Kiểm tra đánh giá năng lực học sinh trung học cơ sở thông qua chủ đề tích hợp “Khám phá cơ thể của em”

Có thể nói KTĐG trong DHTH là một thước đo chuẩn xác cho sự hiệu quả và tính khả thi của một bài dạy TH, từ kết quả của việc KTĐG GV có thể biết được các phương pháp dạy học mình áp dụng

“KHÁM PHÁ CƠ THỂ CỦA EM”

Chuyên ngành: Lý luận và PPDH Bộ môn Vật lý

Mã số : 60 14 01 11

TÓM TẮT LUẬN VĂN THẠC SĨ

KHOA HỌC GIÁO DỤC

Đà Nẵng - Năm 2018

phạm vào ngày 05, 06 tháng 01 năm 2018

Có thể tìm hiểu luận văn tại:

- Thư viện Trường Đại học Sư phạm – ĐHĐN

- Khoa Vật lí, Trường Đại học Sư phạm – ĐHĐN

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Thế kỉ XXI được xem là thời đại của sự toàn cầu hoá và hội nhập quốc tế, thời đại của nền kinh tế tri thức và của sự canh tranh về trình độ nguồn nhân lực Để Việt Nam có thể hội nhập sâu rộng với bạn bè quốc

tế, đặc biệt là phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao thì giáo dục đóng một vai trò then chốt Điều này vừa là cơ hội vừa là thách thức cho nền giáo dục nước nhà Thời gian qua, giáo dục nước ta đã và đang tiếp cận những quan điểm, phương pháp dạy học mới, hiện đại hơn để phát huy được NL người học và để phù hợp với xu thế phát triển của toàn cầu Tuy nhiên, những thay đổi này chưa thực sự rõ rệt, vẫn còn tồn tại những bất cập yếu kém ở nhiều nơi, những kiểu dạy học theo lối một chiều, hiện tượng “thầy đọc trò viết” vẫn còn diễn ra rất phổ biến Bên cạnh đó, việc trùng lặp, chồng chéo kiến thức của nhiều môn học với nhau (đặc biệt là

ở cấp THCS) vừa làm cho học sinh (HS) khó khăn trong việc lĩnh hội tri thức, vừa làm giảm đi tính liên kết vốn có của một kiến thức khoa học Nhiều thầy giáo, cô giáo vẫn còn quan niệm rằng đến trường là dạy cho

HS kiến thức chứ không phải dạy cho HS phát triển NL, điều này vô hình chung làm cho nền giáo dục nước nhà dẫm chân tại chỗ, làm cho những giờ học trở nên nhàm chán mà hơn hết là làm cho HS không biết vận dụng những kiến thức đã học vào thực tế cuộc sống Để khắc phục những tồn tại trên, nhiều nền giáo dục tiên tiến trên thế giới đã và đang áp dụng quan điểm sư phạm DHTH (DHTH) như một phương tiện hữu hiệu giúp

HS phát triển NL

DHTH có thể vẫn đang diễn ra hằng ngày, trong các bài giảng của một số giáo viên (GV), nhưng đó chỉ là những sự “TH” mang tính chất tự phát, đa phần là dựa vào kinh nghiệm giảng dạy mà không có một quy trình cụ thể và không được tổ chức một cách quy mô, bài bản Ở một số địa phương, khi GV đã được phổ biến và tập huấn về DHTH thì đều đã

biết được các kiểu TH và tiến trình để dạy một bài học TH Tuy nhiên, hiệu quả của bài dạy TH đó đến đâu, bài dạy đó đã giúp bồi dưỡng những

NL nào cho người học là dựa vào công việc KTĐG thì chưa được GV quan tâm, chú trọng Có thể nói KTĐG trong DHTH là một thước đo chuẩn xác cho sự hiệu quả và tính khả thi của một bài dạy TH, từ kết quả của việc KTĐG GV có thể biết được các phương pháp dạy học mình

áp dụng, các mục tiêu mà mình đề ra đã phù hợp hay chưa để có thể sửa chữa, bổ sung và rút kinh nghiệm cho những lần dạy sau Một bài dạy TH không thể được ĐG cao nếu việc KTĐG không được đầu tư đúng mức

Từ những lý do trình bày ở trên, chúng tôi chọn đề tài KTĐG NL

HS Trung học cơ sở (THCS) thông qua chủ đề TH “Khám phá cơ thể của em”

