Quá trình tiến triển tự nhiên của ung thư

Quá trình tiến triển tự nhiên của ung thư

Bài 4: Qúa trình tiến triển tự nhiên của ung thư

Mục tiêu học tập

1 Mô tả được ung thư là loại bệnh lý tiến triển theo thời gian

2 Trình bày được các giai đoạn tiến triển của ung thư

3 Trình bày được ứng dụng quá trình tiến triển tự nhiên của ung thư vào phòng chống bệnh ung thư

Nội dụng

1 Đại cương

Ung thư là bệnh mạn tính Mỗi loại ung thư đều trải qua nhiều biến cố thứ tự thời gian

Từ 1 tế bào, qua quá trình khởi phát dẫn đến những biến đổi mà không thể hồi phục kết quả là hình thành ung thư Nếu không có sự sửa chữa hoặc có nhưng không kết quả thì cuối cùng ung thư sẽ có biểu hiện trên lâm sàng và dẫn đến tử vong Bệnh sử tự nhiên của ung thư chính là tổng những quá trình diễn biến theo thời gian, trong đó tiến triển tự nhiên của ung thư có thể chia thành 2 giai đoạn chính:

Giai đoạn tiền ung thư và tiền lâm sàng: chiếm 75% thời gian bệnh sử tự nhiên với 30 lần nhân đôi đạt số lượng 109 tế bào tương đương với thể tích 1 cm3 trước khi xuất hiện các triệu chứng lâm sàng

Giai đoạn lâm sàng: chiếm 25% thời gian tiến triển tự nhiên với sự xuất hiện các triệu chứng lâm sàng

Hình 3: Quá trình tiến triển tự nhiên của bệnh ung thư

Theo thứ tự thời gian quá trình tiến triển tự nhiên của ung thư trải qua 6 giai đoạn: khởi phát, tăng trưởng, thúc đẩy, chuyển biến, lan tràn và tiến triển Giai đoạn tiến triển bao gồm quá trình xâm lấn và di căn

2 Các giai đọan tiến triển

2.1 Giai đoạn khởi phát

Giai đoạn này bắt đầu thường là từ tế bào gốc, do tiếp xúc với chất sinh ung thư gây ra những đột biến Làm thay đổi không hồi phục của nhân tế bào Các tế bào đột biến biểu hiện sự đáp ứng kém với môi trường và ưu thế tăng trưởng chọn lọc ngược với tế bào bình thường ở xung quanh

Quá trình này diễn ra rất nhanh và hoàn tất trong khoảng vài phần giây

Đặc điểm: Không thể đảo ngược được

Hiện nay chưa xác định được ngưỡng gây khởi phát

Những tế bào được khởi phát thường đáp ứng kém với tín hiệu gian bào và nội bào Các tín hiệu này có tác dụng giữ vững cấu trúc nội mô Trong cuộc đời của con người thì nhiều tế bào trong cơ thể có thể trải qua quá trình khởi phát, nhưng không phải tất cả các tế bào đều sinh bệnh

Đa số tế bào được khởi phát thì hoặc là không tiến triển thêm, hoặc là chết đi, hoặc bị cơ chế miễn dịch vô hiệu hóa

2.2 Giai đoạn tăng trưởng

Giai đoạn tăng trưởng hay bành trướng chọn lọc dòng tế bào khởi phát có thể tiếp theo quá trình khởi phát và được tạo điều kiện với thay đổi vật lý của vi môi trường bình thường

2.3 Giai đoạn thúc đẩy

Bao gồm sự thay đổi biểu hiện gen, sự bành trướng đơn dòng có chọn lọc, và sự tăng sinh tế bào khởi phát

Giai đoạn này biểu hiện đặc tính phục hồi, kéo dài có thể trải qua nhiều bước và phụ thuộc vào ngưỡng của tác nhân Giai đoạn này không có tác dụng liên hợp và đưa đến quan sát ung thư đại thể Mức độ tiếp xúc của con người với những tác nhân thúc đẩy

là khác nhau

Từ 50 năm nay, người ta đc biết đặc trưng của quá trình khởi phát và thúc đẩy là rất khác nhau

Sinh ra ung thư gồm 2 giai đoạn: Khởi phát và thúc đẩy, trong đó khởi phát xẩy ra trước và có thể phân biệt sự khác nhau của hai giai đoạn này qua bảng tóm tắt sau:

Bảng 4: So sánh đặc điểm của giai đoạn khởi phát và thúc đẩy (Theo Pitot, 1985)

