điểm củachủ nghĩa Mác-Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh về tôn giáo, trên cơ sở lý luận đó, kếthợp với thực tiễn và tình hình diễn biến tôn giáo trong nước và quốc tế, xây dựngmột chính sách tôn giáo đúng Tổng kết quá trình thực hiện chính sách tôn giáo rút

ra những bài học kinh nghiệm, từ đó có những đánh giá, dự báo, kiến nghị góp phầnnâng cao hiệu lực, hiệu quả của công tác quản lý nhà nước đối với hoạt động tôngiáo và hoàn thiện chính sách đối với tôn giáo trong tình hình mới hiện nay luôn làmột vấn đề có ý nghĩa cả về mặt lý luận và thực tiễn cấp bách

Với những lý do trên, chúng tôi chọn đề tài “Quan điểm của Chủ nghĩa Mác-Lênin về tôn giáo và sự vận dụng của Đảng Cộng sản Việt Nam trong xây dựng chính sách tôn giáo hiện nay” làm đề tài nghiên cứu cho luận án tiến sĩ triết

học của mình

2 Mục đích, nhiệm vụ của luận án

2.1 Mục đích

Trên cơ sở làm rõ quan điểm của chủ nghĩa Mác-Lênin về tôn giáo, luận ánphân tích sự vận dụng quan điểm này trong tư tưởng Hồ Chí Minh và quan điểm củaĐảng Cộng sản Việt Nam trong xây dựng chính sách tôn giáo ở Việt Nam hiện nay

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để đạt được mục đích trên, luận án thực hiện những nhiệm vụ sau:

Thứ nhất, phân tích, làm rõ những quan điểm của chủ nghĩa Mác-Lênin về

nguồn gốc, bản chất, chức năng của tôn giáo cũng như chính sách đối với tôn giáocủa các Đảng mácxít

Thứ hai, phân tích sự vận dụng quan điểm của chủ nghĩa Mác-Lênin về tôn giáo

trong tư tưởng Hồ Chí Minh và quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam trước thời kỳđổi mới

Thứ ba, phân tích sự vận dụng quan điểm của chủ nghĩa Mác-Lênin về tôn

giáo trong quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam đối với việc xây dựng chínhsách tôn giáo ở Việt Nam thời kỳ đổi mới

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu: Quan điểm của chủ nghĩa Mác-Lênin về tôn giáo và

sự vận dụng của Hồ Chí Minh và Đảng Cộng sản Việt Nam trong xây dựng chínhsách tôn giáo hiện nay

- Phạm vi nghiên cứu: Quan điểm cơ bản của các nhà kinh điển chủ nghĩa

Mác-Lênin về tôn giáo Nội dung tư tưởng tôn giáo cơ bản của Hồ Chí Minh và sựvận dụng của Đảng Cộng sản Việt Nam trong xây dựng chính sách tôn giáo từ khithành lập Đảng đến nay

4 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

- Cơ sở lý luận: Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác-Lênin, tư tưởng

Hồ Chí Minh và quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về tôn giáo

- Phương pháp nghiên cứu: Phương pháp luận được sử dụng trong luận án là

phương pháp luận duy vật biện chứng Ngoài ra, luận án còn sử dụng một sốphương pháp nghiên cứu khoa học cụ thể như: phương pháp lịch sử- lôgic, phương

pháp phân tích- tổng hợp, phương pháp so sánh- đối chiếu, phương pháp quy diễn dịch…

nạp-5 Đóng góp mới của luận án

- Về mặt khoa học:

+ Trên cơ sở luận giải một cách có hệ thống những quan điểm cơ bản của

các nhà sáng lập chủ nghĩa Mác-Lênin về tôn giáo, luận án bước đầu nêu lên ýnghĩa và giá trị của những quan điểm khoa học ấy, đồng thời chỉ ra những điểm cònhạn chế trong những luận điểm về tôn giáo của các ông

+ Phân tích quan điểm của Hồ Chí Minh và Đảng Cộng sản Việt Nam về tôngiáo để từ đó khẳng định Hồ Chí Minh và Đảng Cộng sản Việt Nam đã vận dụngsáng tạo quan điểm của chủ nghĩa Mác-Lênin về tôn giáo trong điều kiện lịch sử- cụthể của Việt Nam

- Về mặt thực tiễn: Luận án có thể làm tư liệu tham khảo cho công tác nghiên

cứu và giảng dạy triết học tôn giáo, cũng như công tác quản lý nhà nước về hoạt độngtôn giáo Luận án cũng góp phần đưa ra một số luận cứ khoa học cho việc xây dựng

và hoạch định chính sách đối với tôn giáo cho phù hợp với điều kiện thực tiễn trongnước và quốc tế

6 Kết cấu của luận án

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, luận án gồm 4chương; 13 tiết

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU

CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN

Tôn giáo vốn là đối tượng nghiên cứu của triết học trong suốt quá trình tồn tại

và phát triển Mức độ nghiên cứu vấn đề tôn giáo ở các thời đại hay các nhà triết học làkhác nhau Việc nghiên cứu tôn giáo, nhất là nghiên cứu các quan điểm của chủ nghĩaMác-Lênin về tôn giáo cũng như sự vận dụng của Đảng ta được rất nhiều tác giả, tácphẩm, các công trình bàn bạc, nghiên cứu một cách nghiêm túc Khi tìm hiểu, nghiêncứu quan điểm của các nhà kinh điển chủ nghĩa Mác-Lênin về tôn giáo, chúng ta có thểnhận thấy các luận điểm, các mệnh đề bàn về tôn giáo nằm rải rác trong các tác phẩm,

chẳng hạn như tác phẩm: "Góp phần phê phán triết học pháp quyền của Hêghen- Lời nói đầu" năm 1843 của C.Mác; "Luận cương về Phoiơbắc", "Bản thảo kinh tế- triết học năm 1844" của C.Mác Với Ph.Ăngghen qua một số tác phẩm nổi tiếng: “Chiến tranh nông dân ở Đức" được viết vào mùa hạ-thu năm 1840; "Chống Đuyrinh" năm 1876-1878; "Brunô Bauơ và đạo Cơ đốc khởi thủy" tháng 4 năm 1882; "Sách khải thị" viết tháng 6-7 năm 1883; "Lútvích Phoiơbắc và sự cáo chung của triết học cổ điển Đức" viết đầu năm 1886; "Biện chứng của tự nhiên" tháng 1 năm 1878; "Sự phát triển của chủ nghĩa xã hội từ không tưởng đến khoa học" năm 1892; "Bàn về lịch sử đạo Cơ đốc sơ kỳ" năm 1894.

Khi nghiên cứu về tôn giáo V.I.Lênin có một số tác phẩm chủ yếu: "Chủ nghĩa

xã hội và tôn giáo" tháng 12 năm 1905; "Thái độ của Đảng công nhân đối với tôn giáo" công bố tháng 5 năm 1909; "Thái độ của các giai cấp và các đảng phái đối với tôn giáo và giáo hội" tháng 6 năm 1909; "Phái tự do và giới tăng lữ" tháng 7 năm 1912; hay "Dự thảo cương lĩnh của Đảng Cộng sản (b) Nga", trong đó có điểm nói về quan

hệ tôn giáo trong cương lĩnh công bố ngày 26 tháng 2 năm 1919

1.1 Nhóm các công trình đề cập đến quan điểm của chủ nghĩa Lênin về tôn giáo

Công trình Trích tác phẩm của C.Mác-Ph.Ăngghen, V.I.Lênin và Hồ Chí Minh về vấn đề tôn giáo, sách tham khảo của Trung tâm khoa học về tín ngưỡng và

tôn giáo của Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh, năm 1998 Cuốn sách tuyểnchọn ngắn gọn, dễ hiểu những đoạn trích, những câu nói tiêu biểu, xúc tích của

C.Mác, Ph.Ăngghen, V.I.Lênin và Hồ Chí Minh về nguồn gốc, bản chất, tính chất

và vai trò của tôn giáo cũng như những luận điểm có tính nguyên tắc và phươngpháp giải quyết vấn đề tôn giáo

Tác phẩm C.Mác-Ph.Ăngghen về vấn đề tôn giáo do Nguyễn Đức Đạt (chủ

biên) Nxb Khoa học xã hội, xuất bản năm 1999; trong tác phẩm này tác giả đã tuyểnchọn những ý kiến của C.Mác và Ph.Ăngghen về tôn giáo; sưu tập và trích lụcnhững tác phẩm và những đoạn văn viết về tôn giáo trong C.Mác- Ph.Ăngghen toàntập Những ý kiến của hai ông về tôn giáo vừa có tính nguyên tắc, đúng đắn, vừamang tính chất sắc bén khoa học

Tác phẩm Mác, Ăngghen, Lênin, bàn về tôn giáo và chủ nghĩa vô thần, sách

tham khảo của Nxb Chính trị Quốc gia, xuất bản năm 2001 Tác phẩm được dịch từbản tiếng Trung Quốc Công trình tập hợp những tác phẩm và những ý kiến chủ yếucủa C.Mác, Ph.Ăngghen, và V.I.Lênin và một số ý kiến của Xtalin về vấn đề lý luậntôn giáo; chính sách đối với tôn giáo, chủ nghĩa vô thần và chủ nghĩa duy vật, quan

hệ giữa chủ nghĩa duy tâm và tôn giáo Bên cạnh đó, tác phẩm còn có trích một sốluận điểm có tính chất nền tảng về tôn giáo Công trình còn nêu ra bản chất vànguyên nhân tồn tại của tôn giáo, sự ảnh hưởng xã hội cũng như sự mất đi của tôngiáo, lý luận chủ nghĩa duy vật mácxít và chủ nghĩa vô thần, thái độ và chính sáchcủa Đảng vô sản đối với tôn giáo

Tác phẩm Quản lý nhà nước đối với hoạt động tôn giáo trong điều kiện xây dựng nhà nước dân chủ, pháp quyền Việt Nam hiện nay của TS.Nguyễn Hữu Khiển

(chủ biên), Nxb Công an nhân dân, Hà Nội, 2001, cuốn sách gồm 7 chương, trong

đó có chương 1 và chương 5 liên quan đến nội dung luận án Kế thừa tư tưởngC.Mác-Ph.Ăngghen; V.I.Lênin trình bày quan điểm của mình về tôn giáo trong điềukiện chủ nghĩa tư bản Nga nói riêng và chủ nghĩa tư bản đang trong quá trình pháttriển thành chủ nghĩa đế quốc Đặc biệt, Lênin đã có nhiều quan điểm về tôn giáotrong điều kiện của chủ nghĩa xã hội Theo tác giả "Lênin cho rằng tôn giáo là mộthiện tượng tinh thần phản ánh một cách siêu tự nhiên nhưng lại có ảnh hưởng đếnđời sống hiện thực vì vậy tôn giáo được cả giai cấp bóc lột và giai cấp bị bóc lột sửdụng như chỗ dựa tinh thần đối với người lao động" [56, tr.25] Đây là một trongnhững gợi ý sâu sắc, quan điểm của tác giả giống như quan điểm của các nhà kinhđiển; điều mà mọi người thường hay nghĩ tôn giáo được giai cấp bóc lột sử dụng để

nô dịch đời sống tinh thần người lao động, vậy mà giai cấp bị bóc lột cũng tìm thấynơi an ủi, chỗ dựa tinh thần.

Năm 2005, tập thể tác giả TS.Đỗ Minh Hợp, TS.Nguyễn Anh Tuấn,

TS.Nguyễn Thanh, Th.S Lê Hải Thanh cho ra mắt bạn đọc tác phẩm Tôn giáo lý luận xưa và nay, Nxb Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh, trong chương II phần thứ

nhất, tập trung nghiên cứu lịch sử triết học của tôn giáo, trình bày quan điểm cácnhà triết học tiền bối trong lĩnh vực tôn giáo, những nghiên cứu này là cơ sở để luận

án khi nghiên cứu những luận điểm của chủ nghĩa Mác về tôn giáo sẽ đem so sánhvới những quan điểm trước C.Mác về tôn giáo

Vào tháng 10 năm 2005, tác giả Đỗ Quang Hưng cho ra mắt bạn đọc tác

phẩm Vấn đề tôn giáo trong cách mạng Việt Nam- Lý luận và thực tiễn, đây là công

trình thu hút được nhiều người quan tâm và đánh giá cao Công trình gồm bốn phần,trên 500 trang, trên cơ sở hệ thống những nét chủ yếu của vấn đề lý luận và thựctiễn trong công tác tôn giáo của Đảng và Nhà nước ta từ năm 1920 đến nay Trên cơ

sở nghiên cứu ảnh hưởng của chủ nghĩa Mác-Lênin đối với nhận thức lý luận củaĐảng Cộng sản Việt Nam về tôn giáo và đặc biệt nêu được nội dung, vai trò tưtưởng Hồ Chí Minh về tôn giáo Từ đó, tác giả đã chỉ ra được quá trình phát sinh,phát triển tư duy lý luận cũng như việc xây dựng, phát triển, hoàn thiện đường lối,chính sách tôn giáo của Đảng và Nhà nước ta

Công trình Một số chuyên đề về tôn giáo và chính sách tôn giáo ở Việt Nam

của tập thể tác giả TS.Doãn Hùng, TS.Nguyễn Thanh Xuân, TS.Đoàn Minh Huấn,Nxb Tôn giáo, Hà Nội, năm 2007 Công trình gần 300 trang, hai phần, phần I, cáctác giả mới chỉ nêu khái quát, sơ lược tư tưởng quan điểm của chủ nghĩa Mác-Lênin

về bản chất, nguồn gốc, chức năng, tính chất của tôn giáo Trong tư tưởng Hồ ChíMinh về tôn giáo thì công trình mới đề cập đến tư tưởng về đoàn kết tôn giáo và tự

do tín ngưỡng tôn giáo, điều này đã được nhiều công trình nghiên cứu, còn tư tưởng

về tính tương đồng giữa tôn giáo và cách mạng xã hội chủ nghĩa, hay tư tưởng vềứng xử khoan dung tôn giáo, vấn đề phòng chống kẻ thù lợi dụng tôn giáo đầy tínhthời sự thì công trình này không đề cập đến

Cũng năm 2007, PGS.TS Nguyễn Đức Lữ, thuộc Viện nghiên cứu tôn giáo

và tín ngưỡng, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, xuất bản tác phẩm Lý luận về tôn giáo và chính sách tôn giáo ở Việt Nam Tác phẩm gồm 10 bài và các

phụ lục Tác phẩm chủ yếu trình bày về tình hình, đặc điểm và các tôn giáo cụ thể ởViệt Nam Cũng giống như mọi công trình nghiên cứu về quan điểm của chủ nghĩaMác-Lênin tác phẩm cũng chia theo nguồn gốc, bản chất, chức năng và tính chấtcủa tôn giáo một cách khái quát.

