Phát triển tiểu thủ công nghiệp trên địa bàn thị xã Ba Đồn, tỉnh Quảng Bình

Sự phát triển của các làng nghề đã góp phần thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu nông thôn theo hướng giảm nhanh tỷ trọng giá trị sản xuất nông nghiệp, tăng giá trị sản xuất công nghiệp và dịch v

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC KINH TẾ

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS.TS TRẦN VĂN HÒA

L ỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu và kết quả nghiên cứu được nêu trong luận văn là trung thực và chưa từng được công

trích dẫn trong luận văn đã được chỉ rõ nguồn gốc xuất xứ

Tác giả luận văn

LỜI CẢM ƠN

Trước tiên, tôi xin gửi lời cảm ơn trân trọng và chân thành nhất đến Thầy giáo

gian giúp đỡ tôi trong suốt quá trình nghiên cứu và hoàn thành luận văn

Tôi xin chân thành cảm ơn Ban Giám hiệu, các Khoa và Bộ môn Trường Đại học Kinh tế - Đại học Huế; xin chân thành cảm ơn quý Thầy, Cô giáo đã quan tâm, nhiệt tình giúp đỡ, tạo điều kiện cho tôi trong suốt thời gian học tập và nghiên cứu tại Trường

Chân thành cảm ơn Cục Thống kê Quảng Bình; Chi cục Thống kê thị xã Ba Đồn; Phòng Kinh tế thị xã Ba Đồn; các doanh nghiệp, các cơ sở sản xuất kinh doanh cá thể trên địa bàn thị xã; các sở, ban, ngành liên quan đã hỗ trợ cung cấp thông tin và tạo điều kiện giúp đỡ tôi thực hiện hoàn thành luận văn này

Cuối cùng, tôi xin được bày tỏ những tình cảm yêu mến nhất đến gia đình, những người thân và bạn bè đã tạo điều kiện, động viên tôi trong suốt quá trình học tập và thực hiện luận văn này

Tác giả luận văn

TÓM LƯỢC LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC KINH TẾ

Họ và tên học viên: CAO ĐỨC TRUNG

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS TRẦN VĂN HÒA

Tên đề tài: “PHÁT TRIỂN TIỂU THỦ CÔNG NGHIỆP TRÊN ĐỊA BÀN THỊ

XÃ BA ĐỒN, TỈNH QUẢNG BÌNH”

1 Tính cấp thiết của đề tài

Phát triển tiểu thủ công nghiệp là nhiệm vụ trọng tâm trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn và xây dựng nông thôn mới nhằm tạo việc làm, tăng thu nhập góp phần xóa đói giảm nghèo, thực hiện chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn

Phát triển tiểu thủ công nghiệp tỉnh Quảng Bình nói chung và thị xã Ba Đồn nói riêng trong thời gian qua đã có nhiều đóng góp quan trọng trong phát triển kinh tế của địa phương Ba Đồn có ngành nghề tiểu thủ công nghiệp đa dạng và nhiều nhất so với các địa phương khác trong tỉnh, các làng nghề truyền thống hình thành từ rất lâu và đến nay phần lớn còn duy trì Tuy nhiên, phát triển tiểu thủ công nghiệp của thị xã còn chậm, thu nhập đem lại còn thấp, sản xuất manh mún,

hiếu của người tiêu dùng

2 Phương pháp nghiên cứu

Phương pháp phân tổ, tổng hợp; phương pháp thống kê mô tả; phương pháp

so sánh và phương pháp chuyên gia

3 Kết quả nghiên cứu và những đóng góp của luận văn

Trên cơ sở tiếp thu và kế thừa nhiều tài liệu nghiên cứu liên quan, luận văn

đã đánh giá được thực trạng phát triển tiểu thủ công nghiệp của thị xã Ba Đồn trong thời gian qua và đề xuất các giải pháp mang tính khả thi về phát triển tiểu thủ công nghiệp của thị xã Ba Đồn trong thời gian tới

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

MỤC LỤC

Lời cam đoan i

Lời cảm ơn ii

Tóm lược luận văn thạc sĩ khoa học kinh tế iii

Danh mục các chữ viết tắt iv

Mục Lục v

Danh mục các bảng viii

PHẦN I ĐẶT VẤN ĐỀ 1

1 Tính cấp thiết của đề tài 1

2 Mục tiêu nghiên cứu 2

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 3

4 Phương pháp nghiên cứu 3

5 Nội dung nghiên cứu 5

PHẦN II NỘI DUNG NGHIÊN CỨU 6

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ PHÁT TRIỂN TTCN 6

1.1 LÝ LUẬN VỀ TTCN 6

1.1.1 Một số khái niệm 6

1.1.2 Đặc trưng của sản xuất tiểu thủ công nghiệp 10

1.1.3 Vai trò của các nghề TTCN trong phát triển kinh tế 11

1.1.4 Những nhân tố chủ yếu ảnh hưởng đến sự phát triển TTCN 16

1.1.5 Nội dung và tiêu chí phát triển TTCN……….20

1.2 KINH NGHIỆM VỀ PHÁT TRIỂN TIỂU THỦ CÔNG NGHIỆP 22

1.2.1 Kinh nghiệm phát triển TTCN ở một số nước 22

1.2.2 Phát triển TTCN ở Việt Nam 26

1.2.3 Phát triển TTCN của một số địa phương 28

1.3 MỘT SỐ BÀI HỌC KINH NGHIỆM RÚT RA ĐỐI VỚI SỰ PHÁT TRIỂN TTCN CỦA THỊ XÃ BA ĐỒN 32

KINH

Ế

1.4 HỆ THỐNG CÁC CHỈ TIÊU SỬ DỤNG TRONG NGHIÊN CỨU 33

CHƯƠNG 2 THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN TIỂU THỦ CÔNG NGHIỆP THỊ XÃ BA ĐỒN, TỈNH QUẢNG BÌNH 35

2.1 ĐẶC ĐIỂM ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN, KINH TẾ, XÃ HỘI ẢNH HƯỞNG ĐẾN SỰ PHÁT TRIỂN TIỂU THỦ CÔNG NGHIỆP 35

2.1.1 Về điều kiện tự nhiên 35

2.1.2 Đặc điểm điều kiện kinh tế - xã hội 41

2.1.3 Chính sách phát triển TTCN 46

2.2 THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN TIỂU THỦ CÔNG NGHIỆP CỦA THỊ XÃ BA ĐỒN 49

2.2.1 Quy mô về số lượng cơ sở sản xuất 49

2.2.2 Quy mô lao động của cơ sở tiểu thủ công nghiệp 55

2.2.3 Quy mô về giá trị sản xuất 59

2.2.4 Sản phẩm của ngành tiểu thủ công nghiệp 62

2.2.5 Công tác đào tạo nghề, khuyến công của thị xã 65

2.2.6 Kết quả điều tra các cơ sở sản xuất TTCN trên địa bàn thị xã Ba Đồn 68

2.3 ĐÁNH GIÁ CHUNG VỀ PHÁT TRIỂN TTCN TRÊN ĐỊA BÀN THỊ XÃ BA ĐỒN 80

2.3.1 Kết quả đạt được 80

2.3.2 Những hạn chế 81

2.3.3 Nguyên nhân của những hạn chế 82

CHƯƠNG 3 GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN TTCN THỊ XÃ BA ĐỒN TRONG THỜI GIAN TỚI 84

3.1 ĐỊNH HƯỚNG VÀ MỤC TIÊU PHÁT TRIỂN TTCN THỊ XÃ BA ĐỒN THỜI GIAN TỚI 84

3.1.1 Quan điểm phát triển TTCN thị xã Ba Đồn 84

3.1.2 Phương hướng phát triển TTCN thị xã Ba Đồn 84

3.1.3 Mục tiêu đến năm 2020 85

3.2 CÁC GIẢI PHÁP 87

KINH

Ế

3.2.1 Giải pháp về quy hoạch 87

3.2.2 Giải pháp về thị trường 87

3.2.3 Giải pháp về vốn 89

3.2.4 Giải pháp về đào tạo, nâng cao trình độ cho người lao động 91

3.2.5 Giải pháp về khoa học, công nghệ và môi trường 92

3.2.6 Hỗ trợ xây dựng mô hình trình diễn kỹ thuật, chuyển giao công nghệ và tiến bộ khoa học kỹ thuật 93

3.2.7 Đầu tư xây dựng kết cấu hạ tầng 93

3.2.8 Giải pháp về quy hoạch, phát triển nguồn nguyên liệu 94

3.2.9 Hoàn chỉnh một số chính sách kinh tế của nhà nước trong việc phát triển các nghề TTCN 95

PHẦN III KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 96

1 Kết luận 96

2 Kiến nghị 97

TÀI LIỆU THAM KHẢO 99

PHỤ LỤC 101

Quyết định Hội đồng chấm luận văn

Biên bản của Hội đồng chấm luận văn

Bản nhận xét Luận văn của phản biện 1 và phản biện 2

Giải trình nội dung chỉnh sửa luận văn

Giấy xác nhận hoàn thiện luận văn TR ƯỜ

KINH

Ế

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 2.1: Tình hình sử dụng đất ở thị xã Ba Đồn 40

Bảng 2.2: Giá trị và cơ cấu giá trị sản xuất theo ngành kinh tế của thị xã Ba Đồn 42

Bảng 2.3: Dân số, lao động, số hộ và mật độ dân số thị xã Ba Đồn 44

Bảng 2.4: Số lượng cơ sở tiểu thủ công nghiệp thị xã Ba Đồn 50

Bảng 2.5: Số lượng cơ sở của ngành công nghiệp chế biến của thị xã Ba Đồn 52 Bảng 2.6: Lao động tiểu thủ công nghiệp thị xã Ba Đồn 56