Tăng sinh tế bào

Ngưỡng Không Có

Mức độ tiếp xúc ở người Rất khó tránh Thay đổi

Tính quan sát Không quan sát được Quan sát về đại thể

2.4 Giai đoạn chuyển biến

Giai đoạn này hiện nay vẫn còn là giả thuyết Chuyển biến là giai đoạn kế tiếp của quá trình phát triển ung thư, cho phép sự thâm nhập hay xuất hiện những ổ tế bào ung thư nhỏ, có tính phục hồi bắt đầu đi vào tiến trình không hồi phục về hướng ác tính lâm sàng

2.5 Giai đoạn lan tràn

Sau giai đoạn chuyển biến, ung thư vi thể trải qua giai đoạn lan tràn Giai đoạn này

được đặc trưng bởi sự tăng trưởng nhóm tế bào cư trú ở một mô nào đó đang bành trướng Giai đoạn lan tràn có thể ngắn, chỉ kéo dài vài tháng, nhưng cũng có thể trong nhiều năm Trong giai đoạn này, khối lượng đang bành trướng gia tăng từ 1000 tế bào

đến 1.000.000 tế bào, nhưng vẫn còn quá nhỏ để có thể phát hiện bằng những phương pháp phân tích được

2.6 Giai đoạn tiến triển (xâm lấn - di căn)

Giai đoạn này đặc trưng bằng sự tăng lên về kích thước của khối u do tăng trưởng của nhóm tế bào ung thư cư trú ở một nơi nào đó Giai đoạn tiến triển bao gồm các quá trình xâm lấn và di căn

Quá trình xâm lấn là nhờ tế bào ung thư có các đặc tính sau:

- Tính di động của các tế bào ác tính

- Khả năng tiêu đạm ở cấu trúc nâng đỡ của mô và cơ quan (chất Collagen)

- Mất sự ức chế tiếp xúc của các tế bào Sự lan rộng tại chỗ của u có thể bị hạn chế bởi xương, sụn và thanh mạc

Quá trình di căn: Di căn là một hay nhiều tế bào ung thư di chuyển từ vị trí nguyên phát đến vị trí mới và tiếp tục quá trình tăng trưởng tại đó và cách vị trí nguyên phát một khoảng cách Nó có thể di căn theo các đường sau:

- Theo đường máu (Hay gặp trong ung thư của tế bào liên kết) Khi lan bằng đường qua dòng máu, tế bào di căn kết thúc ở mao mạch và tăng trưởng Số lượng tế bào di căn tỉ lệ với kích thước của khối u

- Theo đường bạch huyết (Hay gặp trong các ung thư loại biểu mô) Khi lan bằng

đường bạch huyết, tế bào ung thư lan tràn vào hệ thống bạch mạch tại chỗ, đôi khi làm tắc chúng và sau này lan vào các hạch lymphô tại vùng Hạch bạch huyết thường bị di căn đi từ gần đến xa, qua các trạm hạch, có khi nhảy cóc, bỏ qua hạch gần

- Di căn theo đường kế cận và mắc phải: Di căn hay đi dọc theo mạch máu và thần kinh, theo lối ít bị cản trở như: ung thư dạ dày lan qua lớp thanh mạc vào ổ bụng gây

di căn ung thư ở buồng trứng

- Dao mổ, dụng cụ phẫu thuật có thể gây cấy tế bào ung thư ra nơi khác trong phẫu thuật Nếu mổ trực tiếp vào khối u

Vị trí của di căn: Vị trí di căn của ung thư khác nhau tùy theo các ung thư nguyên phát

Cơ quan mà tế bào ung thư thường di căn: Phổi, gan, nco, xương

Cơ quan mà tế bào ít di căn: Cơ, da, tuyến ức và lách

Câu hỏi lượng giá

1 Trình bày tóm tắt tiến triển tự nhiên của ung thư

2 Những đặc điểm chính của giai đoạn tiền lâm sàng và giai đoạn lâm sàng

3 So sánh đặc điểm của giai đoạn khởi phát và giai đoạn thúc đẩy

4 Trình bày giai đoạn tiến triển: xâm lấn và di căn

5 Hcy đánh dấu vào cột Đ nếu câu trả lời là đúng và đánh dấu vào cột S nếu câu trả lời là sai:

Ung thư phát triển từ 1 tế bào

Ung thư là bệnh lý cấp tính

Thời gian của giai đoạn khởi phát được kéo dài

Thời gian của giai đoạn thúc đẩy kéo dài

6 Đường di căn hay gặp nhất của ung thư biểu mô là:

a Đường máu b Đường bạch mạch c Đường kế cận

7 Đường di căn hay gặp nhất của ung thư liên kết là:

a Đường máu b Đường bạch mạch c Đường kế cận

8 Anh (chị) hcy lựa chọn những giai đoạn nào giữ vai trò quan trọng trong 6 giai đoạn tiến triển tự nhiên của ung thư:

a Khởi phát b Tăng trưởng c Thúc đẩy

d Chuyển biến e Lan tràn f Tiến triển