Bên cạnh các tác phẩm tiêu biểu nghiên cứu quan điểm chủ nghĩa Mác-Lênin

về tôn giáo, còn có các bài viết đăng trên các tạp chí Bài viết Tôn giáo, thuốc phiện của nhân dân và sự phản kháng chống lại khốn cùng thực tại- Các quan điểm của Mác và Lênin của GS.Sergio Vuscovic RoJo người Chi Lê đăng trên tạp chí Nghiên

cứu Tôn giáo, số 2 năm 2000 Bài viết đã được dịch ra nhiều thứ tiếng và đăng trêncác tạp chí của nhiều nước Tác giả đã dựa trên quan điểm của Mác nhận định vềtôn giáo "tôn giáo vừa là biểu hiện vừa là sự phản kháng nỗi khốn cùng của thựctại" [118,tr.14] Theo GS.Sergio Vuscovic RoJo, C.Mác không phải là người đầutiên nhận định rằng "tôn giáo là thuốc phiện của nhân dân” C.Mác tiếp cận nó bởi

vì nó phản ánh vai trò của tôn giáo ở nước Đức thời bấy giờ Với tư cách là sự phảnkháng ban đầu, tôn giáo từng là một yếu tố tích cực, vì nó đã đóng vai trò tập hợpquần chúng tín đồ Sự phản kháng chống lại nỗi khốn cùng thực tại của sự bấtlực,bất bình đẳng trong xã hội họ lại tìm đến tôn giáo như chỗ dựa tinh thần, sự an

ủi, chở che, như liều thuốc giảm đau tinh thần và thông qua đó khuyến khích quầnchúng tín đồ, trong ước muốn sâu xa của họ là thay đổi tình hình xã hội hay chínhtrị của đất nước

Bài viết Từ quan điểm duy vật lịch sử của C.Mác xem xét vấn đề tôn giáo ở nước ta của TS Ngô Hữu Thảo đăng trên Tạp chí Nghiên cứu Tôn giáo, số 3, năm

2004 Theo tác giả, từ chỗ khẳng định quan điểm duy vật lịch sử trong việc nhậnthức vấn đề tôn giáo, C.Mác hướng đến việc giải quyết vấn đề tôn giáo trên hiệnthực Vận dụng quan điểm duy vật lịch sử của C.Mác trong việc xem xét, giải quyếtvấn đề tôn giáo ở nước ta là rất cần thiết Những gợi ý của tác giả, luận án đã vậndụng vào quá trình xây dựng chính sách tôn giáo thời kỳ từ 1990 đến nay

Bài viết Những di sản quý giá Ph.Ăngghen về tôn giáo của PGS.TS Nguyễn

Đức Lữ đăng trên Tạp chí Nghiên cứu Tôn giáo, số 5, năm 2004 Trong bài viếtnày, tác giả đã nhận định những tư tưởng quý báu của Ph.Ăngghen về tôn giáo vẫn

là một trong cơ sở khoa học cho việc nghiên cứu, hoạch định chính sách ở nước ta

Luận án kế thừa những gợi ý của tác giả và bổ sung vào phần nguồn gốc, bản chấtcủa tôn giáo.

Tháng 6/năm 2010, PGS.TS.Đỗ Lan Hiền có bài viết V.I.Lênin nói về thái

độ của Người Cộng sản đối với tôn giáo trong cách mạng xã hội chủ nghĩa, bài viết

được đăng trên Tạp chí Triết học số 6 Trong bài này, tác giả trình bày quan điểmcủa V.I.Lênin về thái độ của người Cộng sản đối với tôn giáo trong cách mạng xãhội chủ nghĩa Tác giả cho rằng "Theo V.I.Lênin, những người Cộng sản phải đấutranh chống tôn giáo, đó là điều sơ đẳng của toàn bộ chủ nghĩa duy vật, của chủnghĩa Mác" [36, tr.27] Tuy nhiên, đấu tranh chống tôn giáo không phải theo kiểu

"tung hiến binh ra để truy kích tôn giáo", đập phá nhà thờ, điều quan trọng là phải

"xóa bỏ toàn bộ những cơ sở hiện thực làm nảy sinh tôn giáo, chứ không thể thanhtoán tôn giáo bằng bạo lực, bằng luật pháp hay đơn giản tuyên bố nó là cái vô nghĩa,

vì tôn giáo đã tồn tại và thống trị phần lớn nhân loại trong suốt hơn hai nghìn năm"[36, tr.27]

Bài viết Về nhu cầu tín ngưỡng, tôn giáo của Nguyễn Hoài Sanh đăng trên

Tạp chí Triết học số 8, năm 2012, trong đó tác giả đã tiếp cận nghiên cứu tôn giáo

từ nhu cầu; nhu cầu tôn giáo không tự nhiên mà có, mà nó gắn với hoạt động xã hộihiện thực của con người, với sự bất lực của con người trong các hoạt động ấy.Trên

cơ sở trình bày hệ thống hóa quan điểm của C.Mác và Ph.Ăng ghen về nhu cầu tôngiáo, tác giả đã luận giải nhằm góp phần làm sáng tỏ quan điểm của Đảng trong thời

kỳ đổi mới về nhu cầu tín ngưỡng, tôn giáo Luận án sẽ tiếp thu những gợi mở này

để đóng góp bổ sung vào luận án

1.2 Nhóm các công trình đề cập đến sự vận dụng chủ nghĩa Mác-Lênin về tôn giáo trong tư tưởng Hồ Chí Minh

Công trình Hồ Chí Minh về tôn giáo, tín ngưỡng của Viện Nghiên cứu Tôn

giáo, Nxb Khoa học Xã hội, xuất bản năm 1996, tái bản bổ sung lần thứ 2 năm

1998 Trong lời tựa cuốn sách, GS.Đặng Nghiêm Vạn cho rằng, Hồ Chí Minh đã

"chuyển ý của các vị cho thích hợp với thời đại, hợp với dân chúng mà tinh thần cơbản không hề thay đổi" [145, tr.10] Điều đó, chứng tỏ Hồ Chí Minh đã biết vậndụng tài tình những tư tưởng tôn giáo của Chủ nghĩa Mác-Lênnin ở phương Tâyphù hợp với xã hội phương Đông mà không hề giảm bớt giá trị ý nghĩa của nó.Trong tác phẩm này, tác giả Ngô Phương Bá đã đề cập đến những quan điểm của

Hồ Chí Minh về tín ngưỡng, tôn giáo thông qua những giai đoạn lịch sử cũng nhưthông qua cách giải quyết tôn giáo trong cách mạng giải phóng dân tộc Đường lốiđoàn kết tôn giáo, tôn trọng quyền tự do tín ngưỡng, bắt nguồn từ tư tưởng đại đoànkết của Hồ Chủ tịch Đây là những ý kiến có giá trị, trực tiếp đề cập đến mối quan

hệ giữa tôn giáo và chính trị của Chủ tịch Hồ Chí Minh trong cách mạng Việt Nam

Tiếp đến, tác phẩm Những vấn đề lý luận và thực tiễn tôn giáo ở Việt Nam

của Viện Nghiên cứu Tôn giáo, đây là công trình của tập thể các nhà khoa học bàn

về tín ngưỡng, tôn giáo của Hồ Chí Minh, Nxb Khoa học Xã hội, năm 1998 Trong

cuốn sách này, tác giả Phạm Như Cương có "Bàn về thái độ và phương pháp khi nghiên cứu các tác phẩm của Mác, Ăngghen, Lênin và Hồ Chí Minh về tôn giáo"; tác

giả đã nêu lên quan điểm của C.Mác, Ph.Ăngghen về nguồn gốc, bản chất, vai tròcủa tôn giáo giúp cho giai cấp vô sản có cái nhìn cách mạng khoa học về tôn giáo.Trên cơ sở những quan điểm khoa học của C.Mác, Ph.Ăngghen về tôn giáo,V.I.Lênin đã vận dụng tài tình vào điều kiện hoàn cảnh của nước Nga để xây dựngnên chính sách tôn giáo, bổ sung thêm về nguồn gốc xã hội của tôn giáo, sách lượccủa giai cấp vô sản đối với tôn giáo Đồng thời, tác giả cũng đã chỉ ra tư tưởng HồChí Minh về tôn giáo, tín ngưỡng dựa trên những luận điểm chủ yếu của Chủ nghĩaMác-Lênin về tôn giáo, tín ngưỡng nhưng được vận dụng vào điều kiện Việt Nam.Luận án tiếp thu, kế thừa có chọn lọc và làm sắc nét hơn những tư tưởng biện chứngcủa Hồ Chí Minh và sự vận dụng tài tình những quan điểm về tôn giáo của Chủnghĩa Mác-Lênin vào xã hội Việt Nam không nặng nề theo quan điểm tả khuynhhay giáo điều; mà rất mềm dẻo, linh hoạt, nhiều quan điểm của chủ tịch Hồ ChíMinh về tôn giáo mà trước đây các nhà kinh điển chủ nghĩa Mác chưa có điều kiệnnghiên cứu

Trong công trình này, với bài viết Vấn đề tôn giáo, tín ngưỡng trong tư tưởng Hồ Chí Minh, theo tác giả Đỗ Quang Hưng đã nhấn mạnh: điểm đặc sắc nhất

trong tư tưởng Hồ Chí Minh về tôn giáo là Người đã đặt sang một bên những vấn đềmang tính ý thức hệ vô thần- hữu thần, vấn đề thế giới quan duy tâm- duy vật, đểnhìn nhận tôn giáo từ góc độ văn hóa- đạo đức, tâm linh, tôn giáo là vấn đề conngười chứ không phải là vấn đề nhận thức luận, ý thức hệ Đây là cách nhìn rất mới

mẻ và đầy tính sáng tạo khi vận dụng tài tình quan điểm của chủ nghĩa Mác-Lênin

về tôn giáo

Năm 1988, Nxb Trẻ, Thành phố Hồ Chí cho ra mắt tác phẩm Thập giá và lưỡi gươm của tác giả Trần Tam Tỉnh, giáo sư Đại học Laval, tỉnh Quebec

(Canada), Viện sĩ Viện Hàn lâm Hoàng gia Canada với những nhận xét trung thực,khách quan và tinh tế, đúng đắn; tác giả đã lột tả được những tình cảm chân thựccủa Chủ tịch Hồ Chí Minh đối với đồng bào Công giáo trong thời khắc lịch sử nóngbỏng và nhạy cảm Linh mục Trần Tam Tỉnh khẳng định, đối với giáo hội Cônggiáo, cụ Hồ Chí Minh đã tỏ ra hết sức có tình có lý Chỉ hai tháng sau ngày độc lập,linh mục Lê Hữu Từ được cử làm trưởng đoàn Chính phủ gồm bốn vị bộ trưởng đếntham dự, trong đó có những cán bộ cao cấp nhất của Việt Minh là ông Phạm VănĐồng, Võ Nguyên Giáp và vị cố vấn tối cao của Người là cựu Hoàng Bảo Đại.Trong thư chúc mừng giám mục mới, Người tỏ ra vui sướng vì có một nhà lãnh đạomới của người Công giáo, giúp giáo dân biết hy sinh và chiến đấu bảo vệ tự do vàđộc lập của đất nước Ngày 25/2/1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh đích thân đi mộtmình không có đoàn bảo vệ, đến Phát Diệm để long trọng tuyên bố: “Từ nay, giámmục Lê Hữu Từ sẽ là cố vấn tối cao của Chánh phủ” [130, tr.27] Đây là tài liệu cógiá trị cho những nhà nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh về tôn giáo nói chung,cũng như những tình cảm của Người đối với đạo Công giáo nói riêng

Tiếp đó, tác phẩm Bàn về đạo Nho của Nguyễn Khắc Viện, Nxb Thế giới, Hà

Nội, năm 2000 đã nêu lên sự ảnh hưởng rất sâu sắc của Nho giáo trong xã hội ViệtNam, đồng thời tác giả cuốn sách cũng đã chỉ ra sự khác biệt giữa Nho giáo và chủnghĩa Mác, nhiều nhà Nho đã có bước nhảy vọt từ tư tưởng Nho giáo sang chủNghĩa Mác, điển hình nhất là Chủ tịch Hồ Chí Minh Trên cơ sở đó, luận án sẽchứng minh thêm bằng đường hoạt động cách mạng, con đường thực tiễn là yếu tốquyết định cho sự ra đời quan điểm tín ngưỡng, tôn giáo của Hồ Chí Minh