2 Mục tiêu đề tài

Đề xuất được quy trình tổ chức KTĐG và bộ công cụ ĐG NL của

HS THCS qua DHTH theo chủ đề “Khám phá cơ thể của em”

3 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Nghiên cứu các PP và công cụ ĐG NL HS

- Xây dựng thang đo ĐGNL trong DHTH

- Xây dựng hệ thống CH, BT, NV nhằm KTĐG NL HS trong DHTH theo chủ đề “Khám phá cơ thể của em”

- Nghiên cứu nội dung chương trình Vật lý, Sinh học và các kiến thức có liên quan đến chủ đề ở cấp THCS

- Thực nghiệm sư phạm ĐG kết quả nghiên cứu, đề xuất các giải pháp KTĐG NL của HS THCS trong DHTH chủ đề “Khám phá cơ thể của em”

4 Giả thuyết khoa học

Nếu xây dựng được quy trình KTĐG và bộ công cụ để ĐG NL của

HS và áp dụng vào việc DHTH theo chủ đề “Khám phá cơ thể của em”

một cách khoa học, thì sẽ phát triển được các NL tính toán, giải quyết vấn đề & sáng tạo, hợp tác, từ đó nâng cao kết quả học tập của HS

5 Đối tƣợng nghiên cứu

Hoạt động tổ chức KTĐG NL của HS THCS thông qua DHTH với chủ đề “Khám phá cơ thể của em”

6 Phạm vi nghiên cứu

- Nội dung kiến thức các môn KHTN ở cấp THCS

- Điều tra thực trạng KTĐG trong DHTH một số GV THPT và THCS trên địa bàn TP Đà Nẵng

- Thực nghiệm sư phạm được tiến hành trên một số lớp thuộc trường THCS Nguyễn Hồng Ánh, TP Đà Nẵng

7 Lịch sử vấn đề nghiên cứu

Mặc dù có nhiều cách diễn đạt khác nhau khi đề cập đến khái niệm

NL, nhưng các định nghĩa đó đều có điểm chung là xem NL là sự tổng hợp giữa các thành tố đó là: kiến thức, kỹ năng và giá trị Như vậy, có thể hiểu: NL của cá nhân thể hiện, bộc lộ qua việc thực hiện một hoạt động, một NV hay giải quyết một vấn đề, một tình huống nào đó; nó là kết quả của việc huy động tổng hợp các kiến thức, kỹ năng và các thuộc tính cá nhân khác NL có thể được hình thành, phát triển nhờ quá trình học tập, rèn luyện và được ĐG qua phương thức và kết quả hoạt động

1.1.2 Khái niệm năng lực với học sinh

Có thể định nghĩa NL của HS là khả năng làm chủ những hệ thống kiến thức, kỹ năng, thái độ, kinh nghiệm phù hợp với lứa tuổi và vận hành (kết nối) chúng một cách hợp lý vào thực hiện thành công NV học tập, giải quyết hiệu quả những vấn đề đặt ra trong cuộc sống

1.1.3 Đặc điểm của năng lực

(1) Tính TH của NL; (2) NL liên quan mật thiết với hoạt động; (3) NL của HS được hình thành, phát triển ở trong và ngoài nhà trường; (4) NL

không bất biến; (5) NL cần được sử dụng, rèn luyện thường xuyên; (6) Không tồn tại NL chung chung; (7)Các thành phần của NL thường đa dạng

1.1.4 Cấu trúc của năng lực

để tạo nên một đối tượng mới

1.2.2 Khái niệm dạy học tích hợp

DHTH là một quan điểm sư phạm, ở đó NV chính của người học

là giải quyết các tình huống phức hợp, tình huống có vấn đề; từ đó phát triển một cách toàn diện các NL và phẩm chất cá nhân