Bảng 2.7: Lao động bình quân 1 cơ sở tiểu thủ công nghiệp thị xã Ba Đồn 58

Bảng 2.8: Giá trị sản xuất tiểu thủ công nghiệp thị xã Ba Đồn 59

Bảng 2.9: Tỷ trọng giá trị sản xuất tiểu thủ công nghiệp thị xã Ba Đồn 60

Bảng 2.10: Một số sản phẩm tiểu thủ công nghiệp chủ yếu của thị xã Ba Đồn 63

Bảng 2.11: Trình độ chuyên môn được đào tạo của chủ cơ sở 68

Bảng 2.12: Quy mô lao động của các cơ sở điều tra 71

Bảng 2.13: Giá trị máy móc, thiết bị của các cơ sở điều tra 73

Bảng 2.14: Vốn của các cơ sở điều tra 75

Bảng 2.15: Kết quả sản xuất bình quân của một cơ sở điều tra 78

Bảng 2.16: Hiệu quả kinh tế bình quân của các cơ sở điều tra 79

KINH

Ế

PHẦN I ĐẶT VẤN ĐỀ

1 Tính cấp thiết của đề tài

Trong những năm qua, thực hiện chủ trương hỗ trợ và phát triển nông nghiệp, nông thôn của Đảng và Nhà nước, các ngành nghề, làng nghề tiểu thủ công nghiệp ở nước ta đã và đang được khôi phục và phát triển Làng nghề phát triển góp phần giải quyết việc làm cho nông thôn đang có quá nhiều người thất nghiệp; giữ gìn và phát triển văn hóa truyền thống; đặc biệt tạo ra bộ mặt đô thị mới cho nông thôn để nông dân ly nông nhưng không ly hương và làm giàu trên quê hương mình Ngoài ra, việc phát triển các nghề tiểu thủ công nghiệp, đặc biệt là các nghề truyền thống còn có một ý nghĩa khác là sử dụng được lao động già cả, khuyết tật, trẻ em

mà các ngành nghề khác không sử dụng

Để phát triển ngành nghề nông thôn, Chính phủ đã ban hành nhiều chủ trương, chính sách, nhất là Quyết định số 132/2000/QĐ-TTg ngày 24/11/2000 về một số chính sách khuyến khích phát triển ngành nghề nông thôn, Nghị định 66/2006/NĐ-CP ngày 7/7/2006 về phát triển ngành nghề nông thôn, Nghị định 134/2004/NĐ-CP ngày 09/6/2004 của Chính phủ về phát triển công nghiệp nông thôn và mới đây đã ban hành Nghị định 45/2012/NĐ-CP ngày 26/5/2012 về Khuyến công Ngành nghề nông thôn đã có nhiều bước phát triển rõ rệt Sự phát triển của các làng nghề đã góp phần thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu nông thôn theo hướng giảm nhanh tỷ trọng giá trị sản xuất nông nghiệp, tăng giá trị sản xuất công nghiệp và dịch vụ nông thôn, góp phần giải quyết việc làm cho nhiều người lao động

Thị xã Ba Đồn là địa phương thuộc tỉnh Quảng Bình, năm 2014 được tách ra

từ huyện Quảng Trạch Kinh tế của thị xã khá phát triển, nhất là lĩnh vực công nghiệp, dịch vụ, trong đó có sự đóng góp lớn của TTCN Trong những năm qua, thị

xã luôn quan tâm đẩy mạnh phát triển kinh tế, nhất là phát triển ngành nghề truyền thống tiểu thủ công nghiệp Hiện nay thị xã có 9 làng nghề, làng nghề truyền thống được công nhận gồm: Làng nghề nón lá truyền thống Hạ Thôn Tân, làng nghề nón

lá truyền thống Thổ Ngọa (phường Quảng Thuận), làng nghề nón lá truyền thống Vân Lôi (xã Quảng Hải), làng nghề tre đan truyền thống Thọ Đơn (phường Quảng

Thọ), làng nghề cơ khí rèn đúc Nhân Hòa (xã Quảng Hòa), làng nghề sản xuất mây

La Hà (xã Quảng Văn), làng nghề sản xuất nón lá La Hà (xã Quảng Văn), làng nghề đan tre tổng hợp Diên Trường (xã Quảng Sơn) và làng nghề sản xuất chổi đót tổ dân phố 5 (phường Quảng Phong)

Các ngành nghề tiểu thủ công nghiệp đã được chú trọng đang từng bước đi đúng hướng và có bước phát triển khá Các cơ sở sản xuất TTCN, các làng nghề và làng nghề truyền thống được tiếp tục duy trì, khôi phục và phát triển, mang lại nguồn thu nhập ổn định cho người dân, góp phần thúc đẩy phát triển sản xuất, đưa tốc độ tăng trưởng của khu vực ngoài quốc ngoài quốc doanh luôn đạt ở mức khá và giải quyết việc làm cho hàng nghìn lao động ở địa phương Tuy nhiên, những kết quả đạt được còn khiêm tốn, sản xuất TTCN phát triển chưa tương xứng với tiềm năng, thế mạnh sẵn có và yêu cầu của phát triển TTCN trên địa bàn TTCN phát triển mang tính tự phát, quy mô nhỏ, sử dụng công nghệ, thiết bị máy móc lạc hậu; các sản phẩm truyền thống giá bán thấp nên thu nhập đem lại cho người sản xuất không đáng kể; kiểu dáng, chất lượng nhiều loại sản phẩm còn kém, không đồng đều Công tác đăng ký thương hiệu, thiết kế cải tiến chất lượng sản phẩm, mẫu mã bao bì, kiểu dáng công nghiệp còn chưa được chú trọng; thiếu nguồn lao động có tay nghề cao, đại bộ phận lao động chưa qua đào tạo, chủ yếu trưởng thành từ truyền nghề và tự phát Công tác đào tạo nghề, truyền nghề chất lượng chưa cao; chưa quan tâm nhiều đến hiệu quả của công tác đào tạo, lao động chưa thực sự sống được bằng nghề được đào tạo, thu nhập từ tiểu thủ công nghiệp đem lại còn thấp

Nhằm góp phần hoàn thiện những vấn đề có tính chất lý luận và thực tiễn về phát triển nghề tiểu thủ công nghiệp trên địa bàn thị xã Ba Đồn, xác định những hướng đi phù hợp trong tiến trình phát triển kinh tế, đặc biệt là kinh tế hộ gia đình,

tôi đã chọn đề tài: “Phát triển tiểu thủ công nghiệp trên địa bàn thị xã Ba Đồn, tỉnh Quảng Bình” cho Luận văn của mình”

2 Mục tiêu nghiên cứu

2.1 Mục tiêu chung

Trên cơ sở phân tích thực trạng và các nhân tố ảnh hưởng đến phát triển tiểu thủ công nghiệp trên địa bàn thị xã, từ đó đề xuất các giải pháp nhằm thúc đẩy phát triển tiểu thủ công nghiệp trên địa bàn thị xã Ba Đồn, tỉnh Quảng Bình

2.2 Mục tiêu cụ thể

đề xuất phương hướng và các giải pháp nhằm phát triển TTCN thị xã Ba Đồn đến năm 2020

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Là những vấn đề liên quan đến tình hình phát triển TTCN thị xã Ba Đồn, tỉnh Quảng Bình

3.2 Phạm vi nghiên cứu

từ năm 2014 - 2016 và đề xuất các giải pháp nhằm phát triển TTCN của thị xã đến năm 2020

4 Phương pháp nghiên cứu

4.1 Thu thập thông tin, tài liệu, số liệu

cáo chính thức, niên giám thống kê của Tổng cục Thống kê, Cục Thống kê tỉnh Quảng Bình, Chi cục Thống kê thị xã Ba Đồn, Sở Kế hoạch và Đầu tư, Sở Công Thương và các tài liệu sách báo, tạp chí khác

Căn cứ vào kết quả điều tra cơ sở cá thể, điều tra doanh nghiệp hàng năm, Tổng điều tra kinh tế của Cục Thống kê Quảng Bình; tiến hành thu thập, rà soát, trích lược, tổng hợp và xử lý số liệu trên phần mềm chuyên ngành của Tổng cục Thống kê ban hành áp dụng trong cả nước

- Số liệu sơ cấp: Thu thập thông tin các cơ sở cá thể, doanh nghiệp tiểu thủ

công nghiệp trên địa bàn thị xã bằng bảng hỏi được thiết kế sẵn Số liệu sơ cấp là những số liệu phục vụ cho việc tính toán các chỉ tiêu phân tích để thực hiện nội dung nghiên cứu của đề tài

+ Phương pháp chọn mẫu: Tác giả chon 2,5% số số cơ sở TTCN để điều tra

Số lượng cơ sở điều tra được chọn theo được chọn dựa trên tỷ trọng số lượng cơ sở

của các ngành trên tổng số cơ sở tiểu thủ công nghiệp toàn thị xã Riêng HTX, do toàn thị xã chỉ có 1 HTX TTCN nên tác giải chọn 1 HTX

Dựa trên kết Tổng điều tra kinh tế năm 2017, tác giả sắp xếp các cơ sở theo

độ dốc doanh thu và chọn theo khoảng cách

+ Đối tượng điều tra: Là các doanh nghiệp, HTX, các cơ sở cá thể hoạt động trong lĩnh vực TTCN

+ Quy mô mẫu: Cụ thể như sau:

Số lượng cơ sở tiểu thủ công nghiệp được chọn để điều tra

Sản xuất SP từ khoáng phi kim loại

Sản xuất SP từ kim loại đúc sẵn

+ Cách thức điều tra: Dựa trên danh sách và thông tin về địa chỉ cơ sở được lấy từ Tổng điều tra kinh tế năm 2017, tác giả đã trực tiếp để phỏng vấn chủ cơ sở

để thu thập thông tin và ghi vào phiếu

Nội dung của biểu mẫu điều tra gồm: Tên, địa chỉ, ngành sản xuất chính của

cơ sở; thông tin về chủ cơ sở; lao động, diện tích mặt bằng cho sản xuất, vốn dùng trong sản xuất kinh doanh, giá trị sản xuất, chi phí trung gian, tình hình sản xuất,

phương pháp quan sát, khảo sát thực tế cơ sở sản xuất

Trên cơ sở số liệu được thu thập, tổng hợp, sử dụng để so sánh, phân tích các chỉ tiêu tương ứng biến động qua thời gian của các loại hình cơ sở khác nhau Phương pháp sử dụng kết hợp các chỉ số, số bình quân, lượng tăng/giảm tuyệt đối,

số tương đối để phân tích nội dung vấn đề một cách có hệ thống

4.3 Công cụ xử lý dữ liệu

Số liệu sau khi được điều tra, thu thập được làm sạch, tổng hợp và phân theo mục đích nghiên cứu; xử lý, phân tích bằng Microsoft Excel Tùy từng mục tiêu mà

có phương pháp phân tích khác nhau

5 Nội dung nghiên cứu

Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, nội dung của

đề tài gồm 3 chương:

Chương 1 Những vấn đề lý luận và thực tiễn về phát triển TTCN

Chương 2 Thực trạng phát triển TTCN trên địa bàn thị xã Ba Đồn, tỉnh

PHẦN II NỘI DUNG NGHIÊN CỨU

Tiểu thủ công nghiệp là lĩnh vực sản xuất bao gồm các cơ sở công nghiệp nhỏ và các nghề thủ công (kỹ thuật sản xuất chủ yếu làm bằng tay) TTCN là một

bộ phận hợp thành của công nghiệp nông thôn, là động lực trực tiếp giải quyết việc làm và thu nhập cho người lao động và các hộ gia đình ở nông thôn Ngoài việc góp phần hỗ trợ và thúc đẩy các ngành kinh tế khác phát triển, TTCN còn tạo việc làm cho nhiều người khi nông nhàn, tăng thu nhập cho người lao động, rút ngắn khoảng cách giàu nghèo giữa nông thôn và thành thị