Công trình Một số vấn đề tôn giáo và công tác tôn giáo của mặt trận, tài liệu

lưu hành nội bộ của Ủy ban Trung ương Mặt trận tổ quốc Việt Nam, Hà Nội, năm

2000 Phần thứ hai của cuốn sách có đề cập đến chủ trương chính sách của Đảng,Nhà nước Việt Nam đối với tôn giáo Trong phần này, cuốn sách có nêu lên kháiquát bản chất, nguồn gốc, chức năng của tôn giáo theo quan điểm của Chủ nghĩaMác-Lênin "Khi nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh về tôn giáo, cuốn sách đã gợimở: Hồ Chí Minh thường xuyên nhấn mạnh điểm tương đồng giữa các tôn giáo vớiChủ nghĩa Mác và chủ nghĩa xã hội, Hồ Chí Minh hiểu tôn giáo như là nơi gửi gắm

nguyện vọng tha thiết của quần chúng lao động và các dân tộc bị áp bức, mong chờđược giải thoát nghèo nàn, bất công" [147, tr.89] Điều đó cũng có nghĩa “giữa tínngưỡng, tôn giáo và cuộc đấu tranh cho con người, cho dân tộc cho nhân loại,không có mâu thuẫn, đối lập về mục tiêu, khát vọng, giữa tôn giáo với chủ nghĩa xãhội càng không hề có sự đối lập mâu thuẫn như nước với lửa như bọn thực dân và

đế quốc vẫn tuyên truyền" [147, tr.89] Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn lý giải rằng tôngiáo không mâu thuẫn với tổ quốc, và hơn thế nữa, tôn giáo không đối lập với lýtưởng cộng sản

Đây chính là sự vận dụng sáng tạo, đặc sắc tư tưởng Hồ Chí Minh trongđiều kiện cách mạng Việt Nam mà luận án kế thừa để nghiên cứu thành tư tưởng

Hồ Chí Minh về tôn giáo và cách mạng xã hội chủ nghĩa Ở Người luôn nhấnmạnh đề cao điểm tương đồng giữa tôn giáo và chủ nghĩa xã hội; tư tưởng tự dotín ngưỡng, tôn giáo

Tác phẩm Tư tưởng Hồ Chí Minh về dân tộc tôn giáo và đại đoàn kết trong cách mạng Việt Nam, Nxb Quân đội nhân dân, xuất bản năm 2003, tác giả Ngô

Phương Bá trong bài viết "Những biểu hiện sinh động của tư tưởng Hồ Chí Minh vềtôn giáo, tín ngưỡng" đã đề cập đến tư tưởng khoan dung, hòa hợp đối với các tôngiáo thông qua mối quan hệ của Hồ Chí Minh với các chức sắc, giáo hội và đồngbào Công giáo Luận án đã chú ý đến những gợi ý này và phát triển thành tư tưởngcủa Hồ Chí Minh về ứng xử khoan dung với tôn giáo Tư tưởng Hồ Chí Minh vềkhoan dung tôn giáo thể hiện tư tưởng khoan dung mácxít, khoan dung để hướng tới

sự đoàn kết dân tộc, sự đồng thuận xã hội trong công cuộc xây dựng xã hội mới.Thái độ ứng xử khoan dung của chủ tịch Hồ Chí Minh thể hiện rõ trong Sắc lệnh234-SL, chương III, hay sắc lệnh 197/SL (19/12/1953) Quan điểm ứng xử khoandung với tôn giáo của Hồ Chí Minh góp phần làm phong phú lý luận của Chủ nghĩaMác-Lênin về tôn giáo

Nhân kỷ niệm 112 năm nhân ngày sinh của Chủ tịch Hồ Chí Minh, Học việnChính trị Quốc gia Hồ Chí Minh đã tổ chức cuộc hội thảo: Nội dung cơ bản trong tưtưởng Hồ Chí Minh về tôn giáo và công tác tôn giáo Các bài tham luận này được

ấn hành thành công trình Tư tưởng Hồ Chí Minh về tôn giáo và công tác tôn giáo do

hai tác giả Lê Hữu Nghĩa và Nguyễn Đức Lữ (đồng chủ biên), Nxb Tôn giáo, xuấtbản năm 2003 Công trình này được chia làm hai phần Phần thứ nhất, gồm các bài

viết của Hồ Chí Minh về tôn giáo Phần thứ hai, gồm các bài tham luận của Hồ ChíMinh về công tác tôn giáo Ở đây, chúng tôi thấy ý kiến của các nhà khoa học rất cógiá trị, gợi mở vấn đề để luận án tiếp tục nghiên cứu tiếp, chẳng hạn tác giả PhạmNhư Cương đặt vấn đề có ý nghĩa phương pháp luận khi nghiên cứu C.Mác,Ph.Ăngghen, V.Lênin và Hồ Chí Minh về tôn giáo; hay GS.Đặng Nghiêm Vạn nêulên tư tưởng Hồ Chí Minh với đặc trưng tôn giáo Việt Nam; tiếp đó ý kiến của tácgiả Đỗ Quang Hưng đề cập tư tưởng Hồ Chí Minh và nền tảng luật pháp tôn giáo ởViệt Nam.

Năm 2005, công trình Vấn đề tôn giáo trong cách mạng Việt Nam- lý luận

và thực tiễn của tác giả Đỗ Quang Hưng, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội Đây là

công trình nghiên cứu rất công phu của tác giả, theo trình tự thời gian, qua đó nêubật lên vai trò của Hồ Chí Minh trong việc vận dụng sáng tạo lý luận của Chủ nghĩaMác-Lênin trong thực tiễn cách mạng Việt Nam, đặc biệt là những đóng góp của HồChủ tịch trong ứng xử với tôn giáo và luật pháp tôn giáo Luận án sẽ phát triểnnhững gợi ý quan trọng của tác giả về sự vận dụng sáng tạo quan điểm của chủnghĩa Mác-Lênin về tôn giáo trong tư tưởng Hồ Chí Minh, về các quan điểm, chínhsách về tôn giáo qua các thời kỳ cách mạng, trong việc xây dựng luật pháp tôn giáo

Đảng và Nhà nước ta đứng đầu là Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn quan tâmđến vấn đề tôn giáo và định ra đường lối chính sách tín ngưỡng tôn giáo đúngđắn Với chính sách đoàn kết tôn giáo để hướng tới; chính sách tự do tín ngưỡng,

sự khoan dung tôn giáo đó là những nghiên cứu mà TS.Hồ Trọng Hoài và

TS.Nguyễn Thị Nga đã khái quát trong cuốn sách Quan điểm của Ph.Ăngghen-Lênin và Hồ Chí Minh về tôn giáo và sự vận dụng của Đảng Cộng sản, của Nxb Chính trị Quốc gia, năm 2006 Theo các tác giả, những người Việt

C.Mác-Nam yêu nước có thể tiến hành chiến lược đoàn kết và có thể đoàn kết được "bởimọi người Việt Nam yêu nước, mọi tín đồ tôn giáo chân chính đều có chungmong muốn mình được tự do, hạnh phúc, đều muốn nước nhà được độc lập" [41,tr.89] đó chính là quan điểm đoàn kết lương - giáo trong tư tưởng của Hồ Chủtịch Đây là những gợi ý để chúng tôi sẽ phát triển, đồng thời nhấn mạnh quanđiểm đoàn kết tôn giáo là một bộ phận trong tư tưởng đoàn kết dân tộc- một tưtưởng lớn của Hồ Chí Minh; một vấn đề mà các nhà kinh điển của chủ nghĩaMác-Lênin trước đây chưa có điều kiện nghiên cứu đến nhiều

Năm 2007, Công trình Lý luận về tôn giáo và chính sách tôn giáo ở Việt Nam của PGS.TS Nguyễn Đức Lữ, Nxb Tôn giáo Tác phẩm gồm 10 bài và các phụ

lục Bài 2 có trình bày tư tưởng Hồ Chí Minh về tín ngưỡng, tôn giáo Trong phầnnày tác giả cũng chỉ tập trung nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh về đoàn kết lươnggiáo; về tự do tín ngưỡng, tôn giáo; về chống âm mưu lợi dụng tín ngưỡng tôn giáo.Điểm đặc sắc nhất đó là tính tương đồng giữa tôn giáo và chủ nghĩa xã hội, hayquan điểm ứng xử khoan dung với tôn giáo thì công trình không thấy đề cập đến

Năm 2008, PGS.TS Nguyễn Đức Lữ, làm chủ nhiệm đề tài cấp bộ với công

trình Tư tưởng Hồ Chí Minh về tôn giáo và việc vận dụng ở Việt Nam hiện nay Đề

tài gồm hai phần: Phần một, nội dung cơ bản của tư tưởng Hồ Chí Minh về tôngiáo Phần hai, vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về tôn giáo Công trình này đã cungcấp đến người quan tâm nghiên cứu tôn giáo về một số tư tưởng cơ bản của Hồ ChíMinh về tôn giáo, về vai trò, vị trí và sự ảnh hưởng của tôn giáo đến đời sống xãhội Đồng thời, công trình cũng nêu lên sự vận dụng của Đảng Cộng sản Việt Namtrong ứng xử với tôn giáo và chính sách tôn giáo ở Việt Nam hiện nay Đây lànhững nghiên cứu có giá trị giúp cho luận án tham khảo

Năm 2013, PGS.TS Nguyễn Đức Lữ cho ra mắt công trình Tôn giáo với dân tộc và chủ nghĩa xã hội, Nxb Chính trị Quốc gia Trong phần I và II tác

phẩm có bàn về tính tương đồng, sự khác biệt giữa tôn giáo với chủ nghĩa xã hộihay quan điểm của chủ nghĩa Mác-Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh về tôn giáo vớichủ nghĩa xã hội Những đóng góp trong tác phẩm chỉ là một đặc điểm nhỏ màluận án trình bày đó là tư tưởng Hồ Chí Minh về mối quan hệ giữa tôn giáo vàcách mạng xã hội chủ nghĩa

Ngoài những công trình tiêu biểu có nghiên cứu đến tư tưởng Hồ Chí Minh

về tôn giáo; còn có các bài nghiên cứu đăng trên các tạp chí chuyên ngành Bài viết

Vấn đề tôn giáo, tín ngưỡng trong tư tưởng Hồ Chí Minh của tác giả Đỗ Quang

Hưng, đăng trên tạp chí Nghiên cứu Tôn giáo, số 1 năm 1999 đã nêu lên những nộidung cơ bản của tư tưởng Hồ Chí Minh về tín ngưỡng tôn giáo Theo tác giả

"Nguyễn Ái Quốc cũng đã phác họa những đường nét cơ bản về đặc tính một số tôngiáo, nhân vật tôn giáo, tiêu biểu cũng như tâm thức tôn giáo của người Việt Nam

và Á Đông" [48, tr.25]; theo tác giả bài viết, đóng góp đầu tiên của Hồ Chí Minhsau cách mạng tháng Tám chính là vấn đề luật pháp tôn giáo Theo Đỗ Quang

Hưng, cách nhìn nhận đánh giá của Chủ tịch Hồ Chí Minh về tôn giáo rất sáng tạo,linh hoạt và mang giá trị khoa học ở chỗ Hồ Chí Minh "không bao giờ đóng khungtrong chuyện tôn giáo cụ thể, không chỉ là vấn đề nhận thức luận, ý thức hệ mà còn

là vấn đề với con người nói chung trong tổng thể các quan hệ chính trị, kinh tế, xãhội, văn hóa" [48, tr.31] Luận án sẽ tiếp thu và kế thừa những ý kiến mà tác giả đãđưa ra, để từ đó thấy rõ sự khác biệt trong tư tưởng của Hồ Chí Minh về tôn giáovới những nhà kinh điển Chủ nghĩa Mác-Lênin là đã không quá nhấn mạnh vấn đề ýthức hệ, duy vật-duy tâm mà xem xét tôn giáo trong quan hệ với con người, đạođức, văn hóa

Tạp chí Nghiên cứu Tôn giáo số 1, năm 2003, tác giả Hồ Trọng Hoài với bài

viết Hồ Chí Minh về sự khoan dung tôn giáo Theo tác giả: "Mặc dù thế giới quan

mácxít là sự khác biệt với thế giới quan tôn giáo, song nó chủ trương khắc phục sựkhác biệt trên cơ sở khoan dung- tôn trọng triệt để quyền tự do tín ngưỡng tôn giáocủa con người Nó chủ trương không xâm phạm đến đức tin bằng những biện pháphành chính hay mệnh lệnh, bằng sự đàn áp hay tuyên chiến Cao hơn nữa, nó chủtrương kiến tạo một "Thiên đường", một cõi "bồng lai" ngay chính ở cõi trần Ngoài ra, Chủ nghĩa Mác-Lênin còn chủ trương thực hành sự bình đẳng tôn giáotrong cả tư tưởng và hành động Sự khoan dung đó đủ nói lên rằng, đó là sự vượttrội so với tư tưởng về một "trung tâm châu Âu" hay là sự phủ nhận tín ngưỡng củangười khác và xem đó là "dị" hay "tà" giáo" [40, tr.10] Các nhà kinh điển của chủnghĩa Mác-Lênin đã nói nhiều đến phương pháp đấu tranh mềm dẻo, khôn ngoanvới tôn giáo của những người cộng sản Tác giả Hồ Trọng Hoài cho rằng, chủ nghĩaMác-Lênin chủ trương khắc phục sự khác biệt giữa thế giới quan mácxít và thế giớiquan tôn giáo trên cơ sở khoan dung Tuy nhiên, cần làm rõ hơn khái niệm khoandung là gì? Chúng tôi sẽ trình bày rõ quan điểm ứng xử khoan dung với tôn giáocủa Hồ Chí Minh trong luận án của mình

