Sự trở lại niềm tin tôn giáo và gia tăng tín đồ tôn giáo. Từ những thập niên 70, 80 của thế kỷ XX, tôn giáo phục hồi, phát triển ở nhiều nơi trên thế giới cùng quá trình toàn cầu hóa. Sự phục hồi tôn giáo ngày nay không phải là sự trở về với tôn giáo truyền thống, mà là sự đổi mới tôn giáo hoặc thay thế bằng các giáo phái mới mang tính thế tục. Sự phục hồi các tôn giáo truyền thống. Hầu hết các tôn giáo lớn trên thế giới như Islam giáo, Công giáo, Tin Lành, Ấn độ giáo, Phật giáo, Chính Thống giáo,… đều gia tăng và mở rộng phạm vi ảnh hưởng với những mức độ khác nhau. Nhìn chung, hệ thống tôn giáo thế giới đang có sự thay đổi nhanh và magn tính toàn cầu. Các tôn giáo không còn bó hẹp trong phạm vi không gian lãnh thổ như trước đây mà đã hiện diện ở khắp mọi nơi trên thế giới cùng với quá trình di dân vì nhiều lý do trong bối cảnh toàn cầu hóa. - Sự xuất hiện các hiện tượng tôn giáo mới: Nét nổi bật trong đời sống tôn giáo của thế giới hiện đại là sự xuất hiện mang tính bùng phát các hiện tượng tôn giáo mới. Biểu hiện của hiện tượng tôn giáo mới rất đa dạng, muôn mà muôn vẻ. Có những giáo phái được hình thành với số lượng hàng triệu, chục triệu tín đồ, không chỉ giới hạn trong phạm vi một quốc gia. Nó có thể được tách ra từ một tôn giáo với những nội dung đã thay đổi, với mục đích chính trị rõ ràng. Giáo lý có thể là sự tổng hợp từ giáo lý của các tôn giáo khác nhau, có thể khoác áo khoa học, đạo đức,… Có loại xuất hiện với tổ chức lớn, nhỏ, số lượng tín đồ khác nhau, tự mình muốn phủ nhận thế giới hiện hữu, sống khép kín, trác táng, loạn luân, kỳ quặc hoặc gây ra vụ tử tử tập thể làm hàng trăm người chết,… Có hiện tượng được hình thành từ những hoạt động tưởng chừng không liên quan gì tới tôn giáo, như rèn luyện thân thể, tu dưỡng bản thân, mong muốn hạnh phúc hưởng lạc dưới trần gian hoặc ngược lại theo hướng ép xác, luyện Yoga, tập dưỡng sinh, thiền định, kiêng cữ, tìm đến sự giác ngộ tự thân, giao tiếp với thế giới bên kia, hay người ngoài hành tinh… Hiện tượng tôn giáo mới có một số đặc điểm nổi bật sau: Thứ nhất, xuất hiện với số lượng nhiều mang tính bùng nổ, song thời gian tồn tại của từng hiện tượng không lâu. Thứ hai, nhiều hiện tượng mang tính thần bí, thậm chí cực đoan, trác loạn, phi nhân tính, phản văn hóa. Thứ ba, khả năng “lây lan” nhanh (xét về phạm vi tồn tại) và mỗi hiện tượng thường có số lượng không nhiều. Thứ tư, nhiều hiện tượng áp dụng những thành tựu mới của khoa học để làm tăng tính thiêng liêng huyền bí, thậm chí sử dụng cả các thông tin toàn cầu để thu hút tín đồ. Thứ năm, một số hiện tượng tôn giáo mới thu hút được cả giới tri thức, những người có trình độ học vấn cao, thuộc tầng lớp trung lưu. Sự xuất hiện các hiện tượng tôn giáo mới làm cho diện mạo tôn giáo thế giới thay đổi và trở nên đa dạng hơn. Thái độ ứng xử đối với các hiện tượng này còn có sự khác nhau giữa các quốc gia.