Nói cách khác, TTCN bao gồm toàn bộ cơ sở sản xuất có quy mô nhỏ, được tiến hành bằng các kỹ thuật thủ công kết hợp với máy móc, cơ khí, chuyên sản xuất các mặt hàng tiêu dùng phi nông nghiệp truyền thống được tiến hành chủ yếu ở khu vực nông thôn, ở các làng nghề, thị trấn, thị tứ và đô thị

Tiểu công nghiệp: Tiểu công nghiệp chỉ những cơ sở sản xuất công nghiệp với quy mô nhỏ, tiểu công nghiệp và thủ công nghiệp khó tách biệt với nhau, tiểu công nghiệp là hình thức phát triển cao hơn của thủ công nghiệp

của công cụ lao động từ thô sơ bằng tay đến nửa cơ khí kết hợp máy móc hiện đại, năng suất lao động ngày càng cao, sản xuất nhiều hàng hóa Về mặt quan hệ sản xuất, đó là sự phát triển từ quan hệ thợ bạn, phường hội, tới quan hệ chủ xưởng và nhân công làm thuê

1.1.1.2 Khái niệm về phát triển

Theo tác giả Raman Weitz cho rằng: “Phát triển là một quá trình liên tục làm thay đổi mức sống của con người và phân phối công bằng những thành quả tăng trưởng trong xã hội”

Ngân hàng thế giới đã đưa ra khái niệm phát triển với nghĩa rộng lớn hơn bao gồm những thuộc tính quan trọng có liên quan đến hệ thống giá trị của con người,

đó là: “Phát triển là sự tăng trưởng cộng thêm các thay đổi cơ bản trong cơ cấu của nền kinh tế Sự tăng lớn của sản phẩm quốc dân do ngành công nghiệp tạo ra, sự đô thị hóa, sự tham gia của các dân tộc một quốc gia trong quá trình tạo thay đổi nói trên là những nội dung của phát triển Phát triển là việc nâng cao phúc lợi của nhân dân, nâng cao các tiêu chuẩn sống, cải thiện giáo dục, sức khỏe và đảm bảo sự bình đẳng hơn về cơ hội, sự tự do về chính trị và các quyền tự do công dân, củng cố niềm tin trong cuộc sống của con người trong mối quan hệ với Nhà nước…” (Chương trình Giảng dạy Kinh tế Fulbright)

Một quan niệm khác cho rằng “Phát triển là tạo điều kiện cho con người sinh sống bất cứ nơi nào đều thỏa mãn các nhu cầu sống của mình, có mức tiêu thụ hàng hóa và dịch vụ tốt, đảm bảo chất lượng cuộc sống, có trình độ học vấn cao, được hưởng những thành tựu về văn hóa và tinh thần, có đủ điều kiện cho một môi trường sống lành mạnh, được hưởng các quyền cơ bản của con người và được đảm bảo an ninh, an toàn, không có bạo lực”

về sự thay đổi về chất lượng của ngành sản xuất và của nền kinh tế - xã hội để phân biệt các trình độ khác nhau trong sự tiến bộ của xã hội Phát triển theo chiều rộng là việc tăng về quy mô, số lượng, đa dạng hiện tượng kinh tế - xã hội Sự phát triển được đánh giá không những chỉ bằng GNP và GDP tính bình quân trên đầu người dân và còn bằng một số chỉ tiêu khác phản ánh sự tiến bộ của xã hội như cơ hội về giáo dục, nâng cao sức khỏe cộng đồng, tình trạng dinh dưỡng, nâng cao giá trị cuộc sống, công bằng xã hội, bảo vệ môi trường

1.1.1.3 Khái niệm phát triển TTCN

Là quá trình phát triển trong lĩnh vực TTCN, nhằm tạo ra những chuyển biến mới trong lĩnh vực này nhằm thúc đẩy kinh tế - xã hội phát triển Phát triển tiểu thủ công nghiệp thể hiện cụ thể ở quy mô và tốc độ tăng giá trị sản xuất, giá trị tăng thêm; quy mô, số lượng cơ sở tiểu thủ công nghiệp; lao động, chất lượng lao động của cơ sở…

Việt Nam, trong chính cương của Đảng lao động (1951) lần đầu tiên nói đến thuật ngữ công nghiệp, tiểu thủ công nghiệp, ban đầu thuật ngữ này là công dụng, mặc dù các văn bản chính thức của Nhà nước chỉ dùng chung một thuật ngữ “thủ công nghiệp” nhưng đều hiểu rằng nó bao hàm cả công nghiệp và TTCN, nhiều ngành nghề trước đây chủ yếu làm bằng tay, sử dụng các công cụ thô sơ Ngày nay, với sự phát triển của khoa học kỹ thuật, con người đã biết sử dụng máy móc vào nhiều khâu, công đoạn trong sản xuất thủ công nghiệp Chính vì vậy, mà các nhà nghiên cứu đề xuất ý kiến nên bỏ thuật ngữ “thủ công nghiệp” mà dùng thuật ngữ

“tiểu công nghiệp”

Có quan niệm cho rằng, ngành nghề tiểu thủ công nghiệp là ngành sản xuất chủ yếu phụ thuộc vào đôi tay khóe léo của con người, các sản phẩm thủ công được sản xuất theo tính chất phường hội, mang bản sắc truyền thống và có những bí quyết công nghệ riêng của từng nghề, từng vùng Quan niệm này mang tính cổ điển Trong điều kiện hiện nay do trình độ khoa học kỹ thuật phát triển nhanh chóng, trên thế giới đã trải qua nhiều cuộc cách mạng khoa học kỹ thuật; cơ khí hóa, điện khí hóa, quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa Việc đưa máy móc, thiết bị vào trong sản xuất TTCN là tất yếu, một số công đoạn sản xuất được đưa máy móc thiết bị vào thay cho lao động thủ công để nâng cao năng suất lao động Vì vậy, những ngành sản xuất có tính chất như trên được gọi là sản xuất tiểu thủ công nghiệp

Tổ chức phát triển công nghiệp Liên hiệp quốc (UNIDO) cũng đã đề nghị thay thế khái niệm nghề thủ công bằng khái niệm công nghiệp truyền thống Như vậy, đã chứng tỏ rằng ngành nghề TTCN cũng là mối quan tâm của nhiều tổ chức Phát triển ngành nghề TTCN là một hướng đi cơ bản góp phần chuyển dịch cơ cấu kinh tế,nghề thủ công là nơi gặp gỡ của nghệ thuật và kỹ thuật Từ điển bách khoa

của nhà xuất bản Mac Milan Conbany đã viết: “Thủ công nghiệp vừa là một cách thức sản xuất có tính công nghiệp vừa là một hoạt động có tính chất mỹ thuật” Như vậy, ngành nghề TTCN còn là một trong những nơi lưu trữ và thể hiện bản sắc văn hóa dân tộc một cách đầy đủ và tinh tế nhất

Theo các nhà khoa học và các chuyên gia của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, trong quá trình nghiên cứu, khảo sát ngành nghề nông thôn theo quy mô toàn quốc năm 1997 đã đưa ra một khái niệm khá đầy đủ về ngành nghề nông thôn như sau: “Ngành nghề truyền thống là những hoạt động kinh tế phi nông nghiệp bao gồm TTCN, các hoạt động dịch vụ sản xuất và đời sống, có quy mô vừa và nhỏ với các thành phần kinh tế như hộ gia đình, hộ sản xuất (gọi chung là hộ), các tổ chức kinh tế HTX, DNTN, Công ty TNHH… (gọi chung là cơ sở sản xuất) Các tổ chức

hộ và cơ sở này với mức độ khác nhau đều gắn kết mật thiết với nông thôn và có sử dụng nguồn lực của nông thôn (đất đai, lao động, nguyên liệu và các nguồn lực khác)

và có ảnh hưởng lớn đến quá trình phát triển kinh tế, xã hội của nông thôn” Sản xuất TTCN đó là những ngành sản xuất bằng tay và bằng công cụ thô sơ, hoặc cải tiến có từ lâuđời gắn với các làng nghề hoặc các hộ làng nghề tạo ra những mặt hàng tiêu dùng truyền thống và có kỹ xảo phục vụ tiêu dùng trong nước và xuất khẩu

Ngành nghề TTCN nông thôn ở Việt Nam thường được phát triển trong các thôn, làng xã và được gọi là làng nghề Làng nghề ở nông thôn Việt Nam có bề dày lịch sử lâu đời, nhưng nhìn chung thì quy mô sản xuất nhỏ, lao động thủ công là chủ yếu và lực lượng lao động trong làng nghề thường mang tính chất gia đình, không được đào tạo mà chủ yếu dựa vào kinh nghiệm, cha truyền con nối

Như vậy, ngành nghề tiểu thủ công nghiệp nông thôn gắn với các làng nghề trong quá trình cùng tồn tại và phát triển, ngành nghề tiểu thủ công nghiệp là một bộ phận của ngành nghề nông thôn Những vấn đề về nông nghiệp, nông thôn, nông dân đều có thể được phản ánh trong mối quan hệ này

Ngành nghề tiểu thủ công nghiệp truyền thống là những ngành nghề phi nông nghiệp phát triển đến mức trở thành nguồn sống chính hoặc thu nhập quan trọng của người dân làng nghề, là ngành nghề TTCN có từ thời thuộc Pháp còn tồn tại đến nay, kể cả những nghề được cải tiến hoặc sử dụng máy móc hiện đại để hỗ trợ sản xuất nhưng vẫn tuân thủ những công nghệ truyền thống

Ngành nghề tiểu thủ công nghiệp mới là những ngành nghề phi nông nghiệp mới được hình thành do phát triển từ các ngành nghề truyền thống hoặc tiếp thu những nghề mới để đáp ứng các nhu cầu của xã hội phát sinh

TTCN với bảo tồn tài nguyên và làm tốt hơn về môi trường: Đảm bảo thỏa mãn những nhu cầu hiện tại mà không phương hại đến khả năng đáp ứng những nhu cầu của tương lai Các thế hệ hiện tại khi sử dụng nguồn tài nguyên cho sản xuất ngành nghề TTCN để tạo ra của cải vật chất không thể để cho thế hệ mai sau phải gánh chịu tình trạng ô nhiễm, cạn kiệt tài nguyên và nghèo đói Cần phải để cho các thế

hệ tương lai được thừa hưởng các thành quả lao động của thế hệ hiện tại dưới dạng giáo dục, kỹ thuật, kiến thức và các nguồn lực khác ngày càng được tăng cường Tăng thu nhập kết hợp với các chính sách môi trường và thể chế vững chắc có thể tạo cơ sở cho việc giải quyết cả hai vấn đề môi trường và phát triển ngành nghề TTCN Điều then chốt đối với phát triển bền vững ngành nghề TTCN không phải là sản xuất ít đi mà sản xuất khác đi, sản xuất phải đi đôi với việc tiết kiệm các nguồn tài nguyên và bảo vệ môi trường