1.2.3 Mục đích của dạy học tích hợp

1.2.3.1 Phát triển năng lực người học

1.2.3.2 Thống nhất và thiết lập mối quan hệ giữa các kiến thức, kĩ năng và phương pháp của các môn học

1.2.3.3 Tinh giản kiến thức, tránh sự lặp lại các nội dung ở các môn học

1.2.3.4 Tận dụng vốn kinh nghiệm của người học

1.2.4 Đặc điểm của dạy học tích hợp

1.2.4.1 Lấy người học làm trung tâm

1.2.4.2 Định hướng đầu ra

1.2.4.3 Dạy và học luôn gắn với phát triển năng lực

1.2.5 Các mức độ dạy học tích hợp

1.2.5.1 Lồng ghép

1.2.5.2 Liên môn

1.2.5.3 Xuyên môn

1.3 Kiểm tra đánh giá trong dạy học tích hợp

1.3.1 Khái niệm đánh giá

Có thể quan niệm: ĐG (trong GD) là quá trình thu thập thông tin một cách có tổ chức về đối tượng, lấy đó làm căn cứ xác định mức độ đạt được của đối tượng so với một mục tiêu ban đầu hoặc so với chuẩn mực nhất định, từ đó đưa ra các quyết định tác động hợp lý nhằm đạt hiệu quả tối ưu nhất cho đối tượng được ĐG

1.3.2 Một số khái niệm liên quan đến đánh giá

1.3.3.1 Kiểm tra đánh giá theo định hướng phát triển năng lực

Vậy, KTĐG theo định hướng phát triển NL của HS là quá trình thu thập minh chứng để chứng tỏ rằng HS có thể thực hiện hoặc hành động theo một tiêu chí cụ thể nào đó; hình thức ĐG được lựa chọn dựa trên hệ mục tiêu học tập đã được cụ thể hóa dựa trên các chuẩn NL; kết quả ĐG không chỉ giúp GV đưa ra kết luận HS có đạt được hay không đạt một

NL nào đó mà còn nhận định xem HS đạt một NL nào đó ở mức độ nào

1.3.3.2 So sánh kiểm tra đánh giá năng lực với kiểm tra đánh giá kiến thức, kĩ năng

1.3.3.3 Mục đích của kiểm tra đánh giá theo định hướng phát triển năng lực

- Cung cấp thông tin về các đặc điểm tâm sinh lí và thái độ học tập của HS

- Cung cấp thông tin cụ thể về trình độ, NL và tình hình học tập của HS làm cơ sở cho việc cải tiến nội dung và phương pháp dạy học nâng cao chất lượng và hiệu quả giáo dục

1.3.3.4 Vai trò của kiểm tra đánh giá theo định hướng phát triển năng lực

ĐG là mắt xích trọng yếu của quá trình GD, nếu thực hiện được việc ĐG hướng vào ĐG quá trình, giúp phát triển NL người học, thì lúc đó quá trình DH trở nên tích cực hơn rất nhiều Đổi mới ĐG sẽ là động lực thúc đẩy các quá trình khác như đổi mới PPDH, đổi mới cách thức tổ chức hoạt động DH, đổi mới quản lý… Hay nói cách khác, muốn đổi mới DH thì cẩn phải đổi mới ĐG, muốn bồi dưỡng, phát triển các NL của HS một cách hiệu quả thì toàn bộ cả quá trình

GD từ dạy, học đến ĐG cần được đổi mới một cách đồng bộ, nhịp nhàng theo hướng phát triển NL

1.3.3.5 Nguyên tắc kiểm tra đánh giá theo định hướng phát triển năng lực

(1) Đảm bảo tính giá trị; (2) Đảm bảo độ tin cậy; (3) Đảm bảo tính linh hoạt; (4) Đảm bảo tính công bằng; (5) Đảm bảo tính hệ thống; (6) Đảm bảo tính toàn diện

1.3.3.6 Một số phương pháp đánh giá năng lực

- Phương pháp 1: Phương pháp nghiên cứu sản phẩm HS

- Phương pháp 2: Phương pháp đặt CH trực tiếp (vấn đáp)

- Phương pháp 3: Phương pháp quan sát lại video

- Phương pháp 4: Phương pháp tự ĐG và ĐG đồng đẳng

1.3.3.7 Một số công cụ đánh giá năng lực

- Công cụ 1: Thang đo NL

- Công cụ 2: Các BT

- Công cụ 3: Hồ sơ học tập

- Công cụ 4: Phiếu học tập

1.3.4 Kiểm tra đánh giá năng lực trong dạy học tích hợp

DHTH luôn đặt mục tiêu là hình thành và bồi dưỡng NL cho người học Do vậy, việc KTĐG trong DHTH chính là KTĐG NL KTĐG NL trong DHTH cũng có những yêu cầu, đặc điểm và nội dung giống như KTĐG NL ở các môn học riêng lẻ Tuy nhiên, vì DHTH là sự hòa trộn của nhiều môn với nhau nên NL được ĐG ở đây không chỉ là NL chuyên biệt mà là sự ĐG cùng lúc nhiều NL và các NL chung

