Tổ chức dạy học phân hóa trong dạy học các kiến thức về ứng dụng của vật lí trong kĩ thuật chương cảm ứng điện từ vật lí 11

Luật Giáo dục Việt Nam tại khoản 2 điều 28, năm 2005 cũng đã ghi rõ: “Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác chủ động, sáng tạo của học sinh; phù hợp với đ

NGUYỄN THỊ BÍCH HUYỀN

TỔ CHỨC DẠY HỌC PHÂN HÓA TRONG DẠY HỌC CÁC KIẾN THỨC VỀ ỨNG DỤNG CỦA VẬT LÍ TRONG

KĨ THUẬT CHƯƠNG CẢM ỨNG ĐIỆN TỪ - VẬT LÍ 11

Chuyên ngành: Lý luận và PPDH Bộ môn Vật lí

Mã số : 60.14.01.11

TÓM TẮT LUẬN VĂN THẠC SĨ

KHOA HỌC GIÁO DỤC

Đà Nẵng, năm 2017

Người hướng dẫn khoa học: GS.TS Đỗ Hương Trà

Phản biện 1: PGS.TS NGUYỄN NGỌC HƯNG

Phản biện 2: TS PHÙNG VIỆT HẢI

Luận văn sẽ được bảo vệ trước Hội đồng chấm Luận văn tốt nghiệp thạc sĩ

Lý luận và PPDH Bộ môn Vật lí họp tại Trường Đại học Sư phạm vào ngày

05 tháng 01 năm 2018

Có thể tìm hiểu luận văn tại:

Thư viện Trường Đại học Sư phạm – ĐHĐN

Khoa Vật lý, Trường Đại học Sư phạm – ĐHĐN

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Trong những năm gần đây, khi xã hội không ngừng phát triển, con người sống trong môi trường có nền kinh tế tri thức ngày càng chiếm ưu thế, môi trường toàn cầu hóa, hội nhập quốc tế và sự cạnh tranh của nguồn nhân lực ngày càng mạnh mẽ Sự phát triển của xã hội đã và đang đặt ra những thách thức cho giáo dục nước nhà Giáo dục phải nhanh chóng đổi mới mục tiêu, nội dung và đặc biệt là phương pháp dạy học nhằm đáp ứng được yêu cầu mới của xã hội Điều này được khẳng định trong Chiến lược giáo dục 2011 –

2020 của Bộ Giáo Dục và Đào tạo ban hành kèm theo quyết định số

711/QĐ-TT ngày 13/6/2012 của thủ tướng chính phủ: “ Đổi mới

căn bản toàn diện nền giáo dục theo hướng chuẩn hóa, hiện đại hóa,

xã hội hóa, dân chủ hóa, hội nhập quốc tế, thích ứng với nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa Chất lượng giáo dục phải được nâng cao một cách toàn diện ” [1] Luật Giáo dục Việt Nam

tại khoản 2 điều 28, năm 2005 cũng đã ghi rõ: “Phương pháp giáo

dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác chủ động, sáng tạo của học sinh; phù hợp với đặc điểm tâm lí của từng lớp học, môn học; bồi dưỡng phương pháp tự học, môn học; bồi dưỡng phương pháp tự học, rèn luyện kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn; tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh”[2]

Ở cấp độ cá nhân, thực hiện dạy học phân hoá sẽ phát huy

tối đa sự trưởng thành và phát triển cá nhân của mỗi học sinh, giúp học sinh thành công thông qua việc đáp ứng một cách nhanh nhạy những nhu cầu, hứng thú học tập đa dạng, những khác biệt

về trình độ nhận thức, ngôn ngữ…của học sinh

Có hai hình thức dạy học phân hóa, đó là phân hóa ngoài và phân hóa trong Phân hóa trong chủ yếu đề cập đến vai trò tổ chức dạy học của giáo viên khi xây dựng chủ đề và tổ chức dạy học Đây cũng điều mà nghiên cứu của chúng tôi muốn hướng đến khi