1.1.2 Đặc trưng của sản xuất tiểu thủ công nghiệp

Nếu chỉ xét một cách tổng quát thì công nghiệp và TTCN có những nét tương đồng, được cụ thể trong việc sản xuất các mặt hàng phi nông nghiệp và không chịu sự tác động nhiều của điều kiện tự nhiên cũng như tính thời vụ trong sản xuất nông nghiệp Nhưng nếu xét về trình độ sản xuất cũng như trình độ tổ chức, quản lý sản xuất thì công nghiệp và TTCN có đặc điểm khác nhau

Thứ nhất, đặc trưng của TTCN được thể hiện đơn giản về kỹ thuật sản xuất

Nếu như nền công nghiệp lớn được đặc trưng bằng những kỹ thuật sản xuất hiện đại

và được đổi mới thường xuyên thì TTCN với hai hình thức sản xuất là: Tiểu công nghiệp và thủ công nghiệp lại được sản xuất trên cơ sở đơn giản về kỹ thuật sản xuất và đôi khi mang tính truyền thống trong một khoảng thời gian tương đối dài Ở đây sự tham gia của máy móc nhiều khi không mang tính quyết định đối với khả năng cạnh tranh của mỗi cơ sở sản xuất trong cơ chế thị trường

Thứ hai, đặc trưng của sản xuất TTCN còn thể hiện qua tính linh hoạt trong

sản xuất, có thể thay đổi máy móc nhanh chóng trong việc kết hợp sản xuất mặt hàng phi nông nghiệp Xuất phát từ đặc điểm đơn giản trong kỹ thuật sản xuất cho nên TTCN rất linh hoạt về sản xuất Phần nhiều máy móc được sử dụng trong hoạt động sản xuất TTCN là máy móc động lực và máy móc phổ thông, do đó việc chuyển từ sản xuất mặt hàng này sang sản xuất mặt hàng khác là việc đơn giản Thêm vào đó vốn đầu tư cũng như vốn sản xuất trong TTCN là nhỏ, do vậy những cản trở vào và ra của ngành là không đáng kể Điều đó tạo ra sự linh hoạt và tính mềm dẻo của các lĩnh vực sản xuất TTCN

Thứ ba, đặc trưng về sản xuất TTCN còn được thể hiện qua sự gọn, nhẹ về

quản lý Với hình thức sản xuất chủ yếu là cơ sở cá thể, cao hơn là hình thức công

ty TNHH, HTX Đây là hình thức sản xuất quy mô vừa và nhỏ, một người có thể kiêm thêm nhiều vị trí, vừa làm quản lý vừa trực tiếp tham gia sản xuất Công tác điều hành quản lý nhiều khi mang tính kinh nghiệm, không đòi hỏi phức tạp như công tác quản lý các doanh nghiệp quy mô lớn Mặt khác, đặc trưng của sản xuất TTCN còn thể hiện tính dễ dàng trong tổ chức sản xuất Thứ nhất do sản phẩm ngành TTCN đơn giản về hình thức, không đòi hỏi độ chính xác quá cao nên việc tổ chức không đòi hỏi tính phức tạp Thứ hai, do hình thức sản xuất chủ yếu là hộ gia đình, với quy mô nhỏ nên tổ chức phân công việc giản đơn, mọi thành viên có thể

hỗ trợ cho nhau, thay thế nhau trong quá trình sản xuất Hơn nữa mỗi cơ sở sản xuất thường chỉ sản xuất một hoặc một số sản phẩm có quy trình và cách thức sản xuất nhất định Chính vì vậy việc tổ chức sản xuất không đòi hỏi độ phức tạp như khi sản xuất nhiều sản phẩm

1.1.3 Vai trò của các nghề TTCN trong phát triển kinh tế

* Phát triển các nghề TTCN là góp phần phát triển công nghiệp nông thôn

Phát triển các nghề TTCN góp phần giải quyết việc làm, tăng thu nhập, tạo

ra sản phẩm phục vụ xã hội và góp phần tích cực vào chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp và nông thôn

Phát triển các nghề TTCN sẽ nâng tỷ trọng của ngành công nghiệp trong cơ cấu kinh tế ở nông thôn và tăng tốc độ phát triển kinh tế nông thôn Đồng thời với thúc đẩy phát triển công nghiệp, phát triển các làng nghề sẽ kéo theo phát triển nông nghiệp để cung cấp nguyên liệu cho công nghiệp và tiêu thụ sản phẩm của công nghiệp, thúc đẩy sự phát triển cơ sở hạ tầng kỹ thuật và các ngành dịch vụ Do vậy, phát triển các nghề TTCN sẽ góp phần tích cực vào chuyển dịch cơ cấu kinh tế

và thúc đẩy CNH, HĐH nông nghiệp và nông thôn

* Phát triển các nghề TTCN góp phần tạo việc làm, nâng cao thu nhập cho người lao động, cải thiện đời sống nhân dân ở nông thôn

Phát triển toàn diện kinh tế, tạo việc làm, nâng cao đời sống cho dân cư nông thôn là vấn đề quan trọng hiện nay ở nước ta Với diện tích đất canh tác bình quân vào loại thấp và thiếu việc làm ở khu vực nông thôn còn chiếm tỷ lệ cao, thời gian nhàn rỗi của người dân khá lớn Do vậy, vấn đề giải quyết công ăn việc làm cho lao động nông thôn trở nên hết sức khó khăn, đòi hỏi sự hỗ trợ nhiều mặt và đồng bộ của các cấp, các ngành Việc mở mang, đầu tư phát triển ngành nghề ở các làng nghề là biện pháp tốt nhất để huy động nguồn lao động này Bởi vì, sản xuất TTCN chủ yếu thực hiện bằng tay, không đòi hỏi cao về chuyên môn, kỹ thuật như đối với

thậm chí chỉ là sản xuất của các hộ gia đình nhưng đã thu hút một số lượng khá lớn lao động nông thôn Nhiều làng nghề ở nước ta hiện thu hút trên 60% lao động tham gia Sự phát triển của làng nghề không những chỉ thu hút lao động ở gia đình, làng

xã mình mà còn thu hút được nhiều lao động từ các địa phương khác Ngoài ra, sự phát triển của các làng nghề còn kéo theo nhiều ngành dịch vụ khác phát triển, tạo

ra nhiều công ăn việc làm cho người lao động

Mặt khác, cần chú ý đến ý nghĩa xã hội của những việc làm được tạo ra ở các làng nghề Sự phát triển của các làng nghề đã có vài trò tích cực trong việc hạn chế

di dân tự do Người dân nông thôn luôn có tâm lý gắn bó với làng quê, do vậy khi

đã có việc làm và thu nhập ổn định, cao hơn thu nhập từ sản xuất nông nghiệp thì

họ sẽ không muốn đi tìm việc nơi khác Việc phát triển làng nghề theo phương

châm “ly nông, bất ly hương” không chỉ có khả năng lớn giải quyết việc làm, nâng cao thu nhập cho người lao động mà còn có vai trò tích cực trong việc hạn chế dòng

di dân tự do từ nông thôn ra thành thị, từ vùng này sang vùng khác ở nước ta hiện nay Hoạt động sản xuất TTCN của làng nghề không chỉ tạo ra một số lượng lớn lao động mà còn giải quyết việc làm cho những lao động nông nghiệp nhàn rỗi sau vụ sản xuất Ở nhiều làng nghề, những người nông dân, trong những vụ nông nhàn hoặc ngoài giờ ra đồng lại chính là những người thợ thủ công tài hoa Bên cạnh đó, các cơ sở sản xuất thủ công trong làng nghề còn thu hút được một lực lượng đông đảo người già, trẻ em, người tàn tật tham gia sản xuất ở những công đoạn đơn giản Theo ước tính của Hiệp hội làng nghề Việt Nam, những nhóm đối tượng này chiếm đến 30 - 35% lao động đang làm việc trong các làng nghề

Bên cạnh đó, tạo thêm công ăn việc làm sẽ làm tăng thu nhập của người lao động, góp phần xoá đói giảm nghèo, cải thiện đời sống nhân dân Đây cũng là một trong những chính sách của Đảng và Nhà nước ta trong vấn đề quốc kế dân sinh Thực tế trong những năm qua, sự phục hồi và phát triển của các làng nghề đã có ý nghĩa rất to lớn đối với sự phát triển kinh tế - xã hội ở nông thôn Thu nhập của các

hộ làm nghề thủ công ở các làng nghề cao hơn từ 2 - 8 lần thu nhập của hộ thuần nông Ở các làng có nghề, tỷ lệ hộ khá và giàu thường rất cao, tỷ lệ hộ nghèo thường rất thấp và hầu như không có hộ đói Thu nhập từ nghề thủ công chiếm tỷ lệ lớn trong tổng thu nhập đã đem lại cho người dân ở các làng nghề một cuộc sống đầy đủ, phong lưu hơn cả về vật chất lẫn tinh thần

* Phát triển các nghề tiểu thủ công nghiệp sẽ góp phần phát triển kinh tế địa phương và xây dựng nông thôn mới

Phát triển các nghề TTCN góp phần tăng thu nhập của người dân, đồng thời

đã tạo ra nguồn tích luỹ khá lớn và ổn định cho các hộ gia đình cũng như cho ngân sách địa phương Vì vậy, nguồn vốn để đầu tư xây dựng cơ sở hạ tầng nông thôn được huy động từ sự đóng góp của người dân tại các địa phương có làng nghề phát triển cũng khác hẳn so với các địa phương không có nghề Ở làng nghề, đặc biệt là

ở các làng nghề vùng Đồng bằng sông Hồng, gần như 100% đường làng, ngõ xóm

đều được bê tông hoá Các địa phương này đều có trường mầm non, tiểu học, phổ thông cơ sở khang trang; hệ thống điện nước được cải tạo và nâng cấp; đời sống văn hoá tinh thần của người dân được cải thiện và từng bước được nâng cao Sức mua của người dân có xu hướng tăng, góp phần tạo điều kiện cho thị trường hàng hoá tiêu dùng, dịch vụ phát triển Thu hẹp dần khoảng cách giữa thành thị và nông thôn, góp phần tích cực vào chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp, nông thôn theo hướng công nghiệp hoá, hiện đại hoá

* Hoạt động sản xuất kinh doanh của các nghề TTCN góp phần làm tăng giá trị tổng sản phẩm hàng hóa cho nền kinh tế

Phát triển nghề TTCN có ý nghĩa rất quan trọng đối với phát triển kinh tế, xã hội nông thôn Với quy mô nhỏ bé, được phân bổ rộng khắp ở các vùng nông thôn, hàng năm các làng nghề luôn sản xuất ra khối lượng sản phẩm hàng hoá khá lớn phục vụ cho tiêu dùng trong nước và cho xuất khẩu, đóng góp đáng kể cho nền kinh

tế quốc dân nói chung và cho từng địa phương nói riêng Năng lực sản xuất, kinh doanh của các làng nghề là yếu tố quan trọng thúc đẩy phát triển sản xuất hàng hoá