Bên cạnh các tạp chí, cuộc hội thảo do Học viện Chính trị -Hành chính Quốcgia Hồ Chí Minh tổ chức nhân dịp kỷ niệm 112 năm, ngày sinh của Chủ tịch Hồ ChíMinh vào năm 2002 Tại cuộc hội thảo, nhiều bài tham luận khoa học của các nhànghiên cứu tiêu biểu về tôn giáo đã được trình bày Tác giả Đặng Nghiêm Vạn có

bài Hồ Chí Minh với đặc trưng tôn giáo Việt Nam đã nhấn mạnh quan điểm của Hồ

Chí Minh "Người An Nam không có tôn giáo theo cách nghĩ của châu Âu" là trùng

hợp với ý kiến của nhà nghiên cứu có uy tín về tôn giáo Việt Nam -tác giả dẫnL.Cadière, một linh mục chuyên nghiên cứu về tôn giáo Việt Nam: "Người ViệtNam không có tôn giáo, khái niệm về đấng tối cao tuột khỏi họ, họ sống không cóChúa" [148, tr.193] Tác giả khẳng định việc thờ các vị đã khuất là hình thức tôngiáo chủ yếu ở nước ta Đây là một ý kiến sâu sắc, nhất là trong tình hình thế giớihiện nay, xu thế bảo tồn và phát triển văn hóa dân tộc để chống lại sự "xâm lược"của văn hóa ngoại lai

Tại Hội thảo này, tác giả Lê Quang Vịnh (nguyên Trưởng ban Tôn giáo

Chính phủ) có bản tham luận về Tư tưởng Hồ Chí Minh về quản lý nhà nước đối với tôn giáo Trong đó, tác giả viết rằng: Khi nghiên cứu phương pháp luận Hồ Chí

Minh trong vấn đề tôn giáo, chúng ta lại gặp Mác: "Phê phán thượng giới trở thànhphê phán thế tục Phê phán tôn giáo trở thành phê phán pháp quyền Phê phán thầnhọc trở thành phê phán chính trị" [148, tr.210] Đây là một luận điểm triết học hếtsức nổi tiếng của C.Mác, điều này rất đúng trong thực tiễn đấu tranh cách mạng củagiai cấp công nhân ở châu Âu thế kỷ XIX-XX Còn ở Việt Nam, điều này tất nhiên

là không sai nhưng cần thiết phải giải thích rõ hơn Trong thực tiễn đấu tranh cáchmạng ở Việt Nam, Hồ Chí Minh với tư cách là lãnh tụ chưa bao giờ tiến hành cuộcđấu tranh với tôn giáo về mặt thế giới quan hay về thần học, giáo lí vì điều nàykhông phù hợp với thực tiễn cách mạng ở Việt Nam Luận án đã giải thích rõ hơnvấn đề này dựa trên chính luận điểm của Hồ Chí Minh: "Không thể cấm bổ sung cơ

sở của lịch sử của chủ nghĩa Mác bằng cách đưa thêm vào đó những tư liệu mà Mác

ở thời mình không thể có được xem lại chủ nghĩa Mác về cơ sở lịch sử của nó,củng cố nó bằng dân tộc phương Đông” [85, tr.456] Đề cao những giá trị văn hóa,đạo đức tín ngưỡng, tôn giáo, tập hợp, động viên đồng bào các tôn giáo đoàn kếtcùng đồng bào cả nước đấu tranh cho độc lập tự do hạnh phúc của toàn dân tộc,chính là nét tinh túy của những quan điểm của Hồ Chí Minh về tín ngưỡng, tôn giáomang lại nét đặc sắc phương Đông và Việt Nam

Công trình Tôn giáo với dân tộc và chủ nghĩa xã hội của PGS.TS Nguyễn

Đức Lữ, xuất bản năm 2013, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội Theo tác giả, mặc dùthế giới quan và phương pháp luận của tôn giáo và chủ nghĩa xã hội là khác nhau;tuy nhiên điểm chung hay nét tương đồng là đều có cùng ước mơ về một xã hội tốtđẹp, cùng chung khát vọng về sự giải phóng con người thoát khỏi sự áp bức, bất

công, nô dịch và nghèo khổ Tác phẩm gồm ba phần, trên 400 trang, trong đó phần

hai Tôn giáo đồng hành cùng dân tộc trong quá trình xây dựng chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam hiện nay Phần này tác giả cũng có nhiều gợi ý cho luận án phát triển, bổ

sung quan điểm của Hồ Chí Minh về tôn giáo với cách mạng xã hội chủ nghĩa

Về các tác giả nước ngoài, mặc dù chưa có tác giả nào trực tiếp viết về HồChí Minh với tôn giáo, nhưng có nhiều tác giả viết về cuộc đời hoạt động cáchmạng của Hồ Chí Minh có liên quan đến vấn đề tôn giáo đã có những ý kiến vànhận xét rất có giá trị Bài báo của nhà báo, nhà thơ Xô viết Ôxíp Manđenxtam

đăng trên báo "Tia lửa nhỏ" (1923) cho chúng ta biết quan điểm hết sức cơ bản của

Hồ Chí Minh về tôn giáo Việt Nam là: ở Việt Nam không có tôn giáo theo cáchnghĩ của Châu Âu Ngay cả Xanh-tơ-in Cao ủy Pháp nhiều năm ở Đông Dương mặc

dù có quan điểm chính trị trái ngược nhưng vẫn phải thừa nhận: Hồ Chí Minh cóthái độ rất tôn trọng các tôn giáo

Công trình của tác giả người Trung Quốc, Hoàng Tranh Hồ Chí Minh với Trung Quốc, Nxb Sao Mới, Bắc Kinh,1990 cung cấp nhiều tư liệu để chúng ta hiểu

rõ tư tưởng đại đoàn kết của Hồ Chí Minh- không những chỉ đoàn kết dân tộc, màcòn đoàn kết mọi tầng lớp nhân dân lao động trên toàn thế giới, không phân biệtchính kiến, tôn giáo trong cuộc đấu tranh chống thực dân, đế quốc xâm lược dântộc Những nhận xét trên đây là những gợi ý để tác giả luận án tiếp tục phát triểntrong những quan điểm của Hồ Chí Minh về tín ngưỡng, tôn giáo

Bên cạnh các cuốn sách, còn có luận án Tiến sĩ của Phạm Hữu Xuyên về

Quan điểm Hồ Chí Minh về tín ngưỡng, tôn giáo, năm 2007 Trên cơ sở phân tích

quá trình hình thành, phát triển và một số nội dung cơ bản quan điểm tín ngưỡng,tôn giáo của Hồ Chí Minh Tác giả trình bày những nét lớn về tình hình tôn giáotrên thế giới và Việt Nam, đây chính là cơ sở thực tiễn để luận án trình bày sự vậndụng quan điểm của Hồ Chí Minh trong thực tiễn cách mạng Việt Nam từ năm 1969đến nay Tuy nhiên, dưới cách tiếp cận của ngành tôn giáo học nên luận án ít tínhkhái quát mang tính triết học Khi nghiên cứu sự vận dụng quan điểm tín ngưỡng,tôn giáo của Đảng Cộng sản Việt Nam tác giả luận án lấy mốc từ năm 1969, tức làsau khi Chủ tịch Hồ Chí Minh qua đời, nhưng thực chất là ngay từ khi thành lập,Đảng ta luôn quan tâm đến chính sách tôn giáo, cụ thể chỉ thị của Thường vụ Trung

ương về thành lập Hội phản đế đồng minh ngày 18/11/1930 đã khẳng định về quyền

tự do, tín ngưỡng của nhân dân Trong luận án này, tác giả mới chỉ vận dụng đếnpháp lệnh tín ngưỡng tôn giáo năm 2004 mà thôi

Luận văn cao học của Cao Văn Tiền với đề tài Tư tưởng Hồ Chí Minh và quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về vấn đề tôn giáo, năm 2011 Luận văn

gồm hai chương Chương một, tác giả trình bày một số nội dung cơ bản của tưtưởng Hồ Chí Minh về tôn giáo Chương hai, trình bày quan điểm của Đảng Cộngsản Việt Nam qua các thời kỳ cách mạng Song, ở đây tác giả chủ yếu đề cập dướicách nhìn của nhà tôn giáo học, mà ít mang tính triết học

Luận án tiến sỹ triết học của Lê Bá Trình với đề tài Quan điểm của Hồ Chí Minh về tôn giáo và sự vận dụng quan điểm đó vào việc xây dựng khối đại đoàn kết toàn dân tộc ở nước ta hiện nay, tại Học viện Khoa học Xã hội Việt Nam, năm

2012 Tác giả luận án đã nghiên cứu, tìm hiểu những nội dung cơ bản trong tưtưởng của Hồ Chí Minh về tôn giáo, về đoàn kết dân tộc và sự vận dung quan điểmcủa Người trong xây dựng khối đại đoàn kết dân tộc ở nước ta hiện nay Tuy nhiên,luận án đề cập đến đoàn kết tôn giáo còn chưa nổi bật và việc vận dụng quan điểm

đó vào xây dựng khối đại đoàn kết dân tộc ở nước ta chưa thực sự lôgíc, bởi vìmuốn thực hiện khối đại đoàn kết dân tộc thì trước hết cần phải đoàn kết đồng bào

có đạo, từ đó sẽ góp phần củng cố khối đại đoàn kết dân tộc

Những công trình nghiên cứu liên quan đến tư tưởng của Hồ Chí Minh về tínngưỡng, tôn giáo đã được công bố ở Việt Nam cũng như nước ngoài, nhìn chungbước đầu đã làm sáng tỏ những quan điểm, những nội dung cơ bản của tư tưởng HồChí Minh về tín ngưỡng, tôn giáo Song những công trình nghiên cứu đã được công

bố, đôi khi còn nặng về liệt kê, trích dẫn những lời nói; hoặc chỉ để cập đến mộthoặc một vài nội dung trong tư tưởng Hồ Chí Minh về tín ngưỡng, tôn giáo mà cònnhẹ về phân tích khoa học nhất là dưới góc độ triết học và tôn giáo học Các nhànghiên cứu mới chỉ đưa ra những gợi ý ban đầu, nhiều vấn đề còn bỏ ngỏ, cần được

bổ sung, phát triển Vì vậy, luận án sẽ góp phần làm sáng tỏ thêm lý luận và thựctiễn cũng như hệ thống hóa những tư tưởng Hồ Chí Minh về tín ngưỡng, tôn giáotrên cơ sở kế thừa những kết quả công trình nghiên cứu đã được công bố

1.3 Nhóm các công trình đề cập đến sự vận dụng quan điểm Mác-Lênin

về tôn giáo của Đảng Cộng sản Việt Nam trong xây dựng chính sách tôn giáo

Sau hai thập kỷ, vấn đề tôn giáo đã có nhiều biến đổi tích cực, góp phầnđồng hành cùng dân tộc Đánh giá ý nghĩa của Nghị quyết số 24, Trung tâm nghiêncứu tôn giáo, thuộc Viện CNXHKH tổ chức hội thảo khoa học cấp Viện với chủ

đề Giá trị lý luận và thực tiễn của Nghị quyết số 24-NQ/TW của Bộ Chính trị về tôn giáo sau hai mươi năm đổi mới Các bài tham luận đã đi sâu vào việc phân

tích đánh giá những giá trị lý luận và thực tiễn của Nghị quyết số 24 qua hơn haimươi năm Nghị quyết thể hiện sự vận dụng sâu sắc tư tưởng Hồ Chí Minh vềtôn giáo qua hơn hai mươi năm đổi mới, nhằm đề xuất một số quan điểm bổ sungthời gian tới

Công trình Một số vấn đề về tôn giáo và công tác tôn giáo của mặt trận, tài

liệu lưu hành nội bộ của Ủy ban Mặt trận tổ quốc Việt Nam; Hà Nội, năm 2000.Trong cuốn sách, phần thứ hai có đề cập sơ lược đến chủ trương, chính sách củaĐảng, Nhà nước ta đối với tôn giáo Trong đó, Đảng ta khẳng định "tôn giáo là vấn

đề còn tồn tại lâu dài, tín ngưỡng tôn giáo là nhu cầu tinh thần của một bộ phậnnhân dân, đạo đức tôn giáo có nhiều điểm phù hợp với công cuộc xây dựng xã hộimới, chính sách trước sau như một của Đảng là tôn trọng quyền tự do, tín ngưỡng,tôn giáo và tự do không tín ngưỡng tôn giáo của nhân dân" [147, tr.95] Đồng thời,tài liệu cũng trích dẫn một số văn kiện của Đảng, pháp luật của nhà nước về tôngiáo, đây là một trong những tài liệu bổ sung một phần cho phần vận dụng chương

3 của luận án

Năm 2001, Nxb Công an nhân dân cho ra mắt bạn đọc tác phẩm Quản lý nhà nước đối với hoạt động tôn giáo trong điều kiện xây dựng Nhà nước dân chủ, pháp quyền Việt Nam hiện nay do Nguyễn Hữu Khiển chủ biên Ngoài việc trình bày khái

quát những quan điểm của chủ nghĩa Mác-Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh về tôngiáo; cũng như tình hình tôn giáo ở Việt Nam hiện nay Điều nhấn mạnh ở cuốnsách này là tác giả tập trung vào nội dung chủ yếu trong công tác quản lý nhà nướcđối với hoạt động tôn giáo trên cơ sở vận dụng quan điểm của Hồ Chí Minh Từ đó,tác giả đã nêu ra các đề xuất giải pháp triển khai cho hoạt động tôn giáo hiện nay

Công trình Xu hướng phát triển tôn giáo hiện nay ở nước ta và những vấn đề đặt ra cho công tác lãnh đạo, quản lý do GS.TS Lê Hữu Nghĩa làm chủ nhiệm đề

tài độc lập cấp Nhà nước, tại Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh, nghiệm thunăm 2003 Công trình đã trình bày một cách tương đối đầy đủ, hệ thống, khoa họccác vấn đề bức tranh tôn giáo ở Việt Nam những năm đầu thế kỷ XXI Trên sơ sởđánh giá những thành tựu và chỉ ra những hạn chế trong việc hoạch định chính sáchtôn giáo của Đảng Cộng sản Việt Nam và Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩaViệt Nam những năm qua; theo tác giả cần nhận thức được vai trò và tầm quantrọng của sự lãnh đạo của Đảng và Nhà nước đối với hoạt động tôn giáo, phải quántriệt việc vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh trong việc xây dựng, ban hành các chủtrương, chính sách đối với công tác tôn giáo Trên cơ sở đó, tác giả đã đưa ra nhữngphương hướng, giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả lãnh đạo của Đảng và quản lýNhà nước đối với tôn giáo ở nước ta hiện nay.