đề cập đến dạy học phân hóa

Có nhiều kĩ thuật và phương pháp tổ chức dạy học phân hóa cũng như các biện pháp thực hiện phân hóa trong lớp học như: phân hóa theo tình huống, phân hóa theo nhiệm vụ, phân hóa dựa trên cách thức kết nối học sinh và phân hóa theo công cụ dạy học Dạy học theo góc, dạy học theo trạm và dạy học theo hợp đồng là một số trong những kiểu tổ chức dạy học phân hóa, trong đó, học sinh thực hiện các nhiệm vụ khác nhau với các phong cách khác nhau, tại các địa điểm khác nhau và cách thức thực hiện nhiệm vụ khác nhau Với những lí do nêu trên, để đáp ứng đòi hỏi của đổi mới giáo dục hiện nay là tổ chức dạy học phân hóa nhằm phát huy tối đa năng lực và khơi gợi hứng thú cho người học trong dạy học vật lí ở bậc THPT, đề

tài được chọn là: TỔ CHỨC DẠY HỌC PHÂN HÓA TRONG DẠY HỌC CÁC KIẾN THỨC VỀ ỨNG DỤNG CỦA VẬT LÍ TRONG KĨ THUẬT CHƯƠNG CẢM ỨNG ĐIỆN TỪ - VẬT

LÍ 11

2 Mục tiêu nghiên cứu

Tổ chức dạy học phân hóa trong dạy học các ứng dụng của vật

lí trong kĩ thuật chương Cảm ứng điện từ - vật lí 11 nhằm phát huy hoạt động nhận thức tích cực, tự chủ và sáng tạo của học sinh trong học tập

3 Đối tượng nghiên cứu

- Nội dung các kiến thức về ứng dụng của vật lí trong kĩ thuật chương “Cảm ứng điện từ” – vật lí 11

- Hoạt động dạy và học các kiến thức về ứng dụng của vật lí trong kĩ thuật chương “Cảm ứng điện từ” – vật lí 11

4 Giả thuyết khoa học

Nếu vận dụng các cơ sở lí luận của dạy học phân hóa cùng với việc phân tích các nội dung kiến thức về các ứng dụng của vật lí trong kĩ thuật chương Cảm ứng điện từ - vật lí 11 có thể tổ chức dạy học phân hóa các nội dung kiến thức này thì phát huy hoạt động nhận thức tích cực, tự chủ và sáng tạo của học sinh trong học tập

5 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để đạt được mục đích nghiên cứu trên, chúng tôi đề ra các nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể như sau:

- Nghiên cứu cơ sở lí luận của dạy học phân hóa và các kĩ thuật, các kiểu tổ chức dạy học phân hóa

- Nghiên cứu lí luận về tâm lí dạy học để làm cơ sở cho những tác động sư phạm nhằm nâng cao tính tích cực, tự chủ và sáng tạo của học sinh

- Nghiên cứu chương trình sách giáo khoa hiện hành, sách giáo viên và các tài liệu tham khảo có liên quan đến nội dung kiến thức về các ứng dụng của vật lí trong kĩ thuật chương “Cảm ứng điện từ” và phân tích những khó khăn của học sinh khi học những nội dung kiến thức này

- Tìm điều tra thực trạng của việc dạy học phân hóa trong dạy học các kiến thức về ứng dụng của vật lí trong kỹ thuật chương

“Cảm ứng điện từ” - vật lí 11

- Vận dụng cơ sở lí luận dạy học phân hóa để tổ chức dạy học một số nội dung kiến thức về các ứng dụng của vật lí trong kĩ thuật chương “Cảm ứng điện từ” – vật lí 11 theo hướng phát huy tính tích cực, tự chủ, sáng tạo của học sinh