ở nông thôn Thực tế cho thấy ở địa phương nào có nhiều làng nghề thì ở đó kinh tế hàng hoá phát triển

* Các nghề tiểu thủ công nghiệp phát triển góp phần phát huy tiềm năng, thế mạnh nội lực của địa phương

Các nghề thủ công trong làng nghề cho phép khai thác triệt để hơn các nguồn lực ở địa phương, cụ thể là nguồn lao động, nguyên vật liệu, nguồn vốn Làng nghề truyền thống có thể làm được điều này vì nó có nhiều loại quy mô, dễ dàng chuyển hướng kinh doanh

Một khi các nghề TTCN ở nông thôn phát triển mạnh sẽ tạo ra đội ngũ lao động có tay nghề cao và lớp nghệ nhân mới Chính thông qua lực lượng này để tiếp thu những tiến bộ kỹ thuật và công nghệ tiên tiến áp dụng vào sản xuất, làm cho sản phẩm có chất lượng cao, giá thành giảm, khả năng cạnh tranh trên thị trường lớn Như vậy các nghề TTCN càng phát triển mạnh thì càng có điều kiện để đầu tư xây dựng kết cấu hạ tầng ở nông thôn Hơn nữa, khi cơ sở vật chất kỹ thuật được tăng

cường và hiện đại, chính là tạo điều kiện thuận lợi cho đội ngũ lao động thích ứng với tác phong công nghiệp, nâng cao tính tổ chức kỷ luật Đồng thời trình độ văn

khoa học kỹ thuật và công nghệ vào lĩnh vực sản xuất và hoạt động dịch vụ trong làng nghề

* Phát các nghề tiểu thủ công nghiệp sẽ góp phần bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc của địa phương

Lịch sử phát triển kinh tế cũng như lịch sử phát triển nền văn hoá Việt Nam luôn gắn liền với lịch sử phát triển của các làng nghề truyền thống Văn hoá làng nghề với các thể chế cộng đồng chứa đựng những quan hệ huyết thống, láng giềng, hôn nhân, nghề nghiệp với các phong tục, tập quán, tín ngưỡng, lễ hội mang đậm những sắc thái riêng, tạo nên bản sắc truyền thống văn hoá phong phú, sâu đậm của dân tộc ta Vì vậy, để các làng nghề truyền thống mai một cũng tức là đánh mất đi một phần máu thịt của nhiều thế hệ, đánh mất một vốn quý của dân tộc

Làng nghề là cả một môi trường kinh tế, xã hội và văn hoá thu nhỏ Nó bảo lưu những tinh hoa nghệ thuật và kỹ thuật từ đời này sang đời khác, hun đúc các thế

hệ nghệ nhân tài ba và những sản phẩm độc đáo mang bản sắc riêng Bởi vậy, các làng nghề truyền thống với những bàn tay vàng của người thợ thủ công cần được coi trọng, bảo tồn và phát triển Bảo tồn và phát triển các làng nghề là tăng thêm sức mạnh cội nguồn, gieo vào lòng mỗi người Việt Nam tình cảm dân tộc, yêu quý, trân trọng, giữ gìn di sản và bản sắc văn hoá Việt Nam Điều đó không gì khác là giữ gìn

và phát huy một bộ phận của nền văn minh nhân loại, làm tăng những giá trị văn hoá truyền thống trong một thế giới đa phương tiện thông tin và đầy biến động

Với vai trò to lớn của làng nghề trong tiến trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá nông nghiệp, nông thôn, để khôi phục và phát triển làng nghề đòi hỏi các cấp chính quyền phải nhận thức đúng đắn về tầm quan trọng của làng nghề; kịp thời có những biện pháp hỗ trợ các làng nghề phát triển phù hợp với đặc điểm từng địa phương cũng như yêu cầu của thị trường

1.1.4 Những nhân tố chủ yếu ảnh hưởng đến sự phát triển TTCN

Quá trình hình thành và phát triển của các nghề TTCN chịu ảnh hưởng của nhiều nhân tố tự nhiên, kinh tế, xã hội, trong đó các nhân tố kinh tế - xã hội có ảnh hưởng mạnh mẽ hơn cả Những nhân tố chủ yếu ảnh hưởng đến sự phát triển tiểu thủ công nghiệp, gồm có:

Sự tồn tại và phát triển của các nghề TTCN phụ thuộc rất lớn vào khả năng đáp ứng nhu cầu ngày càng đa dạng, phong phú và thường xuyên biến đổi của thị trường Những nghề có khả năng thích ứng với sự thay đổi nhu cầu của thị trường thường có sự phát triển nhanh chóng Sự thay đổi nhu cầu của thị trường tạo định hướng cho sự phát triển của các nghề TTCN Những nghề mà sản phẩm phù hợp với nhu cầu của xã hội, có khả năng tiêu thụ lớn thì vẫn phát triển bình thường Ngay cả trong mỗi một nghề, cũng có những làng nghề phát triển, trong khi một số làng nghề khác lại không phát triển được, do sản phẩm làm ra chỉ là những sản phẩm truyền thống, ít chú ý đến sự thay đổi kiểu dáng, mẫu mã, chất lượng và giá

cả nhằm đáp ứng được sự thay đổi thị hiếu của người tiêu dùng trên thị trường

- Cơ chế chính sách về phát triển các nghề TTCN

Cơ chế chính sách của Nhà nước có ảnh hưởng rất lớn đến sự phát triển hay suy vong của các nghề TTCN Từ khi thực hiện công cuộc đổi mới đến nay, khi các

hộ gia đình được công nhận là chủ thể kinh tế độc lập tự chủ trong nông thôn, các

điều kiện phục hồi và phát triển mạnh Chính sách mở cửa hội nhập nền kinh tế nước ta với khu vực và thế giới cũng làm cho một số sản phẩm có điều kiện phát triển vì mở rộng được thị trường, nhất là hàng thủ công mỹ nghệ, trong đó có sản phẩm thêu ren truyền thống, nhưng đồng thời cũng tạo điều kiện cho hàng nước ngoài tràn vào thị trường trong nước khá nhiều, làm cho sản phẩm của các làng nghề khó có thể cạnh tranh nổi với sản phẩm ngoại nhập, làm hạn chế sự phát triển của một số làng nghề Trong quá trình CNH, HĐH đất nước, nếu không có chính sách phát triển hợp lý đối với sự kết hợp giữa đại công nghiệp với tiểu thủ công nghiệp thì các làng nghề cũng khó có điều kiện phát triển

- V ốn cho phát triển sản xuất kinh doanh

Vốn là yếu tố, là nguồn lực quan trọng đối với bất kỳ quá trình sản xuất, kinh doanh nào Sự phát triển của các nghề TTCN cũng không nằm ngoài sự ảnh hưởng của nhân tố vốn sản xuất Trước đây, vốn của các hộ sản xuất, kinh doanh trong các nghề TTCN rất nhỏ bé, thường là vốn tự có của từng gia đình hoặc vay mượn của bà con họ hàng, láng giềng, nên quy mô sản xuất không mở rộng được Ngày nay, trong điều kiện của nền kinh tế thị trường cạnh tranh khốc liệt, nhu cầu

về vốn đã khác trước, đòi hỏi các hộ sản xuất, kinh doanh phải có lượng vốn khá lớn để đầu tư, cải tiến công nghệ, đưa thiết bị, máy móc tiên tiến vào một số khâu, công đoạn, công việc có thể thay thế kỹ thuật lao động thủ công được, nhằm nâng cao năng suất lao động, chất lượng sản phẩm để đáp ứng nhu cầu của thị trường

Yếu tố nguyên vật liệu cũng có ảnh hưởng không nhỏ đến sản xuất TTCN Khối lượng, chủng loại, phẩm cấp và khoảng cách từ cơ sở sản xuất tới nơi có nguồn nguyên vật liệu có ảnh hưởng tới chất lượng và giá thành sản phẩm của các đơn vị sản xuất Cho nên, các làng nghề thường chú ý nhiều đến yếu tố nguyên vật liệu Trước đây, phần lớn các làng nghề được hình thành do có nguồn nguyên vật liệu tại chỗ và nghề nghiệp chủ yếu được gắn bó với nguồn nguyên liệu sẵn có tại địa phương Hiện nay, nguồn nguyên liệu tại chỗ của nhiều làng nghề truyền thống

đã cạn kiệt, phải vận chuyển từ những nơi khác về, điều kiện khai thác, vận chuyển

có ảnh hưởng tới việc đảm bảo nguồn nguyên liệu cho các làng nghề Trong điều kiện khoa học và công nghệ phát triển như hiện nay, nguyên vật liệu cho các làng nghề đã có sự phong phú, đa dạng Một loại nguyên vật liệu có thể dùng cho nhiều loại sản phẩm, ngược lại một loại sản phẩm có thể dùng nhiều loại nguyên vật liệu thay thế Vì vậy, vấn đề chọn lựa và sử dụng các loại nguyên vật liệu thay thế hợp

lý, theo hướng đa dạng hóa, giá rẻ, bảo đảm cho quy trình sản xuất nhanh, đảm bảo sản phẩm của các làng nghề có được chất lượng cao, giá thành hạ là điều cần được quan tâm

Kết cấu hạ tầng, trước hết là giao thông, điện, cấp và thoát nước, bưu chính - viễn thông có ảnh hưởng rất lớn tới sự hình thành, tồn tại và phát triển của các nghề TTCN, trong đó giao thông vận tải là yếu tố quan trọng nhất

Từ xa xưa, các làng nghề truyền thống thường nằm trên các đầu mối giao thông thủy, bộ khá thuận lợi Ngày nay, khi giao lưu kinh tế phát triển rộng khắp, khi mà thị trường tiêu thụ sản phẩm của các làng nghề không chỉ ở tại địa phương

mà vươn tới các thị trường xa hơn, khi mà nguồn nguyên liệu tại chỗ đã cạn kiệt phải vận chuyển từ nơi xa về thì nhu cầu về hệ thống giao thông vận tải phát triển thuận lợi đối với các làng nghề là rất quan trọng

Trong công cuộc CNH, HĐH, sự phát triển của các nghề TTCN chịu ảnh hưởng rất lớn bởi hệ thống cung cấp điện, nước và thoát nước, trong việc đưa thiết

bị, công nghệ, máy móc hiện đại để đổi mới công nghệ cổ truyền, làm tăng năng suất lao động, tăng sức cạnh tranh của sản phẩm và làm giảm thiểu ô nhiễm môi trường