Trang 1CHƯƠNG TRÌNH CAO CẤP LÝ LUẬN CHÍNH TRỊ
MÔN TÔN GIÁO VÀ TÍN NGƯỠNG
TÌNH HÌNH TÔN GIÁO TRÊN THẾ GIỚI VÀ NHỮNG TÁC ĐỘNG
ĐỐI VỚI TÔN GIÁO Ở VIỆT NAM
TP Hồ Chí Minh – 2019
Trang 21 Mở đầu
Từ những thập niêm 70, 80 của thế kỷ XII trở lại đây, đời sống tôn giáo trên thế giới đã có những biến động dữ dội Sự tác động mạnh mẽ của toàn cầu hóa đã làm xuất hiện nhiều động thái mới trong đời sống tôn giáo trên thế giới hiện nay
Sự tác động của toàn cầu hóa làm cho hệ thống tôn giáo trên thế giới thời gian gần đây ngày càng trở nên đa dạngm, xuất hiện ngày càng nhiều các hiện tượng tôn giáo mới Các tôn giáo chú trọng sử dụng khoa học công nghệ, đặc biệt là công nghệ thông tin để hiện đại hóa sinh hoạt tôn giáo; thay đổi về lực lượng, phương pháp và phương tiện truyền giáo, tham gia ngày càng tích cực vào đời sống chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội,
Trong xu thế toàn cầu hóa, quan hệ giữa các quốc gia ngày càng rộng mở trên nhiều lĩnh vực như kinh tế, chính trị, xã hội, văn hoá Tôn giáo cũng là một vấn đề nằm trong sự vận động chung của bối cảnh thế giới hiện nay, hoạt động quốc tế của các tôn giáo trên thế giới diễn biến đa dạng và phong phú Trong quá trình tồn tại và phát triển, tôn giáo đang là một vấn đề được nhiều quốc gia quan tâm Sự can thiệp ngày một rõ hơn của các tổ chức tôn giáo vào đời sống kinh tế - chính trị, văn hoá, xã hội ở từng quốc gia, khu vực cũng như trên toàn thế giới là mối quan tâm của nhiều nhà hoạt động chính trị
Vì vậy, nắm vững những kiến thức cơ bản về tình hình tôn giáo trên thế giới cũng như những tác động của chúng tới tôn giáo ở Việt nam sẽ giúp các nhà hoạt động chính trị ứng xử với vấn đề tôn giáo một cách phù hợp và có thái độ đúng mực khách quan trong việc nhìn nhận và đánh giá tình hình tôn giáo theo đúng quan điểm của chủ nghĩa Mác Lên - nin, tư tưởng Hồ Chí Minh về các vấn đề tín ngưỡng, tôn giáo trong tình hình hiện nay
Trang 32 Nội dung
2.1 Tình hình tôn giáo trên thế giới
2.1.1 Đặc điểm tình hình tôn giáo thế giới
- Sự phục hồi, phát triển tôn giáo thế giới:
Sự trở lại niềm tin tôn giáo và gia tăng tín đồ tôn giáo Từ những thập
niên 70, 80 của thế kỷ XX, tôn giáo phục hồi, phát triển ở nhiều nơi trên thế giới cùng quá trình toàn cầu hóa Sự phục hồi tôn giáo ngày nay không phải là
sự trở về với tôn giáo truyền thống, mà là sự đổi mới tôn giáo hoặc thay thế bằng các giáo phái mới mang tính thế tục
Sự phục hồi các tôn giáo truyền thống Hầu hết các tôn giáo lớn trên thế
giới như Islam giáo, Công giáo, Tin Lành, Ấn độ giáo, Phật giáo, Chính Thống giáo,… đều gia tăng và mở rộng phạm vi ảnh hưởng với những mức
độ khác nhau
Nhìn chung, hệ thống tôn giáo thế giới đang có sự thay đổi nhanh và magn tính toàn cầu Các tôn giáo không còn bó hẹp trong phạm vi không gian lãnh thổ như trước đây mà đã hiện diện ở khắp mọi nơi trên thế giới cùng với quá trình di dân vì nhiều lý do trong bối cảnh toàn cầu hóa
- Sự xuất hiện các hiện tượng tôn giáo mới:
Nét nổi bật trong đời sống tôn giáo của thế giới hiện đại là sự xuất hiện mang tính bùng phát các hiện tượng tôn giáo mới Biểu hiện của hiện tượng tôn giáo mới rất đa dạng, muôn mà muôn vẻ