- Tiến hành thực nghiệm sư phạm theo nội dung và tiến trình dạy học đã soạn thảo Phân tích kết quả thực nghiệm thu được để đánh giá tính khả thi của đề tài, sơ bộ đánh giá hiệu quả dạy học về các ứng dụng của vật lí trong kĩ thuật chương “Cảm ứng điện từ” – vật lí 11 với việc phát huy tính tích cực, tự chủ, sáng tạo của học sinh trong học tập Từ đó, nhận xét, rút kinh nghiệm, sữa đổi, bổ sung và hoàn thiện để có thể vận dụng linh hoạt mô hình này vào thực tiễn dạy học các nội dung kiến thức khác trong chương trình Vật lí trung học phổ thông

6 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp nghiên cứu lí luận

+ Nghiên cứu chiến lược giáo dục 2011 – 2020 của Bộ Giáo Dục và Đào tạo ban hành kèm theo quyết định số 711/QĐ-TT ngày 13/6/2012 của thủ tướng chính phủ

+ Nghiên cứu luật giáo dục 2005

+ Nghiên cứu các tạp chí giáo dục, các tài liệu lí luận dạy học, các công trình nghiên cứu liên quan và các tài liệu về bồi dưỡng đổi mới phương pháp giảng dạy cho giáo viên

- Phương pháp điều tra, khảo sát thực tế

+ Tìm hiều phong cách học của học sinh

+ Theo dõi, quan sát, ghi lại quá trình học tập để kiểm tra lại phương pháp dạy của giáo viên và các hoạt động của học sinh diễn ra đúng như định hướng dự kiến không

- Phương pháp thực nghiệm sư phạm

Lập quy trình thiết kế các tiến trình dạy học theo phương pháp của giáo viên và vận dụng vào chương chất khí

- Phương pháp thống kê toán học

Sử dụng để xử lí định hướng các kết quả điều tra và kết quả thực nghiệm sư phạm trên cơ sở đó rút ra kết luận của đề tài nghiên cứu

ạt động dạy và học các kiến thức về ứng dụng của vật lí trong kĩ thuật chương “Cảm ứng điện từ” – vậ

8 Dự kiến đóng góp đề tài

+ Thiết kế một só tiến trình dạy học nhằm đưa người học vào hoạt động tìm tòi, giải quyết vấn đề khi dạy một số kiến thức chương

“Cảm ứng điện từ” – vật lí 11 nhằm phát huy tính tích cực, tự chủ, sáng tạo của học sinh

+ Bổ sung vào nguồn tài liệu tham khảo cho giáo viên phổ thông và học viên cao học dùng chuyên ngành

9 Cấu trúc luận văn

Phần mở đầu

Phần nội dung

Chương 1: Cơ sở lý luận của dạy học phân hóa

Chương 2: Tổ chức dạy học phân hóa một số kiến thức về các

ứng dụng của vật lí trong kĩ thuật chương “Cảm ứng điện từ” Vật lí

CHƯƠNG 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA DẠY HỌC PHÂN HÓA 1.1 Cơ sở lý luận của dạy học phân hóa

1.1.1 Khái niệm dạy học phân hóa

Theo tác giả Dạy học phân hóa là một quan điểm dạy học dựa

trên đặc điểm sinh lí, tâm lí, nhu cầu, động cơ, nguyện vọng và phong cách học của mỗ HS để xây dựng tiến trình dạy học phù hợp

1.1.2 Phân loại dạy học phân hóa

Dạy học phân hóa có 2 cấp độ: dạy học phân hóa ở cấp độ vĩ

mô (phân hóa ngoài) và cấp độ vi mô (phân hóa trong)

- Phân hóa vĩ mô (còn gọi là phân hóa ngoài)

- Phân hóa trong (còn gọi là phân hóa vi mô)

1.1.3 Cơ sở khoa học của dạy học phân hóa

1.1.3.1 Cơ sở triết học

1.1.3.2 Cơ sở tâm lí học

a Theo học thuyết của Hans Eysenck

b Thuyết phát triển nhận thức của Piaget

c Tháp nhu cầu của A.Maslow

d Lý thuyết Đa trí tuệ của Howard Gardner

1.1.3.3 Cơ sở giáo dục học của dạy học phân hóa

Từ mục tiêu giáo dục mà lý luận giáo dục học tại mọi nơi trên thế giới, ở mọi thời đại đêu đồng nhất với nguyên tắc “tính phù hợp” đối tượng trong các hoạt động dạy học Nguyên tắc này biểu thị rõ quan điểm về dạy học phân hóa và được phát biểu tương đối nhất quán như sau: “đảm bảo sự thống nhất giữa tính vừa sức chung và tín vừa sức riêng trong dạy học; đảm bảo tính vừa sức và tính cá biệt trong quá trình giáo dục”.[14]