Sự phát triển của các nghề TTCN trong điều kiện nền kinh tế thị trường chịu tác động mạnh bởi yếu tố thông tin nói chung, bưu chính viễn thông nói riêng Nó

sẽ giúp cho các chủ doanh nghiệp nắm bắt kịp thời, nhanh chóng, chính xác những thông tin về thị hiếu, giá cả, mẫu mã, chất lượng, quy cách sản phẩm trên thị trường, để có những ứng xử thích hợp đáp ứng nhu cầu của thị trường Bên cạnh đó,

hệ thống cửa hàng, cửa hiệu, nhà trưng bày, giới thiệu sản phẩm, chợ nông thôn, trường học, bệnh viện cũng là những nhân tố tích cực giúp cho việc tiêu thụ sản phẩm nhanh, phát triển mạnh nguồn nhân lực có sức khỏe, trình độ tri thức và kỹ thuật tay nghề cao, tạo điều kiện cho các nghề TTCN phát triển

- Trình độ kỹ thuật và công nghệ

Trình độ kỹ thuật và công nghệ sản xuất có ảnh hưởng rất quan trọng đối với bất kỳ ngành nghề nào, sản phẩm nào Nó ảnh hưởng trực tiếp đến năng suất lao động, chất lượng và giá thành sản phẩm, đến năng lực cạnh tranh của các sản phẩm hàng hóa trên thị trường và cuối cùng là quyết định đến sự tồn tại hay suy vong của một cơ sở sản xuất, một ngành nghề nào đó Hiện nay, phần lớn các cơ sở sản xuất

TTCN vẫn sử dụng thiết bị thủ công, công nghệ cổ truyền chủ yếu dựa vào kinh nghiệm có tính chất cha truyền con nối trong từng hộ gia đình là chính Bởi vậy, sản phẩm sản xuất ra với năng suất, số lượng và chất lượng sản phẩm thấp kém, không đồng bộ, giá thành cao, hạn chế khả năng cạnh tranh của các sản phẩm làng nghề

Để đa dạng hóa sản phẩm, nâng cao năng suất, chất lượng sản phẩm, đáp ứng được nhu cầu tiêu dùng trong nước và xuất khẩu, các cơ sở sản xuất kinh doanh không thể không đổi mới trang thiết bị, cải tiến áp dụng một số tiến bộ khoa học công nghệ vào các lĩnh vực sản xuất

Trong các nghề truyền thống, bao giờ cũng có các thợ cả, nghệ nhân có trình

độ tay nghề cao, có kinh nghiệm sản xuất, có tâm huyết với nghề, là những hạt nhân

để duy trì và phát triển của nghề Họ và cơ sở cho sự tồn tại bền vững của các nghề TTCN trước mọi thăng trầm và đảm bảo duy trì những nét độc đáo truyền thống Yếu tố truyền thống có tác dụng bảo tồn những nét đặc trưng văn hóa của từng nghề, của dân tộc, làm cho sản phẩm có tính độc đáo và có giá trị cao Song, trong điều kiện của nền kinh tế thị trường, không thể chỉ có kinh nghiệm cổ truyền, mà còn phải có khoa học và công nghệ hiện đại, phải có những con người có đầu óc kinh doanh năng động, sáng tạo Yếu tố truyền thống trong điều kiện hiện nay có tác dụng hai mặt, vừa tích cực vừa tiêu cực, đối với sự phát triển của các làng nghề Việc khó là làm sao đưa được những tiến bộ của khoa học và công nghệ hiện đại vào nhưng vẫn giữ được những yếu tố truyền thống mang đậm bản sắc văn hóa dân tộc và những sản phẩm của các làng nghề phải được tiếp nhận trong thị trường của

xã hội hiện đại

1.1.5 N ội dung và tiêu chí phát triển TTCN

Phát triển TTCN là quá trình thay đổi theo hướng tiến bộ về mọi mặt của

hợp lý và giải quyết tốt mối quan hệ giữa cơ sở, nhà nước và người lao động

Phát triển TTCN bao gồm những nội dung cơ bản sau:

(1) Gia tăng số lượng, quy mô TTCN;

(2) Huy động nguồn lực phát triển TTCN;

(3) Mở rộng thị trường của TTCN;

(4) Chuyển dịch cơ cấu TTCN theo hướng hợp lý;

(5) Nâng cao hiệu quả SXKD và đóng góp cho xã hội của TTCN

- Gia tăng số lượng, quy mô TTCN

Phát triển TTCN trước hết là sự gia tăng về số lượng và quy mô các cơ sở trong nền kinh tế Số lượng, quy mô cơ sở TTCN là một trong những tiêu chí quan trọng để nghiên cứu, đánh giá sự phát triển của khu vực TTCN

Gia tăng số lượng cơ sở là làm cho số cơ sở trong nền kinh tế ngày càng nhiều lên Sự gia tăng đó cần phải được xem xét đánh giá qua ngành nghề mà TTCN tham gia hoạt động, các loại hình của cơ sở đang tồn tại và sự phân bố cơ sở

có phù hợp với xu hướng phát triển chung hay không

Khi số lượng TTCN tăng lên thì quy mô sản lượng hàng hóa, dịch vụ do TTCN tạo ra sẽ tăng lên, thúc đẩy nền kinh tế phát triển Cơ sở phát triển kéo theo năng lực sản xuất toàn xã hội tăng lên, khoa học công nghệ phát triển, tạo việc làm

và tăng khả năng cạnh tranh của nền kinh tế Do đó, để phát triển kinh tế của của một quốc gia hay một địa phương thì các nhà xây dựng chính sách phải xây dựng các cơ chế chính sách khuyến khích, tạo điều kiện thuận lợi để cơ sở phát triển

- Huy động nguồn lực phát triển TTCN

Nguồn lực cơ sở được hiểu là khả năng cung cấp các yếu tố cần thiết cho quá trình tồn tại và phát triển của cơ sở Các nguồn lực chính của cơ sở bao gồm vốn, lao động và trình độ công nghệ sản xuất Khả năng huy động và sử dụng các nguồn lực vốn, lao động và trình độ công nghệ để thể hiện trình độ phát triển của TTCN

- M ở rộng thị trường của TTCN

Mở rộng thị trường là cơ sở tìm cách đưa sản phẩm hàng hóa vào thị trường mới nhằm làm tăng doanh số bán hàng Hay nói cách khác, là quá trình làm cho các yếu tố thị trường, thị phần, khách hàng của cơ sở ngày càng tăng lên Chính sự gia tăng đầu ra sẽ kích thích cho cơ sở tăng khả năng sản xuất hàng hóa, dịch vụ; khả năng cung cấp sản phẩm cho thị trường

theo chiều rộng và mở rộng thị trường theo chiều sâu Mở rộng thị trường theo chiều rộng là việc cơ sở thực hiện xâm nhập vào thị trường mới, thị trường mà người tiêu dùng chưa biết đến sản phẩm của cơ sở hay còn gọi là thị trường của các đối thủ cạnh tranh Mở rộng thị trường theo chiều sâu là việc các cơ sở khai thác tốt hơn thị trường hiện có của cơ sở , tiến hành phân đoạn, cắt lớp thị trường, cải tiến hệ thống phân phối, thực hiện các chính sách về sản phẩm, giá, dịch vụ sau bán hàng

Nghiên cứu sự phát triển của TTCN ngoài việc nghiên cứu xem sự phát triển

về quy mô, số lượng của nó phát triển ra sao, thì việc nghiên cứu khả năng chiếm lĩnh và mở rộng thị phần của cơ sở là tiêu chí quan trọng cả trên góc độ chính sách của nhà nước và chiến lược kinh doanh của cơ sở Cơ sở có thị phần lớn, có tốc độ tăng trưởng thị phần cao chứng tỏ cơ sở càng phát triển Phân tích tiêu chí này ta có thể đánh giá được xu thế phát triển của TTCN

- Chuyển dịch cơ cấu TTCN theo hướng hợp lý

Sự phát triển của TTCN không chỉ đơn thuần là sự gia tăng về mặt số lượng, quy mô của cơ sở hay chất lượng các yếu tố nguồn lực của cơ sở mà còn thể hiện ở

xu hướng vận động cấu trúc nội bộ trong khu vực TTCN trên một địa phương, khu vực nhất định theo hướng ngày càng tiến bộ, hợp lý Việc phát triển về mặt cơ cấu

thường diễn ra trên các mặt sau đây:

để đánh giá chất lượng phát triển của khu vực TTCN trong một giai đoạn nhất định Trên cơ sở định hướng chung của một vùng hay một địa phương thì quá trình chuyển dịch cơ cấu cơ sở nói chung hay cơ cấu TTCN nói riêng phải phù với quá

trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế của vùng, địa phương đó nhằm khai thác hiệu quả các nguồn lực, thế mạnh đặc thù của từng vùng, địa phương

Phát triển TTCN xét ở góc độ chuyển dịch cơ cấu còn được thể hiện thông qua việc dịch chuyển thay đổi cơ cấu giữa các loại hình cơ sở Để đánh giá trình độ phát triển của khu vực TTCN, ngoài việc xem xét sự chuyển dịch cơ cấu TTCN theo ngành nghề hoạt động và theo loại hình cơ sở thì cần phải xem xét sự chuyển cơ cấu của khu vực TTCN theo vùng, lãnh thổ

- Nâng cao hiệu quả sản xuất kinh doanh và đóng góp cho xã hội của TTCN

Cơ sở muốn tồn tại và phát triển điều cốt yếu phải nâng cao hiệu quả sản xuất kinh doanh, trong đó lợi nhuận là chỉ tiêu quan trọng phản ánh hiệu quả sản xuất kinh doanh của cơ sở Nâng cao hiệu quả sản xuất kinh doanh tức là nâng cao khả năng thu hút và sử dụng các nguồn lực để tạo ra lợi nhuận của cơ sở ngày càng lớn

Cơ sở làm ăn càng có hiệu quả thì khả năng tích lũy của cơ sở ngày càng lớn, trong tương lai cơ sở càng có cơ hội đầu tư mở rộng quy mô sản xuất của cơ sở Do đó, từng ngành nghề TTCN hoạt động càng có hiệu quả chứng tỏ khu vực TTCN càng phát triển

Trong nền kinh tế quốc dân, cơ sở đóng một vai trò hết sức quan trọng, đó là nơi diễn ra quá trình tái sản xuất và tạo nên phần lớn tổng sản phẩm quốc dân Phát triển TTCN không ngoài mục tiêu phát triển kinh tế, tạo ra việc làm cho xã hội và gia tăng phần đóng góp cho nhà nước thông qua thuế và các khoản đóng góp khác Tuy nhiên trong ngắn hạn, có thể mục tiêu này chưa phải cơ bản, nhưng về lâu dài đây được xem là tiêu chí quan trọng để đánh giá sự thành công trong định hướng phát triển TTCN của nhà nước