Có những giáo phái được hình thành với số lượng hàng triệu, chục triệu tín đồ, không chỉ giới hạn trong phạm vi một quốc gia Nó có thể được tách ra
từ một tôn giáo với những nội dung đã thay đổi, với mục đích chính trị rõ ràng Giáo lý có thể là sự tổng hợp từ giáo lý của các tôn giáo khác nhau, có thể khoác áo khoa học, đạo đức,…
Trang 4Có loại xuất hiện với tổ chức lớn, nhỏ, số lượng tín đồ khác nhau, tự mình muốn phủ nhận thế giới hiện hữu, sống khép kín, trác táng, loạn luân, kỳ quặc hoặc gây ra vụ tử tử tập thể làm hàng trăm người chết,…
Có hiện tượng được hình thành từ những hoạt động tưởng chừng không liên quan gì tới tôn giáo, như rèn luyện thân thể, tu dưỡng bản thân, mong muốn hạnh phúc hưởng lạc dưới trần gian hoặc ngược lại theo hướng ép xác, luyện Yoga, tập dưỡng sinh, thiền định, kiêng cữ, tìm đến sự giác ngộ tự thân, giao tiếp với thế giới bên kia, hay người ngoài hành tinh…
Hiện tượng tôn giáo mới có một số đặc điểm nổi bật sau:
Thứ nhất, xuất hiện với số lượng nhiều mang tính bùng nổ, song thời
gian tồn tại của từng hiện tượng không lâu
Thứ hai, nhiều hiện tượng mang tính thần bí, thậm chí cực đoan, trác
loạn, phi nhân tính, phản văn hóa
Thứ ba, khả năng “lây lan” nhanh (xét về phạm vi tồn tại) và mỗi hiện
tượng thường có số lượng không nhiều
Thứ tư, nhiều hiện tượng áp dụng những thành tựu mới của khoa học để
làm tăng tính thiêng liêng huyền bí, thậm chí sử dụng cả các thông tin toàn cầu để thu hút tín đồ
Thứ năm, một số hiện tượng tôn giáo mới thu hút được cả giới tri thức,
những người có trình độ học vấn cao, thuộc tầng lớp trung lưu
Sự xuất hiện các hiện tượng tôn giáo mới làm cho diện mạo tôn giáo thế giới thay đổi và trở nên đa dạng hơn Thái độ ứng xử đối với các hiện tượng này còn có sự khác nhau giữa các quốc gia
- Nguyên nhân của thực trạng tôn giáo thế giới:
Thứ nhất, tác động của toàn cầu hóa
Sự phát triển mạnh mẽ của toàn cầu hóa trong khi đem lại cho các quốc gia, dân tộc cơ hội để hội nhập sâu rộng vào xu thế phát triển chung của thế
Trang 5giới cũng đặt nhiều quốc gia, dân tộc, nhất là các quốc gia, dân tộc đang phát triển, chậm phát triển trước những thách thức gay gắt Các quốc gia, dân tộc này cảm nhận sự tồn tại của mình như một quốc gia, dân tộc độc lập, có chủ quyền bị đe dọa trước ý đồ và thủ đoạn của các quốc gia, dân tộc lớn lợi dụng toàn cầu hóa đế tiến hành chính sách cường quyền, hiếu chiến, giành lấy những đặc quyền đặc lợi trong quan hệ giữa các quốc gia, dân tộc Đặc biệt, toan cầu hóa làm tăng áp lực của nguy cơ tụt hậu về kinh tế, bị “đồng hóa” cưỡng bức về văn hóa làm mất đi bản sắc, “cốt cách” của mình từ phía các quốc gia, dân tộc lớn đã làm cho các quốc gia, dân tộc đang phát triển, chậm phát triển tìm mọi cách để bảo vệ bản sắc văn hóa của mình, trong đó ý thức
và nghi lễ tôn giáo là một nhân tố quan trọng, sử dụng tôn giáo vừa như một thứ thuốc an thần trong nghịch cảnh đầy bất trắc, vừa như một vũ khí tự vệ chống sự đồng hóa vốn là cách thức truyền thống của nhiều quốc gia, dân tộc
ở vị thế yếu thường sử dụng
Thứ hai, nguyên nhân kinh tế
Sự bất bình đẳng kinh tế và mặt trái của cơ chế thị trường là điều kiện thuận lợi cho tôn giáo phát triển trong thế giới hiện đại Sự phát triển mạnh