1.4 Thực trạng và giải pháp kiểm tra đánh giá theo định hướng phát triển năng lực ở một số trường phổ thông trên địa bàn thành phố Đà Nẵng

1.4.1 Khảo sát thực trạng

1.4.1.1 Mục đích khảo sát

- Tìm hiểu thực trạng KTĐG theo định hướng phát triển NL ở một

số trường phổ thông trên địa bàn thành phố Đà Nẵng

- Làm cơ sở để xuất một số giải pháp nhằm nâng cao chất lượng KTĐG theo định hướng phát triển NL cho người học

1.4.1.2 Thời gian và đối tượng khảo sát

- Thời gian khảo sát: Từ tháng 7/2016 đến hết tháng 11/2016

- Đối tượng khảo sát:

+ 80 GV ở nhiều môn học của 15 trường THPT trên địa bàn TP Đà Nẵng

+ 80 GV ở nhiều môn học của 12 trường THCS trên địa bàn TP Đà Nẵng

1.4.1.3 Nội dung khảo sát

- Thực trạng KTĐG NL trong DHTH ở một số trường phổ thông trên địa bàn TP Đà Nẵng

1.4.1.4 Phương pháp khảo sát và xử lý kết quả

- Phương pháp khảo sát: Dùng phiếu khảo sát với hình thức trắc nghiệm khách quan

- Phương pháp xử lý kết quả: Số liệu và biểu mẫu đều được xử lý qua Microsoft Exel

1.4.1.5 Kết quả khảo sát

- Còn rất nhiều GV chưa biết, chưa nắm rõ về nội dung, kiến thức của KTĐG theo định hướng phát triển NL và điều đó dẫn đến chỉ có một số lượng hạn chế GV tiến thành KTĐG theo NL khi giảng dạy

1.5 Kết luận chương 1

Để có thể thay đổi một cách căn bản và toàn diện chương trình giáo dục phổ thông theo hướng tiếp cận NL cho HS từ yêu cầu của Bộ GD&ĐT, thì việc đổi mới KTĐG đóng một vai trò cực kì quan trọng - cho biết sự hiệu quả của công cuộc đổi mới PPDH KTĐG theo hướng tiếp cận NL là “công đoạn” đòi hỏi cần có sự nỗ lực, tập trung lớn nhất, cần đầu tư nhiều thời gian, trí tuệ, tiền bạc nhất và đương nhiên là quan trọng nhất

KTĐG theo NL trong dạy học nói chung và đặc biệt là trong DHTH – nơi HS được rèn luyện và thể hiện tối đa NL của mình, là một thước đo chuẩn xác cho sự hiệu quả và tính khả thi của một bài dạy, một chủ đề TH,

từ kết quả của việc KTĐG, GV biết được các PPDH được áp dụng, các mục tiêu đề ra đã phù hợp chưa, bên cạnh đó ĐG được khách quan các NL

mà HS hình thành và phát triển được

Chương 1, chúng tôi tập trung trình bày các lý luận cơ bản và thực trạng KTĐG theo định hướng phát triển NL, cụ thể như sau:

(1) Đề tài làm rõ khái niệm, đặc điểm và cấu trúc của NL

(2) Đề tài làm rõ khái niệm, đặc điểm, mục đích và các mức độ của DHTH

(3) Đề tài làm rõ khái niệm, mục đích, vai trò, nguyên tắc, cũng như các phương pháp và công cụ ĐG NL HS trong DHTH

(4) Điều tra thực trạng KTĐG theo định hướng phát triển NL cho

HS ở một số trường phổ thông trên địa bàn TP Đà Nẵng, từ đó đề xuất một số giải pháp nhằm khắc phục thực trạng

Những lý luận và thực tiễn này là cơ sở, nền tảng để áp dụng cụ thể vào việc KTĐG theo định hướng phát triển NL trong DHTH với chủ

đề “Khám phá cơ thể của em” sẽ được trình bày cụ thể ở chương 2 của đề tài này

CHƯƠNG 2 XÂY DỰNG QUY TRÌNH VÀ BỘ CÔNG CỤ KIỂM TRA ĐÁNH GIÁ NĂNG LỰC HỌC SINH TRONG CHỦ ĐỀ TÍCH HỢP

“KHÁM PHÁ CƠ THỂ CỦA EM”