Tác phẩm Về tôn giáo và tôn giáo ở Việt Nam của Viện Khoa học xã hội Việt

Nam; Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 2004 Trong cuốn sách gồm 2 phần: phầnđầu nghiên cứu về lý luận tôn giáo; phần thứ hai nghiên cứu về các tôn giáo ở ViệtNam Cuốn sách bao gồm các bài viết nghiên cứu về tôn giáo của tập thể cán bộViện Nghiên cứu Tôn giáo và các nhà nghiên cứu tôn giáo đã đăng tải trên tạp chínghiên cứu tôn giáo từ năm 1999 đến 2003

Tình hình nghiên cứu tôn giáo ở phương Đông nhất là Trung Quốc, tác giả

Võ Kim Quyên (chủ biên) ra mắt bạn đọc tác phẩm Tôn giáo và đời sống hiện đại,

tập 5, Nxb Khoa học Xã hội, Hà Nội, năm 2004 Theo tác giả, trong chính sách tôngiáo "Đảng Cộng sản và Nhà nước Trung Quốc đặc biệt nhấn mạnh nguyên tắc đốilập và tự trị Có nghĩa là các tôn giáo Trung Quốc hoàn toàn có quyền tự do hoạtđộng tôn giáo bình thường trong khuôn khổ Hiến pháp và pháp luật Trung Quốc màkhông chịu bất kỳ sự can thiệp trái pháp luật nào từ bên ngoài" [117, tr.59] Luận ánnghiên cứu, xem xét trong sự so sánh điểm tương đồng với chính sách tự do tínngưỡng tôn giáo ở Việt Nam Đồng thời, tác giả cũng nêu ra tình hình phức tạp mớitrong đời sống tôn giáo ở Trung Quốc đang xuất hiện Ở Trung Quốc hiện nay là sựhình thành cơn sốt văn hóa tôn giáo, coi tôn giáo không chỉ là một hệ tư tưởng, mộthiện tượng lịch sử xã hội, mà còn là một hiện tượng văn hóa, đây là một cách nhìnđột phá của giới văn hóa lý luận đối với tôn giáo Cách đánh giá của tác giả Võ KimQuyên là một cách nhìn đột phá của giới văn hóa lý luận đối với tôn giáo Thông

qua cách đánh giá của tác giả gợi ý cho luận án tiếp tục nghiên cứu tôn giáo dướigóc độ văn hóa, tín ngưỡng tâm linh.

Tác phẩm Vấn đề tôn giáo trong cách mạng Việt Nam- Lý luận và thực tiễn,

do tác giả Đỗ Quang Hưng, xuất bản năm 2005 Từ những nghiên cứu những ảnhhưởng của chủ nghĩa Mác-Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh đối với quá trình pháttriển tư duy lý luận của Đảng Cộng sản Việt Nam về tôn giáo, con đường xây dựng

và hoàn thiện chính sách tôn giáo của Đảng và Nhà nước ta từ năm 1945 đến Nghịquyết 25 ngày 12/3/2003, với nội dung tiếp tục đẩy mạnh tiến trình đổi mới về vấn

đề tôn giáo và công tác tôn giáo Trong tác phẩm này tác giả cũng đã nghiên cứuquan điểm của các nhà nghiên cứu, các nhà lãnh đạo của Đảng ta về tôn giáo.Những nghiên cứu của tác giả rất công phu, có nhiều đóng góp quý báu; tuy nhiênnhững biến động của tình hình tôn giáo trong những năm gần đây có nhiều diễnbiến phức tạp, thì công trình còn bỏ ngỏ Từ đó đến nay Đảng ta đã ra rất nhiều chỉthị, nghị quyết kịp thời, tiêu biểu như Pháp lệnh tín ngưỡng, tôn giáo (ngày 29/6/2004), Cương lĩnh bổ sung và báo cáo chính trị trong đại hội XI, rồi gần đây nhất làNghị định 92/2012/NĐ-CP ngày 8/11/2012 thì công trình chưa có đóng góp gì Đâychính là cơ sở để luận án bổ sung cho đầy đủ

Tác phẩm Quan điểm của chủ nghĩa C.Mác-Ăngghen- Lênin, Hồ Chí Minh về tôn giáo và sự vận dụng của Đảng Cộng sản của hai tác giả Hồ Trọng Hoài, Nguyễn

Thị Nga, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, năm 2006 Chương III, các tác giả nêu kháiquát thực trạng và một số đặc điểm của tôn giáo ở Việt Nam; cuốn sách khẳng định chủnghĩa yêu nước mang giá trị phổ quát của dân tộc; của các tôn giáo chân chính ở ViệtNam từ đó Đảng ta đã đề ra những quan điểm chủ yếu về công tác tôn giáo đánh dấubằng Nghị quyết 24/NQ-TW ngày 16/10/1990 của Bộ chính trị

Tác phẩm Một số tôn giáo ở Việt Nam tái bản lần thứ bảy của Nguyễn Thanh

Xuân, Nxb Tôn giáo, Hà Nội, năm 2007 Trên cơ sở nền tảng lý luận Chủ nghĩaMác-Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh cuốn sách đã cung cấp cho người đọc về các tôngiáo, nguồn gốc, sự hình thành, sự phát triển, các quy định, nghi thức, phương thứchành đạo Cuốn sách khái quát một số tôn giáo lớn ở trên thế giới và Việt Nam nhưĐạo Phật, đạo Công giáo, đạo Tin lành, đạo Cao đài Cuốn sách là tư liệu quantrọng giúp cán bộ các cấp các ngành, nhất là đội ngũ cán bộ làm công tác tôn giáo

có những hiểu biết về tôn giáo

Tác phẩm Tôn giáo và công tác quản lý nhà nước đối với các hoạt động tôn giáo, đây là tài liệu dùng cho các bộ làm công tác tôn giáo cấp cơ sở của Nxb Tôn

giáo, Hà Nội năm 2008 Cuốn sách gồm 12 chuyên đề với hai phần chính:

+ Thứ nhất, lý luận chung của chủ nghĩa Mác-Lênin và tư tưởng Hồ ChíMinh về tôn giáo, chủ trương của Đảng Cộng sản Việt Nam, chính sách của Nhànước đối với tôn giáo

+ Thứ hai, kiến thức về tôn giáo lớn ở Việt Nam và công tác quản lý nhànước đối với các tôn giáo ở cơ sở

Luận án kế thừa, bổ sung một số góp ý, nghiên cứu của cuốn sách để pháttriển như nguồn gốc, tính chất của tôn giáo hay tư tưởng Hồ Chí Minh về đoàn kếtlương giáo, về tự do tín ngưỡng

Năm 2011, PGS.TS Nguyễn Đức Lữ cho ra mắt bạn đọc tác phẩm Tôn quan điểm, chính sách đối với tôn giáo của Đảng và Nhà nước Việt Nam hiện nay

giáo-của Nxb Chính trị-Hành chính, tái bản lần thứ nhất có sửa chữa, bổ sung Trên cơ sởthực tiễn, tác giả đi sâu nghiên cứu, tìm hiểu các quan điểm, chính sách đối với tôngiáo của Đảng, Nhà nước Việt Nam trong tiến trình cách mạng từ đổi mới đến nay.Bên cạnh đó, tác phẩm còn đề cập đến việc quản lý nhà nước đối với hoạt động tôngiáo ở Việt Nam hiện nay

Cũng trong năm 2011, TS Đỗ Lan Hiền có xuất bản công trình Khoan dung tôn giáo với dân chủ, đoàn kết và đồng thuận xã hội, trường hợp Việt Nam Cơ sở

khoan dung đó kế thừa từ phương Tây, phương Đông, nhất là quan điểm của Chủtịch Hồ Chí Minh Khoan dung tôn giáo để góp phần củng cố sự đồng thuận, đoànkết xã hội Việt Nam hiện nay

Công trình Quan điểm đường lối của Đảng về tôn giáo và những vấn đề tôn giáo ở Việt Nam hiện nay của PGS.TS.Nguyễn Hồng Dương, Nxb Chính trị Quốc

gia, Hà Nội, năm 2012 Trong chương I, cuốn sách phân tích những quan điểmđường lối của Đảng về tôn giáo xuất phát từ việc đổi mới về nhận thức tôn giáo củaĐảng, Đảng ta cho rằng tôn giáo còn tồn tại lâu dài "tín ngưỡng, tôn giáo có nguồngốc từ tồn tại xã hội, không thể xóa bỏ tôn giáo bằng biện pháp hành chính haycưỡng chế Tín ngưỡng, tôn giáo tồn tại cùng dân tộc trong quá trình đi lên CNXH"[18, tr.27], điều này kế thừa quan điểm của V.I.Lênin về tôn giáo- đó là, không thểthanh toán tôn giáo bằng bạo lực, luật pháp hay đơn giản tuyên bố nó là cái vô

nghĩa; không được chống tôn giáo theo kiểu "tung hiến binh ra để truy kích tôngiáo", đập phá nhà thờ Nhìn nhận tôn giáo ở góc độ đa chiều, khắc phục cách nhìnnhận phiến diện của thời kỳ trước đổi mới “Chúng ta thường chú trọng vào ý thứcluận vô thần, hữu thần, chú trọng vào khía cạnh chính trị, tức là việc lợi dụng tôngiáo của các thế lực thù địch để chống phá cách mạng Việt Nam” [18, tr.28] haytrước đây “dưới góc độ văn hóa, thường nhìn tôn giáo nặng về khía cạnh mê tín dịđoan, buôn thần bán thánh” [18, tr.28]; đến nay Đảng ta đã khẳng định "đạo đức tôngiáo có nhiều điều phù hợp với công cuộc xây dựng xã hội mới" có nghĩa đã thừanhận nhiều giá trị văn hóa của tôn giáo

Đồng thời, theo tác giả, tính đến năm 2011, tôn giáo được nhà nước côngnhận đã lên tới 13 và có tới 33 tổ chức tôn giáo Bức tranh tôn giáo ở Việt Nam rất đadạng "ước chừng khoảng 60-70 hiện tượng" [18, tr.137] tôn giáo mà lành ít dữ nhiều.Theo tác giả, phần đông những người cầm đầu các hiện tượng tôn giáo trình độ học vấnthấp, rồi nạn buôn thần bán thánh gia tăng Hiện tượng ông đồng, bà cốt xuất hiện trànlan với điện đền phủ tư nhân mở tốn kém rất nhiều tiền của Đây chính là cơ sở thựctiễn để Đảng Cộng sản Việt Nam đưa ra chủ trương đường lối, chính sách phù hợp vớithực tiễn xã hội Việt Nam

Bên cạnh đó, tác giả đã khái quát các quan điểm, đường lối của Đảng vềcông tác tôn giáo từ Nghị quyết số 24/NQ-TW (16/10/1990) và một số nghị quyếtcho đến nay Những vấn đề tác giả đề cập về chính sách tôn giáo mang tính kháiquát rất rõ nét và là những chính gợi mở cho Luận án nghiên cứu chuyên sâu hơn về

sự vận dụng của Đảng Cộng sản Việt Nam trong xây dựng chính sách tôn giáo ởViệt Nam hiện nay

Năm 2013, PGS.TS Ngô Hữu Thảo đã biên soạn và cho ra mắt bạn đọc công

trình Công tác tôn giáo từ quan điểm Mác- Lênin đến thực tiễn Việt Nam, của nhà xuất

bản Chính trị- Hành chính Tác phẩm gồm ba chương, gần 200 trang, theo tác giả, xuấtphát từ quan điểm duy vật lịch sử các nhà kinh điển của chủ nghĩa Mác- Lênin đã nhìnnhận tôn giáo trong toàn bộ biện chứng phát triển của loài người Hồ Chí Minh đã vậndụng sáng tạo quan điểm của các nhà kinh điển về tôn giáo vào thực tiễn cách mạngViệt Nam Trong mỗi giai đoạn, Đảng ta luôn xác định công tác tôn giáo là vấn đềchiến lược có ý nghĩa quan trọng góp phần giải phóng dân tộc, thống nhất đất nước,xây dựng và bảo vệ tổ quốc Tác giả đã dành gần 100 trang sách chương 3 nói về công

tác tôn giáo, cũng như một phần đưa ra đề xuất kiến nghị về công tác tôn tôn giáo tronggiai đoạn tới Từ những ý kiến của tác giả là những ý kiến bổ sung, làm phong phú chothực tiễn tôn giáo ở Việt Nam hiện nay.