1.1.4 Các hình thức cơ bản của dạy học phân hóa

Dạy học phân hóa được thực hiện dưới các hình thức sau:

- Phân hóa theo khả năng của HS

- Phân hóa theo lợi ích học tập của HS

- Phân hóa theo hứng thú của người học

- Phân hóa dựa vào nhịp độ của quá trình nhận thức

1.1.5 Những nguyên tắc tổ chức của dạy học phân hóa

Tổ chức dạy học theo quan điểm dạy học phân hóa cần tuân theo một số quy tắc sau:

- GV thừa nhận mỗi HS là một cá thể riêng biệt

- GV tôn trọng sự cá biệt của mỗi học sinh

- GV đánh giá qua quá trình thực hiện nhiệm vụ, qua sự tiến

- Hợp nhất dạy học toàn lớp, nhóm, cá nhân

- Là một tổ chức, mà những người học có mục đích đơn giản

và GV cùng học đồng thời [18]

1.1.6 Các bước tổ chức dạy học phân hóa

1.2 Một số kiểu tổ chức dạy học phân hóa

1.2.1 Dạy học theo trạm

1.2.1.1 Khái niệm của dạy học theo trạm

Dạy học theo trạm là một hình thức dạy học mở, được thể hiện

ở rất nhiều khía cạnh khác nhau: Mở về nội dung bài học, mở về các phương pháp dạy học, mở về các phương tiện học tập, mở về không gian học tập Từ đó, hoạt động của HS tại các trạm là hoàn toàn tự

do, dưới sự đinh hướng của GV, HS phải tự lực để vượt qua các

trạm Do đó, dạy học theo trạm tập trung vào “tự chủ và tự học”, rèn luyện thói quen tự lực giải quyết vấn đề cho HS [7]

1.2.1.2 Vai trò của giáo viên trong dạy học theo trạm

Trong dạy học theo trạm, GV sẽ là người theo dõi hoạt động của lớp, cung cấp đầy đủ tài liệu hỗ trợ cho nhiệm vụ tại mỗi trạm Ngoài ra, GV phải khéo léo hướng dẫn cho HS biết cách tự học, biết cách vận dụng kiến thức vào thực tiễn

1.2.1.3 Phân loại các trạm học tập

Có thể phân loại các trạm học tập theo các cách như sau:

- Phân loại theo vị trí các trạm

- Phân loại theo vai trò của các trạm

- Phân loại theo hình thức làm việc

- Phân loại theo các pha xây dựng kiến thức

- Phân loại theo phương tiện dạy học

- Phân loại theo mức độ yêu cầu nhiệm vụ

Trong các cách phân loại trên, phổ biến và dễ sử dụng nhất là theo mức độ yêu cầu của nhiệm vụ

1.2.1.4 Các quy tắc xây dựng nội dung các trạm học tập vật lí

Các quy tắc để xây dựng nội dung các trạm học tập vật lí đó là:

- Nhiệm vụ học tập giữa các trạm phải tương đối độc lập sao cho HS có thể bắt đầu thực hiện bất kì nhiệm vụ nào từ trạm

- Nếu một bài có nhiều nội dung kiến thức ta có thể chia thành nhiều nhóm trạm, sao cho nhiệm vụ của mỗi nhóm trạm phải độc lập nhau

1.2.1.5 Các bước xây dựng hệ thống trạm học tập

Bước 1: Lựa chọn nội dung hệ thống trạm

Bước 2: Xây dựng nội dung các trạm học tập

1.2.1.7 Ƣu điểm của tổ chức dạy học theo trạm

Những ưu điểm của tổ chức dạy học theo trạm đó là:

- HS được tự lực, tích cực hoạt động tham gia giải quyết các nhiệm vụ học tập, phát triển khả năng, tốc độ làm việc của cá nhân

- GV có thể phân hóa được trình độ của HS để có thể bổi dưỡng cho HS giỏi và phụ đạo, rèn luyện cho HS yếu

- Được học theo đúng phong cách học của mình giúp HS nâng cao hứng thú trong việc học

- Mở rộng kiến thức của HS một cách toàn diện

- Khơi dậy và phát triển khả năng nghiên cứu một vấn đề dưới các khía cạnh khác nhau

- Khắc phục được khó khăn thiếu thốn về thiết bị nếu cho HS tiến hành đồng loạt

các trình độ, khả năng thực hiện nhiệm vụ Đáp án và phiếu hỗ trợ chỉ cho phép người học nhận khi đã hoàn thành gói hợp đồng theo kí kết để

đối chiếu, so sánh, trao đổi và đánh giá kết quả nhiệm vụ

1.3 Tính tích cực và sáng tạo trong học tập

1.3.1 Tính tích cực

1.3.1.1 Khái niệm

Tính tích cực trong luận văn được hiểu là: Tính tích cực của

HS là thái độ hứng thú trong học tập, sự ý thức tự giác của học sinh

về mục đích học tập, tinh thần trách nhiệm của HS, thông qua đó HS huy động ở mức độ cao các chức năng tâm lí để giải quyết các nhiệm

vụ học tập với vai trò chủ động một cách có hiệu quả

1.3.1.2 Các biểu hiện của tính tích cực

Theo Aristôva cho rằng tính tích cực học tập được thể hiện ở hai dạng gồm tính tích cực học tập bên trong và tính tích cực học tập bên ngoài Tính tích cực học tập của HS được thể hiện qua một số hành vi cơ bản

1.3.2 Tính sáng tạo

1.3.2.1 Khái niệm

Theo cách hiểu trong luận văn, tính sáng tạo là khả năng tạo ra những giá trị mới về vật chất hoặc tinh thần, tìm ra cái mới, giải pháp mới, công cụ mới, vận dụng thành công những hiểu biết đã có vào hoàn cảnh mới Đồng thời, cái mới này phải mang lại lợi ích và hiệu

quả cho con người

1.3.2.2 Các biểu hiện của tính sáng tạo

Hoạt động sáng tạo biểu hiện qua những hành động của học sinh trong học tập có mang tính sáng tạo như sau:

- Khả năng tự lực chuyển các kiến thức cũ, vốn hiểu biết của mình sang một tình huống mới cần giải quyết

- Năng lực nhận thấy vấn đề mới trong điều kiện quen biết (tự đặt câu hỏi mới cho bản thân và mọi người về bản chất của các sự

vật, sự việc, điều kiện và tình huống có vấn đề), nhìn thấy chức năng mới của đối tượng quen biết

- Năng lực đề xuất các giải pháp khác nhau khi phải xử lí một tình huống

- Vận dụng kiến thức đã học của nhiều môn học khác nhau vào thực tế một cách linh hoạt

- Trong quá trình nhận thức, HS tự kiểm tra – đánh giá đề tự điều chỉnh một cách khách quan, rà soát và nhanh chóng những sai

số các em HS cho rằng việc học của các em sẽ trở nên thú vị hơn, có động lực hơn nếu được học theo đúng phong cách học và được học nhiều hơn các ứng dụng kỹ thuật trong thực tế

Kết luận chương 1

Trong chương này đã trình bày những luận điểm cơ bản của quan điểm dạy học phân hóa Đồng thời, cũng đã trình bày cơ sở lí luận của hình thức tổ chức dạy học theo trạm – một trong những phương pháp dạy học theo quan điểm dạy học phân hóa Ngoài ra, trong chương 1, chúng tôi đã nghiên cứu về tính tích cực, tự lực trong học tập và khả năng vận dụng kiến thức để giải quyết vấn đề thực tiễn của HS