1.2 KINH NGHIỆM VỀ PHÁT TRIỂN TIỂU THỦ CÔNG NGHIỆP

1.2.1 Kinh nghiệm phát triển TTCN ở một số nước

1.2.1.1 Phát triển TTCN ở Nhật Bản

Xuất phát điểm của việc bảo tồn và phát triển nghề thủ công truyền thống ở Việt Nam và Nhật Bản là khác nhau: Nhật Bản tìm thấy ở nghề thủ công truyền thống sự cân bằng các giá trị cuộc sống giữa hiện tại và quá khứ, giải pháp để phục

hồi sức sống cho khu vực nông thôn, ngăn chặn sự di dân ra các thành phố lớn ; còn Việt Nam lại cần phát triển nghề thủ công truyền thống để tạo công ăn việc làm, tăng thu nhập cho lao động ở nông thôn, đồng thời đóng góp vào xuất khẩu, tăng GDP Chính vì vậy, Việt Nam cần học tập kinh nghiệm của Nhật Bản ở những giải pháp mang tính hệ thống, đó là:

Trước hết, cần xây dựng một hệ thống Luật và chính sách đồng bộ, thành lập Hội đồng thẩm định nhằm tìm kiếm, khôi phục và phát triển những nghề thủ công truyền thống đã bị mai một Chính sách và Luật là nền tảng pháp lý để các cấp, các ngành và toàn dân thực hiện việc bảo tồn, phát triển nghề thủ công truyền thống Tuy nhiên, hệ thống chính sách của Việt Nam hiện nay còn chưa đồng bộ, nhiều chính sách đã lạc hậu Vì vậy, cần xác định những yếu tố bất hợp lý, những điểm bất cập của các chính sách hiện hành, đồng thời đánh giá các yếu tố mới phù hợp với điều kiện phát triển của nước ta để đưa vào Luật Tất nhiên, việc đánh giá phải được thực hiện bởi một Hội đồng chuyên môn, có sự tham gia của các nhà sản xuất, quản lý, kinh doanh thuộc lĩnh vực nghề thủ công truyền thống

Nâng cao nhận thức của người dân trong việc yêu mến và tin dùng sản phẩm thủ công truyền thống, xây dựng ý thức bảo vệ nghề thủ công truyền thống như một

“báu vật” của quê hương Một trong những nguyên nhân chủ quan dẫn đến việc chưa coi trọng bảo tồn nghề thủ công truyền thống ở nước ta là do nghề thủ công truyền thống chưa được nhìn nhận đúng với giá trị vốn có của nó là “di sản văn hóa dân tộc”, việc dạy nghề và làm nghề mới chỉ được tiến hành như một phương thức

để giải quyết công ăn việc làm cho lao động dư thừa ở vùng nông thôn Vì vậy, cần tuyên truyền để mọi người dân có sự hiểu biết nhất định về nghề thủ công truyền thống, đưa nội dung giáo dục lòng tự hào và yêu mến nghề thủ công truyền thống vào chương trình giáo dục phổ thông ở Việt Nam

Đẩy mạnh sự liên kết, hợp tác giữa khu vực sản xuất và các cơ quan nghiên cứu trong việc cải tiến kỹ thuật, công nghệ sản xuất truyền thống, tìm kiếm nguồn nguyên liệu thay thế, bảo vệ môi trường Việc liên kết, cộng tác giữa các cơ quan khoa học với làng nghề là rất cần thiết, bởi nó tạo nên tính năng động của toàn xã

hội trong việc gìn giữ và phát triển nghề thủ công truyền thống Các cơ quan khoa học sẽ có trách nhiệm nghiên cứu và tư vấn cho cơ sở sản xuất nên sử dụng loại công nghề gì, đổi mới ở khâu nào, cách thức áp dụng kỹ thuật mới ra sao… để giảm thiểu tối đa sự ô nhiễm môi trường, nâng cao hiệu quả sản xuất mà vẫn giữ được sự độc đáo, tinh xảo của sản phẩm thủ công truyền thống

Xây dựng kế hoạch phát triển nghề thủ công truyền thống của từng địa phương cụ thể (từ khâu vốn, nguyên liệu, đào tạo lao động, trang bị kỹ thuật - công nghệ hỗ trợ song vẫn bảo đảm được tính “thủ công”, đến thiết kế mẫu mã, lo đầu ra cho sản phẩm, xử lý chất thải, bảo vệ môi trường), với sự hỗ trợ của địa phương và Nhà nước, đặc biệt sự hỗ trợ về nguồn kinh phí là rất quan trọng

Nghề thủ công là tài sản văn hóa quý báu của mỗi dân tộc Giữ gìn và phát triển nghề thủ công truyền thống là trách nhiệm của các cấp, các ngành và toàn thể cộng đồng Điều kiện cụ thể của từng quốc gia không giống nhau, nên việc bảo tồn nghề thủ công truyền thống cũng được thực hiện ở mức độ khác nhau Tuy vậy, việc học hỏi và chia sẻ kinh nghiệm lẫn nhau, hỗ trợ lẫn nhau về giải pháp và nguồn kinh phí giữa các nước trong khu vực có trình độ phát triển kinh tế khác nhau là cần thiết (http://cjs.inas.gov.vn- Trang nghiên cứu về Nhật Bản)

1.2.1.2 Phát triển TTCN ở Hàn Quốc

Sau chiến tranh, Chính phủ Hàn Quốc đã chú trọng đến công nghiệp hóa nông thôn, trong đó có ngành nghề thủ công và làng nghề truyền thống Đây là một chiến lược quan trọng để phát triển nông thôn Các mặt hàng được tập trung sản xuất là hàng thủ công mỹ nghệ, hàng tiểu thủ công nghiệp phục vụ du lịch và xuất khẩu, đồng thời tập trung chế biến lương thực, thực phẩm theo công nghệ cổ truyền

Ngành nghề thủ công truyền thống được phát triển rộng khắp từ những năm

1970 đến năm 1980, đã xuất hiện 908 xưởng thủ công dân tộc chiếm 2,9% các xí nghiệp vừa và nhỏ, thu hút 23.000 lao động, hoạt động theo hình thức sản xuất tại gia đình là chính Đây là loại hình nông thôn với 79,4% dựa vào các hộ gia đình riêng biệt, sử dụng nguyên vật liệu địa phương và bí quyết truyền thống

Để phát triển công nghiệp thủ công truyền thống, chính phủ đã thành lập 95 hãng thương mại về những mặt hàng này Tương lai của các nghề thủ công truyền

thống còn đầy hứa hẹn do nhu cầu về tiêu thụ sản phẩm dân gian bắt đầu tăng Qua đây có thể đánh giá được hiệu quả lao động của chương trình ngành nghề thủ công nghiệp truyền thống là rất thiết thực (Nguyễn Văn Khỏe, 2010)

1.2.1.3 Phát triển TTCN ở Trung Quốc

Nghề thủ công ở Trung Quốc có từ lâu đời và rất nổi tiếng như đồ gốm, dệt vải, dệt tơ lụa, luyện kim, nghề làm giấy Đầu thế kỷ XX, Trung Quốc có khoảng 10 triệu thợ thủ công, làm việc trong các hộ gia đình, trong phường nghề và làng nghề Đến năm 1954 số người làm nghề TTCN được tổ chức vào Hợp tác xã Sau này phát triển thành xí nghiệp Hương Trấn và cho đến nay vẫn còn tồn tại ở một số địa phương Xí nghiệp Hương Trấn là tên gọi chung của các xí nghiệp công, thương nghiệp, xây dựng… hoạt động ở khu vực nông thôn Nó bắt đầu xuất hiện vào năm

1978 khi Trung Quốc thực hiện chính sách mở cửa Xí nghiệp Hương Trấn phát triển mạnh mẽ đã góp phần đáng kể vào việc thay đổi bộ mặt nông thôn Những năm 80, các xí nghiệp cá thể và làng nghề phát triển nhanh, đóng góp tích cực trong việc tạo ra 68% giá trị sản lượng công nghiệp nông thôn và trong số 32% sản lượng công nghiệp nông thôn do các xí nghiệp cá thể tạo ra có phần đóng góp đáng kể từ làng nghề Trong các hàng thủ công xuất khẩu, hàng thảm chiếm tỷ lệ lớn (75%) số lượng thảm ở thị trường Nhật Bản (Nguyễn Văn Khỏe, 2010)

công nghiệp nhỏ nhằm giáo dục đào tạo, mở mang các hoạt động sản xuất TTCN của những doanh nghiệp nhỏ

- Kế hoạch 5 năm lần thứ ba: Chính phủ đứng ra tổ chức một số cơ quan để quản lý, chỉ đạo hướng dẫn nghiệp vụ cung cấp vật tư thiết bị, tiêu thụ sản phẩm Chính phủ Inđônêxia đã đứng ra tổ chức một số trung tâm trợ giúp công nghiệp

nhỏ, đề ra các chính sách khuyến khích hỗ trợ công nghiệp nhỏ phát triển; trong đó chú ý đến chính sách khuyến khích về thuế và ưu tiên công nghiệp nhỏ chế biến nông sản xuất khẩu Sự nỗ lực của Chính phủ trong việc phát triển ngành nghề TTCN ở nông thôn đã đem lại hiệu quả thiết thực Ở đảo Java, số liệu điều tra 10 làng nghề thủ công cho thấy 44% lao động nông thôn có tham gia ít hoặc nhiều vào hoạt động kinh tế ngoài nông nghiệp (19% làm việc ở các cơ sở sản xuất TTCN và 16% làm các dịch vụ nông thôn) Thu nhập của nông dân ở đây từ nguồn ngoài nông nghiệp trong những năm gần đây tăng từ 12% lên 23% tổng thu nhập (Nguyễn Văn Khỏe, 2010)

1.2.2 Phát triển TTCN ở Việt Nam

Ngành nghề TTCN ở nước ta xuất hiện từ rất sớm Từ thời kỳ Bắc thuộc (thế

kỷ 1 trước công nguyên đến đầu thế kỷ 10) ngoài sản xuất nông nghiệp đã hình thành và phát triển các ngành nghề TTCN Các ngành nghề này chủ yếu sản xuất các công cụ và vật dụng làm bằng sắt, đồng, giấy, thủy tinh, mộc, xây dựng Vào thế kỷ IV, trên cơ sở tiếp thu kinh nghiệm của Ấn Độ, người Việt Nam đã thổi những bình, bát thủy tinh nhiều màu sắc

Giai đoạn từ hoà bình lập lại đến trước những năm 1986 (Miền Nam từ 1976

yếu là các nước Đông Âu Mọi cá nhân, hộ làm ngành nghề được vận động vào làm trong các tổ hợp tác, các hợp tác xã Đồng thời để hỗ trợ cho ngành nghề phát triển, nhà nước còn hình thành các xí nghiệp công ty xuất nhập khẩu để thu mua, trao đổi hàng hoá lấy sản phẩm trong các ngành nghề để phục vụ tiêu dùng và xuất khẩu Vào năm 1986 - 1987 kim ngạch xuất khẩu đạt 246 triệu Rúp - Đôla Ngành nghề TTCN phát triển đã thu hút hàng triệu lao động như ở Hà Tây năm 1986 làm nghề TTCN là 95.771 người, đến năm 1988 tăng lên tới 111.693 người, tăng 44,17%