Công trình 10 năm thực hiện nghị quyết Hội nghị lần thứ bảy Ban chấp hành Trung ương khóa IX về công tác dân tộc và tôn giáo- Một số lý luận và thực tiễn,

của PGS.TS Hoàng Minh Đô và TS Lê Văn Lợi, Nxb Lý luận Chính trị, xuất bảnnăm 2014 Công trình là kết quả những bài tham luận có chất lượng của cuộc Hộithảo khoa học nhìn lại những vấn đề lý luận và thực tiễn được đặt ra sau 10 năm kể

từ khi Nghị quyết Hội nghị lần thứ bảy Ban Chấp hành Trung ương khóa IX ra đời

và đi vào cuộc sống Với 30 báo cáo khoa học, nội dung cuốn sách tập trung giảiquyết, phân tích đánh giá về tình hình dân tộc, tôn giáo và công tác dân tộc; tôn giáo

ở Việt Nam hiện nay; những bài học kinh nghiệm, giải pháp, kiến nghị góp phầnhoàn thiện chính sách và công tác dân tộc, tôn giáo của Đảng và Nhà nước ta trongthời gian tới Trong công trình này, có những bài viết đã khảo sát đánh giá lại việcthực hiện Nghị quyết Trung ương lần thứ bảy khóa IX về công tác tôn giáo, đây lànhững ý kiến quý báu gợi mở thực tiễn hướng nghiên cứu cho luận án

Vào tháng 10, năm 2014 GS.TS Đỗ Quang Hưng cho ra mặt bạn đọc công

trình Nhà nước- tôn giáo- luật pháp, Nxb Chính trị Quốc gia- Sự thật Công trình

trên 400 trang viết, là sự nghiên cứu công phu của tác giả với những tư liệu phongphú chắt lọc, tổng kết từ lý luận đến thực tiễn, từ kinh nghiệm của các nước Âu-

Mỹ, Đông Bắc Á đến Việt Nam Tác giả đã khái quát hóa lộ trình xây dựng, hoànthiện luật pháp tôn giáo Việt Nam, đồng thời gợi mở những suy ngẫm đề xuất đốivới việc xây dựng nhà nước pháp quyền về tôn giáo ở nước ta hiện nay Những ýkiến quý báu của tác giả là những gợi mở có giá trị để luận án nghiên cứu việc vậndụng xây dựng nhà nước thế tục, nhà nước pháp quyền về tôn giáo Đây là điểmtiến bộ trong việc vận dụng về mặt luật pháp tôn giáo, điều mà trước đây chúng tachưa có nhưng bây giờ chúng ta đã có

Ngoài ra còn có các bài viết trong các Tạp chí, nội san; chẳng hạn Quá trình đổi mới nhận thức về vấn đề tôn giáo và việc hoàn thiện chính sách tôn giáo của Đảng và Nhà nước ta trong thời kỳ đổi mới- Th.s Trần Thanh Giang (Tạp chí Triết học, số 9, 2008); Tôn giáo Việt Nam- GS.G.Condominas (Tạp chí Nghiên cứu Tôn

giáo, số 2, 2003) Bên cạnh đó, còn có các công trình nghiên cứu về tôn giáo: như,

Tôn giáo- một hình thái ý thức xã hội của Nguyễn Hoài Sanh, năm 1999 Hay Chính sách của Đảng, Nhà nước Việt Nam về tôn giáo hiện nay: một số vấn đề lý luận và thực tiễn, luận văn thạc sỹ của Đào Duy Tùng, năm 2006.

Ở Việt Nam, bộ môn tôn giáo học là bộ môn còn rất mới mẻ, mới thành lậpđược khoảng 15 năm trở lại đây, nên các công trình nghiên cứu còn rất hạn chế.Trước đây, các nhà nghiên cứu tiếp cận đời sống tôn giáo ở Việt Nam dưới góc độvăn hóa học, xã hội học, dân tộc học không có công trình nào nghiên cứu mang tính

hệ thống vấn đề tôn giáo từ phương diện triết học

Những tác phẩm, những công trình nghiên cứu này đã có nhiều đóng gópquý giá cho việc nghiên cứu tôn giáo cũng như tôn giáo ở một số lĩnh vực trong đờisống xã hội Do có xuất phát điểm khác nhau nhưng chưa có luận án nào tìm hiểumột cách hệ thống các vấn đề tôn giáo mà C.Mác, Ph.Ăngghen, V.I.Lênin và HồChí Minh đã đề cập và liên hệ với thực trạng tín ngưỡng, tôn giáo ở Việt Nam từkhi thành lập Đảng đến nay

Khái quát tình hình nghiên cứu có liên quan đến đề tài và vấn đề luận án tiếp tục nghiên cứu

Thứ nhất, qua nghiên cứu các công trình khoa học có liên quan đến quan

điểm của chủ nghĩa Mác-Lênin về tôn giáo của các nhà khoa học đi trước đã gợi mởtrong việc định hướng quan trọng để tác giả giải quyết các vấn đề về nội dung chínhcủa luận án Các công trình này tùy theo cách tiếp cận của từng tác giả, có tác giả đãtuyển chọn những đoạn trích, những câu nói tiêu biểu, xúc tích của C.Mác,Ph.Ăngghen, V.I.Lênin và Hồ Chí Minh về nguồn gốc, bản chất, tính chất và vai tròcủa tôn giáo cũng như những luận điểm có tính nguyên tắc và phương pháp giảiquyết vấn đề tôn giáo Cụ thể hơn, có công trình còn nêu sơ lược bản chất vànguyên nhân tồn tại, sự mất đi của tôn giáo, thái độ và chính sách của Đảng vô sảnđối với tôn giáo Một số công trình còn có trích một số luận điểm có tính chất nềntảng về tôn giáo Có những tác phẩm trình bày quan điểm các nhà triết học tiền bốitrong lĩnh vực tôn giáo, những nghiên cứu này là cơ sở để luận án khi nghiên cứunhững luận điểm của chủ nghĩa Mác về tôn giáo sẽ đem so sánh với những quanđiểm trước C.Mác về tôn giáo Thậm chí có công trình rất giá trị, nghiên cứu hệthống những nét chủ yếu của vấn đề lý luận và thực tiễn trong công tác tôn giáo của

Đảng và Nhà nước ta từ năm 1920 đến nay (đến năm 2005) Trên cơ sở vận dụngchủ nghĩa Mác-Lênin đối với nhận thức lý luận của Đảng Cộng sản Việt Nam vềtôn giáo, vai trò tư tưởng Hồ Chí Minh về tôn giáo Nhưng thực tiễn gần 10 nămnay tôn giáo có rất nhiều biến động thì không được đề cập Một số công trình đề cậpđến tư tưởng Hồ Chí Minh về tôn giáo thì công trình mới đề cập đến tư tưởng vềđoàn kết tôn giáo và tự do tín ngưỡng tôn giáo, điều này đã được nhiều công trìnhnghiên cứu, còn tư tưởng về tính tương đồng giữa tôn giáo và cách mạng xã hộichủ nghĩa, hay tư tưởng về ứng xử khoan dung tôn giáo, vấn đề phòng chống kẻ thùlợi dụng tôn giáo đầy tính thời sự thì công trình này không đề cập đến Hay cónhững bài viết chỉ tìm hiểu mệnh đề "tôn giáo là thuốc phiện của nhân dân", haymột góc trong tư tưởng của Ph.Ăngghen về tôn giáo, có bài nói về quan điểm củaV.I.Lênin về thái độ của người Cộng sản đối với tôn giáo trong cách mạng xã hộichủ nghĩa.

Từ phương diện triết học, trên cơ sở luận giải một cách có hệ thống nhữngquan điểm cơ bản của các nhà sáng lập chủ nghĩa Mác-Lênin về nguồn gốc, bảnchất, chức năng của tôn giáo cũng như chính sách đối với tôn giáo của các Đảngmácxít Luận án bước đầu nêu lên ý nghĩa và giá trị của những quan điểm khoa học

ấy, đồng thời chỉ ra những điểm còn hạn chế trong những luận điểm về tôn giáo củacác ông

Thứ hai, qua thành tựu của các nhà nghiên cứu đi trước, nắm bắt những hạn

chế còn tồn tại xung quanh vấn đề nghiên cứu đến sự vận dụng chủ nghĩa Lênin về tôn giáo trong tư tưởng Hồ Chí Minh Luận án tập trung nghiên cứunhững di sản tư tưởng của Hồ Chí Minh về tôn giáo- đây là nền tảng, cơ sở trực tiếpcho đường lối, chính sách của Đảng và Nhà nước Việt Nam về tôn giáo Những disản trong tư tưởng Hồ Chí Minh về tín ngưỡng, tôn giáo chính là sự kế thừa nhữngluận điểm của chủ nghĩa Mác-Lênin và là sự vận dụng sáng tạo quan điểm đó vào

Mác-xã hội Việt Nam- đã và đang trở thành nền tảng cho sự đổi mới về quan điểm,đường lối, chính sách tôn giáo ở nước ta hiện nay Hồ Chí Minh cho rằng, phươngdiện tôn giáo Việt Nam cần được xem xét trong tổng thể văn hóa cổ truyền vàNgười nhấn mạnh đến một số vấn đề sau:

+ Một là, Hồ Chí Minh đã nhìn thấy những giá trị tích cực như văn hoá, đạo

đức của các tôn giáo, vì thế cần khai thác tôn giáo từ bình diện văn hóa đạo đức

+ Hai là, vấn đề tự do tín ngưỡng, tôn giáo ở Việt Nam Quan điểm tự

do tín ngưỡng của Người luôn gắn liền phần đời và phần đạo, đây là điểm khác biệtcăn bản so với tự do tín ngưỡng dưới chế độ tư bản Đây là một trong những nét đặcsắc nhất của tư tưởng Hồ Chí Minh về tôn giáo

+ Ba là, về ứng xử của người Cộng sản và Đảng Cộng sản đối với tôn giáo.

Hồ Chí Minh là một nhà lãnh tụ cách mạng, vì vậy trong cách ứng xử với tôn giáo,Người luôn thể hiện tinh thần khoan dung và coi đây là tư tưởng chỉ đạo cho ĐảngCộng sản về sau noi theo Tư tưởng Hồ Chí Minh về khoan dung với tôn giáo là thểhiện tư tưởng khoan dung mácxít, khoan dung để hướng tới sự đoàn kết dân tộc, sựđồng thuận xã hội Ở Người có cái nhìn nhân văn về tôn giáo khi đưa ra quan điểmvượt trội- đề cao sự tương đồng giữa tôn giáo và chủ nghĩa xã hội Theo Hồ ChíMinh, cần phải ứng xử khoan dung với tôn giáo để tập hợp quần chúng nhân dân lànhững tín đồ tham gia vào khối đại đoàn kết dân tộc; đồng thời ngăn chặn âm mưuchia rẽ và tuyên truyền của kẻ thù; bên cạnh đó cần tranh thủ giới chức sắc tôn giáo

Thứ ba, những công trình nghiên cứu về sự vận dụng quan điểm Mác-Lênin về

tôn giáo của Đảng Cộng sản Việt Nam trong xây dựng chính sách tôn giáo Mỗi côngtrình với thế mạnh của từng tác giả có thể đề cập từng mảng, từng nội dung mà khôngbao quát được toàn bộ sự vận dụng quan điểm đó vào thực tiễn cách mạng Việt Namqua từng thời kỳ cách mạng, nhất là từ khi có Nghị quyết 24 đến nay Phần lớn cáccông trình nghiên cứu còn thể hiện ở mức độ nhất định Luận án nghiên cứu, hệ thống

sự vận dụng của Đảng Cộng sản Việt Nam trong xây dựng chính sách tôn giáo từ năm

1930 cho đến nay Ở phần này, tác giả luận án tập trung nghiên cứu các quan điểm củaĐảng Cộng sản và Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam theo mốc thời gian

từ trước thời kỳ đổi mới và từ đổi mới đến nay

Nhận thức về tôn giáo và vấn đề tôn giáo ở nước ta đã trải qua một chặngđường dài Tuy nhiên, do khả năng tư duy lý luận và thực tiễn cách mạng Việt Namnhất là từ năm 1930-1975 quá phức tạp, bão táp và quyết liệt, nên cũng chịu ảnhhưởng tư tưởng tả khuynh về tôn giáo, tín ngưỡng của phong trào cộng sản và côngnhân quốc tế, trước hết là của Đảng Cộng sản Liên Xô và Trung Quốc về tôn giáo

Và khi cả nước cùng nhau tiến hành xây dựng chủ nghĩa xã hội đến năm 1986, chưa

lúc nào Đảng ta lại xem nhẹ công tác tôn giáo, mà luôn có quan điểm, bổ sung kịpthời Ở giai đoạn này, các văn bản pháp luật về tôn giáo có nhiều nội dung quản lý