mẽ về kinh tế dẫn tới sự phân hóa xã hội sâu sắc, khoảng cách giàu nghèo giữa các quốc gia hay giữa các tầng lớp trong một quốc gia càng nới rộng, mâu thuẫn xã hội càng trở nên gay gắt, hay sự cạnh tranh lạnh lùng, bấp chất luân thường đạo lý của mặt trái nền kinh tế thị trường là điều kiện thuận lợi cho tôn giáo phát triển
Thứ ba, sự bất ổn về chính trị - xã hội và khủng hoảng niềm tin
Trong những thập niên cuối của thế kỷ XX, đầu thế kỷ XXI, tình hình chính trị thế giới biến động nhanh chóng và dữ dội đã tác động mạnh mẽ đến tâm trạng của đông đảo người dân về lý tưởng và tương lai cuộc sống Sự biến động của trật tự thế giới là một trong những lý do cho tôn giáo phát triển
Trang 6Các thế lực phản động quốc tế vẫn tiếp tục tìm cách lợi dụng tôn giáo để thực hiện mưu đồ chính trị Trong bối cảnh khủng hoảng niềm tin vào mô hình xã hội tương lai tạo ra khoảng trống trong đời sống tâm linh, tạo điều kiện cho tôn giáo phát triển Nhiều người tìm đến hoặc trở lại với tôn giáo, xem đó là lối thoát tinh thần trước sự bế tắc trong cuộc sống hiện thực
Thứ tư, Nguyên nhân xã hội và mặt trái của phát triển khoa học công
nghệ
Ngày nay, mặc dù đã bước vào giai đoạn văn minh mới nhưng nhân loại đang đứng trước hàng loạt nguy cơ và cuộc sống bị ám ảnh bởi nhiều nỗi lo
sợ như: Nguy cơ chiến tranh hạt nhân, các tổ chức phạm tội quốc tế, chủ nghĩa khủng bố quốc tế, ma túy, buôn bán phụ nữ, trẻ em,… đang đẩy nhiều người vào chỗ bế tắc, bất lực và họ tìm đến với tôn giáo để được cứu vớt, che chở
Hậu quả tiêu cực của phát triển khoa học công nghệ mới đang đe dọa sự sống còn của con người Mặt trái của kho học công nghệ đã tạo ra những thảm họa mới với những hậu quả năng nề như: Nạn suy thoái môi trường, phá hoại sự cân bằng sinh thái, ô nhiễm, tầng ôzôn bị thủng,… đe dọa nghiêm trọng “ngôi nhà chung” mà con người sinh sống Điều đó làm cho tiên tri về
“nạn hồng thủy”, “ngày tận thế” lại có dịp phát triển, làm xuất hiện nhiều tôn giáo mới Trong bối cảnh đó, tôn giáo đã trở lại để lấp đầy sự trống rỗng và thất vọng của con người hôm nay
2.1.2 Tôn giáo trong đời sống xã hội hiện đại
- Tôn giáo tham gia vào đời sống xã hội:
Ngày nay tôn giáo đang tham gia tích cực vào đời sống chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội
Về chính trị, tôn giáo đang bị chính trị hóa sâu sắc, xuất hiện các đảng
phái, tổ chức tôn giáo - chính trị; tôn giáo ảnh hường đến đời sống chính trị
Trang 7của nhiều quốc gia, nhất là các nước phương Tây và các quốc gia Islam giáo; tôn giáo vẫn là công cụ của các thế lực chính trị sử dụng nhằm đạt các mục đích của mình
Về kinh tế, tôn giáo đang tham gia một cách trực tiếp hay gián tiếp vào
đời sống kinh tế Tôn giáo có ảnh hưởng nhất định đến sự tăng trường kinh tế
ở nhiều quốc gia Tôn giáo không chỉ là đối tượng của hoạt động kinh tế mà các tổ chức tôn giáo còn tham gia hoạt động kinh tế gưới nhiều hình thức
Về xã hội, tôn giáo tích cực tham gia vào các hoạt động xã hội, từ thiện
nhân đạo, an sinh xã hội, y tế, giáo dục góp phần làm giảm thiểu mặt trái của
cơ chế thị trường và nâng cao trình độ dân trí
- Những vấn đề phức tạp nảy sinh liên quan đến tôn giáo:
Thứ nhất, cuộc chiến tranh, xung đột dân tộc, sắc tộc liên quan đến tôn
giáo Sau chiến tranh lạnh kết thúc, xuất hiện hàng loạt các cuộc chiến tranh khu vực, xung đột sắc tộc, dân tộc, tôn giáo gắn với chủ nghĩa ly khai, chủ nghĩa dân tộc cực đoan và chủ nghĩa khủng bố
Thứ hai, chủ nghĩa khủng bố quốc tế liên quan đến vấn đề tôn giáo, đặc
biệt là Islam giáo Chủ nghĩa khủng bố xuất hiện gắn với sự ra đời và hoạt động của các tổ chức như tổ chức Islam giáo, Taliban, Al Queda, Boko Haram,… đã giao rắc nỗi kinh hoàng ở nhiều nước trên thế giới Chủ nghĩa khủng bố và cuộc chiến chống chủ nghĩa khủng bố trở thành nét nổi bật của đời sống tôn giáo trong xã hội đương đại
2.1.3 Xu hướng tôn giáo trên thế giới
- Xu hướng đa dạng hóa tôn giáo:
Đa dạng hóa tôn giáo là sự xác nhận và chấp nhận tính đa dạng của nhiều loại hình tôn giáo trong một địa bàn, một quốc gia, một khu vực Đây là xu hướng tất yếu của toàn cầu hóa, sự phát triển của công nghệ thông tin và di dân
Trang 8Đa dạng hóa tôn giáo thể hiện ở ba cấp độ: Tôn giáo , xã hội và thể chế.
Ở cấp độ tôn giáo, Các tôn giáo phải chấp nhận sự tồn tại của nhiều hình
thức tôn giáo khác và hướng đến sự hài hòa giữa các tôn giáo
Ở cấp độ xã hội, đa dạng hóa tôn giáo đòi hỏi có nhận thức mới về vấn
đề tôn giáo và chính trị, tôn giáo và kinh tế, xã hội, tôn giáo và văn hóa
Ở cấp độ thể chế, đa dạng hóa tôn giáo thể hiện ở sự phong phú trong
đời sống tôn giáo đặt ra nhiều vấn đề về quan hệ tổ chức tôn giáo và nhà nước, từ đó đòi hỏi những điều chỉnh về chính sách tôn giáo
Ngày nay, dân trí được nâng cao, không gian xã hội của cá nhân đã vượt
ra khỏi biên giới quốc gia, của khu vực Con người không chỉ tiếp cận với các tôn giáo truyền thống mà còn với các tôn giáo khác Sự tiếp cận ấy không hề thụ động mà còn có sự phê phán, tiếp thu Từ đó dẫn đến sự phân hóa tín đồ các tôn giáo và nảy sinh hiện tượng song hành tôn giáo trong một con người Nghĩa là một cá nhân cùng một lúc theo nhiều tôn giáo khác nhau, ngay cả ở những nước vốn có truyền thống độc thần Trong điều kiện đó từng tôn giáo cũng có sự phân rẽ thành các giáo phái, thậm chí có giáo lý xa lạ với giáo lý ban đầu
- Xu hướng thế tục hóa tôn giáo và phi thế tục hóa:
Thế tục hóa là xu hướng tôn giáo hướng về con người, về thế giời trần gian, thế giới hiện tại của con người (tức cái trần tục đối lại với cái thiêng liêng, thần thành, thế giới bên kia)
Thế tục tôn giáo thể hiện ở hai góc độ:
Thứ nhất, sự suy giảm quyền lực tôn giáo trong đời sống cá nhân, thể
hiện ở sư suy giảm quyền lực tôn giáo trong đời sóng cá nhân, thể hiện ở sự suy giảm niềm tin tôn giáo cá nhân diễn ra khá phổ biến trên thế giới
Thứ hai, tôn giáo hòa nhập vào đời sống xã hội Thế tục hóa diễn ra trên
hai phương diện: thể chế là sự tách tôn giáo khỏ chính trị, khỏi lĩnh vực công
Trang 9và thực hành niềm tin tôn giáo là sự giảm bớt tính thiêng, tôn giáo hội nhập sâu hơn vào đời sống xã hội
Hướng chủ yếu của xu thế này là những hành vi nhập thế của mọi tôn giáo bằng cách tham gia vào những hoạt động trần tục phi tôn giáo như xã hội, đạo đức, giáo dục, y tế… nhằm góp phần cứu nhân độ thế Xu thế thế tục hóa cũng biểu hiện trong cuộc đấu tranh của bộ phận tiến bộ trong từng tôn giáo muốn xóa bỏ những điểm lỗi thời trong giáo lý, những khắt khe trong giáo luật, muốn tiến tới sự đoàn kết giữa các tín đồ các tôn giáo khác nhau