Vào đầu những năm 1990 khi thị trường Đông Âu và Liên Xô cũ bị biến động nên hàng TTCN của Việt Nam không tiêu thụ được, sản xuất gặp nhiều khó

Tây năm 1988 có 111.693 lao động TTCN, đến năm 1991 chỉ còn 63.313 lao động,

giảm 43,31% Trong thời kỳ này ở Hải Phòng, trong 6 nghề thủ công đã giảm 11.000 người, ở Thái Bình, nghề mây tre đan sản phẩm tiêu thụ năm 1991 -1 992 chỉ bằng 10 - 15% so với thời kỳ 1988 - 1989

Từ năm 1993 trở lại đây, đường lối đổi mới kinh tế đã đem lại nhiều kết quả tích cực Chúng ta đã thực hiện chiến dịch mở rộng thị trường bằng tuyên bố “Việt

nước Đông Âu, Liên Xô truyền thống trước đây sang các nước khác, ưu tiên các nước trong khu vực Thời kỳ này ngành nghề TTCN lại được phục hồi, chuyển hướng và phát triển

Sau một thời gian lao động tìm kiếm, chuyển đổi thị trường và tổ chức lại sản xuất để thích nghi với cơ chế thị trường dần dần hàng truyền thống Việt Nam đã tìm

ra lối thoát Bắt đầu từ những năm 90 của thế kỷ XX hàng thủ công truyền thống của Việt Nam đã tìm ra bước đi đúng hướng cho mình, kim ngạch xuất khẩu hàng năm đã đạt hàng triệu USD Hiện nay nhiều làng nghề TTCN đã được khôi phục càng ngày càng nổi tiếng như: gốm Vĩnh Long (Đồng Nai), đã cạnh tranh được với hàng gốm sứ của Trung Quốc, Thái Lan và đang có mặt ở trên nhiều nước trên thế giới là Đức, Pháp, Mỹ, Nhật Bản… thậm chí còn lọt vào cả thị trường Trung Quốc; Đồ gỗ nội thất Đồng Kỵ (Bắc Ninh), một làng nghề có đến trên 80 công ty TNHH và trên 500 hộ làm đồ gỗ có quy mô lớn, doanh thu vài tỷ đồng trên năm…

Xuất phát từ vị trí vai trò to lớn của ngành nghề TTCN, nhiều làng nghề TTCN đã được khôi phục và phát triển, các ngành nghề TTCN phát triển là xu hướng tất yếu khách quan của sự phát triển, bởi phát triển ngành nghề phi nông nghiệp và ngành nghề TTCN nông thôn sẽ giải quyết việc làm cho hàng triệu lao động thời vụ và thiếu việc làm cho nông thôn Ngành nghề TTCN đã tạo điều kiện cho người dân nông thôn nâng cao thu nhập, đóng góp không nhỏ vào GDP của địa phương làm cho cơ cấu kinh tế của địa phương biến đổi theo hướng tích cực là tăng dần tỷ trọng công nghiệp và dịch vụ, giảm dần tỷ trọng nông nghiệp, góp phần tích cực vào việc chuyển dịch cơ cấu lao động và cơ cấu kinh tế nông thôn theo hướng CNH - HĐH

1.2 3 Phát triển TTCN của một số địa phương

1.2.3.1 Phát triển TTCN tỉnh Bắc Ninh

Trong quá trình phát triển ngành nghề TTCN ở Bắc Ninh, làng nghề đóng vai trò làm nòng cốt Các làng nghề của Bắc Ninh xuất hiện khá sớm, dần dần hình thành các làng nghề truyền thống Theo một số tài liệu thì từ thời nhà Lý cả nước có

mỹ nghệ, cụm sắt thép, cụm dệt (Từ Sơn); cụm giấy, cụm hàng nhôm (Yên Phong); cụm hàng đồng, hàng nhựa (Gia Bình); cụm gốm (Quế Võ)…

Những năm qua, một số ngành nghề ở Bắc Ninh đã có sự tăng trưởng khá, trong đó phải kể đến các ngành: Dệt, sản xuất giấy, sản xuất kim loại, sản xuất sản phẩm từ kim loại, sản xuất giường tủ bàn ghế …

Từ năm 1999 trở lại đây, nhờ có một loạt chính sách ưu tiên phát triển ngành nghề và khôi phục các làng nghề của tỉnh, một số ngành nghề TTCN phát triển vượt bậc và đã đóng góp 49,4% trong cơ cấu ngành công nghiệp, ngành công nghiệp chiếm 37,1% trong cơ cấu GDP của tỉnh (năm 2015) Các cụm công nghiệp làng nghề được hình thành là bước đột phá trong sự phát triển TTCN của Bắc Ninh (Cụm công nghiệp làng nghề sắt thép Châu Khê, mộc mỹ nghệ Đồng Quang, giấy Phong Khê, đồng Đại Bái…)

Nhằm phát huy những lợi thế, Phù Ninh đã quy hoạch và tổ chức không gian sản xuất công nghiệp - TTCN một cách hợp lý, phát triển các khu, cụm công nghiệp tập trung và làng nghề Nhiều dự án công nghiệp - TTCN được tập trung đẩy nhanh

tiến độ thực hiện như cụm công nghiệp - dịch vụ Tử Đà- An Đạo; Khu công nghiệp Phù Ninh; vùng vệ tinh của Tổng công ty Giấy Việt Nam; chuỗi công nghiệp dịch

vụ cảng An Đạo, Tử Đà, Vĩnh Phú kết nối điểm xuống của đường cao tốc… Việc quy hoạch vùng sản xuất đã giúp Phù Ninh tập trung phát triển được các ngành hàng có lợi thế của huyện như: Sản xuất chế biến giấy; chế biến nông - lâm sản - thực phẩm; khai khoáng và sản xuất vật liệu xây dựng… Với những ưu thế nổi trội, sản xuất công nghiệp - TTCN ở Phù Ninh cũng phát triển tới một mức độ cao hơn

so với nhiều địa phương khác trong tỉnh khi các doanh nghiệp chịu khó đầu tư đổi mới trang thiết bị, ứng dụng khoa học công nghệ vào sản xuất và bảo vệ môi trường Nhiều doanh nghiệp đã tích cực ứng dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật theo hướng nâng cao chất lượng giá trị và khả năng cạnh tranh của sản phẩm, hàng hóa Không ít doanh nghiệp mạnh dạn đầu tư lắp đặt dây chuyền sản xuất mới Trong đó tiêu biểu là một số doanh nghiệp ngành giấy đã đầu tư dây chuyền sản xuất giấy đế (giấy chuyên sản xuất vàng mã); dây chuyền sản xuất giấy vở, sổ tay xuất khẩu, giấy in báo Các doanh nghiệp sản xuất vật liệu xây dựng đầu tư lò đứng liên hoàn, dây chuyền sản xuất gạch tuy nel Lĩnh vực công nghiệp cơ khí, hóa chất lại đầu tư

hệ thống dây chuyền cán thép từ tôn cuộn, dây chuyền sản xuất phân bón hữu cơ vi

sở trang bị các thiết bị chế biến chè, xay xát lương thực, sản xuất đồ mộc…

Để đảm bảo thực hiện tốt Đề án phát triển sản xuất công nghiệp - TTCN thời

kỳ 2011 - 2015 của huyện và các Nghị quyết về phát triển công nghiệp - TTCN, Phù Ninh đã rất tích cực hỗ trợ tạo điều kiện cho các cơ sở về mặt bằng sản xuất, về chuyển giao kỹ thuật và xúc tiến thương mại quảng bá sản phẩm Huyện chủ trương

ưu tiên cho các ngành hàng, sản phẩm có điều kiện khai thác tiềm năng, lợi thế trên địa bàn, thu hút giải quyết việc làm cho nhiều lao động và đặc biệt quan tâm đến việc phối hợp với các cơ quan chức năng triển khai thực hiện tốt công tác khuyến công hỗ trợ doanh nghiệp

Với chủ trương hợp lý, Phù Ninh đã biến tiềm năng thành thế mạnh của mình Trong các năm từ 2011 - 2013, dù kinh tế suy thoái có nhiều yếu tố bất lợi

cho sản xuất kinh doanh nhưng giá trị sản xuất công nghiệp - TTCN trên địa bàn huyện vẫn đạt tốc độ tăng trưởng bình quân gần 29%/năm, vượt khá cao so với mục tiêu 19% cho cả thời kỳ 2011 - 2015

Sản xuất công nghiệp - TTCN Phù Ninh phát triển theo hướng nâng cao giá trị và sức cạnh tranh trên thị trường Một số sản phẩm như: Giấy đế, dăm mảnh, bê tông tươi… tiếp tục tăng cao và các sản phẩm giấy in báo, giấy viết, axit, xút… cũng giữ tốc độ tăng năm sau cao hơn năm trước Hoạt động của các cụm công nghiệp trên địa bàn đảm bảo ổn định Các hạng mục kết cấu hạ tầng cụm công nghiệp Đồng Lạng cơ bản đã được thực hiện với tỷ lệ lấp đầy là 100%; cụm công nghiệp dịch vụ Tử Đà - An Đạo được khẩn trương xây dựng theo quy hoạch và nhanh chóng thu hút doanh nghiệp vào sản xuất với tỷ lệ lấp đầy lên đến 80% Tận dụng tiềm năng lợi thế của từng địa phương để đẩy mạnh sản xuất TTCN ở khu vực nông nghiệp nông thôn, đến nay Phù Ninh đã mở rộng được các ngành nghề chế biến nông lâm sản, thực phẩm và gia công cơ khí, giúp thu hút thêm nhiều lao động Sau hơn 3 năm triển khai Đề án phát triển sản xuất công nghiệp - TTCN, Phù Ninh

đã phát triển thêm được 7 doanh nghiệp và 38 hộ sản xuất cá thể đưa số đơn vị, cá nhân tham gia lĩnh vực sản xuất TTCN trên địa bàn huyện lên 21 công ty TNHH;

17 công ty Cổ phần; 2 doanh nghiệp tư nhân; 3 HTX sản xuất công nghiệp và 1.723

hộ sản xuất cá thể, thu hút tổng số lao động toàn huyện là 5.130 người, tăng gần 1.000 lao động so với năm 2010 với mức thu nhập bình quân 3 triệu đồng/người/tháng Ngoài ra, phát triển các nghề truyền thống cũng như việc du nhập, nhân cấy các nghề mới cũng được cấp ủy, chính quyền các địa phương quan

Khuân Dậu xã Trung Giáp và làng trồng cây cảnh An Mỹ xã Phú Lộc đưa tổng số làng nghề của huyện lên 5 làng nghề được UBND tỉnh công nhận

Với những lợi thế đang dần được cụ thể hóa, chắc chắn kinh tế công nghiệp - TTCN Phù Ninh không chỉ dừng lại ở tiềm năng mà sẽ được chuyển hóa thành sức mạnh cho một trong những vùng CN trọng điểm của tỉnh (http://baophutho.vn)