đã được bổ sung, điều chỉnh

Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ VI năm 1986 đánh dấu bước ngoặt đổi mới

tư duy, đề ra đường lối đổi mới toàn diện, mở ra thời kỳ mới trong lịch sử nước ta.Tuy nhiên, chỉ đến khi Nghị quyết 24/NQ-TW của Bộ Chính trị ra đời mới đượcthừa nhận là có sự đổi mới trong lĩnh vực tôn giáo Với cách nhìn đa chiều, khắcphục cách nhìn nhận phiến diện một chiều của thời kỳ trước đổi mới Cho đến nay,quan điểm của Đảng, chính sách của Nhà nước về tôn giáo đã thực sự đi vào cuộcsống Tình hình tôn giáo ở Việt Nam dần dần đi vào ổn định, nền nếp Nhiều vấn đềtrước đây dễ xảy ra “điểm nóng tôn giáo” từng bước được tháo gỡ Tuyệt đại đa sốchức sắc, nhà tu hành và tín đồ tin tưởng vào sự lãnh đạo của Đảng, tích cực thamgia xây dựng, bảo vệ đất nước theo hướng “tốt đời, đẹp đạo”

Chương 2 QUAN ĐIỂM CỦA CHỦ NGHĨA MÁC-LÊNIN VỀ TÔN GIÁO

Học thuyết của C.Mác, Ph.Ăngghen và V.I.Lênin với mục tiêu giải phóngtriệt để giai cấp vô sản, nhân dân lao động và các dân tộc bị áp bức trên toàn thếgiới thoát khỏi nghèo khổ, tối tăm về mọi mặt để vươn lên, tự giải phóng mình Vấn

đề tôn giáo chỉ được các ông bàn đến, khi nó liên quan đến những điều kiện giảiphóng giai cấp công nhân và nhân loại Tuy nhiên, C.Mác và Ph.Ăngghen đã sửdụng triết học của mình để nhìn nhận tôn giáo một cách toàn diện, có tính lịch sử vàbiện chứng Do đó, con người thời nay không thể đòi hỏi hơn ở các ông một hệthống lý luận hoàn chỉnh về tôn giáo Chính sự đòi hỏi phi lịch sử này đã khiến chonhững người phi mácxít lợi dụng xuyên tạc các ông Một số luận điểm khoa học vềtôn giáo của chủ nghĩa Mác-Lênin sau này đã bị một số người hiểu sai và vận dụngsai mà đến nay, cần phải được nhận thức lại để vận dụng cho đúng Những biến đổitôn giáo trên thế giới càng lớn, những vấn đề mới về tôn giáo đặt ra càng nhiều, thìviệc vận dụng quan điểm khoa học về tôn giáo của chủ nghĩa Mác-Lênin càng phảihết sức biện chứng Muốn nhận thức đúng đắn quan điểm của chủ nghĩa Mác-Lênin

về tôn giáo, trước hết phải trở về kinh điển, nghiền ngẫm lại kinh điển

2.1 Về nguồn gốc của tôn giáo

Để hiểu một cách khoa học về bản chất của tôn giáo, điều cần thiết là phảitìm hiểu nguồn gốc ra đời của tôn giáo V.I.Lênin đã gọi toàn bộ những nguyênnhân và điều kiện tất yếu làm nảy sinh ra niềm tin tôn giáo là nguồn gốc tôn giáo

Và, theo ông, tôn giáo có ba nguồn gốc chính: nguồn gốc kinh tế- xã hội, nguồn gốcnhận thức và nguồn gốc tâm lí

*Nguồn gốc kinh tế-xã hội của tôn giáo

L.Phoiơbắc đã giải thích, phải tìm nguồn gốc của những biểu tượng tôn giáotrong điều kiện sống của con người và sự phản ánh độc đáo của chúng trong ý thứccon người Tuy nhiên, trong những nghiên cứu của mình, ông không tập trung vàoviệc phân tích hoàn cảnh lịch sử cụ thể đã sản sinh ra tôn giáo và ông đã không giảiquyết đúng nguồn gốc, bản chất của tôn giáo Ông chưa nhìn thấy được nguồn gốc

xã hội của tôn giáo, chính là nguồn gốc căn bản của tôn giáo dưới chế độ tư bản chủnghĩa, do tình trạng người bóc lột người, tính chất đối kháng của giai cấp nảy sinh

tôn giáo Do không thấy được nguồn gốc ấy nên ông chỉ đề ra biện pháp khắc phụctôn giáo bằng giáo dục chứ không cần đấu tranh giai cấp để thủ tiêu giai cấp thốngtrị mới là biện pháp căn bản, vì thế, nên ông không đi đến với cách mạng xã hội.Sau khi phê phán đạo Cơ đốc, ông lại đứng trên lập trường của chủ nghĩa nhân bảnnhìn con người chung chung để đề ra “tôn giáo tình yêu”

C.Mác, Ph.Ăngghen phê phán L.Phoiơbắc ở chỗ ông nói về con người, lấycon người làm điểm xuất phát, nhưng ông lại tuyệt đối không nói gì đến thế giớitrong đó con người sống, vì vậy con người đó là một con người trừu tượng, conngười đang chế ngự trong triết học tôn giáo Điểm quan trọng hơn, đó là chuyểnsang phê phán xã hội tư sản Đức còn đeo nặng tàn dư phong kiến thì L.Phoiơbắckhông có đóng góp gì L.Phoiơbắc đã không biết biến sự phê phán “trời” thành sựphê phán “đất”, nghĩa là phê phán pháp lý chính trị, những quan hệ xã hội tư sản nóichung Cuối cùng, L.Phoiơbắc rơi vào duy tâm Rõ ràng trong quan niệm củaL.Phoiơbắc về tôn giáo, tuy có cái nhìn nhân bản sâu sắc nhưng cũng giống như cácnhà “Hêghen trẻ” khác, L.Phoiơbắc chưa có quan điểm thực tiễn Đây là hạn chếlớn nhất và là hạn chế chung của các nhà triết học trước Mác

Xuất phát từ quan điểm lịch sử, C.Mác đã chứng minh tôn giáo không ra đờitrước hoặc cùng con người Con người chỉ sáng tạo ra tôn giáo khi khả năng tư duytrừu tượng đạt đến trình độ nhất định nào đó, khi năng lực nhận thức và cải tạo thếgiới của con người tăng lên, khi điều kiện sinh hoạt vật chất của xã hội thay đổi thìtôn giáo cũng biến đổi theo Đến khi con người đủ khả năng nhận thức và cải tạo thếgiới, lúc đó tôn giáo mất đi Tôn giáo được sinh ra bởi chính con người trong nhữngđiều kiện kinh tế, chính trị, xã hội cụ thể nhất định

Trong buổi bình minh của lịch sử loài người, con người đã từng sống mộtthời gian dài không tín ngưỡng tôn giáo Kinh tế hái lượm, săn bắn cùng với cuộcsống mông muội, hoang dã làm cho con người trong xã hội nguyên thủy rất gần gũi,gắn bó với tự nhiên Song thiên nhiên bao quanh họ chứa đựng đầy những huyền bí

mà khả năng nhận thức, trình độ tư duy của con người thủa ấy không thể lý giải nổi:động đất, núi lửa, sấm sét…là những tai họa thường xuyên đe dọa cuộc sống thườngnhật của họ Trước thiên nhiên bao la, hùng vĩ, đầy sức mạnh bí hiểm, họ cảm thấymình trở nên nhỏ bé, yếu đuối, bất lực…và họ đã khoác lên tự nhiên một sức mạnhnhiệm màu- sức mạnh siêu nhiên: thần mưa, thần gió, thần sấm, thần sét, thần núi,

thần sông…để cầu khấn và mong họ chở che, điều đó thể hiện trong những huyềnthoại và đa thần giáo sơ kỳ Sức mạnh ấy được nhân cách hóa, thần linh hóa, dướinhiều hình thức mầu sắc khác nhau tạo nên các thế giới thần linh để con ngườichiêm ngưỡng Suy cho cùng, thì không phải bản thân giới tự nhiên sinh ra tôn giáo

mà là sự hiểu biết của con người về giới tự nhiên còn hạn chế, do sự phát triển hạnchế của lực lượng sản xuất, trước hết là công cụ lao động Những phương tiện vàcông cụ đó càng kém phát triển bao nhiêu thì con người càng yếu đuối trước tựnhiên bấy nhiêu và lực lượng tự nhiên càng thống trị con người bấy nhiêu Đó làmối quan hệ giữa con người với tự nhiên, tuy nhiên bên cạnh đó còn có mối quan hệgiữa con người với con người cũng hết sức quan trọng

Trong xã hội nguyên thủy, do trình độ lực lượng sản xuất thấp kém, conngười cảm thấy yếu đuối và bất lực trước tự nhiên, vì thế họ đã gán cho tự nhiên sứcmạnh huyền bí, siêu nhiên Từ sự sợ hãi đó, con người đã thần thánh hóa các hiệntượng tự nhiên, thành lực lượng siêu nhiên và lệ thuộc vào sự chi phối của nó Bêncạnh đó, con người luôn gặp phải sự tác động của các quan hệ xã hội như: chiếntranh bộ lạc, phân công lao động xã hội chính những điều đó làm gia tăng tâm lý

sợ hãi trước cái chết và tôn giáo nguyên thủy đã ra đời từ đây Theo C.Mác, hiệntượng tôn giáo nguyên thủy là sản phẩm của nhận thức con người khi con người

“tối tăm” về bản thân mình và thế giới tự nhiên

Ngoài ra, tôn giáo còn nảy sinh do những yếu tố tự phát của nền sản xuất, sựbất bình đẳng, áp bức giai cấp… Khi sản xuất bắt đầu ra đời và phát triển, conngười không chỉ săn bắn, của cải dư thừa dẫn đến trong các xã hội bắt đầu hìnhthành giai cấp và đối kháng giai cấp, giai cấp thống trị nắm quyền thống trị trong xãhội, thâu tóm đặc quyền, đặc lợi, đồng thời đẩy giai cấp bị trị, đông đảo quần chúngnhân dân lao động về phía đối lập, phải chịu sự áp bức, bóc lột, nghèo đói, bất công.Khi xã hội xuất hiện chế độ tư hữu tư nhân về tư liệu sản xuất, trong xã hội xuấthiện đối kháng giai cấp, ách áp bức về giai cấp và chế độ người bóc lột người lànhân tố quan trọng làm nảy sinh tôn giáo Người nô lệ, người nông nô, người làmthuê mất tự do, họ bị bần cùng hóa về kinh tế, bị áp bức về chính trị, bị tước đoạtnhững phương tiện và khả năng phát triển tinh thần Con người không lý giải đượcnguyên nhân của thân phận nghèo đói và nô lệ của mình là xuất phát từ tư hữu, họ

chỉ còn biết tìm lối thoát ở tôn giáo Họ tin rằng thượng đế sẽ cứu giúp họ, nâng đỡ

họ và trừng trị những kẻ áp bức họ

Một lần nữa, con người lại bị động, bất lực trước lực lượng tự phát trong xãhội, sự bần cùng về kinh tế, áp bức về chính trị, bất công trong xã hội đã hướngquần chúng tìm lối thoát ở tôn giáo Không giải thích được nguồn gốc của sự phânhóa giai cấp và áp bức bóc lột, tội ác và những yếu tố may rủi, ngẫu nhiên, conngười thường hướng niềm tin ảo tưởng vào “thế giới bên kia” dưới hình thức cáctôn giáo Do sự hụt hẫng, thất vọng, không được hạnh phúc thực sự nơi trần gian,không tìm được lối thoát hiện thực, nên con người đã tìm lối thoát ở trên trời, họ lại

đi tìm điểm tựa tinh thần ở cõi vô hình, siêu nhiên V.I.Lênin đã viết “sự bất lực củagiai cấp bị bóc lột trong cuộc đấu tranh chống bọn bóc lột tất nhiên đẻ ra lòng tinvào một cuộc đời tốt đẹp hơn ở thế giới bên kia, cũng giống y như sự bất lực củangười dã man trong cuộc đấu tranh chống thiên nhiên đẻ ra lòng tin vào thần thánh,

ma quỷ và những phép màu” [60, tr.170]

Tuy nhiên, chúng ta nhận thấy rằng sự bất lực của quần chúng chỉ có tínhchất tương đối, bởi lẽ các giai cấp bị áp bức bóc lột chưa bao giờ ngừng cuộc đấutranh nhằm giải phóng giai cấp mình, giải phóng xã hội; vì thế nếu sự áp bức giaicấp đã nuôi dưỡng tôn giáo, thì chính cuộc đấu tranh giai cấp là nhân tố thúc đẩyquần chúng nhân dân thoát khỏi niềm tin mù quáng vào tôn giáo

Mối quan hệ giữa con người với nhau, gồm các mối quan hệ xã hội chi phốiđời sống và tâm lý con người, sự áp bức giai cấp cùng chế độ người bóc lột người lànhững yếu tố căn bản, quyết định sự ra đời của tôn giáo Nghiên cứu sự ra đời củacác tôn giáo lớn như Thiên Chúa giáo, Phật giáo, đạo Islam (đạo Hồi) chúng ta đềuthấy một đặc điểm chung là sự hình thành các tôn giáo đều gắn với những cuộc đấutranh phản kháng của tầng lớp bị áp bức bóc lột, đấu tranh chống lại giai cấp áp bứcbóc lột Sự bất lực của con người trong đấu tranh chống lại áp bức, bất công xã hội

là điều kiện đưa con người tìm đến tôn giáo và sự sáng tạo ra tôn giáo như một niềm

an ủi tinh thần của họ, như sự bù đắp bất công mà con người không tìm thấy ở ngaytrong cuộc sống trần thế của mình

Trong tình trạng thiếu thốn cực khổ về vật chất, cưỡng bức về tinh thần, conngười không tìm thấy lối thoát ở trần thế nên họ đi tìm hạnh phúc, được bù đắp vàothế giới bên kia Như vậy, sự yếu kém của trình độ phát triển của lực lượng sản

xuất, sự bần cùng về kinh tế, áp bức về chính trị, thất vọng, bất lực trước những bấtcông xã hội là nguồn gốc sâu xa của tôn giáo.