Xu thế thế tục hóa biểu hiện ở vai trò của tôn giáo bị giảm sút, đặc biệt là
ở các nước công nghiệp, nhất là ở các cư dân thành thị và tầng lớp thanh niên
Họ cho rằng cuộc sống bản thân được quyết định chủ yếu là là tự thân, ít phụ thuộc và không phụ thuộc vào thần linh Con người dường như ra khỏi tôn giáo Một số tín đồ vẫn tiến hành những nghi lễ và cầu xin, có khi còn hành hương nhưng lại không hẳn theo giáo lý hay giáo luật đã được định sẵn
Xu thế thế tục hóa cũng có mặt trái, thể hiện rất rõ trong việc tham gia vào các hoạt động chính trị của một số tổ chức tôn giáo nhằm bảo vệ trực tiếp hay gián tiếp quyền lợi của các thế lực chính trị phản động
Nó đẩy tôn giáo thâm nhập sâu rộng vào đời sống xã hội hay quá trình nhập thế Bên cạnh xu hướng thế thục hóa thì xu hướng phi thế tục hóa vẫn tồn tại ở nhiều nơi, nhất là các quốc gia chịu ảnh hưởng của Islam giáo
- Xu hướng hiện đại hóa:
Xu hướng toàn cầu hóa tốn giáo đã và đang thống trị đời sống tôn giáo trên thế giới Toàn cầu hóa tôn giáo là hệ quả tất yếu của xu thế toàn cầu hóa kinh tế và toàn cầu hóa văn hóa đã diễn ra trên thế giới
Hiện đại hóa là xu hướng tôn giáo cải cách, biến đổi cho phù hợp với xã hội hiện đại Hiện đại hóa tôn giáo có nội dung cơ bản là “lý giải lại” một số
Trang 10tín điều trong giáo lý tôn giáo truyền thống, cải biên hình thức tổ chức và hoạt động, gắn liền quá trình thế tục hóa và chính trị hóa
Sử dụng khoa học công nghệ để hiện đại hóa sinh hoạt tôn giáo Các tôn giáo hiện nay đang triệt để khai thác những tiến bộ của khoa học, công nghệ, đặt biệt là công nghệ thông tin và internet để hiện đại hóa tôn giáo, quảng bá hình ảnh tôn giáo của mình đến với công chúng và để duy trì mối liên hệ giữa giáo hội với cộng đồng tín đồ
- Xu hướng khoan dung, hòa hợp với đối thoại liên giáo:
Ngày nay các tôn giáo có xu hướng thừa nhận và tôn trọng những khác biệt về nhận thức, tư tưởng và loại bỏ dần sự đố kỵ, miệt thị, xúc phạm lẫn nhau, tăng cường đối thoại và liên kết với nhau để giải quyết các vấn đề chung của nhân loại
- Xu hướng trở về với văn hóa dân tộc:
Tôn giáo và dân tộc có mối quan hệ gần gũi với nhau Chính thông qua văn hóa dân tộc mà tôn giáo được phổ cập và thấm sâu vào các giá trị, các sinh hoạt của văn hóa dân tộc Ngược lại, chính tôn giáo đã “thiêng hóa” các giá trị dân tộc và làm cho nó thêm sức sống lầu dài và ảnh hưởng sâu rộng Hiện nay, để chống lại nguy cơ bị đồng hóa về văn hóa trong bối cảnh toàn cầu hóa, nhiều quốc gia, dân tộc tìm cách khôi phục tôn giáo, tín ngưỡng truyền thống, làm cho tôn giáo trở về với “cội nguồn dân tộc”
Xu hướng trở về với văn hóa dân tộc cũng có những mặt tích cực là góp phần củng cố bức tường vững chắc ngăn chặn sự xâm nhập của các tôn giáo chứa đựng nhiều yếu tố phi nhân tính, phản văn hóa Tuy nhiên, nó cũng chứa đựng các yếu tố tiêu cực như khơi dậy các yếu tố truyền thống cũ kỹ, lạc hậu,
xa vào mê tín dị đoan
- Xu hướng gia tăng quan hệ chính trị và tôn giáo