2.1 Cấu trúc nội dung và các năng lực được tổ chức đánh giá trong chủ đề tích hợp “Khám phá cơ thể của em”

2.1.1 Cấu trúc nội dung của chủ đề tích hợp “Khám phá cơ thể của em”

Hình 2.1 Cấu trúc nội dung của chủ đề tích hợp “Khám phá cơ thể

của em”

2.1.2 Các năng lực được tổ chức đánh giá trong chủ đề tích hợp

“Khám phá cơ thể của em”

Trong khuôn khổ của luận văn và sự phù hợp của nội dung chủ đề

TH “Khám phá cơ thể của em”, chúng tôi chọn NL tính toán, NL giải quyết vấn đề và sáng tạo, NL hợp tác để tập trung tổ chức KTĐG

2.2 Quy trình kiểm tra đánh giá năng lực học sinh trong dạy học tích hợp

Hình 2.2 Sơ đồ quy trình KTĐG năng lực HS trong DHTH

2.3 Áp dụng quy trình kiểm tra đánh giá năng lực của học sinh trong dạy học tích hợp cho chủ đề “Khám phá cơ thể của em”

Bảng 2.3 Quy trình KTĐG NL của HS trong DHTH theo chủ đề “Khám

phá cơ thể của em”

Phạm vi: ĐG trên lớp Chúng tôi đã chọn ra 16

em ngẫu nhiên ở 5 lớp thuộc khối 8 trường THCS Nguyễn Hồng Ánh để tổ chức DHTH và thực nghiệm KTĐG NL

Nội dung: Toàn bộ nội dung trong chủ đề Nhằm

có được thông tin, dữ liệu một cách tổng quát nhất và ĐG được đầy đủ mức độ khả thi của chủ

đề TH “Khám phá cơ thể của em”, chúng tôi xây dựng các CH, BT, NV trải đều xuyên suốt toàn bộ nội dung của chủ đề TH

Để phù hợp với nội dung của chủ đề TH đã xây dựng, chúng tội chọn ĐG các NL sau: NL tính toán, NL giải quyết vấn đề và sáng tạo, NL hợp tác

Bước 2: Xác định

thời điểm ĐG

Chúng tôi lựa chọn thời điểm tổ chức KTĐG là trong quá trình DHTH Vì vậy trong quá trình giảng dạy chúng tôi đan xen, lồng ghép các CH,

cơ thể của em” gồm có:

- PP nghiên cứu sản phẩm của HS: nghiên cứu lực kế đơn giản mà các nhóm đã chế tạo

- PP quan sát: quan sát trực tiếp lúc HS tiến hành thảo luận nhóm và lúc thực hiện các NV thực hành như đóng cọc vuông góc với mặt đất Và quan sát lại qua video

Quy trình Giải thích

- PP thảo luận nhóm: cho HS thảo luận nhóm để thực hiện các NV và giải quyết các tình huống có vấn đề khi cần thiết

- PP tự ĐG và ĐG đồng đẳng: trong quá trình dạy học cũng như trong các CH, BT, NV nhằm KTĐG NL chúng tôi có lồng ghép vào các tình huống, yêu cầu để HS tự nhận xét bản thân và nhận xét các bạn khác trong nhóm

Loại thông tin cần có: trong chủ đề TH này, chúng tôi ĐG HS dựa trên các thang đo NL, do

đó loại thông tin chúng tôi cần có đó là nhận xét

Trong chủ đề TH này, chúng tôi sử dụng công cụ

ĐG nhiều nhất là HSHT Bởi qua nghiên cứu HSHT chúng tôi có thể ĐG NL một cách chi tiết

và khách quan cho từng HS Chính HS cũng có thể nhìn thấy sự tiến bộ của mình qua HSHT Không chỉ dùng để trả lời các CH, BT mà trong HSHT chúng tôi còn cho phép HS ghi tất cả những suy nghĩ, thắc mắc, nguyện vọng của bản thân trong quá trình học, biến HSHT trở thành nhật kí học tập của các HS Từ đó, chúng tôi còn biết được thái độ, đặc điểm của mỗi em

bộ về các biểu hiện hành vi, chúng tôi còn tiến