*Nguồn gốc nhận thức của tôn giáo, gắn liền với quá trình nhận thức, đó là

quá trình phức tạp và mâu thuẫn Lấy tồn tại xã hội làm nền tảng để nghiên cứu nguồngốc của tôn giáo, thì rõ ràng nguồn gốc kinh tế- xã hội là nguồn gốc quan trọng Nhưngnhư thế chưa đủ, vì nếu chỉ có những quan hệ kinh tế thì chưa đủ để giải thích tại saongày nay tôn giáo vẫn tồn tại và có xu hướng gia tăng, phần đông con người tin tưởngvào tôn giáo? Vấn đề đặt ra là sức mạnh trần thế đã biến thành sức mạnh siêu trần thếnhư thế nào trong ý thức con người? Tức là chúng ta tìm hiểu quá trình nhận thức làmnảy sinh niềm tin tôn giáo Nguồn gốc nhận thức của tôn giáo chính là lịch sử nhậnthức và quá trình nhận thức dẫn đến hình thành tôn giáo

Quá trình nhận thức của con người phát triển từ thấp đến cao, ở trình độ nhậnthức sơ khai mang tính cảm tính, có thể khẳng định con người chưa thể sáng tạo ratôn giáo mà chỉ nảy sinh tư tưởng khiếp sợ về một lực lượng nào đó mà họ khôngthể giải thích được Sự nhận thức sáng tạo ra tôn giáo chỉ ra đời khi con người nhậnthức ra sự bất lực của mình trước tự nhiên và các thế lực xã hội Đó chính là lúc conngười tự ý thức được về mình, về sự tồn tại của mình trong thế giới Trong thời kỳnguyên thủy, con người sợ hãi trước hiện tượng tự nhiên, nhưng họ chưa chịu đầuhàng ngay mà vẫn tìm cách chống lại bằng những hình thức mang tính chất mathuật kỳ quái, giản đơn Ở một trình độ nhận thức mang tính biểu tượng, khái quátdưới dạng phản ánh hư ảo, tôn giáo ra đời gắn với sự ý thức của con người về bảnthân mình trong quan hệ với thế giới bên ngoài

Nguồn gốc nhận thức của tôn giáo còn gắn với đặc điểm của quá trình nhậnthức Thế giới khách quan là tiền đề hình thành và hoàn thiện quá trình nhận thức củacon người Thế giới hiện thực là vô cùng phong phú và đa dạng, nhưng khả năng nhậnthức của con người là hữu hạn chỉ là vụn vặt và mơ hồ về thế giới Trong điều kiện thếgiới quan duy vật khoa học được phổ biến và phát triển, có thể nguồn gốc nhận thứccủa tôn giáo không còn Nhưng trong điều kiện tính đa dạng và độc lập của nhận thứccon người, nhận thức tôn giáo vẫn tồn tại Khả năng nhận thức của con người vừa vôhạn, vừa có hạn, mà hiện thực khách quan lại vô cùng vô tận Càng biết nhiều, conngười càng cảm thấy biết ít về thế giới xung quanh mình Chính sự ham hiểu biết đó,

làm cho nhận thức con người ngày càng đầy đủ và sâu sắc hơn, nhưng cũng làm chocon người bộc lộ những hạn chế của mình trước thế giới.

Thực chất, nguồn gốc nhận thức của tôn giáo là sự tuyệt đối hóa, cường điệuhóa mặt chủ thể nhận thức của con người Điều này được tác giả Phạm Ngọc Anh,

Nguyễn Xuân Trung trong bài viết Mối quan hệ giữa tôn giáo và dân tộc, giữa đoàn kết tôn giáo và đoàn kết dân tộc trong tư tưởng Hồ Chí Minh có đề cập đến quan điểm

của L.Phoiơbắc đã lý giải “Con người đem cái chủ quan thành cái khách quan, nghĩa làbiến cái chỉ tồn tại trong tư duy của mình, trong biểu tượng của mình, trong tưởngtượng của mình, thành một cái gì tồn tại ở bên ngoài tư duy của mình, ở bên ngoài biểutượng của mình, ở bên ngoài tưởng tượng của mình” [1, tr.65] L.Phoiơbắc cho rằng,tôn giáo được sinh ra và tồn tại là do sự ngu dốt của mình “tôn giáo bằng sự ấu trĩ, thờithơ ấu của nhân loại” [61, tr.63] L.Phoiơbắc cho rằng “sự ngu dốt của con người làkhông đáy, và sức tưởng tượng của con người là không giới hạn; sức mạnh của giới tựnhiên, do sự ngu dốt của chúng ta mà mất cơ sở, và do ảo tượng mà mất giới hạn, trởthành sức mạnh vạn năng của thần” [62, tr.71]

Như vậy, từ nền tảng của cuộc sống hiện thực, con người đã xây dựng nêncác biểu tượng tôn giáo, hình thành triết lý tôn giáo, cả những nghi lễ và tổ chức tôngiáo Từ những bất lực trong cuộc sống, từ những khát vọng khó vươn tới trongcuộc sống hiện thực, con người đã tô điểm, xây đắp các hình tượng thế giới khácvới con người, đứng trên con người, chi phối con người Cũng chính trong quá trình

đó, tôn giáo được tích hợp với những giá trị văn hóa, đạo đức của con người

Hơn nữa, xét về mặt xã hội, tôn giáo phản ánh nhu cầu khát vọng về lòng vịtha, nhân ái, sự cứu giúp con người trong cuộc sống Vốn là sinh vật xã hội hết sứcđặc biệt, khi biết tư duy về chính mình, thế giới xung quanh mình, con người nhận

ra cái hữu hạn của chính mình trong cái vô hạn của trời, đất, nhân loại, đặc biệttrong những điều kiện xã hội vốn nhiều bất công, khổ cực, thì con người cần đếnmột chỗ dựa tinh thần, ở nơi đó họ đã gửi gắm niềm tin, hy vọng được bù đắp, đượcgiúp đỡ Sự ra đời, tồn tại của tôn giáo một mặt phản ánh trình độ phát triển tư duy,điều kiện sống của con người; mặt khác nó phản ánh nhu cầu, khát vọng được cứugiúp họ Như vậy, tôn giáo đã nảy sinh trong xã hội mà trình độ sản xuất hết sứcthấp kém, con người hầu như phụ thuộc hoàn toàn vào tự nhiên, bất lực trước nhữnghiện tượng tự nhiên không thể giải thích được, cho đó là một lực lượng siêu nhiên

có sức mạnh ghê gớm ở bên ngoài con người, đang chi phối con người Vì vậy, tôngiáo lúc đầu là đa thần, gắn liền với đặc điểm nhận thức; ánh sáng khoa học đi đếnđâu thì tôn giáo lùi đến đó Biết và chưa biết còn khoảng cách thì còn tôn giáo vàtôn giáo sẽ còn tồn tại lâu dài.

Khoa học ngày nay đã phát triển và so với 1000 năm trước và khoa học đãcho loài người một vốn tri thức khổng lồ Trước đây, nhiều lúc chúng ta đã cho rằngkhoa học càng phát triển bao nhiêu, thì tôn giáo càng thu hẹp khoảng cách, dần đếnlúc không còn chỗ đứng Thực tế cuộc sống đã cho chúng ta thấy không phải đơngiản như vậy Trí tuệ loài người là vô hạn, nhưng ở mỗi con người thì trí tuệ hữuhạn Trong khi đó, những vấn đề như sự đau khổ, mất mát, những tai họa bất ngờgiáng xuống con người thì luôn đồng hành với xã hội loài người và như vậy nhucầu tôn giáo với vai trò an ủi, xoa dịu nỗi đau của con người vẫn cần cho một bộphận không nhỏ của nhân loại

*Nguồn gốc tâm lý của tôn giáo Xuất phát từ trạng thái tình cảm, cảm xúc,

dẫn con người đến với niềm tin tôn giáo Những cảm xúc, tâm trạng của con ngườitrước sức mạnh của tự nhiên và những biến cố của xã hội đã và đang trở thànhnhững thử thách to lớn trong cuộc sống, đóng vai trò quan trọng đối với sự ra đời,phát triển của tôn giáo Sự sợ hãi cũng tạo ra thần linh, sự lệ thuộc của con ngườivào giới tự nhiên, nỗi sợ hãi, thất vọng và khổ đau, cô đơn và bất hạnh thất vọng cũng là những nguyên nhân làm nảy sinh tôn giáo

Trong quá trình sinh sống, đứng trước thế giới hiện thực khách quan luônluôn vận động và biến đổi không ngừng, con người do không thích ứng kịp đã nảysinh tâm trạng tiêu cực như: sự sợ hãi, lo âu, đau buồn, cô đơn, bất hạnh, tuyệtvọng, dẫn đến tâm trạng hy vọng, đặt niềm tin, sự tin tưởng vào một lực lượng bí ẩnnào đó Bên cạnh đó, những tình cảm tích cực, như sự ngưỡng mộ, lòng kính trọng,niềm vui, hạnh phúc nảy sinh những khao khát chế ngự, ước mong duy trì nhữngtình cảm tích cực, cũng hướng con người đến niềm tin tôn giáo

Nhìn lại dòng chảy của lịch sử, ngay từ thời cổ đại, Luycơrêtiúyt (99-55TCN) nhà tư tưởng xuất sắc thời La Mã cổ đại Ông cho rằng, nguồn gốc sinh ra tôngiáo là do lòng sợ chết của con người và sự dốt nát khi đứng trước những lực lượngkhủng khiếp của tự nhiên, là sự sai lầm khi giải thích những giấc mơ và là sự thiếu

hiểu biết về nguyên nhân tự nhiên của vạn vật Thần thánh chính là do trí tưởngtượng của con người đẻ ra.

Các nhà duy vật Tây Âu thế kỷ XVII, XVIII, hầu hết đều tìm cách giải thíchtôn giáo như một “sự lừa bịp”, “sự ngu dốt” hoặc nhẹ nhàng hơn là “sự nhầm lẫn”.Một vài người trong số họ đã bước đầu đưa ra lý giải về nguồn gốc lịch sử, xãhội và tâm lý của tôn giáo Pierre Bayle giải thích lòng mộ đạo và mê tín của conngười xuất phát từ nỗi sợ trước tương lai mà nỗi sợ đó lại được đám linh mục vàbọn thống trị lợi dụng để cai trị một cách dễ dàng hơn Hônbách lại cho rằng tâm

lý say sưa, sự quên lãng của người dân là bị đầu độc bằng tôn giáo Henvituýt,người tiến xa nhất đã dùng khái niệm “sự phản ảnh hư ảo” để giải thích nguồngốc ra đời của tôn giáo cho khao khát hạnh phúc và động cơ ích kỷ của conngười Tôn giáo cũng chính là kết quả của sự bất mãn của con người trước nhữngđiều kiện sống kém may mắn

Tômát Hốpxơ (1588-1679), Vônte (1694-1778), Điđrô (1713-1783),Hônbách (1723-1751) là những đại biểu nổi tiếng của chủ nghĩa duy vật Anh, Phápthế kỷ XVII Theo các ông, gốc rễ của tôn giáo là sự sợ hãi do ngu dốt đẻ ra: “Sự sợhãi trước một lực lượng vô hình do trí tuệ bịa ra hay là tưởng tượng ra căn cứ vàonhững điều bịa đặt mà nhà nước dung túng gọi là tôn giáo Cũng một quan điểmnhư vậy dựa trên những điều bịa đặt mà nhà nước không dung túng mang tên là mêtín” [43, tr.345] Hônbách đã nghiên cứu về nguồn gốc và bản chất của tôn giáo,ông cho rằng nếu trong cuộc sống của con người không có tai hoạ thì không bao giờcon người suy nghĩ đến thần linh Do trong cuộc đời con người thường xuyên phảichịu đau khổ vì thiên tai, địch hoạ, bệnh tật Điều đó làm con người luôn phải sợ hãi

và cần đến thần linh Người nguyên thuỷ do chưa có kinh nghiệm và biết các quy

luật tự nhiên nên khi đứng trước các hiện tượng tự nhiên thần bí và kỳ lạ nên conngười thường sợ hãi và cần đến thần linh Từ đó, tôn giáo ra đời

Do chưa có quan điểm duy vật trong việc xem xét các vấn đề xã hội nên cácnhà khai sáng Pháp và triết học duy vật Anh khó có thể giải thích một cách đúngđắn nguồn gốc phát sinh và phát triển của tôn giáo

Đến L.Phoiơbắc (1804-1872), ông cho rằng, người thượng cổ đã không cắtnghĩa nổi các hiện tượng tự nhiên, khi khả năng trừu tượng hoá của họ phát triển, họ

đã tưởng tượng ra một đấng tối cao sáng tạo ra tất cả thế giới này Theo sự phát